"Қазақ хандығының құрылуы және нығаюы."

1. Қазақ хандығының құрылуы және нығаюы
2. Мұрындық әне Қасым хандар тұсындағы Қазақ хандығы
3. Қазақ халқының қалыптасуының аяқталуы, қазақ этнонимі, жүздер, жер аймағы, рулар.
4. Хақназар және Тәуекел хан тұсындағы Қазақ хандығы
5. Тәуке хан тұсындағы Қазақ хандығы («Жеті жарғы»)
6. Есім және Жәңгір хандар тұсындағы Қазақ хандығы
Қазақ хандығының құрылуы және нығаюы (15-17 ғғ.) Қазақ хандығының пайда болуы Қазақстан жерінде 14-15 ғғ. болған әлеуметтік-экономикалық және этникалық-саяси процестерден туған заңды құбылыс. Өндіргіш күштердің дамуы, көшпелі ақсүйектердің экономикалық қуатының артуы, феодалдық топтардың тәуелсіздікке ұмтылуы, осы негізде Әбілхайыр хандығы мен Моғолстан арасындағы тартыстың өршуі, әлеуметтік қайшылықтардың үдевІ 15 ғ. 2 жартысында бұл мемлекеттердің құлдырап ыдырауына апарып соқтырды.
Әсіресе Әбілхайыр (1428-1468) Жошы-Шайбан- Дәулет-Шайх оғланның ұлы хандығы өте нашар еді. Территориясы батысында Жайықтан бастап, шығысында Балқаш көліне дейін, оңтүстігінде Сырдың төменгі жағы мен Арал өңірінен, солтүстігінде Тобылдың орта ағысы мен Ертіске дейінгі жерді алып жатты.Бір орталықа бағынған мемлекет болмады. Көптеген ұлыстарға бөлінді. Олардың басында Шыңғыс әулетінің әр тармақтағы ұрпақтары, көшпелі тайпалардың билеушілері тұрды. Әбілхайыр билік еткен кезде халық өзара қырқыс пен соғыстан шаршады. 30 жж. ол Тобыл бойында Шайбани ұрпағы Махмұт Қожаханды талқандады. Сыр бойындағы далада Жошы әулетінің Махмұтханы мен Ахметханын(Тоқа Темір тұқымы) жеңді. 1446 жылы Әбілхайыр Темір ұрпақтары мен Ақ Орда хандары ұрпақтарынан Сыр бойы мен Қаратау баурайындағы - Сығанақ, Созақ, Аққорған, Өзгент, Аркүк сияқты қалаларды басып алады. 1457 ж. Үз-Темір тайшы бастапан ойраттардан (жайылым жер іздеген) Түркістан өңірінде жеңіліп қалды. Масқара ауыр шарт жасасып, ойраттар Шу арқылы өз жерлеріне кетті. Ал Әбілхайыр өз ұлысында, қатал тәртіп шараларын орнатуға кіріседі. Бұл халық бұқарасының оған деге өшпенділігін күшейтті. Нәтижесінде халықтың жартысы Шығыс Дешті Қыпшақтан Түркістан алқаптарына және Қаратау бөктерлерінен Жетісудың батыс өңіріне көшіп барулары еді. Оны Жәнібек пен Керей басқарды.
Дешті Қыпшақ пен Жетісудағы көшпелі бұқара феодалдық қанаудың күшеюіне, соғыстарға наразылық ретінде , хандар мен феодалдардың қол астынан көшіп кетіп, қоныс аударды. Сөйтіп, 15 ғ. 50-70 жж, яғни 1459ж. Әбілхайыр хандығынан Жетісудың батысына Есенбұға хан иелігіне Шу мен Талас өзендерінің жазықтығына көшіп келді. Олардың қоныс аударуының бір себебі, оларды Шыңғыс әулетінен шыққан Керей хан мен Жәнібек ханның жаңа қалыптасып келе жатқан қазақ халқының дербес мемлекетін құру, оның тәуелсіз саяси және экономикалық дамуын қамтамасыз ету жолындағы қадамы мен қызметі өз ықпалын тигізді. Жетісу рулар мен тайпалар мемлекет бірлестігінің орталыпына айналды. Олардың саны 200 мың адамға жетті. Моголстан ханы Есенбұға өзінің солтүстік шекарасын қорғату үшін, сондай-ақ өзінің бауыры Тимурид Абу Саид қолдап отырған Жүністің шабуынан батыс шекарасын қорғату үшін пайдаланғысы келді. Жәнібек қазақ хандығының тұңғыш шаңырағын көтерген Барақ ханның ұлы, ал Керей оның ағасы Болат ханның баласы . Барақтан басталатын қазақтың дербес мемлекеттігі жолындағы күресті оның туған ұлы мен немересінің жалғастыруы табиғи құбылыс. Мырза Мұхамед хайдар Дулати Қазақ хандығының құрылған уақытын хижраның 870 жылына (1465-1466 жж.) жатқызады.
