Қылмысты саралау және оның ұғымы

І.ТАРАУ. ҚЫЛМЫСТЫ САРАЛАУДЫҢ ЖАЛПЫ ТҮСІНІГІ, ТҮРЛЕРІ ЖӘНЕ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

1.1. Қылмысты саралаудың түсінігі мен түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.2. Қылмысты дұрыс саралаудың маңызы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
1.3. Қылмысты саралаудың сатылары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .

ІІ.ТАРАУ. ҚЫЛМЫСТЫҚ ҚҰҚЫҚТАҒЫ САРАЛАУДЫҢ ҚҰҚЫҚТЫҚ НЕГІЗДЕРІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
2.1. Қылмыстық заң.қылмысты саралаудың құқықтық негізі ... ... ... ... ... ... ...
2.2. Қылмыстың құрамы және оны саралаудың маңызы ... ... ... ... ... ... ... ... ...

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
ҚОЛДАНЫЛҒАН НОРМАТИВТІК ҚҰҚЫҚТЫҚ АКТІЛЕР ЖӘНЕ ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
Елімізде ХХ ғасырдың соңғы он жылдығында тарихта және саясатта жан-жақты елеулі өзгерістер болғанына куәгерміз. Демек, Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің қаулысымен мемлекеттің егемендігі туралы декларация 1990 жылы қазан айының 25-жұлдызында қабылданды. Бұл арада Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасының Жоғарғы Кеңесі Қазақстан халқының еркін білдіре отырып, республиканың барлық азаматтары үшін лайықты және тең тұрмыс жағдайын жасауға ұмтыла отырып, республикада тұратын халықтарды топтастыру мен олардың достығын нығайтуды бірінші дәрежелі міндет деп санай отырып, жалпыға бірдей адам құқықтары декларациясын және ұлттардың өзін-өзі еркін билеу құқығын тани отырып, ізгілікті демократиялық құқықтық мемлекетті құруға бел байлауды негізге ала отырып, Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасының мемлекеттік егемендігін жариялайды. Сонымен тарихи біршама уақыт бойы өмір сүрген тоталитарлық тәртіппен тәуелділіктен кейін Қазақ мемлекетінің тарихында тұңғыш рет 1991 жылы желтоқсан айының 16-жұлдызында «Қазақстан Республикасының Мемлекеттік тәуелсіздігі туралы» маңызды заң қабылданғаны белгілі.
1995 жылы тамыз айының 30-жұлдызында референдум жолымен қабылданған Қазақстан Республикасының Конституциясы тәуелсіз, егемен мемлекеттің конституциялық дамуының жаңа кезеңіне жол ашқан акт болып табылады. Осы Конституцияның 1-бабына сәйкес «Қазқстан Республикасы өзін демократиялық, зайырлы, құқықтық және әлеуметтік мемлекет ретінде орнықтырады және оның ең қымбат қазынасы адам және оның өмірі мен құқықтары мен бостандықтарын құрметтеп қорғайды» [1,1б]. Әрине, егемендік пен тәуелсіздікті іс жүзінде толықтай тиянақты орнату процесі оңайлыққа түспей отыр. Республикада болып жатқан өзгерістер, күндегі апталық жаңалықтар, ауқымды кең тараған процестер, белгілі өскелең талап – талғамға сай өмір сүруге ынталандырып отыр. Осы жоғарыда айтылған белсенділігімен қоғамдағы дәрежесін арттыруды, адамды өндіріске материалдық қызығушылық арқылы тартуды әр республикада өз даму процесінде халықты құқықтық тұрғыдан қолдап қамтамасыз етуді басты бағдар етіп қойды. Қоғамдық қатынастарды реттеуші құралдардың бірі заң саласы. Осы үлкен өзекті саланың өзекті бір арнасы – қылмыстық заң бұл тұрғыдан алғанда көп іс-қимылды талап етеді.
Қазақ КСР 1959 жылы қабылданған Қылмыстық кодексінің нормалары өмірімізде орын алған саяси, әлеуметтік-экономикалық өзгерістерге сай келмегендіктен, 1997 жылы шілде айының 16-жұлдызында Қазақстан Республикасының жаңа Қылмыстық кодексі қабылданып, ол 1998 жылы қаңтар айының 1-жұлдызынан бастап заңды күшіне енді. Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаев «Жоғарғы заңды қорғауды қамтамасыз ете отырып, заңды сыйлайтын азаматтарды қылмыстан қорғауға жете мән берілсін және заңға қарама-қайшы іс-әрекет жасайтындарға билік пен заңның ең қатаң түрі қолданылсын»,-деп атап өтті[3,34б]. Сол себептен қазіргі кезеңде негізінен республикамыздың мемлекеттік және қоғамдық өмірінің құқықтық негізінің нығаюына, қылмыстылықпен және заң бұзушылықпен күресті күшейтуге қоғамымыздың әр мүшелерінің құқықтары мен бостандықтарына қол сұғушылықтың алдын алуға басты назар аударуда. Осыған орай, елімізде қатарынан қабылданып жатқан құқықтық немесе ұйымдастыру шараларына қарамастан еліміздегі заң тәртібін бұзушылық қылмыстық ахуал күрделі күйінде қалып отыр.
І. Нормативтік құқықтық актілер:
1. Қазақстан Республикасының Конституциясы. – Алматы, 1995жылы 30-тамыз. (өзгерістер мен толықтырулар 2007жылы).
2. Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексі. – Алматы: 1998 жылы 1-қаңтар. (өзгерістер мен толықтырулар Алматы: Юрист 2007жылы).
3. Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл (заң актілерінің жиынтығы) 10 лет Независимости Республики Казахстан сборник законодательных актов. – Алматы Жеті жарғы 2001ж.
4. Қазақсан Республикасының Бас Прокуратурасы жанындағы құқықтық статистика және ақпарат орталығының мәліметі.
5. Сборник постановлений Пленума Верховного Суда РК. (1981-2003годы) Алматы 2004.
6. //ҚР-сы Жоғарғы Сотының Пленумы қаулыларының жинағы. Том-1. Алматы: 1997ж,-128б.
7. Маликова А.Ш. ҚР-сы Қылмыстық құқығы қылмысты саралаудың жалпы түсінігі мен маңызы. «Докторлық Диссертациясы», Алматы: 2003 – 49,51б.

ІІ. Арнайы әдебиеттер:
1. Ағыбаев А.Н. Қылмыстық құқық Ерекше бөлім. – Алматы, 2000 – 11б.
2. Н.Д.Дурманов. Советский уголовный закон. Москва:1967г,-56б.
3. Кудрявцев В.Н. Общая теория квалификация преступлений. Москва, 1972 – 321б.
4. Герцензон А.А. Квалификация преступления. Москва, 1947 – 144б.
5. Куринов Б.А. Научные основы квалификации преступлений МГУ, 1976 – 178б.
6. Әпенов С.М. Қылмысты квалификациялаудың ғылыми негіздері. Алматы: - «Заң әдебиеті», 2006 – 36, 78-126 б.
7. Сапарғалиев Ғ. Заң терминдерінің түсіндірме сөздігі, Алматы – 1995ж.
8. Шляпочников А.С. Толкование советского уголовного закона. М: 1960г,-24б.
9. Шаргородский М.Д. Уголовный закон. М: 1948г,-50б.
10. Герцензов А.А. Уголовное право. Часть общая. Учебное пособие. М: 1948г,-169б.
11. Черненко Т.Г. Квалификация преступлений. Алматы, 1999 – 9б.
12. Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексіне түсініктеме. Алматы: 2001ж,-12б.
13. Кудрявцев В.Н. О противоправности преступлений. //Правоведения. Москав: 1959г,-№1-94б.
14. Познышев С.В. Учебник уголовного права. Часть-1 М: 1963г,-45б.
15. Комментарий к уголовному кодексу РК. Под. Ред. Рогова И.И., Рахметоава С.М. Алматы: 1999г,-39б.
16. Кузнецова Н.Ф. Значение преступных последствий. М: 1958г,-24б.
17. Курс советского уголовного права. Часть общая. Том-1. Под. Ред. Беляева Н.А, Шаргородского Н.Д. Ленинград: 1968г,-140б.
18. Дурманов Н.Д. Понятие преступления. М: 1948г,-39б.
19. Күлтелеев Т.М. Уголовное право казахов – Алма-ата, 1955 – 154б.
20. Левицкий Г.А. Квалификация преступления (обшие вопросы) //Правоведение.-1962г,144б.
21. Ковалев М.И. Советский уголовный закон. Сверловск: 1956г,-3б.
22. Шаргородский М.Д. Советское уголовное право. Часть общая. ЛГУ, 1960г,-179б.
23. Недбайло П.И. О толковании советского закона. М: 1960г,-302б.
        
        қылмысты саралау және оның ұғымы
Мазмұны
І-тарау. қылмысты саралаудың жалпы түсінігі, түрлері жӘне теориялық
негіздері...................................................................
............
1.1. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... саралаудың ... ... ... ... ... ... құрамы және оны ... ... ... ... ... ХХ ғасырдың соңғы он жылдығында тарихта және саясатта жан-
жақты елеулі өзгерістер болғанына ... ... ... КСР ... ... ... ... туралы декларация 1990 жылы
қазан айының 25-жұлдызында қабылданды. Бұл ... ... ... ... ... Кеңесі Қазақстан халқының еркін білдіре отырып,
республиканың барлық ... үшін ... және тең ... ... ... ... ... тұратын халықтарды топтастыру мен
олардың ... ... ... ... ... деп ... отырып,
жалпыға бірдей адам құқықтары декларациясын және ұлттардың өзін-өзі еркін
билеу құқығын тани ... ... ... ... ... бел ... негізге ала отырып, Қазақ Кеңестік Социалистік
Республикасының мемлекеттік егемендігін жариялайды. ... ... ... бойы өмір ... тоталитарлық тәртіппен тәуелділіктен кейін Қазақ
мемлекетінің тарихында тұңғыш рет 1991 жылы ... ... ... ... ... ... туралы» маңызды заң
қабылданғаны белгілі.
1995 жылы тамыз айының 30-жұлдызында референдум жолымен қабылданған
Қазақстан Республикасының Конституциясы ... ... ... ... жаңа кезеңіне жол ашқан акт болып табылады. Осы
Конституцияның ... ... ... Республикасы өзін демократиялық,
зайырлы, құқықтық және әлеуметтік мемлекет ретінде орнықтырады және оның ... ... адам және оның ... мен ... мен ... ... [1,1б]. ... егемендік пен тәуелсіздікті іс жүзінде
толықтай тиянақты орнату ... ... ... ... ... ... өзгерістер, күндегі апталық жаңалықтар, ... кең ... ... ... талап – талғамға сай өмір ... ... Осы ... ... белсенділігімен қоғамдағы дәрежесін арттыруды,
адамды өндіріске материалдық қызығушылық ... ... әр ... ... ... ... ... тұрғыдан қолдап қамтамасыз етуді басты
бағдар етіп қойды. ... ... ... ... бірі ... Осы ... ... саланың өзекті бір арнасы – қылмыстық заң бұл
тұрғыдан алғанда көп іс-қимылды талап етеді.
Қазақ КСР 1959 жылы ... ... ... ... орын ... ... ... өзгерістерге сай
келмегендіктен, 1997 жылы шілде айының ... ... жаңа ... кодексі қабылданып, ол 1998 жылы ... ... ... ... ... ... ... Республикасының
Президенті Н.Ә.Назарбаев «Жоғарғы заңды қорғауды қамтамасыз ете ... ... ... ... ... жете мән ... және ... іс-әрекет жасайтындарға билік пен заңның ең ... ... атап ... Сол ... қазіргі кезеңде негізінен
республикамыздың мемлекеттік және қоғамдық өмірінің құқықтық негізінің
нығаюына, ... және заң ... ... ... әр ... ... мен ... қол сұғушылықтың
алдын алуға ... ... ... ... ... ... қатарынан
қабылданып жатқан құқықтық немесе ұйымдастыру шараларына қарамастан
еліміздегі заң ... ... ... ахуал күрделі күйінде қалып
отыр.
Қазақстан ... өзін ... ... ретінде қалыптастыруды
мақсат тұтады. Құқықтық мемлекет қашанда қоғамдағы елеулі деп ... ... заң ... ... ... ғана ... ... бірге құқықтық қатынас субъектілерінің міндеттері мен құқықтарын
белгілеп, заң нормаларын дұрыс, әрі тиімді қолдану жолдарын ... ... ... ... ... қамтамасыз етуі керек. Құқықтық мемлекеттің
мұндай қағидалары әсіресе қылмыс жасады деген ... ... ... ... ... мағынаға ие болады. Өйткені, Қазақстан
Республикасы да ... ... ... ... және ... басымдық беру үшін азаматтардың құқықтары мен заңды мүдделерін
қорғауды және оны ... ... ... ... ... ... ауыр салдарға соқтыратын және адамның тағдырына әсер ете алатын
болмыс, қылмыстық заң ... ... ... ... ... қылмысты саралаудың жалпы түсінігі, түрлері жӘне теориялық
негіздері
1.1 Қылмысты ... ... мен ... ... ... міндеттерінің бірі қылмыс болып табылатын
қоғамға қауіпті іс-әрекеттерді ... ... ... түрі мен ... ... ... ... қылмыстық құқық осы міндеттерді іске асырып
ғана қоймай, ... ... ... ... кінәні ауырлататын
немесе жеңілдететін жағдайларды, жаза тағайындау және ... ... ... тиісті қажеттіліктерді т.б. анықтаумен айналысады.
Қылмыстық заң нормаларын ... яғни ... ... ... ... сөз қозғалғанда және оны іске ... ... ... ... орын ... ... 2 ... мағынасы екі қызметті іске асыруға
бағытталған. Біріншісі, қауіптілігі ... деп ... ... ... деп ... арқылы азаматтардың мұндай әрекеттерді алдағы
уақытта жасауына немесе заң ... ... ... ... ... қою, ... салу ... табылады. Екіншісі,
қылмыстық заңның тыйым салынуына қарамай, қылмысты іс-әрекеттерді ... ... ... ... үшін заң ... қолдану болып
табылады. Қымыстық заң осы екі міндетті іске ... үшін өмір ... ... ... осы ... міндетті дұрыс, әрі қылмыстық құқықта
белгіленген ережелерге сәйкес іске ... ... ... қылмысты
саралау қылмыстық құқық ғылымының маңызды және жиі ... ... ... ... ... ... ... тілінің «qualis» деген сөзінен
шыққан және «сапа» деген мағынаны білдіреді. Шын мәніне келгенде, ... ... ... ... ... ... ... Ендеше,
біздің айналамызда бір – бірімен байланыста және ... ... ... түрлі заттар мен құбылыстар өмір сүреді. Әрбір зат ... ... ... іс-әрекет (әрекет немесе әрекетсіздік) құбылыс ... ғана ... ... Мысалы, қылмыс құрамының элементтері бір –
бірінен ... ... ... ... ... ... деп
аталады. Заттың, құбылыстың сапасын адам өзінің тәрбиелік қызметінде ғана
анықтай алады. Ал ... ... – кез ... ... ... өлшемін,
түрін, тобын анықтау болып табылады. Ол басқа заттармен, құбылыстармен
тікелей ... ... ... және ... ... ... ... немесе құбылыстар бір – бірімен белгілі бір ... бола ... – бірі ... ... ерекшеленеді. Мысалы, қылмыстық жауаптылық
мәселелерін шешуде және жаза тағайындауда, жазаның ... ... ... заттар мен құбылыстардың, белгілі іс-әрекеттің
(әрекет немесе ... ... ... ... айқындау өте
маңызы.
Қылмыстық заңда саралау ұғымы сот, прокуратура, тергеу т.б. ... ... ... айқын көрінетін олардың іс-әрекетімен тығыз
байланыста болатын ... ... ... ... ... шегінің
әрекеттілігі үш түрлі мағынада көрініс табады.
1. Қылмыстық заңда қолданылады;
2. Қылмыстық құқықтық нормада талқыланады;
3. Қылмысты саралау аясында қолданылады;
Бұл үш ... ... да, ... да, ... да ... ... ... қолдану шегіне орай мақсаттары әртүрлі. Шынында да, соңғы
екі түсінік ... ... ... яғни ... ... ... қолдану
тәсілін айқындап, бейнелейді. Ал біздің ... ... ... ... қолдану шегінің әрекеттілігінің үшінші түрі қылмысты
саралау.
Қылмыстық құқықтағы кез келген сұраққа жауап ... және ... ... қатысуымен шешіледі. Демек, қылмысты саралау мәселесі ... ... да, ... ... ... да, күрделі де маңызды
мәселелердің бірі. Қылмыс жасаған адамның ... ... ... ... ... Қылмысты саралауды қылмыстық құқық
ғылымының институты ретінде танытқан ең ... ... ... В.Н. Кудрявцев ұсынды. Оның пікірінше қылмысты саралау дегеніміз
– қылмыс белгісі бар ... ... ... Ерекше бөлімінің
баптарына дәлме – дәл жатқызу арқылы ... бір ... ... ... деп ... Қылмысты саралаудың түсінігі туралы оқулық әдебиеттерде
бір – біріне ұқсас, бірақ өз – ара ... бар ... ... ... ... ... саралау – бұл жасалған қылмыстың
белгілері мен қылмыстық заң нормаларының арасындағы ұқсастықты табу ... ... Ал ... ... «Қылмысты саралау
дегеніміз – қоғамға қауіпті, қылмыстық заңға қайшы істелінген іс-әрекетті
нақты бір қылмыс ... ... және осы ... ... ... және ... ... тиісті баптарға дәлме – дәл жатқызып, құқықтық
баға беруді қылмыстық құқық теориясы қылмысты саралау деп ... ... ... заң ... ... бөлінеді:
1. Қылмыс;
2. Теріс қылық;
Қылмыс құқық бұзушылықтың ең ауыр түрі. Қылмыс жасағаны үшін ... ... ... ... ... ... үшін ... үш
түрі бар:
- Әкімшілік жауаптылық (мысалы, автокөлік жүргізу тәртібін
бұзғаны үшін).
- ... ... ... ... ... міндеттерін
орындамағаны үшін).
- Азаматтық құқықтық (мүліктік) жауаптылық.
Заң бойынша қылмыстық құқық ... ... ... төрт
элементі түгел болғанда ғана тартылады. Олар: объект, объективтік жағы,
субъект, субъективтік жағы. Егер ... төрт ... ... ... тұлға жауаптылыққа тартылмайды. Төрт элементтің түгел болуы
қылмыстық немесе ... ... ... ... қажет. Азаматтық
құқық бұзушылыққа тұлға тікелей кінәсі болмаса да, ... ... ... ... ... Мысалы, автокөліктің иесі оны жүргізуді басқа
біреуге тапсырса, жүргізушінің біртұтас келтірген зиянын ... ... ... ... ... ... болса, кінәсіздік
болжамы қолданылады. Тұлғаның кінәсі дәлелденбей ол қылмыстық ... ... ... ... ... ... қылмыс құқық
бұзушылықтың жеке бір ... ... ... ... ... қылмысты
азаматтық құқық, әкімшілік және тәртіптік құқық ... ... жат ... ... ... ... ерекше. Істелген
қылмыстың зардабы болып, мемлекеттің ең ауыр күштеу ... ... ... ... ... ... атақ ... табылады. Басқа құқық
бұзушылықта мұндай жазалау ... жоқ, ал ... ... ету ... атақ ... ... болған оқиғаға құқықтық баға беріледі, ал қылмысты
саралау кезінде заңмен қорғалатын қоғамдық қатынастарға, заңды мүдделерге,
құқықтарға және ... ... ... ... ... ... іс-әрекетке құқықтық бағалау жасалады. Қылмыстық құқықтық бағалау
кезінде болған қылмыстық оқиғаны басқа құқық бұзушылықтардан ажыратып, онда
қылмыстың құрамы бар ... ... ... бар ... ... оны ... ... белгілі бір бабына сәйкестігін табу керек.
Қылмысты саралау кезінде екі ... ... ара ... ... дәрежесі өлшенеді. Біріншісі, Қоғамның мүддесіне қайшы жасалған
әрекет назарға ілігіп, оған ... шара ... ... ... ... қоғамаға қарсы сипатымен, әдетте сол ортадағы әлеуметтің
назарлығын тудырып, ... ... ... ... алынады.
Адамгершілік бағалау мұндай әрекеттерге тыйым салу бағытын ... ... ... ... қылмыс ретінде бағалау қажеттелігі пайда болады. Демек,
әлеуметтік-қоғамдық ортада адамгершілікке жатпайтындығына байланысты ... ... деп ... құбылыстар өмір сүреді.
Екінші категория, ол заң шығарушының ой жұмысының жемісі емес,
әлеуметтік-қоғамдық ... сол ... ... алатын зиянды іс-
әрекеттерді анықтаудың ... ... ... ... заң. Заң
шығарушының зиянды іс-әрекеттерді қылмыс деп белгілеуінде де адамгершілік
бағалау жатыр. Ол ... ... ... ... яғни сол қоғамдағы
адамзаттың ортақ бағалауына негізделген болуы немесе ... ... ... ... ... ... ... өмір сүріп, өзінің өмір ... ... ... міндетін, яғни қылмыстық құрамдарды анықтаумен
және оларға жазаның түрі мен көлемін белгілеумен айналысады.
Қылмысты саралау ... ... ... ... ... ... нормалары мен ... ... ... ... ... Жасалған қоғамға қауіпті іс-
әрекеттер мен заңда белгіленген қылмыс құрамының элементтері мен белгілері
дәл келгенде, яғни ... ... ... ... ... жағын және субъектісін сипаттайтын белгілері дәл келгенде
сәйкес деп ... ... ... ...... ... іс-әрекеттің
белгілері мен қылмысты құқық нормаларымен қарастырылған ... ... ... сәйкестігін анықтау ... ... ... ... оған ... ... көрсеткенде әлеуметтік-
саяси және адамгершілік бағалар берілуі үшін қылмыстық заң ... ... ... және ... саралау жұмысы да заңдылықты сақтай отырып
іске асырылуы керек. Сондықтан саралау ... шешу ... ғана ... ... ... да ... саралау ұғымы, осы салада ғана ... ... ... ... ... ... ... айтқанда қылмыстық құқықтық
қатынас қылмыс жасалған кезден басталады. Ал саралау кезінде бұл ... ... ... ... Қылмыстық-құқықтық қатынас кінәлі деп
танылған адамға осы қылмыс үшін ... ... ал ... ол ... ... ... көздейді. Бұл құқықық қатынас іске
асырылғанда ... ... ... ... ... нормасы қолданылып, сол
норма көлемінде жауаптылығы ... ... ... ... ... ... ... кодекстің Ерекше бөліміндегі қылмыс құрамдары элементтерінің
сәйкестігі ғана ... ... ... ... ... саралауда ҚК-тің
Жалпы бөлімінің де баптары қолданылатын кездер болады. Қылмыстық ... ... де ... ... ... қылмыс түрлерін білдіре
бермейді. Мысалы, ҚК-тің 366 бабы әскери ... ... ... Бұл ... жеке қылмыс түрі келтірілмеген, сондықтан 366 ... ... Ал ... ... ... ... жасау
кезінде Жалпы бөлімде қарастырылған жағдайлар орын алса, онда ... ... және оның ... ... ... арқылы сараланады.
Бірақ Жалпы бөлімнің барлық нормаларына сілтеме жасалынбайды, оның ... ... ... ... ... ... ... ғана сілтеме жасауға болады. Қылмыстық заңның Ерекше ... ... ... әрекеттері және аяқталған қылмыстардың белгілері
бейнеленген.
Жалпы бөлімнің басқа нормалары қылмысты ... ... деп ... ... ... ... сілтеме жасалынбаса да іс-
әрекетте қылмыстың құрамы бар немесе жоқ ... ... ... ... бар. ... кінә нысанының, қылмысқа қатысу ұғымының, ... ... ... рет жасалуының т.б. ұғымдары Жалпы бөлімде
қарастырылған және қылмысты саралау барысында ескерілетін ережелер ... ... ... ... ... ... ... заңға жатпайтын
өзге де ведомствалық заңдар, жарғылар, ережелер, инструкциялар ескеріледі.
Бұл өзге ... ... ... ... қолдану себебі, ол ҚК-тің
Ерекше ... ... ... бланкетті диспозиция түрінде болуына
байланысты. Заң нормаларының диспозициясы бланкетті болғанда, белгілі бір
қылмыс құрамы бар ... жоқ ... ... ... сол ... ... қарау
керек. Ол заңдарда, жарғыларда формальды түрде құқық бұзушылық болып
саналатын іс-әрекеттер, ... ... ... ... ... ... Мысалы, 152-бап «Еңбекті қорғау ережелерін бұзу», 256-
бап «Өрт қауіпсіздігі ... ... ... ... ережелерді бұзу». Сол сияқты өзге ведомствалық ережелерді,
инструкцияларды, заңдарды бұзу бірден ... ... ... Мысалы, ҚК-
тің 146,147-баптар сайлау жүргізу саласындағы қылмыстар, т.б. ... ... ... ... ... ... ҚК-тің Ерекше
бөлімінің тиісті бабы қолданылады, бірақ іс қозғау туралы қаулыда немесе
сезікті, ... ... ... ... ... ... түрде өзге
салалық нормативті актілердің, яғни жарғы, ереже, инструкциялардың тиісті
бөлімі келтіріліп, қылмыскердің кінәсі негізделеді.
Қылмысты саралаудың екі түрі ... ... ... ... ... (ғылыми) саралау
Легальдық саралау – қылмыстық істің барлық сатысында жүргізіледі
(қылмыстық істі ... ... ... ... ... Оны ... ... аударғанда – заңды деген мағынаны білдіреді. Қылмыстық
заңның іс ... ... ... және ... бойынша міндетті
түрде ҚК-тің Ерекше ... ... ... жасау түрінде іске
асырылады. Легальдық саралау қылмыстық істі жүргізу ... ... яғни сот, ... ... ... ... ... құжаттарында көрініс табады. Сонымен бірге саралаудың бұл түрін
тергеуде және сотта қаралып ... ... ... бойынша міндетті күші
болады.
Ал, Доктриналдық саралау - қылмыстық істер немесе қылмыстық құқық
ғылымына ... ... ... ... ... ... ... оқулықтарында немесе басқа да басылымдар да ... ... ... ... ... ... ғылыми мақалалар т.б.
еңбектер жүзеге асырылады. Ғылыми білім ғылыми ізденістің, шығармашылық іс-
әрекеттің ... ... ... ... ... ұғымына қылмыстық
істер бойынша жұмыс істемейтін немесе оның ғылымына қатысы жоқ ... ... ... ... ... жекелеген азаматтардың өз
бетінше жасаған қылмыстық іс-әрекетке бағалауы қылмыстық құқық ғылымының
дәрежесінде бола ... ... ... ... ... ...
оқыту деген мағынаны білдіреді.
Қылмысты саралаудың түріне байланысты ешқандай дау туған жоқ. Барлық
ғалымдардың көз қарасы бір бағытта бейнеленді. ... Ф.Г. ... ... Г.Т. ... т.б. ... көз ... бір арнада
біріктірілген. Бұл арада Г.А. Левицкийдің: «Ресмиленген саралау ... ... ... ... ... ... іс-әрекет болып
табылады, сонымен қатар қылмысты дұрыс саралауда қылмыстың әлеуметтік ... ... ... ... ... баға ... ... жоғарғы
аталған екі түрінің атқаратын рөлі ерекше»,-деген ... ... екі ... ... ... ... ол біріншіден,
қолданылу орнына және міндеттілігіне байланысты, яғни ресми ... ... ... міндетті күші болады және тек ... ... ... ... ... ... ... ғылыми
саралауға негізделген болуы керек. Яғни ғылыми тұрғыда қылмысты саралауды
қылмыстық құқықтың ... ... ... отырып талданған, жан-
жақты зерттелінген, саралау тәртібі ұсынылады. Сондықтан ғылыми саралауда
қателіктер аз ... ... ... қылмысты әрекеттерге
саралау жүргізуінің моделі, ... ... ... ... ... болып табылады.
1.2. Қылмысты дұрыс саралаудың маңызы.