1.Қазақстан тарихы. Очерктер. 123-148-бб.
2.Қазақстан тарихы. Бес томдық. 1-бөлім, 5-6 тараулар.
3. Рысбайұлы К. Қазақстан Республикасының тарихы, 4-бөлім
4.Шежіре: қазақтың ру тайпалық құрлымы. А. 1991
5.Шәкәрім. Түрік, қырғыз-қазақ һәм хандар шежіресі. А., 1991.
        
        Жоспар:
1. Қазақ хандығының құрылуы және нығаюы
2. Мұрындық әне Қасым хандар тұсындағы Қазақ хандығы
3. Қазақ халқының қалыптасуының ... ... ... ... ... рулар.
4. Хақназар және Тәуекел хан тұсындағы Қазақ хандығы
5. Тәуке хан тұсындағы Қазақ хандығы ... ... Есім және ... хандар тұсындағы Қазақ хандығы
Қазақ хандығының құрылуы және нығаюы
Қазақ хандығының құрылуы және нығаюы (15-17 ғғ.) Қазақ хандығының ... ... ... 14-15 ғғ. ... ... ... процестерден туған заңды құбылыс. Өндіргіш күштердің дамуы,
көшпелі ақсүйектердің экономикалық қуатының артуы, феодалдық топтардың
тәуелсіздікке ұмтылуы, осы ... ... ... мен ... ... ... ... қайшылықтардың үдевІ 15 ғ. 2
жартысында бұл мемлекеттердің құлдырап ыдырауына ... ... ... ... ... ... ... ұлы
хандығы өте нашар еді. Территориясы батысында Жайықтан ... ... ... ... ... Сырдың төменгі жағы мен Арал өңірінен,
солтүстігінде Тобылдың орта ағысы мен Ертіске дейінгі жерді алып жатты.Бір
орталықа бағынған мемлекет болмады. ... ... ... ... Шыңғыс әулетінің әр тармақтағы ұрпақтары, көшпелі тайпалардың
билеушілері ... ... ... ... ... ... өзара қырқыс пен
соғыстан шаршады. 30 жж. ол Тобыл бойында Шайбани ұрпағы Махмұт Қожаханды
талқандады. Сыр бойындағы далада Жошы әулетінің Махмұтханы ... ... ... ... 1446 жылы ... ... ... Ақ Орда хандары ұрпақтарынан Сыр бойы мен ... ... ... ... ... ... Аркүк сияқты қалаларды басып алады. 1457
ж. Үз-Темір тайшы бастапан ойраттардан (жайылым жер іздеген) Түркістан
өңірінде жеңіліп қалды. Масқара ауыр шарт жасасып, ... Шу ... ... ... Ал ... өз ұлысында, қатал тәртіп шараларын орнатуға
кіріседі. Бұл халық бұқарасының оған деге ... ... ... ... Шығыс Дешті Қыпшақтан Түркістан алқаптарына
және Қаратау бөктерлерінен Жетісудың батыс ... ... ... еді. ... пен Керей басқарды.  
Дешті Қыпшақ пен Жетісудағы көшпелі бұқара феодалдық қанаудың
күшеюіне, ... ... ... , ... мен ... қол
астынан көшіп кетіп, қоныс аударды. Сөйтіп, 15 ғ. 50-70 жж, яғни 1459ж.
Әбілхайыр хандығынан Жетісудың батысына Есенбұға хан иелігіне Шу мен ... ... ... ... ... қоныс аударуының бір себебі,
оларды Шыңғыс әулетінен шыққан Керей хан мен Жәнібек ... жаңа ... ... ... халқының дербес мемлекетін құру, оның тәуелсіз саяси және
экономикалық дамуын қамтамасыз ету жолындағы қадамы мен қызметі өз ... ... ... мен тайпалар мемлекет бірлестігінің орталыпына
айналды. Олардың саны 200 мың адамға жетті. Моголстан ханы Есенбұға ... ... ... ... ... ... бауыры Тимурид Абу Саид
қолдап отырған Жүністің шабуынан батыс шекарасын қорғату үшін пайдаланғысы
келді. ... ... ... ... ... ... Барақ ханның ұлы,
ал Керей оның ағасы Болат ханның баласы . Барақтан басталатын ... ... ... күресті оның туған ұлы мен немересінің
жалғастыруы табиғи құбылыс. Мырза ... ... ... Қазақ хандығының
құрылған уақытын хижраның 870 жылына (1465-1466 жж.) жатқызады.
Қазақтың алғашқы ханы ... ... ... ... жж.). Одан
кейін қазақ ханы болып Жәнібек сайланды (1473-1480 жж.). Бұлардың тұсында
Жетісу халқы, 1462 жылы Моғолстан ханы ... ... ... ... ... ... өзара ынтымақтықты нығайтуға үлес қосты.