Қылмысты дұрыс ... ... ... заң ... дұрыс
қолданылғанда заңдылық қағидасы сақталады. Демократиялық және ... ... ... үшін ... дұрыс, әрі дәл қолдану
Конституциялық қағида болып ... ... ... ... ... ... ... түсініп, дұрыс қолдана білуді міндет етеді. Мұнан
басқа, бұл қағида ... ... ... ... ... яғни барлық қылмыс деп танылған іс-әрекеттер тек ... ... ... ... ... ... өмір ... сәйкес келмейтін немесе ескіре
бастаған түрде, сонымен қатар қылмыс деп танылған ... ... ... ... ... ... ... Бірақ өмір сүріп
отырған қылмыстық ... ... ... ... да, оның ... міндетті
күші болғандытан сақталуға тиісті болып ... Бұл да ... ... ... ... ... ... саралау, ол кінәлінің
әректтеріне дұрыс баға беретін және ... жеке ... ... ... қорғайтын заң бабын қолдануды білдіреді. Мұндай ... ... зор, ... ... іс-әрекетке дұрыс құқықтық бағалау
бергенде әділ сот іске ... ... ... қылмыс үшін емес, өзі
жасаған қылмыс түрі бойынша жауапты болады. Нәтижесінде қылмыс ... ... ... ... сай ... ... түрі мен
көлемі белгіленеді, себебі әр қылмыстың қоғамға қауіптілігінің ... ... ... ... ... баптарында жазалар келтірілген.
Қылмысты дұрыс, әрі толық саралау – ... ... ... ... ... ... жауаптылықтың салдары да дұрыс шешіледі, яғни жаза өтеу
мекемесінің түрі, жазадан шартты түрде ерте ... ... ... түзеу
құралдарының түрлерін қолдану, соттылық мерзімінің аяқталуы ... ... ... келесі маңыздылығы, ол елдегі қылмыстылық
туралы статистикалық ақпараттың дұрыс ... әсер ... Егер ... ... ... қылмысқа дұрыс баға ... және ... ... онда ... ... ... мәліметтер бұрмаланып
беріледі, нәтижесінде қылмыстардың ауырлығы, түрлері бойынша ... ... ... ... қате ... жарияланады.
Қылмысты дұрыс саралаудың келесі ...... ... шараларын жүргізуіне байланысты болып табылады.
Практика қызметкері қылмыстың түрін дұрыс анықтамаса, онда ол ... ... ... ... ... көбеюін білдіруі мүмкін. Мемлекет
қылмыстылықтың түрінің ... ... ... ... ... ... ... назар аударсақ, өкінішке
орай қылмысты саралау субъектілерінің қате жұмыс істеуі жиі ... ... ... ... баға ... «құқықтық нигилизм» деген
ұғым кейде қолданылады. Мағынасы құқық қорғау органдары қызметкерлерінің
жағымсыз әрекеттер жасауын, ... қате ... ... ... ... ... ... органдары қызметкерлерінің
құқықтық сауатсыздығына жеткілікті деңгейде білімінің болмауына ... қате ... ... ... ... іске ... ... да құқық нормаларын дұрыс қолданбауына байланысты кездеседі.
Заңды қолдануда қателіктер жіберу әділ соттың іске ... ... ғана ... ол ... ... ... ... құқық
қорғау органдары қызметі туралы теріс пікір қалыптасуына және сенімсіздік
танытуына әкеп соғады. Нәтижесінде ... ... ... ... ... ... және ... қызметтерінің негізгі
мақсаты іске асырылмайды. Мысалы, ауыр ... ... ... ... ... түрі ... ... ол қылмыскерге жаза жеткілікті
деңгейде белгіленбейді, нәтижесінде жаза қылмыскерге әсер етпейді. Ал ... ... ... ... ауыр ... деп ... ол қылмыскер
өзінің қауіптілік деңгейіне сәйкес келмейтін құқықтық ... ... ... ... яғни ... ... мағынасында емес, бұзу ... ... ... ... ол ... ... ... органдарының
қызметі туралы теріс пікір қалыптасады және оның болашақ өміріне түпкілікті
әсер етуі ... ... ... ... ... үшін ... ҚК-
тің 52 баптың барлық бөлімдерінде соттарға жаза тағайындау ... ... ... ... ... ... бұл талаптардың сақталуын ҚР-сы Жоғарғы
Сотының 2001 ... 19 ... «Бас ... айыру жазасын
тағайындаудың кейбір мәселелері туралы» нормативтік қаулысы ... ... ... 1 ... ... ... бойынша ҚК-тің 52 бабында
белгіленген жазаны тағайындаудың жалпы негіздерінің сөзсіз сақталуын ... тым ... ... тым ... белгіленген әділетсіз жазалар жазаның
мақсатына жетуге жағдай жасай ... ... ... ... деп ... ... қояды.[5]
Тергеу органдары қызметкерлерінің қылмыстық заңның барынша ... ... ... ... ... болады. Мұндай кезде
тергеушілер ... ... ... есеп жасап, оны жеңіл
қылмысқа ауыстыруды соттардың еншісіне қалдырады. ... ... ... ... ... ... ... деңгейде іс-
әрекеттті бағалау саясатын ұстанады және осындай қызметімен сезікті немесе
айыпкер адамдардың ... ... мен ... ... және ... естен шығарады.
Сот – тергеу практикасының материалдарынан ... ... ... жиі кездестіруге болады. Тергеушілер қылмысты саралау
кезінде жасалған қылмысқа ұқсас өзге де қылмыстарды қоса ... ... бір ... ... саралау кезінде оған ұқсас қылмыстарды,
мысалы ұйымдасқан топпен жасалған ... ... қару – ... жүру ... ... ... топ немесе қылмыстық қауымдастықты
құру және оған қатысу тәрізді қылмыстарды қосып, жиынтық түрінде бағалайды.
Осылай ете отырып, ... ... ... ... ... ... белгілері бірнеше қылмыстардың қосындысынан құралатынын, ... ... ... ... ... мұндай қылмыстарды саралау
ережесін естен шығарады. Бірнеше қылмыстардың қосындысы бір қылмыс түрінде
заңда бейнеленгенде, оның жауаптылығы да ... ... ... ... ... ... қылмысқа осындай қате саралау жүргізе
отрып, оның қателерін соттар қайта ... ... ... яғни бұл ... де тергеушілер максимальдық мөлшерде бағалау
жүргізу саясатын ұстанады. Ал аудандық, қалалық соттарда бұл ... ... ... ... ... ... ... сотталушы, адвокат т.б. тарапынан апелляциялық арыздың болуына
байланысты Жоғарғы ... ... ... туралы алқа мәжілісінде түзеліп
жатады. Мұндай кездерде Жоғарғы соттың алқасы артық тағылған айыптауларды
алып ... оның ... өз ... ... Іс-әрекетте
қылмыстың жиынтығы жоқ жерде ... ... ... ... сот – ... ... ең ауыр қателігі болып табылады. ... ... ... ... ... жаза ... ... дұрыс саралау – құқық қорғау органы қызметінің қызметтік
борышы, негізгі міндеті ... ... Осы ... қылмысты дұрыс саралауда
ғалымдардың ой пікірлеріне жүгінсек, В.Н. Кудрявцев қылмысты дұрыс саралау
негіздерін үш ... ... ... ... ... ... қорғау органы қызметінің қызметтік борышы,
негізгі міндеті болып табылады.
2. ... ... ... - ... ... ... жүзеге асырады.
3. Қылмысты дұрыс саралау-заңды қатаң сақтауды талап ету мақсатында нақты
көрсетіледі.
Ал Б.А.Куринов: «Қылмысты дұрыс саралау – ... ... ... ... және толық қылмыстық ... ... өз ... ... ... дұрыс саралау – қоғамдық саяси
негізінде қылмыстық мақсаттарды әділ, заңды орындау»-деп өз ойын ... ... ... үшін заң талаптарын дұрыс түсінетін,
біліктілігі жоғары, сауатты тергеушілер, соттар, ... ... ... және олар ... тек ... ... түсініп ғана қоймай, оның
әлеуметтік мағынасын да түсіне алатындай деңгейде болуы керек. ... ... іске ... бір ... ол сот – ... ... жаттанды жұмыс істеуі болып табылады. Тергеу қызметінде
бұрын болған қылмысқа ұқсас оқиға болғанда, дәл сол баптарды ... ... жиі ... Осылай ете отырып, әр бір ... ... ... болатынын ескермейді. Тергеу жұмысы, оның ішінде қылмысты іс-
әрекеттерге заң баптарын қолдану творчествалық ... ... ... қызмет. Яғни қылмысты саралауда қолданылатын қағидалар мен
ережелерді ... ... ... ... жүргізгенде, қылмысты іс-
әрекеттің заң ... ... ... заңмен қорғалатын қоғамдық
қатынасқа сәйкес келуін, қолданған заң ... ... ... ... ... бір әрекет үшін бірнеше қылмыс ретінде құқықтық
шараға тартылмауын т.б. талаптарды сақтауы қажет. ... бұл ... ... ... ескере отырып іске асырылуы тиіс, олай болмағанда әр
тергеушінің, соттың қылмысты әрекеттерге ... ... оның ... ... ... ... ... белгіленген ережелерге
сәйкес жүргізу талабын бұзуы мүмкін. Қылмыстық заң және оны ... ... өзге ... ... жауаптылық шарасын дұрыс,
әрі мемлекет аумағында бір келкі ... үшін ... ... ... құбылыстарды бір мемлекет аумағында бір тектес
және дұрыс түрде жүргізу үшін, ... ол ... ... ... ... Олай ... мұндай елеулі қоғамдық құбылыстардың шешімі әр
аумақтағы лауазымды адамдардың жеке көз ... ... ... ... ... ... ... қалыптастыруды көздейді. Бұл
ұзақ процессті қамтитын мақсат, себебі қоғамда ... ... ... оның беделін көтеріп ғана қоймай, сонымен бірге ... ... ... ... ... олардың бір тұтас
үлгіде шешу үшін арнайы заңдар қабылдануды ... ... ... ... ... ... немесе елеулі қоғамдық болмыстар ретінде
бағалануы үшін мыналар болуы керек. ... ол ... ... өмір үшін ... ... болуы керек. Мысалы, төтенше
жағдайлар орын алғанда туындауы мүмкін мәселелерді қалай шешу ... ... ... ... ... Республикасында арнайы заң қабылданған
немесе тұқым ... ... ... ... ... заң т.б. ... ... қатынастар тек жеке бір ... ... ( ... тамақ сатып алу т.б.) емес, қоғамның
дамуын білдіретін құбылыс түріне ... ... ... ... құбылыста
бір тектес қоғамдық қатынастар орын алып, оның шешілуі мемлекеттік құқықтық
саясатты барынша ескере ... іске ... ... ... елеулі
қоғамдық құбылыста құқықтық қатынас ... ... ... мен міндеттері анықталуы қажет. Демек ... ... ... ... ... ... ... бойынша өмір сүруді талап етеді.
Құқықтық мемлекеттің қылмыстық заңы бірнеше міндеттерге сай болуы
керек. Бірінші кезекте қылмыстық заң ... ... ең ... деңгейін
көрсетуі қажет. Ол үшін қылмыстық ... ... ... ... барлық мүдделері, құндылықтары қаншалықты деңгейде
бағаланғаны анық болуы қажет. Екінші кезекте ... пен ... ... ... ... ... іс-әрекеттердің барлығы қылмыс
ретінде заңмен қамтылуы ... ... ... ... ... ... шараларының сәйкестігі мен толықтығы заңда көрініс
табуы керек. ... ... ... құқық ғылымында заң нормаларының
қолданылуы тиімділігін шешу, яғни іс-әрекетке баға беруге ... ... бір ... ... арқылы қылмысты ... ... ... ... ... ... ... іс-әрекет дәл анықталып
қоймай, заңмен қорғалатын қатынас, зардап, т.б. құрам ... яғни ... ... мен бағыты, кінә нысаны дұрыс анықтылады.
Сондықтан қылмысты дұрыс саралау бірнеше ... ... ... ... ... Әділ сотты іске асыруда заңдылық қағидасының сақталуын білдіреді;
2. Қылмысқа берілген әлеуметтік-саяси және құқықтық ... ... ... ... ... ... мен жауапкершілігін дұрыс белгілеуге, яғни ҚК-тің
Ерекше бөлімінің баптары бойынша айыпталып, сол баптар ... ... ... ... іс ... заңында қарастырылған істі ... ... ... ... ... ... ... келтіріледі;
Сонымен қылмысты іс-әрекеттерге дұрыс баға беру құқықтық құбылыс
ретінде құқықтық маңызға ғана ие ... ... ... да ... ... қорғау органдары қызметінде көрініс табады және олардың
жұмысының сапасын ... ... ... ... ... ... дұрыс саралау қылмыстық заңды сот-тергеу қызметінде дұрыс қолдану
арқылы көрініс беріп, ол тек ... ... ... ғана ... ... да ортақ тілегін іске ... ... ... ... ... саралаудың сатылары.
Жасалған қылмысты әрекеттерге қылмыстық-құқықтық баға беру, бірнеше
сатылардан ... және ұзақ ... ... ... ... болып
табылады. Қылмысты саралауға байланысты ... ... ... оны қылмыстық іс туралы ... ... – бұл ... іс жүзінде қолдануды немесе өмірге енгізуді білдіреді. Қылмыстың
жасалу оқиғасы ... ... ... ... ... органдарының түрлеріне
және органдардың қылмыстық іс бойынша өз қызметтерін атқару түріне қарай
қылмысты әрекеттерді бағалау ... бұл ... өз ... ... ... ... іс жүргізудің әрбір сатысында, мысалы, қылмыстық
іс қозғау, айып тағу, прокурорлық қадағалау, істі сотта қарау және ... ... ... саралауға қатысты мәселелер шешіліп отырады.
Мұндай кездерде қылмысқа бастапқыда баға ... заң ... ... ... істі ... сатыларда қарайтын органдар бағалау беріп,
қате саралау ... ... ... ... ... ... атқарылатын құқық қорғау органдарының барлық жұмыстары қылмысты
саралауға байланысты деп ... ... ... ... ... жасалған
қылмысқа заң тұрғысынан баға ... ... ... ... ... ... ... жаза белгілеуге қатысты қызметтерді де
атқарады. Сондықтан, қылмыстық іс ... ... ... ... ... ұғымдар өзара ұқсас деп түсінуге болмайды. Қылмыстық іс
жүргізу сатылары деген ... кең ұғым ... ... тек қылмыстық іс
жүргізудің барлық сатыларында қылмысты ... ... ... ... ... ... саралауға байланысты мәселенің іс ... ... да ... ол ... жағдайда қылмыстық істі бұрын
қараған органның немесе қызметкердің қате бағалау ... ... ... де ... ... тергеу жүргізу немесе қылмыстық істі сотта
қарау кездерінде саралауға әсер ете алатын жаңа мән-жайлар ... ... іс ... ... ... ... ... құқығы бар
органдар құқық нормаларын қолдануға қатысты мәселелерді ... ... ... ... ... ... ашу, заңның мағынасын түсіну
және заң нормасын талқылау, ақырында белгілі бір заң ... осы ... ... мәселелерін шешеді. Қылмыс оқиғасының мазмұнын толық ... ... ... дәл ... ... ... жағдай жасайды. Қылмыс
оқиғасы толық белгілі болғанда саралауды ... беру – ... ... ... ... ... ... істі жүргізу немесе қылмыс бойынша қызмет атқаратын құқық
қорғау органдарының тізбектелген жұмыстарына қарай ... ... ... ала ... ... және сот органдары жатады. Ал
қылмыстық іс бойынша нақты атқаратын қызметінің түріне қарай ... ... ... және соттар деп бөлуге болады.