Әбілхайыр хандығынан көшіп келушілер Жәнібек пен Керейдің ... ... ... ... ... күш ... және Жетісуда берік қорғанысы бар
Жәнібек пен Керей , Жошы ... ... ... ... Дешті Қыпшақты
билеу жолындағы күресіне қосылды. Бұл күрес 1468 ж. ... ... ... ... ... ... ... жаулары Әбілхайырдың
мұрагерлері- оның ұлы Шайх -хайдар мен немерелері Мұхамед Шайбани ... ... ... өңірі мен Қаратау - қазақ хандарының Батыс Жетісудағы иеліктеріне
ең жақын ... ... пен ... ... сауда-экономикалық байланыстардың
маңызды орталықтары және күшті бекініс болатын Сыр бойындағы ... ... ... тырысты. Сондай-ақ Сырдың төменгі және орталық
сағаларының жерлері қазақтың көшпелі тайпалары үшін қысқы жайылым да еді. 
70-жылдары Сауран, Созақ түбінде, ... ... ... ... ... біресе қазақ хандары, біресе Мұхамед Шайбани басып
алып отырды. Осындай шайқастардың бірінде көрнекті қолбасшы Керейдің ұлы
Бұрындық ... Ол 1480 ... ... хан болды. Соның нәтижесінде 15 ғ. 70-
ж-да қазақ хандығының шекарасы кеңейе берді. Оңтүстік ... ... ... ... ... ... Жәнібек ханнан кейін қазақ хандығын
билеген Бұрындық хан (1480-1511 жж.) ... да ... ... ... оңтүстіктегі өздеріне қараған қалаларға (Созақ,
Сығанақ, Сауран) сүйене отырып, алғашқы қазақ ... ... ... ... ... барлық хандарды жеңіп, өз иеліктерін ұлғайтты.
Дешті Қыпшақта қазақ хандары билігінің орнығуы, Мұхаммед Шайбаниды Дешті
Қыпшақтағы тайпалардың ... ... ... ертіп Мәуереннахрға кетуге
мәжбүр етті. Мұнда ол Темір әулеті арасындағы өзара тартысты пайдалана
отырып, өкімет билігін басып алды.
Сонымен қазақ хандығының құрылуына ұйтқы ... ... - ... ... ... ... Оның ... этапы - Керей мен Жәнібектің қол
астындағылармен бірге көшпелі өзбектердің басшысы Әбілхайырдан кетіп,
Моғолстанның батысына қоныс аударуы. Мұндағы ... ... - ... ... ... ... кейін тек қазақтар деп аталуы.
Әбілхайырдың өлімінен кейін Керей мен Жәнібектің Өзбек ұлысына келіп,
үкімет билігін басып ... Жаңа ... ... Қазақ хандығы деп
атала басталды.
Мұрындық және Қасымхан тұсындағы Қазақ
хандығы
1473 жылы билік басына ... ... ... ... бірі
Керей ханның ұлы Мұрындық келеді. Мұрындық басқарған уақытта Жәнібек
ханның ұлы Қасымның даңқы шықты.
Мұрындық кезінде қазақ хандығы өзіне ... ... ... ... ... ... Шайбанимен өзара жақсы қарым қатынас орнатылып, Отырарды
қоршау өзара бітіммен аяқталады.
16-17 ғғ. қазақ ... ... оның ... ... ... ... ... "жерді біріктіру" процесін жедел жүзеге асырып, көзге түскен
хандардың бірі Жәнібектің ұлы ... ... ... ... жж.) ... хандығының саяси және экономикалық жағдайы нығая түсті. Ол билік
құрған жылдары қазақ халқының қазіргі мекен тұрағы қалыптасты.Бірсыпыра
қалалар ... ... ... ... қол астындағы қазақтардың жайлауы
Ұлытаудан асты. Оңтүстік-шығыста оған Жетісудың көп бөлігі (Шу, Талас,
Қаратал, Іле өлкелері) қарады. Қасым ханның тұсында Орта ... Еділ ... ... және ... ... ... Орыс ... байланыс
болды. Ұлы князь 3 Василий (1505-1533) билік құрған кездегі Мәскеу
мемлекеті еді. Батыс ... да ... ... осы ... ... ... "Қасым
ханның қасқа жолы" деген әдет-ғұрып ережелері негізінде қазақ заңдары
жасалынды. 
1511 ж. Қасым хан ... қол ... ... ... хандығы Қасым
хандығы деп атала бастады. Қасым хан ... ... ... ... ықпалын
күшейтіп, ірі және қуатты хандыққа айналды. Қасым хандығының аумағы батыста
Сырдарияның ... ... ... ... ... дейін, оңтүстік-шығысында Жетісудың солтүстік бөлігінің таулары
мен таулы бөктерлеріне дейін созылып жатты. Кейбір мәліметтер бойынша,
Қасым хан ... ... ... ... солтүстік-шығыста Ұлытау
қыраттары мен Балқаш өзенінің жағалауын қаитып, ал солтүстік-батыста Жайық
өзеніне дейін жететін. Қасым тұсында Қазақ хандығы халқының саны бір
миллионнан ... ... ... ... деп ... хан ... қазақ халқын біріктіру арқылы үлкен әскери күшке ие болды.
Қарауындағы халықтың бақытына орай, ол өзінің ... ... ... бөленді. Осы бейбітшіліксүйгіштігімен Қасым хан
халықтар арасында ерекше әйгілі болды.
Қасым хан өлгеннен кейін, өзара қырқысулардың өрши түсуіне ... ... ... ... ал ... мен ... ... ханның қасқа жолы
«Қасқа жол» — деп аталатын заң, қазақ арасында ... ... ... ... ... ... хан ... жасалған. Оның жасалуына себеп
болған жағдайлар мыналар:
1. Қасым ханның билігі тұсында Керей, Жәнібек және Бұрындық хандар
кезіндегі қазақ қоғамы анағұрлым жоғары сатыға ... ... ... этникалық территориясы толығымен біріктірілді;
3. Хандық билік этникалық территорияға толық тарап, рөлі артты;
4. Қазақ хандығының жаңа қалыптасқан ... ... ... ... ... Хайдар Дулатидың жазбаларына қарағанда, Қасым хан 1518 ж. қайтыс
болған. Ал Тахир Мұхаммед өзінің «Раузат-ат Тарихирин» атты ... ... ... уақыты 1523—24 жылдар деп көрсетеді.
Қадырғали Жалайыридың сөзі бойынша, Қасым хан Сарайшық қаласында қаза
болған. ... А. П. ... ... ... ... ... 17 ... кұламай аман тұрғанын жазады.
Қазақ халқының қалыптасуының аяқталуы, ... ... ... жер
аймағы, рулар.
Қазақстанның ежелгі тайпалары тарихи-географиялық, экономикалық және саяси
жағдайларына байланысты үш ... ... ... ... ... Ұлы, Орта және Кіші жүз. Ұлы жүз ... бастап Жетісу жерін
түгел жайлайды. Оның құрамына үйсін, қаңлы, дулат, ... ... ... ... ... ... ... қатаған т.б. ру – тайпалар
кіреді. Орта жүз Орталық Қазақстан аудандары мен Солтүстік – Шығыс
Қазақстанның бір ... ... ... Оның құрамында қыпшақ, арғын, найман,
қоңырат, керей, уақ, тарақты тайпа – рулары бар. Кіші жүздің мекені –
Сырдарияның төменгі жағы, Арал ... ... ... ... ... Оның ... тайпалар одағы - Әлімұлы (қаракесек,
қарасақал, кете, төртқара, шөмекей, шекті); Байұлы (адай, алшын, жаппас,
алаша, байбақты, беріш, ... ... ... ... таз, ... ... тама, кердері, жағалбайлы, кереит, төлеу, рамадан).
Жүздердің ұйымдасқан уақыты, қалай құрылғаны әлі жете зерттелмеген.
Әрбір жүздің ... ... ... ... ... ... ... экономикалық жағынан оқшауланған еді. Олардың тілі,
материалдық тұрмыс мәдениеті жөнінен басқа жүздердің тайпаларынан ешбір
айырмашылығы болған жоқ. XV ғасыр қарсаңында бұл ... ... ... ... топтасты да, кейінірек «қазақ» деген этникалық ортақ атауға ие
болды, сөйтіп халықтың қалыптасу процесі негізінен ... ... ... себептерге байланысты кешеуілдеп барып іске асты. Оған қазақ
халқының этникалық құрамына кірген тайпалардың бірнеше мемлекет құрамына
енгені, кейбір жеке тарихи қалыптасқан бөлшектердің ... ... XIV-XV ғғ. ... ген ... ... ... орын алды.
XV ғ. – II жартысы мен XVI ғ. қазақ халқының ... ... ... етіп ... ... да қалыптасу процесінің
аяқталуын тездетті.
Оңтүстік Қазақстан мен Оңтүстік Батыс Жетісудың территориясы баяғыдан
бері қазақ халқының құрылып, қалыптасуының басты этникалық торабы болды,
мұнда Қазақстанның ірі екі ... ... ... жері ...... Солтүстік және Оңтүстік Қазақстандағы қыпшақ тайпалар одағы
мен Оңтүстік – Шығыс Қазақстанда- ғы үйсін тайпалар одағы, бұларға
Сырдарияның ... ... ... Кіші жүз ... ... ... ғ. – II жартысынан бастап, қалыптасқан халық ... ... ... ... ... ... болған.
Қазақ этнонимінің туу тарихы ұзақ уақыт бойы зерттеушілердің қызу талас
тақырыбына айналады. Кейбір деректерде бұл термин әлеуметтік ... ... ... ... шықты деп есептейді. Немесе “қазақ” атауы
Жәнібек пен Керей бөлініп көшіп кеткен рулық одақтарды білдіру үшін
бастапқы кезде ... ... ... деп ... ... ... 1245 жылы ... мемлекетіндегі қыпшақтардың ортасында
жазылған ерте қыпшақ жазба ескерткіштерінде (түрік-араб) сөздігінде
кездеседі. Мұнда “қазақ” деген сөз “басы бос – кезбе” ... ... ... ... де ... ... ... ғылыми тұрғыдан дәлелденіп,
тұрақты бір шешімі жоқ.