Анықтаушылар және тергеушілер қылмыстық іс ... ... ... толық орындалуын көздеу керек. Біріншісі, қылмыс оқиғасының
мазмұнын ... ... оған ... ... баға ... ... ... толық белгілеу үшін қылмыс оқиғасына және кінәлі адамға байланысты
дәлелдемелерді жеткілікті ... ... ... табылады.
Тергеу органдары қылмысты саралауды ресми түрде немесе тергеу ... ... іс ... ... ... Бұл ... білдіретін
құжат, қылмыс оқиғасының орын алуына байланысты шығарылады, бірақ ... ... ... ... бермеуі мүмкін. Ол кінәлі адамның әзірге
белгісіз болуына байланысты болады.
Қылмыс оқиғасы бойынша кінәлі адамның әрекетттеріне саралау жүргізу-
тергеу құжаттарында сезікті немесе ... ... тану ... ... ... ... ... табады.
Прокуратура органы заңдылық қағидасының сақталуын қамтамасыз ... ... істі өз ... ... тек ... органдарының
қызметін ғана емес, сонымен бірге қылмысқа берілген құқықтық бағаның, яғни
саралаудың дұрыс жүргізілуін қадағалайды. ... ... ... ... ол бойынша жұмыс жүргізген ... өз ... ... ... ... отырғанын негіздей отырып хабарлайды.
Демек, прокурорлық қадағалау мұндай кезде қылмыстық заң нормаларының дұрыс
қолдануын мақсат етеді.
Сот ... ... іс ... ... ... екі қызметін
іске асырады:
- Заң жүзінде ... ... ... ... жауаптылықтың түрі мен көлемін белгілеу.
Сонымен қатар соттар тергеу органдарының ... ... ... ... ... ... ... Дұрыс болмағанда қайта
саралау жүргізіп, бұл ... өз ... ... ... қылмысты саралау субъектілері қылмыстық әрекетке саралау беруді ... ... ... ... ... тек ... іс ... белгіленген
өз қызметін атқару кезінде заңның дұрыс қолдануын қамтамасыз ету ... ... ... – бұл ... қылмыстық әрекетке қылмыстық заң
нормаларының ішінен дәл келетін бапты қолдану деп түсінік ... ... ... ... ала дайындықтың болуын және қажетті ережелерді сақтауды
талап ... ... ... ... ... ... ... прцессуальдық
қызметке қарағанда ой қызметінің басым қолданылуын ... ... ... ... ... қылмыс оқиғасының мазмұнына, сипатына қарай отырып, әрекеттің
қылмыстылығын толық ой ... ... ... ... ... ... ... тоналуына, адамның қару қолдану арқылы өлтірілуіне,
қылмыс оқиғасын көзімен ... т.б. осы ... ... ... ... және ... қылмыстың түрі бірден белгілі болады. Бірақ
қоғамға қауіпті зардап туындағанмен, ол үшін ... ... ... ... ... және ... ... адам белгілі болғанмен,
іс-әрекеттің қылмыстылығы анық болмаған жағдайларда, болған оқиғаның ... баға беру ... ... кездерде ойлау процестерінің нәтижесінде
саралау жасалады. Қылмысты саралаудың ... тек таза ... ғана ... ... ... ... де кездеседі. Ол қисындық
ережелер қылмыстық заңда қылмыс түрлерінің көптілігін және ... ... ... ... ... ... ... процесін жүргізуді талап
етеді. Бір айта кететін жайт, ол кейбір құқық ... ... ... ... кезінде мұндай ойлау ... ... ... ... ... Мұндай қызметкерлер көбінесе осы ... ... ... ... ... қылмыспен бірдей көріп немесе
қылмыстың зардабы, ... ... ... ... ... ... ... кездесуіне қарай саралау жүргізеді. Мұндай кездерде олар
әрбір қылмыс оқиғасының мазмұнындағы ерекшеліктер ... әсер ... ... ... ... ... ... қылмыс түрлерінің кем
дегенде бір құрам элементінде немесе оның ... ... ... Осы ... ... ... қылмыс мазмұнын салыстырудың өзі,
ол қылмысты саралаудағы ... ... ... кезектегі ойлау жұмыстары
болып есептеледі.
Қылмысты саралау жұмысының бастапқы кезеңінде жасалған әрбір қылмыс
«оқиға» ретінде бағаланады. Оқиға деп бағалану ... ... ... ... ... ... әлі анық болмауына
байланысты. Зардап туындағанмен ол зардапты келтірген есі дұрыс, жауаптылық
жасына толған адам ... ол ... ... ... ... анықтала
бермеуі мүмкін. Мысалы, қылмыс жасаған адамды ұстау шаралары шегінен шықпай
оның өміріне немесе денсаулығына зардап келтіру. ... ... ... ... ... да болады. Екіншіден, «қылмыс» деген құбылыстың
өзі әлеуметтік-саяси тұрғыдан алғанда қоғамдық құбылыстың бір түрі болып
табылады.
Қоғамдық құбылыстар ... ... ... ... бар ... ... өмір ... отырғанын немесе оның дамуына әсер ете ... ... ... ... де, ... да әсер ... ... алынады.
Мысалы, демогрфиялық құбылыстар (халықтың тууы, көшіп ... ... ... ... ... қатынастардан туындайтын
құбылыстар. Қоғамдық ... ... сол ... үшін зиянды
қылмыстылық тәрізді құбылыстар да жатады. Қылмыстылықтың ... ... ... ... ... - ол ... қылмыстардың жасалуына алғы
шарттардың, себептердің орын алуы деп түсінуі керек. Демек, қоғамға ... ... ... ... ... ... ... ол түбінде қылмыс немесе ... ... ... бәрі ... ... бағаланады. Егер орын ... ... ... ... бар ... онда ... бұзушылық, оның белгілерінің бар ... ... ... Бұл ... ... ... ... болып
табылады.
Болған оқиға құқық ... бар – ... ... ... ... ... мүдделерге зиян келгенін, екіншіден, ол
бойынша адам ... ... ұйым ( ... ... бұзушылықтың
субъектілеріне заңды ұймдар да жатады ) бар – ... және ... ... ... ... бар – жоқтығын анықтау керек. Осы үш белгі болған
жағдайда құқық бұзушылық бар деп ... ... ... бар деп танылса,
онда келесі сатыда құқық бұзушылықтың қай түрі орын алғанын анықтау ... ... ... қылмыстық, әкімшілік, азаматтық т.б. салаларға
бөлінеді. Бұл ... ... бір – ... ... ... дәрежесіне және қоғамға қауіптілік сипатына қарай ажыратылады.
Қоғамға қауіптілік дәрежесіне карай көбінесе, қылмыс пен ... ... ... ... бір – ... ажыратылады. Мысалы, ұсақ ұрлық
әкімшілік құқық бұзушылық ретінде танылса, ал ... ... ... ... ... ... деп бағаланады.
Іс-әрекеттің қоғамға қауіптілік сипатына қарай көпшілік жағдайда
азаматтық құқық бұзушылық пен қылмысты ажырату ... ... бір ... ... ... ақша ... ... қайтармайды. Бұл жағдайда қарыз
ақшаны қайтармаудың үш түрлі нұсқасын келтірейік. Бірінші нұсқада қарызға
ақшаны алып ... оны ... ... деген іштей шешім болған, яғни
алдау арқылы алған. Ал, ... ... ... алу ... ... ... ... кейін қайтарудан қасақана бас тартқан. Үшінші нұсқада қарызды
алған адам ... ... ... оған мүмкіндігі жоқ. Бұл өзара
нұсқалардағы мысалдардың біріншісі іс-әрекеттің қауіптілік сипаты ... деп ... ... екі нұсқа бойынша азаматтық жауапкершілік
туындайды. Себебі, бірінші нұсқа бойынша кінәлі адам бірден қауіпті ... яғни ол ... ... қиянат жасады. Бұл қылмыс болып
есептеледі. Ал, ... ... ... алған адамда алу кезінде қоғамға
қауіпті, меншікке қарсы бағытталған ой, қылмыстық ниет болмаған, соған ... ... ... қоғамға қауіптілік болған жоқ. Ол адам тек
міндеттемені орындаудан қасақана бас ... ... ... және ... ... ... ... берген адамның мүліктік құқығы қорғалып, қарызды
қайтару тәртібі белгіленеді. Үшінші ... ... ... шешілуге
жатады. Демек, қылмысты саралаудың бұл сатысында ... ... ... мен ... ... ... арқылы қандай салаға жататын
құқық бұзушылық орын алғанын анықтауға болады.
Келесі сатыда жасалған іс-әрекетті қылмыс деп тану үшін ҚК-тің ... ... ... ... бар – ... көңіл аудару керек.
Дәлірек айтқанда іс-әрекетте қоғамға қауіптілік, яғни ... ... ... ... және ... ... қасақаналық
түріндегі кінәнің бар екендігін анықтау қажет. Ал қылмыстың қалған ... ... ... пен ... ... ... нақтылау
кезінде, яғни ҚК-тің белгілі бір бабына жатқызу кезінде, соңғы сатыда
қолданылады.
Келесі сатыда ... ... ... ... ... қай ... жататындығын анықтау қажет. Бұл міндетке жету үшін ... ... ... ... ... ... және осы ... қылмыстың топтық объектісі анықталады. Топтық объектіні анықтау үшін
кінәлінің қылмыстық ойының бағыты, осының нәтижесінде жүзеге ... ... ... ... ... ... жүргізуші абайсыздықта
көлігімен жаяу адамды қағып кетіп, оның өліміне соқтырған зардап ... ... екі ... ... ... ... нұсқа бойынша көлік
жүргізуші жол жүру ... бұза ... ... ... ... ... адам ... зардап келтірген. Екінші нұсқа бойынша
көлік жүргізуші жол жүру ережелерін бұзбаған ... ... ... сақтағанның өзінде адам өліміне соқтырған әрекет ... ... ... ... өміріне қарсы қылмыстар ретінде ҚКтің 101-бабымен
абайсыздықта қаза келтіру деп немесе көліктегі қылмыстар ретінде 296-баппен
саралау туралы ой ... ... ... ... ... ... жол жүру ережелерін бұза
отырып абайсызда адамды қағып кеткенде кінәлінің әрекеті бастапқы ... ... ... жоқ. Ол ... ... ... ... көре отырып, алдындағы көліктен озуға ұмтылу немесе ... ... ... ... адам ... мен ... ... әрекетті емес, көлік қозғалысының қауіпсіздігі деп аталатын,
заңмен қорғалатын объектіге қауіпті ... ... ... ... кінәлінің қауіпті ойының, әрекетінің бағыты, адам өміріне емес,
басқа бағытта болып, оның себебі көлік қозғалысы ... бұзу ... онда ... ... ... ... тиісті бапты іздеу
керек.
Әкімшілік құқық бұзушылық пен қылмыс ... ... ... құрамның
құрылымына қарай ажыратылуы жиі кездеседі. Әкімшілік заңда формальды ... ... деп ... ... ... ... ... құрам
ретінде кездесетін жағдайлар көп. Жоғарыда келтірілген мысал ... ... ... ... көлікті пайдалану ережесін бұзған көлік иесінің
әрекеттері ауыр ... ... онда ... ... ... бұзушылық деп бағаланар еді. Ал, осындай әрекеттер ауыр зардаптарға
соқтырғанда ... ... ... ... ... ... ... қылмыс деп анықталады.
Екінші нұсқа бойынша, яғни көлікті ... ... ... жол ... ... ауыр ... соқтырған әрекеттер болғанда, көлік
қозғалысының қауіпсіздігі бұзылған жоқ, сондықтан мұндай жағдайларды көлік
қылмысы ... ... ... ... көлік жүргізушіде көлік
қозғалысының қауіпсіздігін бұзбауға бағытталған ... және ... жоқ. ... ... ... ... кінәнің абайсыздық нысаны
анықталса, онда ... ... ... қаза келтіру қылмысы деп
бағаланар еді. Мысалы, аялдамада ... ... ... ... ... алдынан өтемін деп, арттан келген көлікке қағылуы мүмкін. Мұндай
жүргізушілердің болуы мүмкін екендігін көлік ... ... ... білуге мүмкіндігі бар деп саналады. Ал зардап туындағанмен көлік
жүргізушіде абайсыздықтың белгілері болмаса, онда ... та жоқ ... ... тәсілмен қылмыстың қай тарауға жататын қылмыс екендігін
анықтағаннан кейін, қылмысты саралаудың соңғы сатысына қатысты міндетті
шешу керек. Бұл ... ... осы ... қай ... жататындығы
анықталады. Бұл міндетті шешу үшін жасалған қылмыстың белгілеріне барлық
құрам элементтері сәйкес келетін заң ... табу ... Ол үшін ... ... ... заңдағы қылмыс түрінің тікелей объектілерінің
сәйкестігін анықтау керек. Өйткені, қылмыстық заңның бір тарауының өзінде
екі ... одан да көп ... ... ... ... ... қоғамның қауіпсіздігі және ... ... ... ... ... заңды мүдделері, т.б.
Қылмыстың тікелей объектілерінің сәйкестігі ... ... ... ... ... және ... ... анықталып, құрам элементтері түгел дәл ... ғана ... ... ... Бірақ, бұл сатыдағы ... ... ... деп ... ... Себебі, қылмыстың оқиғасына
қатысты жаңа мән – ... ... ... ... ... ... жеңілірек қылмыс түріне өзгеруі мүмкін. Сонымен қатар қылмыстық іске
дұрыс саралау бермегенде, ол бойынша қылмыстық-құқықтық қатынасқа ... ... ... т.б. ... болғанда қылмыстық іс облыстық
немесе ... ... ... ... бойынша алқасында, қадағалау
алқасында қаралып, қайта ... ... ... ... ... саралаудың құқықтық негіздері
2.1. Қылмыстық заң – қылмысты саралаудың құқықтық негізі.