Қазақ хандығының пайда болуы Қазақстан жерінде XIV-XV ғас. орын алған
әлеуметтік-экономикалық және ... ... ... ... ... ... туу ... ұзақ уақыт бойы зерттеушілердің қызу
айтыстарына айналды. Түсіндіретін түпкілікті пікір алайда қалыптасқан жоқ.
Қазақ сөзіне үндес ... ... ... ... да кездеседі.
Қазақ деген термин ертедегі екі тайпалық (каза және саха) одақтардың атынан
шыққан. Олар сонау ықылым заманда алып одақ ... ... ... ... ... ... Каза-саха деген қала салынған.
Кавказ болжамы
Кейбір ғалымдар (Н. М. Карамзин, А. Вамбери т.б.) Шығыс Ромей империясының
императоры ... ... (10 ғ. орта ... ... ... Казахия елін Кавказдың солтүстік-батысында орналастырады (Қырым
хандығы мезгілінде Қарачу немесе Қарачай деп белгілі аймақ). В. Минорский
Константин хабарында Казахия деп ... ... ... Араб
тарихшысы Әбу-л-Хасан Әли әл-Масуди «Өсиет және қайта қарау кітабі»
шығармасында Құбан ... ... ... ... әл-касакия
тайпасын көрсетеді. Неміс шығыстанушысы И. Маркварт бұл екі сөз бір ғана
этнос — касогтардың атауын береді деді. Парсы тілді ... ... ... ... Қара ... жағалауында Касаг қаласының орналасуын
деректейді. Көне Русьтегі жазылған «Повѣсти временныхъ ... ... (965) пен ... (1022) ... ... ... ... Ал
касог терминін, алғаш рет 8 ғ. аяғы — 9 ғ. ... ... ... ... мәліметтерге қарағанда касах, казахия, касак,
кашак, касог алдыңғы орта ... ... ... тайпа, немесе
тайпалар бірлестігін білдіретін алуан түрлері болғаны байқалады. Қазақ
этнонимінің жоғарыда көрсеткен касог, т.б. атауларымен барлық жағынынан
байланысы әлі де зерттеу ... боп ... ... ... Г. И. ... және А. А. ... ... терминін «Қасиетті
жылнамада» (13 ғ.) моңғолша: хасаг-терген арба ұғымы бар сөз тіркесінен
шығарады. Ал ... ... ... ... осы ... ешбір тарихи мағлұмат табылмаған.
Енесай болжамы
Әйгілі түркітанушы В. В. Радлов Енесай өзенінің төңірегіндегі көнетүркі
мұраларынан көнетүркіше: қазғақым оғлым — ... ... ... ... ... ... ... және қазақ сөздерінің дыбыс және мағына
ұқстастығына сүйеніп, В. П. Юдин ғ дыбысы соңыра түсіп ... ... ... деп ... шығарған. Бұл көзқарас түркі тілдерінің тарихи
фонетикалық заңдылықтарымен үйлеспейтідіктен, ... ... ... ... ... шығыс мәтіндерден үш қарлық тайпасын хасактар (хаски) деп
оқыған. Бірақ, В. Минорский басқа мұсылман деректерімен салыстырып,
қарлықтардың ... ... ... ... ... ... ... жасады.
Бұл ретте, хасактардың орнына баскил деген конъюнктура ... ... Әбу ... «Рисалас» («Жазба») шығармасындағы харлұқ сөзін хазлақ
деп оқып Н. Н. ... та ... ... ... ... Фирдоусидің Шахнама дастанында қазақ халқы және қазақ
хандары туралы ... ... ... ... А. ... ... ... халқының құрылуын 10 ғ. жатқызады. Дастанда қазақ терминіне қатысты
ешқандай маңызды ақпар жоқ екендігін көптеген шығыстанушылар (С. Г.
Кляшторный, Т. И. ... т.б.) атап ... ... ... деректерде бұл термин әлеуметтік мәнінде қолданылған «қазақлық»
«қашақ» деген ... ... ... ... ... 1245 жылы ... қыпшақтардың ортасында жазылған ерте қыпшақ жазба
ескерткіштерінде (түрік-араб) сөздігінде кездеседі. Мұнда «қазақ» деген сөз
басы бос ... ... ... береді. Бұл семантикалық ұғым бойынша «қазақ»
терминіне әлеуметтік мағына беріледі, яғни еншісі бөлек, үлкен ұлдардың ата
шаңырақтан бөлініп ... ру, ... ... күнкөріс үшін әскери
жорықтарға қатысуын санаған.