Еліміздегі ... ... ... ... ... жаңа
заңдардың қабылдануы орын алуда. Тәуелсіз Республикамыздың Конституциялық
қағидаларына, нарықтық қатынастар жағдайына ... ... ... ... ... және ... ... жүргізу кодекстері тұтастай
алғанда әмбебап құбылыс. Қылмыстық заң қылмысты саралауда заңдылық негіз
болып ... және ... заң ... ... ең ... ... рөл
атқарады. Қылмыстық заңның саралаудағы қызметін айтпас бұрын біріншіден,
оның даму тарихын, қайнар көзін, түсінігін, маңызын, ... ... ... ... ... ... ... күшін, қылмыстық
заңның кері қайтару күшін, оны түсіндіруді ... ... ... Қылмыстық
заңның даму кезеңі қылмыстық құқықтың даму тарихымен байланысты. Бұрынғы
кеңес қоғамында капитализмнен социализмге және ... өту ... ... әлеуметтік, экономикалық базаның қалыптасуына, ... ... ... ... ... заң ... ... құқықтың тәртібін, мемлекетті қорғауын, қалыптастыруға қарсы
күрестің өзекті мәселелерін белсенді ... ... ... ... ... ... ... болсақ, біріншіден олардың даму сатыларын
білуіміз ... ... даму ... 1917-1921 ж.ж. көреміз. Бұл кезеңде
қылмыстық ... ... ... асырылып, яғни Кеңес сотының міндеттері,
қылмыстық құқықтың ережелері бекітілді.
Екінші кезең 1922-1923 ж.ж. ең ... рет ... ... кодексті жарыққа шығарды, ... ... ... ... мемлекетік заңдарды бірыңғай жүйеге келтіріп, біріктірді.
Үшінші кезең ... ... даму ... КСР ... ... Конституция қабылдады. Конституцияға сәйкестендіріп
жалпыодақтық қылмыстық заң қабылданды. Бұл саты ... ... ... ... ж.ж.).
Төртінші кезең 1958 жылы қылмыстық ... даму ... КСР ... ... ... ... ... демек
мемлекеттік және әскери қылмыстарға қылмыстық жауаптылық қабылданды. 1969
жылдың шілде айында Еңбекпен түзеу заңының Жалпыодақтық ... ... ... ... үш ... заң ... болды. Олар: 1885 жылы
қабылданған қылмыстық және ... жаза ... 1903 жылы ... ... 1864 жылы қабылданған жаза ережесі. Бұл үш ... ... және ... ... екі ... бөлініп қабылданды. 1970-1971 жылы КСР
еңбекпен түзеу кодексі қабылданды. Жалпыодақтық қылмыстық заң екі ... ... ... ... 1958 жылы ... ... 1959
жылы 6-қаңтарда заңды күшіне енді (37,40 б). ... ... ... біз ... ... құрғанымызға дейін заңды күшінде болды. Ал
ендеше, қылмыстық заңның қылмыстық ... ... ... ... ... ... зерттелуі жайында көптеген монографиялар бар. Қылмыстық
заңның тарихи зерттелуінің жинақтары ғылыми ... ... ... да ... ... «НКЮ ... 1918-1922 ж.ж. басылған,
«Пролетарлық революция және құқық» журналы, «Юстиция кеңесінің күнтізбесі»
кейін «Советтік юстиция» ... ... ... ... хабаршысы»,
«Революция құқығы», 20-жылдарда басылған «Еңбек ... ... ... ... Қылмыстық заңның қайнар көзі болып табылды. Ал жеке
жазылған ... атап ... ... ... ... ... 1917-1918 ж.ж. Госюриздат, Н.И.Загордников Алғашқы
Кеңестік ... және ... ... заңдар, «1918 жылғы ... 40 ... ... ғылыми еңбек сессиясы», 1959 жылғы
т.б. ғалымдардың монографиялары жеткілікті [23,55б]. Сонымен, Қылмыстық
заңның даму ... және ... ... ... ... ... ... аталған жеке монографиялардың барлығы қылмыстық ... ... оның ... тікелей бағытталған және қылмыстық заңның
қайнар көзі болып табылады.
Еліміздегі ең ... рет ... заң 1997 жылы ... ... Бұл ... ... 16 ... екі бөлімнен (Жалпы бөлімі-95
баптан, Ерекше бөлімі-300 баптан) тұрды, яғни ... ... ... тек қана осы ... Республикасының қылмыстық
кодексінен тұрды. Қылмыстық ... ... өзге ... ... ... ... кейін ғана қолдануға тиіс. Осы Қылмыстық ... ... ... және халықаралық құқықтың жалпы жұрт
таныған қағидалары мен нормаларына негізделді»- деп ... ... ... ... Бұл арада қылмыстық заңның қайнар көзіне байланысты
қарсы пікірлер де айтылады, мәселен, ... ... ... ғана ... көзі қылмыстық заң болып табылады дейді [2,56 ... ... «Заң ... ... ... ... көзі ... бірақ та олар қылмыстық заңды дұрыс түсінуде, орынды
қолдануда қосымша рөл ... деді ... ... «Қылмыстық заң негізгі нормалардан тұрады, мемлекетті қылмыстан
қорғайтын, кінәліге жазаны қолданатын қылмыстық құқықтық ... ... ... акт» ... Ал ... ... «Қылмыстық заң
құқықтық норма болып табылады, ал қылмыстық заң – бұл ... ... ... акт» ... заң – ... ... Ата ... сәйкес
Еліміздің билік органы, яғни ... ... ... акт ... ... ... ... кодекстің 2 бабында қылмыстық
заңның міндеттері көрсетілген. Онда: Адам мен ... ... мен ... ... ... ... ... мен
заңды мүдделерін, қоғамдық ... пен ... ... ... ... конституциялық құрылысы мен аумақтық тұтастығын,
қоғам мен мемлекеттің заңмен қорғалатын ... ... ... қорғау, бейбітшілік пен адамзаттың қауіпсіздігін қорғау,
сондай-ақ қылмыстардың алдын алу болып табылады. Бұл ... ... ... ... ... ... жауаптылықтың негіздерін белгілейді. Жеке
адамға, мемлекетке немесе қоғамға қауіпті іс-әрекеттердің қандайы қылмыс
болып табылатынын айқындайды. ... ... ... ... ... өзге де ... ету шараларын белгілейді.
Қылмыс құрамы – бұл нормативті ережеге сәйкес анықталатын және ... ... ... ... құрамын анықтаудың заңды моделі, ... ... ... ... ... құрамына қатысты және оған қатысты
болып есептелмейтін басқа да ... ... ... заң ... ... ... ... ашылып ғана қоймай, сонымен қатар әр
қылмысқа ... жаза ... де ... ... нормалар
санкциясы қылмыстық құрам ұғымынан тысқары жатыр.
Бұл жерде алдымен қылмыс құрамы, ... ... ... ... ұғымдардың ара қатынасын ашу қажеттілігі туындайды, себебі
саралау жүргізуде бұл ... ... ... білу ... ... ... негізінен Қылмыстық кодекстің Ерекше бөлімінің
нормалары бойынша ... ... әр ... ... ... сипаттама беру міндетін атқаруы тиіс. Құрам және олардың белгілері
Ерекше бөлімнің баптарында келтіріледі деп айтуға негіз бар. ... ... ... сәйкес барлық қылмысты әрекеттерді қамти білу үшін, толық,
анық, әрі сенімді болуы керек. Бұл заң ... оның ... ... ... қылмыстық кодекстің Ерекше бөлімінің ешбір бабы
қылмыстың құрамына қатысты ... ... ... сипаттамайды. Олардың
көпшілігі объективтік жақтың белгілерін келтірумен ... ... ... және ... ... ... ... ғана
келтіреді. Мысалы, ҚР-сы ҚК-нің 134-бабы ... ... ... де осы ... ... ... ... ал кейбіреуінде
айтылмайды. Ал қылмыстық объектісін дәл болмаса да, бағыттап ... ... ... ... ... 96 бабы. Кісі өлтіру, яғни
басқа адамға құқыққа қарсы қасақана қаза келтіру. Осындай жағдайларға қарай
отырып, баптың ... ... ... ... ... ... ашады деп айтуға болмайды. Демек, қылмыс ... мен ... ... ғана ... ... де ... деп ... Ерекше бөлім нормаларының диспозициялары нақты қылмыс құрамының
ерекшелігін білдіретін белгілерді көрсетуді міндет ... Ал оның ... ... ... ... яғни ... элементтерінің
ерекшеліктеріне түсіндірме беру кезінде ... ... ... ... ... ... оқу, ... онымен практикада жұмыс істеу
үшін, тек ... ... оқып ... шектелуге болмайды. Заңды оқу арқылы
халық қандай әрекеттер қылмысты болып ... және ... ... оның ... ... ... болып, үстірт, алғашқы қажетті
түсінік алады. Ал ... ... ... ... ... үшін ... ... толық білімді болуы керек және ондай білімді ... ... ... ... ... нормаларының диспозициялары
қылмыс құрамы элементтерінің белгілерін толық келтіретін болса, онда
қылмыстық ... ... ... отырған көлемнен анағұрлым қалыңдап
отырар еді. Мысалы, қылмыстың жалпы субъектісі, ... 16 ... ... ... адам. Бұл көптеген құрамдарға ортақ белгі.
Ерекше бөлімнің ... ... ... ... ... ... қолданылады және қылмыстық құрамдарды оқып, меңгеру
барысында қажет болып табылады. Жалпы бөлімде Ерекше ... ... ... ортақ ережелер қарастырылады. Оларды үш топқа ... ... ... ... ... ... қатысты.
3. Жазаға қатыста.
Бірінші топтағы қылмыстық заңға қатысты ... ... ... ... ... міндеттері, заңның кері күшімен уақытындағы
күші тәрізді ережелерді құрайды. Екінші топтағы қылмысқа қатысты нормалар
Жалпы ... ... ... ... ... ... ... оның санаттары, қылмыс жиынтығы, қайталануы, бірнеше рет жасалуы,
жауаптылық белгіленетін жас, кінәға ... ... ... бірге бұл топтағы нормаларға қасақаналықпен ... ... ... ... ... қажетті қорғану, аса
қажеттілік, бұйрықты немесе ... ... ... т.б. осы ... жалпы
ережелер жатады. Ал жаза қатысты ережелер ІІІ-VІІ бөлімдерде келтірілген.
Заңды екі бөлімге бөліп оқу және ... ... ол ... ... жеңіл болуы және заң қолдану жұмысын тиімді, оңтайлы ... ... ... Яғни ... ... қатысты, ортақ болып табылатын кінә,
қылмыс субъектісі, есі дұрыстық, қылмыс ... ... ... және ... ... ... қылмысқа даярлану немесе оқталу, қылмысқа
қатысу, қажетті қорғану тәрізді ережелер ... ... ... Жалпы бөлім нормаларының Ерекше бөлім нормаларына қарағанда
түсінік беру немесе ... атау ... ... ... ... ... ... нормаларының диспозициялары мұндай Жалпы бөлімде қаралған
ортақ ұғымдарды, белгілерді қайталамауы керек. ... ... ... ... ... ... ... жақындығы, байланысы, бір-біріне атқаратын
қызметі міне ... ... ... ... ... ... ... міндеті болып табылатын, ... ... ... ... ... осы ... ... тән белгілерді, ұғымдарды
келтірумен айналысады дейміз.
Қылмыстық кодекстің Ерекше бөлімі әлеуметтік-қоғамдық ... ... ... ... және ... ... белгілеуге
арналған. Қылмыс құрамы ұғымының да ... ... осы ... ... ... ... және құқықтық тұрғыдан әділетті, негізді
болуы үшін іс-әрекеттің қылмыстылығын ... ... ... ... ... Мұндай кезде «қылмыс» және «қылмыс ... ара ... ... ... ... ... Бұл екі
ұғымдардың ұқсастығын былай түсіну керек. Біріншіден, кеңірек ұғым ретінде
қолданылатын ... тар ... ... ... ... «қылмыс
құрамы» ұғымдары екеуі де қылмыстық жауаптылықтың ... ... ... ... ... ... ... ал «қылмыс құрамы» деген
термин құқықтық сипаттағы ... ... ... ... ... және «қылмыс құрамдары» ұғымдарының өзара айырмашылықтары
мынада. Сырттай қарағанда ... ... ... қоғамдық ортада
қалыптасқан, сол ортада өмір сүретін ұғым, ал «қылмыс ... ... ... ... ұғым ... ... Қоғамда немесе халықтың
арасында қылмыс ... ... сөз ... ... «құрам» деген сөздің
өзі, ондай элементтердің, белгілердің немесе құрамдас ... ... ... ... құрамдас бөліктерді білдіретін элементтерді
анықтауды халық міндет санамайды.
Т.М.Күлтелеев ... ... ... ... деген ұғым
болмаған. Оның орнына «жаман қылық» деген ұғым қолданылған. Бұл ... ... ... ... ... ... білдірген. Қазақ
әдет-ғұрып заңдарында қылмысты, яғни жаман қылықты бірнеше ... ... ... ... «өте жаман қылық» деген ұғым қолданылып, ол жеке
адамға, хан, сұлтан, би, ру басылардың жеке ... оның ... ... ... отбасы иесі болып табылатын адамға қарсы әрекеттерді
білдірген.[6]
Т.М.Күлтелеев қазақтардағы қазіргі «қылмыс» ... ... ... ... ... ... тәрізді дейді [19, 154б].[7]
С.М.Әпеновтың пікірінше: «Қылмыс» сөзінің төркіні ... ... ... ... ... ... байланысты болуы мүмкін. Яғни «жаман
қылық ... сөзі ... ... ... ... жасамас деген мағынаға
көшіп, бірақ қазақ тілінің айтылуы икемділігіне ... ... ... ... ... [6, 50б].[8]
Ал А.Н.Трайниннің пікірінше: Қылмыс ұғымы көлемі ... ... ... ... ... атын ғана білдіретін түсінік болып табылады. Ал
қылмыс құрамы сөзі көлемі боынша ... бар ... ... оның ... оған тән ... ашатын және
объективтік, субъективтік ... ... ... кең ұғым ... [60б].[9]
Республика Жоғарғы Соты мәжілісінің нормативтік қаулысы да құқықтық
норма ... ... ... ... ... бір қылмыстық құқықтық
норманың түпкі мәнін ашып көрсетеді, ... ... ... ... ... Республиканың бүкіл аумағында міндетті күші болады. Сот
прецеденті біздің Республикада құқық нормасы ... ... ... ... ... ... ғана құқық нормасы болып табылады.
Қылмыстық заңның ... ... ... орнына келсек, қылмыстық заң
болмаса, саралау да ... ... ... ... де, бұл заң
қолданылған адамның тағдыры да ... ... ... сараланғандығына
байланысты. Мәселен, Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодекстің 52-бабына
сот айыпты деп ... ... ... ... кодекстің Жалпы бөлімінің
ережелеріне сәйкес істеген қылмысы үшін жауаптылық қаралған Ерекше бөлімнің
тиісті баптарында көрсетілген шектен ... ... деп ... ... сот ... ... сипаты мен қоғамға қауіптілік
дәрежесін, айыпкердің жеке ... ... ... ... және ... ... сондай-ақ
тағайындалған жазаның сотталған адамның түзелуіне және оның ... ... ... ... ... ықпалын толық есепке
алады. Қылмыс істеген адамға оның түзелуіне немесе жаңа ... ... ... және ... әділ жаза ... ... Ал әділ ... қылмысты дұрыс саралау болып табылады. Мұның өзі соттың жаза
тағайындауында заң ... қоса ... ... ... ... ... Алайда құқықтық сана-сезім құқық нормасы
болып табылмайды. Ол ... тек қана ... ... норманың мазмұнын
дұрыс түсінуге жөн сілтейді.
Қылмыстық заң басқа заңдар ... ... ... ... ... тұлғалар үшін міндетті күші бар заң нормасы болып
табылады. Оны ... ... ... немесе орындамауға жол берілмейді.
Сонымен қылмыстық заң қылмыстық құқықтық норманы білдірудің нысаны, ал оның
нормасы оның ... ... ... ... ... ... қылмыстық заң
саралаудың заңдылық негізі болып табылады, былайша айтқанда, Қылмыстық
заңға байланысты алсақ, ... ...... ... ... аралас
деликттерден айыруға мүмкіндік тудыратын сапалы баға беру деген мағына.
Адам жасаған қылмыстың нақты ... ... заң ... ... анықтап, заң жүзінде тиянақтау. ... ... заң ... құқықтың ең негізгі көзі. Сот ... ... ... қаулысы
құқықтың қайнар көзі болып табылмайды. Олардың нақты қылмыстық істер
бойынша ғана заңдылық күші бар. ... ... Соты ... ... ... ... ... құқық нормасы болып
табылады, ал қылмыстық құқықтың ... ... көзі – ... заң. ... заң ... саралаудың құқықтық негізі. ... ... ... ... қауіпті істеген іс-әрекетін ... ... ... қылмыс құрамының белгісі бар бапқа дәлме-дәл жатқызу
болып табылады. ... орай ... ... ісәрекет қылмыстық заңда
көрсетілген нақты қылмыс құрамымен қамтылса, онда ол дұрыс сараланған ... ... ... ... да қылмысты дұрыс сараламау, ол ... ... ... ... күрес жүргізетін органдардың беделіне
нұқсан келтірумен байланысты болады. Мұндай құбылысқа жол ... ... ... ... ... ... ... терең зерттей білу керек.
Кез келген іс-әрекетті, жасалған қылмысты дұрыс саралау қажет. Сондықтан
қылмыстық заң ... ... ... ... ... табылады.
Қазақстан Республикасы Қылмыстық ... ... ... ... қылмыстық заңдары тек қана осы
Қазақстан Республикасының Қылмыстық ... ... ... ... ең ... рөл ... түсінік қылмыстық заңның екі бөлімге
бөлінуі. Олар: Жалпы бөлім және ... ... ... ... ... ... ... ұғым, жаза, қылмыстық заңның қолданылуы, жаза
тағайындау, ... ... және ... ... ... ... ... медициналық сипаттағы мәжбүрлеу
шаралары Жалпы бөлімде зерттелген. Қылмыстық ... ... ... ... ... құралған. Қылмыстық заңның Ерекше бөліміндегі нормалар
белгілі тәртіппен, жүйеге бөлініп орналасады. Ерекше ... ...... ... ... жеке қылмыстық нормалардың
топтық объективтік белгісі бойынша белгілі бір жекеленген ... ... ... ... ... реттерімен дәйектілікпен орналасу
тәртібін айтамыз. Қылмыстық заңның Ерекше бөлімінің жүйесін дұрыс ... ... ғана ... ... ... қылмыспен белсенді күрес
жүргізуге, оның алдын алуға, әділ жаза тағайындауға толық мүмкіндік береді.
Ерекше бөлімде ... бар. Бұл ... ... ... ... және ... өмірінде орын алған. Яғни азаматтардың жеке
басы олардың құқықтары мен бостандықтарын, заңды мүдделерін қорғау ... ... ... ... көрсетілген міндеттерді жүзеге асыру үшін
Қылмыстық кодекс қылмыстық ... ... ... ... ... көрсетілген іс-әрекеттерді істеген адам осы ... ... ғана ... ... Ол үшін ... заң жеке
адам, қоғам немесе мемлекет үшін қандай қауіпті іс-әрекеттер қылмыс ... ... және ... ... ... істегендерге жазалар мен
өзге де қылмыстық-құқықтық ықпал ету ... ... ... ... ... үшке ... қарастырады:
1. Декларативті – қылмыстық құқықтың жалпы ... ... ... ... ... ... Анықтаушы – қылмыстық құқықтың түсінігі мен ... ... ... ... ... ... 9-бабы).
Осы қылмыстық кодексте жазалау қатерімен тыйым ... ... ... ... (іс-әрекет немесе әрекетсіздік) қылмыс деп
танылады.
3. Арнаулы – нақты қылмыс құрамына және оған ... ... ... ... ... ҚР-сы қылмыстық кодекстің
Ерекше бөлімі барлық ... ... ... ... ... бөлімінің бабы өзінің құрылысы жағынан Ерекше
бөлімдегі баптың құрылысынан өзгеше ... ... бабы тек қана ... құралса, ал Ерекше
бөлімнің бабында диспозицияға қоса санкция да болады.
Қылмыстық кодекстің Ерекше бөлімінің баптары топтық және ... ... ... ... баптар дегеніміз – біртектес қылмыстардың
ортақ және соларға тән белгілерін анықтайды. ... ... 366 ... ... ... берілген, 307-бапта лауазымды адамның түсінігі
айтылған. Топтық баптардың түсінігі әртүрлі тарауларда орналасқан, ... ... ... ... ... береді. Түрлік баптар
дегеніміз – ... ... ... ... ... және ... істегенде қашан жаза тағайындалу керек ... ... ... ... ... төрт түрі ... Жай ... дегеніміз – қылмысты іс-әрекеттің атын ғана айтып
қояды, оның нақты белгілерін ашып көрсетпейді. Жай ... ... ... оның ... ... өзінде жеткілікті түрде түсінікті ... ... ... ҚР-сы ҚК-нің 96 баптағы «Адам
өлтіру», 175 баптағы «Ұрлық».
- Сипаттамалы диспозиция дегеніміз – қылмыстың ... ... ... ... көрсететін диспозицияны айтамыз.
- Бланкеттік диспозиция дегеніміз – бапта көрсетілген ... ... ... үшін ... заңға немесе нормативті
актіге, Үкімет қаулылары мен ... ... ... ... ... ... Мысалы, ҚР-сы ҚК-нің 295
баптағы темір жол, әуе, су ... ... мен ... ... ережелерін бұзу. Бұл қылмыс құрамын анықтау ... ... ... мен ... ... ... ... актіні басшылыққа алу қажет.
- Сілтемелі диспозиция дегеніміз – нақты қылмыс ... ... ... ... ... жатпау үшін қылмыстың осы құрамын
анықтаған қылмыстық ... ... ... ... тармағына
сілтеме жасайды.
Қолданылып жүрген қылмыстық кодексте санкцияның екі ... ... ... деп – тек ... ... ... ... шықпайтындай етіп реттеуі. Кейбір реттерде бапта жазаның
ең жоғарғы шегі ғана ... ... ... ... ең ... ... құқықтың Жалпы бөлімінің ережелеріне сәйкес бас
бостандығынан айыру үшін 6-ай, түзеу жұмысы үшін 2-ай ... ... ... Көп ... ... заң нормаларында жазаның
төменгі және жоғарғы шегі көрсетіледі. Мысалы, кісі ... ... ... ... қарсы қасақана қаза келтіру – алты жылдан он
бес жылға дейінгі мерзімге бас ... ... ... (96 бап, 1-бөлігі).
2. Балама санкция деп – Қылмыстық кодекстің Ерекше бөлімінің тиісті
бабындағы ... екі ... одан да көп ... ... қолдануға
мүмкіндік береді. (Мысалы, ҚР-сы ҚК-нің 115 бабы ... ... ... кінәлі адамға бірнеше ... ең ... ... ... жол ... ойымызша, заңдылықты жүзеге асыруда Қылмыстық заңның Ерекше
бөлімі баптарының маңызы өте ерекше. Бұл ... ... ... да
көруімізге болады. Мысалы, қылмыстық заңның ... ... бірі ... ... ... табылады. Ал қылмыстық құқық жалпы және ... ... ... асырады. Жалпы сақтандыру дегеніміз –
қылмыстық заң ... ... ... ... ... ... ... қылмысты
істеген адамға әділ жаза тағайындауды белгілеу ... ... ... ... ...... заң ... салған әрекет немесе
әрекетсіздіктерді істеген ... ... ... арқылы
белгіленген тиісті ықпал ету шараларын қолдану ретімен іске ... заң ... ... ... ... ... асырудың да құралы
болып табылады. Қылмыстық саясат әлеуметтік саясаттың бір бөлігі, ... ...... ... ... ... ... тиімді жолдарын табу, қылмыспен күресуде заңдылық қағидаларын
қатаң сақтау болып табылады. Іс-әрекетті дұрыс сараламау салдарынан адамға
заңға ... жаза ... қана ... ол оның ... ... ... әкеліп соғады. Қылмыс дұрыс сараланбаған
жағдайда қылмыскерге берілген түзеу колониясының түріне де әсер ... ... ... ... ... орны ... ... дұрыс саралау
тек қана заңдылық қағиданы жүзеге асырады. Заңдылық қағида – Парламент
немесе ... ... ... ... ... ... ... де,
заң нормаларын қабылдау саласында да, сөз жоқ, үстемдік ету арқылы ... ... ... ... ... ... саралаудан көрініс табады.
Қылмыстық заңды түсіндіру және қолданыстағы шегінде қылмысты
саралаудың маңызы. ... ... ... ... ... құқық
теориясында әртүрлі пікірлер бар. Н.Д.Дурмановтың ... ... ... ...... дұрыс қолдану үшін, ... ... ашып ... қорытындыға келген. Көптеген еңбектерінде,
қылмыстық ... ... және ... ... түсіндіруді пара-пар, ұқсас
түсінік ретінде қарастырады, осыған орай ... мен ... ... бір-
бірімен қарама-қайшылықта болмайды ... ... ... тобы
түсіндіруге – заңды пайдаланылатын терминдер қатысты деп тұжырымдайды. Бұл
пікір дұрыс көрініс табады, өйткені қылмытық заңда ... ... ... ... ол ... нұсқасын арнайы толық ашып ... заң ... ... ашып ... – бұл ... айқындау немесе табу. Сонымен, қылмыстық заңды түсіндірудің
мәнісі, сол заңды дұрыс қолдану үшін оның ... заң ... ... ... ... ашып ... ... заң шығарушының еркіне сайма-
сай, дәлме-дәл ... үшін оның ... ашып ... ... ... ... ... заңды талқылаудың субъектісі – мемлекеттік
органдар, ... ... және ... ... ... табылады.
А.С.Шляпочников: «Қылмыстық заңды талқылаудың субъектілері ретінде нақты
қандай орган түсіндіруді ... ... және ... ... міндеттері,
сонымен қатар шектелген міндеттерін айқындайды және талқылаудың дәрежесі
түсіндірудің субъектісімен ... ... ой ... ... ... түсіндірудің субъектісін ... ... ... үш ... ... легальдық (ресми), соттық, дотринальды
(ғылыми). Кейбір ғалымдар төртінші түрі ... ... ... ... «Қылмыстық заңды түсіндіруді екі түрге бөледі.
Олар: а)аутентикалық ... ... ... ... б)кең көлемді
және тар көлемді [10, ... ... ... ... әдісіне қарай, көлеміне қарай, субъектісіне қарай үш түрге
бөледі.
1. ... ... ... ... логикалық, жүйелі, тарихи;
2. Көлеміне қарай түсіндіру: тар және кең көлемді;
3. Субъектісіне қарай түсіндіру: соттық және доктриналды [46,154-179б].
С.В.Познышев пен П.И.Любинский ... ...... ... ... жазылуын реттейді деп көрсетті ... ... ... – бұл талқылауға сілтеме беру арқылы сөзді
анықтау немесе филологиялық түсіндірме ретінде ... ... ... ... ... ... түйіні»-десе, Н.Г.Александров: «Түсіндіру –
толық түрде филологиялық заңға сүйену арқылы бейнеленеді»,-деді [23,302б].