Қазақстан тарихының 2 томында
…қазақ атауы 9-10 ғғ. ... ... ... ... ... ал 11-12 ғғ. ... топтарға қолданылған. Және
осы ғасырларда қыпшақ тайпаларының топтасуы қазақ қауымдастығы
қалыптасуының да маңызды ... ... деп ... Яғни бұл ... ... де тоқтамай, әмбебап мағынада қолданылып келген. Нәтижесінде қыпшақ
тайпасы өзегі болған 14 ғ. ... ... Ақ Орда ... ... ... 15 ғ. 2 ж. ... халқы құрылып болғаннан кейін, халықтың
этногенез процесінің күрделі ерекшелігінің бірі болып табылатын «қазақ»
атауы, этникалық маңызға ие болды. Немесе «қазақ» атауы Жәнібек пен ... ... ... ... ... ... «қазақ» түрінде
пайдаланылған деп санайды.
Хақназар және Тәуекел хандардың тұсындағы ... ... ғ. 2 ж. ... ... ... Қасым ханның баласы Ақназар
(1538-1580 жж.) өз үлесін қосты. Ноғай Ордасындағы алауыздықты сәтті
пайдаланған ол, Жайық ... сол ... ... ... ... Оның ... мен ... басып алуды көздеген Моғол ханы Абд- Рашидке қарсы
ұтымды күрес жүргізілді. Ақназар өзара тартыста өзбек ханы Абдулланы ... Сыр ... ... ... ... өзіне бағындырды. Оның
Абдулламен байланысынан қорыққан Ташкенттің ұлыстық әміршісі Баба сұлтан
жансыздары арқылы Ақназарды у беріп ... ... ... ... және ... ... немересі қартайған Шығай (1580-1582) болды. Ол
өзінің баласы Тәуекелмен (1586-1598 хан ... ... Баба ... ... ... ханы ... келді. Абдолла Шығайға ходжент қаласын сыйға
тартып онымен қосылып Баба сұлтанға ... ... ... ... ... ... ... болады. Қазақ хандығының иелігі енді Тәуекелге
көшеді. 
Тәуекел хан Орта Азияның сауда орталықтарына шығу үшін күресті. 1583
жылы ол бұрынырақ Бұқарамен ... ... ... Сыр бойындағы қалаларды
алып, Ташкент, Андижан, Акси, Самарқанд сияқты қалаларды қазақ хандығына
қаратты. Бұқара қаласын қоршауға алған кезде Тәуекел хан жараланып қаза
болды. Одан соң ... Есім хан ... ... ... ... Ол ... Бұқарамен бітім шартын жасасты, шарт бойынша өзбектер ... ... Сыр бойы ... мен Ташкент қазақ хандығына бекітіп берілді. Сөйтіп,
Сыр бойындағы қалалар үшін, Оңтүстік Қазақстанның жерін кеңейту үшін бір
жарым ғасырға созылған күрес біраз ... және ... ... ... ... хандығы
 Есім хан елді жуасытып бағындыру саясатын жүргізді. МСондықтан ол
қанға қан, құн төлеу, барымта алу, құлды сату, зекет, ұшыр ... айып ... т.б. ... ... Есім хан ... ... хан салған ескі жол» деп
атады. 16 ғасырда қазақ хандығы солтүстікте құрылған Сібір ... ... ... 1563 жылы ... ... мен ... ... ұзақ жылдар бойы жүргізілген күрестен кейін Сібір хандығы
Шайбани әулеті Көшім ханның қолына көшті. Сібір хандығының халқы түркі
тілдес қырық рудан ... және угар ... ... ... ... халқы түркі тілдес "Сібір татарлары" деген атпен белгілі
болды. Сібір хандығы Қазақстанмен саяси және сауда байланысын жасап тұрды.
1552 ж. Ресей Қазан ... ... ... ... ол Сібір хандығымен
көрші болып шықты. 1581 ж. Ермактың сібірге жорығы басталды. Көшім хан
жеңілгенмен, Ермак жеңісті баянды ете ... ол 1584 ж,. қаза ... ... ... да ... ... ол 1598 жылы ... құрамына енді.
Есім хан — (1598—1643) билік құрғаны.
Есім хан қазақ тарихында «Еңсегей бойлы ер Есім» деген атпен әйгілі ... бұл атақ ... ... ... ... бірге Мауреннахрға жасаған
жорықта ерекше көзге түскені үшін берілген екен. Есім ... ... ... ол ... ... хандығының Түркістан қаласындағы хан ордасында
тұрған.
Хан тағына отырған соң Бұхарамен бітім-шартын жасасып, Орта Азия
қалаларымен бейбіт, экономикалық байланыс орнатуға ұмтылды. Қазақ хандығын
бір ... ... ... етіп ... көздеді. «Есім ханның ескі
жолы» деп аталған заңды құрастырды. Есім ханның қазақтарды бір орталыққа
бағындыру саясатына қарсы болған сұлтандар қазақ хандығын бөлшектеуге
тырысты.