А.Н.Ағыбаев ... ... ... ... ... ... түсіндіруге байланысты бірнеше түрлерге ... ... ... ... ... аутентикалық, легалды (ресми), соттық,
доктриналдық (ғылыми) болып бөлінеді. Әдісіне ... ... ... ... деп ... ... қарай түсіндіру: дәлме-
дәл, тар көлемдегі, кең ... ... деп ... ... ... – заң бойынша құзіретіне сәйкес заң шығарушы органның
өзінің заңға ... ... ... Аутентикалық түсіндірудің заңдылық
күші бар және ол жалпыға ... ... ... заң ... ... асырады. Ресми түсіндірме – барлық мемлекеттік органдар, жеке
тұлғалар, лауазымды адамдар және ұйымдар үшін міндетті ... ... күші бар ... ... ... ... ... заңды үшке
бөлеміз. Олар: дәлме-дәл, тар және кең ... ... ... ... ... мен заң нормаларының оның мазмұнына және мәнісіне, оның
сөйлем ... тура ... ... түсіндіру деп атлады. Н.Д.Дурмановтың
пікірінше, тар мағынада түсіндіру – заң нормаларындағы өз ... ... ... ... тар ... тар ... қолдануға мағына
беретін түсіндіру. Мысалы, ҚР-сы ... 131 ... ... ... толмаған адамды қылмыстық іске тартуды алып қарайық. ... ... бұл ... ... үшін ... ... ... 16 жасқа
толған адамдар тартылу керек сияқты. Бірақ бұл ... ... үшін тек ... ... адамдар ғана қылмыстық жауаптылыққа тартылады. ... ... ... жасы ... ... қылмыс істеуге тарту деген
сөздің мағынасы бұл қылмысты тек кәмелетке, яғни 18 жасқа ... ... ... ... Кең ... ... Н.А.Беляев пен
М.Д.Шаргородский өз пікірін ұсынады. Кең көлемдегі түсіндіру деп – ... ... гөрі кең ... ... және осы заң ... ... қолдануға негіз беретін түсіндіруді айтамыз. Мәселен, ҚР-сы ... ... ... бала ... ... ... жария ету мысал бола
алады. Заңда бала қылып алудың құпиялығы ... үшін ... ... қыз ... алудың құпиялығын жариялау үшін де
осындай жауаптылықтың бар екендігін еске алып отыр, яғни кең мағынада ... ұғым қыз және ер бала ... ... ... Жалпы қылмыстық
заңды түсіндіру деп – қылмыстық заңды дұрыс қолдану арқылы заңның мазмұнын,
мағынасын заңды заң ... ... ... дәлме-дәл қолданылуын
айтамыз. Қылмыстық заңның мезгілдегі күшінің қолданыстағы шегі қылмыстық
заңның сақтандыру функциясы мен ... ... ... ... 4 ... ... уақыт бойынша қолданылуы, іс-әрекеттің қылмыстылығы мен
жазаланушылығы сол ... ... ... ... ... ... Қоғамға қауіпті іс-әрекет (әрекетсіздік) ... ... ... ... ... ... қылмыс жасаған уақыт деп
танылады. Осыған орай, зардаптың қашан болғанына ... ... ... ... ... іс-әрекеттер жүзеге асырылған жыл, ай, күндер және
сағаттар ... ... ... ... істелу уақытының ұзақтығына қарай
жалғаспалы және созылмалы қылмыс болып бөлінеді. Жалғаспалы ... үшін ... ... оны ... ... ... ... асырған уақыттан
басталады. Ал созылмалы қылмыс үшін жауаптылық кінәлінің әрекетіне тыйым
салынған немесе ... ... ... ... ... ... ... Сонымен, Қазақстан Республикасының қылмыстық заңы ... ... ала ... ... ... ... ... жауаптылықты және жазаны жеңілдететін немесе
кінәлінің жағдайын басқа ... ... ... кері күші бар, ... заң ... енгенге дейін тиісті қоғамға ... ... ... оның ішінде жазаны өтеп жүрген немесе өтеп ... ... бар ... күші ... деп ... Егер жаңа
қабылданған қылмыстық заңда жазаның мөлшерін қысқартса немесе ... ауыр ... ... баптың санкциясынан алып тастаса, қылмыс
санкциясына ... ауыр ... ... жеңілірек жаза түрін өндірсе немесе
санкцияда көрсетілген қосымша жаңа түрін ... ... оны ... түрдегі
қосымша жаза түрімен алмастыра қылмыстық заңның кері күші ... ... ... ... күші ... кодекстің 6,7,8-баптарында
бекітілген қағидаларда жүзеге асырылады.
Қорыта ... ... ... заң – қылмысты саралаудың заңдылық
негізі, қылмыстық заңсыз саралау мәселелерінің жүзеге асуы ... ... ... ... заң тұрғысында қылмысты саралау адамның ... ... ... ... дәл ... ... заң жүзінде
дұрыс саралау қылмысты саралаудың нәтижесінде белгілі ... іс ... ... ... ... ... ... туралы
қаулыларда, үкімде, прокурордың қаулысында, соттың ақтау үкімінде) ... ... ... ... ... ... осыдан да түсінікті
болар, яғни қылмысты дұрыс саралау – жасаған қоғамға қауіпті іс-әрекеттің
нышандарын әлеуметтік-заң ... ... ... ... ... ... ... Қылмыстық заңды дұрыс қолдану, белгілі істің нақты
мән-жайын, сондай-ақ қылмысты қылмыс емес әрекеттен, бір қылмысты ... ... ... ... құрам нышандарын жақсы, ... ашу ... ... ... заңдылықтың жайы заң қолданатын
органдардың қылмысты қаншалықты дұрыс саралай ... ... ал ... мақсатымыз қылмыстық құқықтық теориясында және сот
тәжрибесінде тек ... ... ... ... ... заңдарды қылмысты
саралауда дұрыс қолдану, заңдарды жетілдіруге ... ... ... ... ... жүрген заңдарға жүйелі талдау жасау,
қылмысты дұрыс саралаудың тиімділігін, пәрменділігін жетілдіру, яғни ... ... ... ... ... алынып тасталатын әлеуметтік
құбылыстарды дер кезінде анықтау арқылы, ішкі істер, тергеу, ... ... ... саралау жөніндегі тиісті тұжырымдар жасауына
белсенді қатысу, Қазақстан мемлекетінің қылмыстық ... ... ... ... ... ... жасау болып табылады.
2. . Қылмыстың құрамы және оны саралаудың маңызы.
Қылмыс – жай әлеуметтік құбылыстың бір түрі ... ғана ... ... ... ... ... ... және оның қауіптілігін көрсете
алатын әлеуметтік – саяси тұрғыдан қауіпті белгілер мен ... ... ... ... саралау үшін қылмыстық заңдағы
жекелеген ... ... ... ... ... ... оларды өзге қылмыстардан ажырататын белгілер тобымен жақсы ... ... ... ... білдіретін белгілер тобының жиынтығы арқылы
ғана жеке қылмыс құрамдары өзге ... ... және ... ... ... ... бір – біріне кейбір белгілері
ұқсас ... ... ... қылмыс құрамдары да ... ... ... ... бір – ... ... болып келеді.
Қылмыстық заңның Ерекше бөліміндегі қылмыстардың көпшілігі объектісі,
субъективтік жағы және ... ... ... қайталайтындай
дәрежеде. Мұның себебі қылмыстық ... ... ... ... құқық қылмысты жауаптылықты әдетте 16 жастан белгілейді және ... ... ... кінә ... ... ... ... қылмыстық
кодекстің Ерекше бөлімінің тараулары қылмыс объектілері ... ... ... жағы ... ... ... және ... кінә нысандары белгіленген. Міне осындай
ережелер қылмыс құрамдары белгілерінің көпшілік жағдайда ... ... ... ... ... Қылмыстық кодексте қылмыстың объективтік
жағының белгілері бойынша да ... ... ... ... ... ... Өкімет өкілін қорлау (320-бап), Сотты құрметтемеу
(342-бап), Әскери қызметшіге тіл ... ... ... ... ... сот-тергеу практикасында қылмысты саралауға байланысты
қиындықтар туындайды. Қылмысты саралауды дұрыс жүргізу үшін ... ... ... өзара бір-бірінен ажыратылатын құрам элементтерін білу
қажет.
Қылмыс құрамы ... ұғым ... ... ... қолданылуының өзінен-
ақ, оның белгілі бір элеметтерден, белгілерден ... бір ... ... ... ... ... ... атауда бірнеше құрамдас
бөліктердің өмір сүретінін, ал ... ... ... ... ... деп
тану үшін сол қылмыс оқиғасының белгілі болуы ғана емес, ... ... ашып бере ... ... ... ... ... білдіреді.
Қылмыстық құқықта қылмыс құрамдарының элементтері ретінде қылмыстың
объектісі, объективтік жағы, субъективтік жағы және ... ... әр ... ... ... зерттеуде, ол бойынша кінәлі адамның
жауаптылығын белгілеуде өз рөлі бар.
Қылмыстың объектісі ретінде қылмыстық заң бойынша қорғауға алынған
қоғамдық ... ... ... ... және ... ... деп түсіну керек. Кейбір әдебиеттерде ... ... ... ... ... ұғым ... ал қалған «заңды мүдделер,
құқықтар мен құндылықтар» деген ұғымдар «қоғамдық қатынастар» деген ұғымға
жатқызылады.
Қылмыстың объективтік жағы ... ... ... ... ... жиынтығы алынып, онда қылмысты факт немесе оқиға
ретінде бағалауға болатын белгілер тобына сипаттама ... ... ... ... оқиғасын білдіретін элемент ретінде түсінуді ұсыну,
ол объективтік жақтың «қылмыстың сыртқы бейнесін сипаттайды» ... ... Яғни бұл ... элементінде қылмыстың қоғамға қауіптілігін көзге
көрсете алатын сыртқы белгілер болып табылатын ... ... ... ... ... ... ... қауіпті құрал, тәсіл, жағдай
тәрізді белгілер түгелденеді немесе осы бағыттағы материалдарды саралау
жүргізуші ... ... ... жағы ... ... ... іс-әрекет
жасаған адамның психикалық сезімдерін білдіретін ішкі жақ ... ... бұл ... элементінде қылмыс жасаған адамның қауіпті іс-
әрекетіне, зардапқа, қылмыс ... ... ... ... ... ... қылмыстың жасалуына түрткі болған ішкі сезімдер ашылады. ... ... ... мен ... ... белгілеріне деген
ми жұмысының шешімдері анықталуға ... ... ... ... ... жасына жеткен, есі
дұрыс, кінәлі адам алынады. Қылмыстың құрамын негізінен субъективтік және
объективтік бағыттардағы ... ... ... оның ... ... бағыттағы белгілердің жиынтығы түрінде алу ... және ... де ... ... ... ... ... қылмыс құрамы
дегеніміз-қылмыстық заң бойынша қоғамға қауіпті ... ... ... ... және ... белгілердің жиынтығы
болып табылады.[10]
Қылмыс құрамының элементтері өзара бір-бірімен байланысты ... ... ... ... ... жағы мен субъективтік жағының
түсінігі және оларды құрайтын белгілер бірін-бірі дәлелдеуші, ... ... Яғни ... ... жағы ... ... бейнесін
сипаттаса, ал субъективтік жақ ішкі бейнесін ... Бұл ... ... бір ... екі жағы ... ... ... табылады. Яғни
қылмыстың сыртқы жағы болмаса, оның ішкі жағы да болмайды.
Қылмыстың объектісі өзге ... ... ... ... ... тығыз байланысты, өйткені кінәлі адамның жасаған
қауіпті іс-әрекеті оның ... ... ... ... ... ... әрекеттің жасалуы заңмен қорғауға алынған объектінің бұзылғанын
білдіреді.
Қылмыстың субъективтік жағының да қылмыс объектісімен байланысы бар.
Бірақ бұл ... ... жақ ... ... жағының
белгілері арқылы қылмыс объектісімен байланысатын тәрізді болып көрінеді.
Өйткені қылмыскердің қауіпті іс-әрекетіне немесе ... ... ... іске ... ... ... ... көрініс алып,
заңмен қорғалатын объектіге нұқсан келеді.
Қылмыстың субъектісі қылмыстың субъективтік жағымен ... ... ... ... белгілеріне деген әртүрлі психикалық
қатынастар және қылмысты әрекеттің орындалуына түрткі болған ішкі ... ... ... ... ... кезде адам ойынан шығып жатады.
Сондықтан ... адам ... ... субъективтік жағына,
объективтік жағына қатысты белгілер орын алмайды.
Қылмыс құрамының элементтері бірін-бірі ... ... ... ... ... ... ол ... әрекеттерде аталған
элементтердің біреуі немесе бірнешеуі көрініс алғанмен, ... кем ... ... онда ... ... да, ... ... да жоқ деп танылады.
Мысалы, заңмен қорғалатын объекті ... ... ... ... зиян ... бірақ ол зиянды келтірген адам ... ... жоқ. ... ... ... ... мүддеге зиян
келтіруші жануарлар немесе табиғаттың ... ... ... ... ... ... объектісіне зиян келіп, ол зиянды келтірген адам бар
болғанмен, бірақ ол ... кем ... ... ... ... болмаса, қылмыстың субъективтік жағы жоқ деп танылады. Мысалы,
жазықсыз зиян келтіру. Сондықтан жасалған іс-әрекетте қылмыс ... ... ... ... ... ғана емес, сонымен қатар қылмысты
саралаудың құқықтық негізінде ... ... ... ... іс-әрекеттерге құқықтық талдау
жасау кезінде кезектілікпен аталу тәртібі, ол таза ... ... ... ... ... ... ... табылады. Әдетте қылмыс
құрамының элементтері ... ... ... ... ... ... ... деп реттілікпен келтіріледі. ... ... ... ... жағы мен ... ... ... субъективтік
жақты соңғы кезекте атайтын оқулықтар кездеседі.
Құрам элементтерінің кезектілік ... ... ... ... зерттеу объектілерін әлеуметтік тұрғыдан талдауға алғанда ашылады.
Әлеуметтік тұрғыдан алғанда қылмыстың ... ... ... ... табылады. Қоғамдық қатынас қылмыстың объектісі ретінде ғана
емес, сол ... ... ... түрі ... оның ... ... мазмұнын ашуға да әсер ете алады.
Қоғамдық қатынастар жалпы ... ... ... қоғамда ерекше
орын алады. Себебі белгілі бір ортада қоғам бар деп айту үшін, ол жерде
қоғамның ... ... ... ... ... арасындағы қоғамдық
қатынастар өмір сүруі керек.
Қоғамдық қатынастар жеке адамға тәуелсіз сипатта болады деп түсіну
керек, өйткені әрбір жеке ... ... ... қатынастар ол адамға
дейін өмір сүрген құбылыс. Жаңа адам тек оған қосылады. Қоғамдық қатынастар
жеке адамға тәуелсіз өмір ... адам оған ... ... ... бағынады. Нақтырақ айтқанда қоғам мүшесі әртүрлі қатынастарға түсуге
негіз беретін қоғамның құрамдас белгілерін сол ... ... Ол ... ... ... ... партия мүшесі т.б. бола алады. Және ... бір ... ... ... ... ... ... олар өзара
үндесіп жатуы керек.
Қоғамдық қатынастың келесі қызметі, олардың жиынтығы бүтін қоғамдық
организм ретінде әлеуметтік-экономикалық және ... ... ... сол қоғамның даму ... ... ... ... жиынтығы қоғамды білдіретін күш дейміз.
Қылмыстық заңмен қорғауға алынған қылмыс ... ... ... ... қоғам, жеке адам өміріндегі рөлі осындай маңызды
болуына байланысты қылмыс ... ... ... бірінші кезекте
аталады. Сонымен қатар адамда қылмыстық ... ... ... алғашқы
кезеңінде-ақ және оның жасаған қауіпті іс-әрекеттері қоғам, адамзат үшін
аса қажетті болып табылатын қылмыс ... ... ... ... ... жай ... ... ғана пайда болып қоймайды. Сондай-ақ
қоғам мүшелерінде әлеуметтік, мүліктік т.б. айырмашылықтар ... ... ... ... бола ... Әрбір адам өз заманының ... ... ... қоғам мүшелерінің арасында мүліктік,
саяси, т.б. артықшылықтарға ұмтылуға себепші ... Оның бір ... ... ... ... ... ... зиян келтіре отырып,
өз мұқтаждығын қанағаттандыру болып табылады. Қылмыскер жеке адамға зиян
келтіргенде де ... зиян ... ... ... ... жәбірленуші
адам қоғам мүшесі. Осы айтылғандар қылмыс ... ... ... ... ... кезекте аталатынынғана емес, сонымен бірге қылмыстың
қоғамға қауіптілігін де білдіреді.
Әлеуметтану ... ... адам ... бағалаудың критерийі
қоғамды объективтік заңдылыққа іс-әрекеттің ... ... ... ... ... әрекеттердің бағыты, қауіптілік дәрежесі
әртүрлі. Жалпы әлеуметтік әрекеттердің кейбіреулері ... ... ... ... ... ал ... түрлері қоғам мүддесіне қарсы
тұрады. Сондай-ақ осы ... ... ... ... әрекеттер де
кездесе алады. Мұндай әрекеттердің ішінен қоғам талабына ... ... ... ... қауіпті деп бағаланады, олардың қоғамға
қауіптілігі барынша жоғарылары ... ... ... қауіпті іс-әрекеттердің қауіптілік қарқындарының шамасына,
дәрежесіне қарай зиянның мөлшері белгіленеді және осы критерийде қылмыс
теріс ... ... ... ... ... ... сипаттауда
(мысалы, бұзақылық, билікті не қызметтік өкілеттілікті асыра пайдалану
қылмыстарында) көрнеу, кәнігі, аса кәнігі түрде деп ... ... ... ... ... қарқындылық шамасына қарай анықталады. Мұндай
қарқындарды кейбір қылмыс түрлерінде дәл анықтау ... ол ... ұғым ... заң ... белгіленіп, іс жүзінде саралау
жүргізуші қызметкердің өз шешіміне қарай анықталады.
Қылмысты іс-әрекеттер заң шығару ... ... яғни ... ... себебі қылмыстар қоғамға таралған әрекеттер ... ... ... қатарына практикада әлі кездеспесе де
алдағы уақытта кездесуі мүмкін деген ... заң ... ... таныған әрекетері болуы мүмкін. Бұл өте сирек кездесетін ... ... ... ... кодексінің 96-бабаы 2 бөлімінің
«м» пунктінде қарастырылған «жәбірленушінің ... ... ... мақсатымен жасалған» кісі өлтіру Қылмысты кодекс 1997 жылы
бекітілгенге дейін сот-тергеу ... ... жоқ. ... ... ... кісі ... түрі шетелдердің практикасында бар, алдағы
уақыттарда бізде де ... ... ... ... ... ... ... мен зардаптың қарқындылық шамасын қылмыстық құқықтық ... ... ... ... тура ... Ал бұл ... әлеуметтік тұрғыдан талдасақ, онда қылмыстық құқықтық ережеден ... ... ... ... ... ... ... аяқталған
қылмыстармен қылмысқа даярлану немесе оқталу, сондай-ақ ... мен оған ... ... ... дәрежесі
бірдей емес.
Тағы айта кететін жәйт, ол ... ... ... ... ... Бұл ... жауапты анық, әрі ... ... ... ... ... ... ... әрекеттер деген сөзбен тоқтауға
болиайды. Ол іс-әрекеттер қалыптасқан жағдайға зардап ... ... ... және олар тек ... ... бұзатын немесе бұза
алатын ... ... ... себептерден қылмыс құрамында
объективтік жақ белгілері ... ... ... ... ... ... ... жақ белгілерінің үшінші кезекте
қарастырылуын бірнеше себептермен түсіндіруге болады. Біріншіден, жоғарыда
айтқанымыздай объективтік ... ... ... сыртқы бейнесін
сипаттаса, субъективтік жақтың белгілері қылмыскер ... сол ... ... ішкі ... оның бағытын ашып береді. Қылмыстық ... ... ... ... ... ... кейін, оның ішкі жақ, яғни
қылмыскердің ми жұмысындағы шешімдерге және зардапқа, қылмыстық объективтік
жағының қосымша белгілеріне ... ой ... ... тиімді, әрі
мәселені кезектілікпен талдауды білдіреді.
Бұл мәселеге анығырақ үңілсек, ... ... ... ... бұрын субъективтік жақты құрайтын белгілер алдымен
пайда болады. Бұлар кінәнің ... ... ... ... ... ... ... зардаптан бұрын пайда ... ... ... ... ... ... ... қауіпті
әрекет жасауға итермелейтін ой-ниет пайда болады. Мысалы, ұрлық, ... ... ... әрекеттер орын алу үшін алдымен пайдақорлық
ниет пайда болады. Сол сияқты ... ... ... ... немесе сол
кезде, өзінің әрекетінің қауіпті екенін сезеді, ол әрекеттің белгілі бір
зардаптар тудыратынын көре ... және ... ... ... тілеуі
немесе оған саналы түрде жол беруі мүмкін. Бірақ осындай ... ... ... ... объективтік жақтан кейін қаралу себебі, ол
қылмысты кінә, ниет, мақсатқа жетуге ... ... ... жасалмай,
зардап туындамай тұрып, қылмысты оқиғаның бар ... көру ... ... ... Яғни ... іште ... ... ойлары сыртқа
шыққанда ғана және заңмен қорғалатын объектілерге нақты қауіп туындағанда
немесе олар ... ... ... ... сөз қозғауға болады.
Екіншіден, қасақана түрде жасалатын қылмыстарда қылмыстық ниет өзге
белгілерге қарағанда алдымен пайда болғанмен, оның іске ... ... ... ... ... ... кек ... пайдақорлық) іске
асыру үшін тиісті іс-әрекеттер толық, әрі ойдағыдай орындалып шығу ... ... ... ... ... ... іске ... бағытындағы
әрекеттер орындалмаса немесе толық орындалмаса, онда қылмыстың ... ... ... да жүзеге аспайды. Демек бұл белгілерге кінәлінің ... ... ... ... орындауда соңғы кезекте тұрады.
Үшіншіден, оқиғаның сыртқы көрінісі бар ... ... ... ішкі ... жоқ ... ... да ... Мұндай жағдайларда «сыртқ
көрініс» деп отырғанымыз анықтай ... ... ... жағын
білдірмейді, өткені бұл оқиғаның ішкі мазмұны басқа ... ... ... түн ... ... үй есігін бұзып жатуы сырттай
қарағанда ұрлық қылмысына бағытталған әрекетті білдіре алады. ... ... ... ... осы ... иесі ... ... оқиғаның мағынасын
өзгертеді. Демек ол адам ... ... ... т.б. ... ... ... жасап жатырған болып шығады. Бұл жағдайда кінә
немесе ниет болмауына байланысты қылмыстың ... ... да ... деп ... Яғни ... ... іс-әрекет жоқ.
Міне осындай реттілікпен қылмыстық құрам элементтерін келтіргенде,
соңғы кезекте қылмысқа субъектісі анықталуға ... ... ... ... көп емес. Қоғамға қауіпті іс-әрекетті жасаған адам екі
белгінің болуы шартты. Олар ... есі ... яғни ... ... ... ... алуы және өз ... жетекшілік жасай
білуі және екіншіден қылмыстық жауаптылық жасына жеткен болуы.
Қылмысты саралауда және қылмыстық ... ... ... соңғы кезекте белгіленуін тергеу практикасының мынандай
қызметімен де негіздеуге ... ... ... ... жағдайларда
қылмыс жасаған адам әлі белгілі болмаса да қылмыс болып шығуы мүмкін деген
болжаммен оқиға, факт ... ... іс – ... ... ... ... қылмыстың субъектісі ғана емес, субъективтік жақтың
белгілері де белгісіз болады. Яғни қылмыстық іс ... ... ... ... оған ... ... ... бөлімінің тиісті бабы
бойынша саралау беріледі. Нәтижесінде кінә және ... ... айып ... ал ... ... ... адамның кінәсі
немесе субъектіні құрайтын белгілер болмаса, онда іс қысқартылады.
Қоғамды қалыптастырушы және оны ... күш ... ... ... ... ... ғана емес, адамдардың алғашқы
қауымындағы, ру-тайпалық өмірде де ... ... өмір ... Ол
кездердегі қауым, тайпа ішіндегі ... ... ... арқылы
қорғалған және реттелген.
Қоғамдық қатынастар азаматтың өмір сүруі үшін қажетті құндылықтарды,
дұрыс мүдделерді ... ... бірі ... табылады, сондықтан ол
ерте замандардан бастау алып, ... дами ... ... ... жеткен.
Мысалы, кісі өлтіру, ұрлық жасау қылмыс. Бұл қылмыстардың ... ... өзге ... ... емес, негізінен қылмыстың объектісінде,
өйткені қай заманда да болмасын кісі өлтіру, біреудің ... ... ... ... ... бұл ... ... өмір сүруі үшін
қажетті қатынастарды білдіреді. ... ... ... ... бойында әдет-ғұрып нормаларының қалдықтары сақталған және кісі
өлтіру, денсаулыққа зардап келтіру, әйел зорлау, ұрлық тәрізді қылмыстар ... өте ... ... ... ... ... өскен сайын күрделенетін және
кейде өзгеретін ... ... ... Сол ... ... қатынастар
дамыған сайын, ол қоғамның құқығы да дамиды. Мысалы, ертедегі ... ХІІ ... заңы ... ... бастапқы кезеңдерде
қамтымаған. Ал жаза ретінде көбінесе өлім жазасы ... ... ... ... ... көптеген қауіпті әрекеттер қылмыс
қатарына жатқызылды, полициялық ... ... ... ... ... ... кісі өлтіру қылмыс болып саналғанымен, абайсызда қаза
келтіру ... Рим ... ... ... ... қаза ... де
қылмыс ретінде бағаланды. Сол сияқты ... та ... ... ... ... ... Осы ... сүйене отырып, қоғамдық
қатынастардың даму ... ... ... ... ... ... ... қамтылатын әлеуметтік қатынастардың шеңберін анықтайды
деуге ... ... ... ... ... ... ... өмір сүріп отырған қоғамда өзінен-өзі пайда болды.
Олар заң арқылы жаратылмайды, бірақ заң, оның ... ... заң ... қоғам мен мемлекетте үстемдік құрып отырған топтың мүддесіне
сәйкес, ... ... ... және нығаюына жағдай ... ... ... қоғамды құрайтындықтан және олар
жалпы адамзаттың қажеттілігіне байланысты барлық кезде қоғам мүшесі ретінде
бағаланатын ... ... ... ол құқықпен реттеуге алынады.
Құқықтық реттеу біріншіден, қоғамдық ... ... ... ... ... және ... бүкіл мемлекет аумағында нақты қатынас
біркелкі мақсатын көздейді.
Қылмыстық құқықта қоғамдық қатынастар ... ... ұғым ... ал ... ... алғанда мүдделер, құндылықтар түрінде
көрінеді.
Қылмыстық құқықпен қорғауға алынған қоғамдық ... ... ... ... деп ... және ... ... түрлерінде
қылмыс объектісі деген мағынада қолданылып, бұл кезде заңмен қорғалатын
қоғамдық қатынастың нақты түрі ... ... ... ... ... ... болмысында бар, өмір сүретін қоғамдық қатынастар
болып табылады, сондықтан әрбір қылмыс ... ... ... ... және ... ... заң шығарушының санасы арқылы ... ... ... Заң ... ... ... ... нақты қоғамдық қатынастың қоғамдағы рөлін, қызметін терең
тануға ... ... ... ... ... алынған объектілер
бірдей сапада болмауына байланысты қоғамдағы рөлі ... ... ... ... ... ... Демек, қоғамдық қатынастың маңыздылығы қаншалықты дұрыс
бағаланса, ... ... ... ... белгіленген және осы қатынасты
қорғауға тиімді өмір сүреді.
Қылмыстық заңда қанша қылмыс түрі бар болса, сонша түрлі объекті бар
ма ... ... ... ... ... ... ... қарсы бағытталған іс-әрекеттер
қоғамдық өмірде әрқилы, әр жағдайда және әр ... ... ... ... Яғни бір ... зиян ... әрекеттер кінә нысанына, қылмыс
субъектісіне, қылмыс жасау тәсіліне, құралына, ... т.б. ... әр ... олардың қоғамға қауіптілік дәрежелері бір баптың жауаптылық
көлеміне ... ... ... ... ... бірдей қылмыс
объектісімен сипатталатын қылмыс түрлері көп. Олар ... бір ... ... көптеп кездеседі. Мысалы, ҚК-те қасақана ... ... ... ... ... халіне жеткізу қылмыстардың
барлығының объектісі бірдей, ол адам өмірі.
Бұл қылмыстар өзара ... ... ... ... ... ... қорғалатын объектілер қанша болса, сонша қылмыс түрі бар ма ... ... ... ... әлде қайда көп деп түсіну керек.
Бірдей объектілі ... ... ... ... ... ... қарсы қылмыстар тарауында т.б. көптеп кездеседі.
Қылмыстық заңмен қорғалатын ... ... көп және ... ... ... байланысты оларды топтастыру немесе нақтылау
қажеттілігі ... ... ... ... түрлерін анықтау,
жауаптылықтың көлемін белгілеу, заң құрлысын белгілі бір тәртіппен дайындау
және заңды тиімді қолдану ... ... Бұл ... ... объектісі түрлерінің қылмыстық құқықтағы қызметін және ... ... ... ... және ... жүргізуде жалпыдан
нақтыға өтіп талдау жиі кездесетін ... Осы ... ... ... қорғалатын объектілерді тігінен бөлгенде жалпы, топтық және тікелей
объектілер деп бөлу қалыптасқан. Бірақ қылмыстық ... ... ... топтастырудың өзгеде бағыттары кездеседі. ... ... ... және ... деп ... ... типтік объекті ретінде, ҚК-
тің ... ... бір ... ... ... жауаптылығы
қарастырылатын, қылмысты әрекеттер зиян келтіруге бағытталатын бір ... ... тобы ... Бұл ... ... ҚК ... бөлуші критерий топтық емес, типтік объектілер болады да, ал
бөлімдерді тарауларға ... ... ... ... ... ... төрт ... бөлу Қазақстанның қылмыстық заңына қолайлы емес,
өйткені біздің қылмыстың заңның ... ... ... бөлінбей, тек
тараулардан тұрады.
Қылмыс объектілерінің үш деңгейінің