Ташкент ... ... ... қараған соң оны Жәнібек ханның немересі,
Жалым сұлтанның баласы Тұрсын Мұхаммед сұлтан басқарған еді. Ол көп ... хан ... ... ... ... өз атынан ақша соқтырып, «бажы
және хараж» алым-салықтарын жинады. Сонымен, қазақ хандығын ... ... ... ... ... Есім хан, ... ... орталық еткен
Тұрсын хан билеген еді. Бұлардың арасында соғыс қақтығыстары болды. Бұл екі
жақ ұйғыр, қырғыз, қарақалпақ ... ... ... ... Есім хан тобы ... ... ... болып Тұрпанды
билеген Әбдірахим ханмен одақтасты. Ал Тұрсын Мұхаммед хан жағы Яркент
билеушісі Шажайдің Ахметтің жақтасы болды. Бұлармен ... ... мен ... де ... ... ... билеушілер болатын.
Есім хан өзіне мықты сүйеніш ету үшін Яркент ханы Әбдірахиммен құдандалық
байланыс орнатты. Есім хан Әбдірахимнің қызы Патша ханымға үйленді ... ... ... ... Әбдірахимге берді. Есім хан мен Тұрсын хан
арасында ... ... ... ... Есім хан ... ханды өлтіріп,
қазақ хандығын өз қол астына біріктірді.
Есім хан кесенесі
Есім ханның феодалдық бытыраңқылықты жеңіп, қазақ ... ... ... ... ... ... ер ... атты тарихи жырына
өзек болған. Есім хан Ташкент қаласына білдіртпей түнде кіріп, хан
сарайының күзетшілерін байлап тастап, Тұрсын ханды қаперсіз ұйықтап
жатқанда ... ... ... Есім ... қасындағы Төлеген (Марқасқа)
жырау оны мынадай жырмен оятады:
Ей, Қатаған хан ... ... ант ... елді ... ... ... емессің қасқырсың,
Қара албасты басқырсың!
Алтын тақта жатсаң да
Қазаң жетті қапылсың!
Еңсегей ... ер ... ... ... тұр ... ... ... хан шошып оянған Тұрсын ханның басын алады.
«Бахыр әл асырардың» ... ... ибн ... айтуына қарағанда, есім хан
1628-жылы қайтыс болған. Ал «Қазақ совет энциклопедиясының» мәліметіне
қарағанда 1645-жылы қайтыс болған делінеді.
17 ғ. 2 ж. ... ... ... ... Өзара қырқысты пайдаланған
жоңғарлар Жетісудың бір бөлігін басып алып осы аймақта көшіп жүрген
қазақтар мен қырғыздарды бағындырды. ... ... ... ... ығыстыра бастапан кезде, қазақ хандарының бірі Жәңгір Бұқар
әміршісін жоңғарларға қарсы күресу үшін әскери одақ ... ... ... ... ... 1652 ж. қаза ... 17 ғ. ... қазақ жеріне шабуылы бәсеңдеді. Бұл кезде қазақ хандығының
нығаюы, қырғыздар мен қазақтар арасындағы одақ және оған ... ... ... хан ... ... ... Тәуке хан (1626-1718) – Қазақ хандығының ханы, Салқам Жәңгір
ханның баласы. ...... ... ... ... ... қызы. Мұрагерлік жолмен Қазақ хандығының билік тізгінін қолға
алған кезде (1680ж.) Тәуке ел ағасы жасына келіп ақыл тоқтатқан, мемлекет
ісіне араласып, мол ... ... ... жан ... ... да
ол таққа отырып, әке ісін алға жалғап, оның саясатын жүргізгенімен, оны
жүзеге асыруға келгенде бұрынғы сүрлеумен кетпей, өзіндік жаңа жолмен
жүрді. ... өзге ... ... ерекшелеп, оның шын мәнінде көреген
басшы, ақылды реформатор екенін танытанын қасиеті де осы өзіндік жолмен
жүруінде. Бұл ретте ол ұлы бабасы ... ... ... бейімделеді.
Тәуке ханның елі үшін сіңірген ерен еңбегі екі ... ... ... Бірі – ... ... аман ... ... саясатты білгірлікпен
жүргізіп, анталаған көп дұшпанға бел аудырмағаны. Екіншісі – елдің ішкі
жағдайын реттеудегі саяси-құқықтық ... ... Ол ... ... шалдырмайтын, сыртқа сыңар сабақ жіп алдырмайтын, бір ауыз сөзімен
жұртты жатқызып - өргізетін, беделімен елдің бірлік-берекесін кіргізетін
ақыл иелерін жинап, халқын солар ... ... ... ... ... ... дерегі сол кезде Тәукенің қасында Ұлы жүз
Әлібекұлы Төле, Орта жүз Келдібекұлы Қазыбек, Кіші жүз ... ... ... ... ... ... би, қатаған Жайма секілді
халықтың ішінен уақыттың өзі екшеп шығарған, даналық сөзімен, әділетті
ісімен, қара ... қақ ... тура ... ... бұл ... ... атақты билердің болғанын айтады. Осындай алыптардың замана тынысын
тамыршыдай тап басып танып, халықтың басын қосып, елдің бірлік – берекесін
кетірер ішкі дау – ... ...... ... елді ... ұстау
мақсатында ой тоғыстырып, бір бағытта игілікті іс-қимыл жасау ... ... ... күрт ... сыртқа айбарын асырды. Жұрт ерді ел
қолдаса - береке, ханды ел қолдаса мереке екенін ... Сол ... ... хан ел ... кез - халық есінде « қой үстіне бозторғай
жұмыртқалаған» тыныш ... ... ... ... бұл, ... ол ... ... шапқыншылық болған жоқ, бірыңғай бейбіт
күн туып, қазақ халқы сыртқы жаудан қаймықпай алаңсыз ғұмыр кешті дегенді
білдірмесе керек. Керісінше, Тәукенің ... ... ... ... ... жоқ. Сонау 1681 жылғы қалмақтың қоңтайшысы Галдан
Бошоктудың қалың қолмен Шу өзенінің бойына жетіп, ... ... ... ... легі кейін оның немересі Цеван Рабтан билік
басына келген кезде де толастаған емес. Ұсақ қақтығыстарды есептемегеннің
өзінде ... 1714, 1717 ... ... пен ... арасында ірі
соғыстардың болғаны белгілі. Бұл арада мәселе елдің өз ішінде ... ... ... ырыс ... - ... берік қағылып,
ағайынаралық алауыздықтың жойылуында, осыған ұйытқы болған ел басшысының
төңірегіне халықтың ақыл-ойының жоғары көтеруінде. Сондықтан тарихшылар
Тәукені «Қазақ ордасының Ликургі» деп бағалайды.
Тәуке ... ... ... ... ... хан кеңесі, билер кеңесі
жұмыс істеп, жыл сайын үш жүздің шонжарларының съезін өткізу қалыптасты.
Тарихқа «Жеті ... ... ... енген Тәуке ханның заңдарын зерттеушілер
қазақтардың бұған дейінгі қолданылып келген әдеттегі құқық ... ... ... ... ... деп қабылдайды.
Тәуке хан билік басында өте ұзақ, әбден қартайып, қаусаған шал болғанша
отырып, 1718 жылы өз ажалынан қайтыс ... ж. ... ... ... ... хан болды. Оның тұсында
"Жеті жарғы" деген заңдар жинапы құрастырылды. Жеті жарғы көшпелілердің ел
билеу заңы болып табылады.  
Феодалдық салт ... ... ... ... ... ... егіншіден
ұшыр жиналды. Ең жоғары басқарушы хандар болды. Олар тек Шыңғыс тұқымынан
шықты. ... ... жер ... жерге меншіктің тұрақты түрлері,
әсіресе Қазақстанның оңтүстік аудандарында, Сыр ... ... ... Олардың сойырғал, иқта, милк, вакуф сияқты түрлері болды.
Ханнан тархандық құқық алып, сыйлық жерді ... онда ... ... өз пайдасына салық жинады. Қазақ қоғамын
әлеуметтік-таптық топтарға бөлу негізіне әл-ауқаттылық жағдайынан ... шығу тегі ... ... ... ... топ ақсүйектерге
Шыңғыс әулеттері хандар, сұлтандар, оғландар төрелер, қожалар жатты. Ал
басқа халық әл-ауқатына қарамастан қара ... ... ... ... ... 123-148-бб.
2.Қазақстан тарихы. Бес томдық. 1-бөлім, 5-6 тараулар.
3. Рысбайұлы К. Қазақстан Республикасының тарихы, 4-бөлім
4.Шежіре: қазақтың ру тайпалық құрлымы. А. ... ... ... һәм ... ... А., 1991.
Глоссарий:
Жүз – бірнеше ұлыстың тайпалар одағы негізінде бірігуі.
Сұлтан – ... ...... ... ...

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 14 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ хандығының құрылуы және нығаюы7 бет
Хандық дәуір әдебиетінің құрылуы қарсаңындағы қоғамдық - әлеуметтік, саяси жағдай4 бет
Қазақ халқының қалыптасуы мен Қазақ хандығының құрылуы8 бет
Қазақ хандығы14 бет
Қазақ хандығы — шаруашылықтың дамуы, өндіргіш күштердің өсуі7 бет
XV – XVI ғасырлардағы қазақ хандығының құрылуындағы керей – Жәнібектің, Хақназар және Тәуекел хандардың тарихи рөлі және оны нығайту жолындағы ішкі және сыртқы саясаты78 бет
Қазақ хандығы құрылуы мен нығаюы7 бет
1837-1847 жж. кенесары ханның басшылығымен болған көтеріліс10 бет
XV-XVII ғ.ғ. этнопсихологиялық ой-пікірлер (асанқайғы, қ. жалайри, м.х. дулати, шалкиіз, жиембет жырау т.б.)5 бет
Xvi ғасыдағы қазақ хандығының саяи әлеуметтік және экономикалық дамуы16 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь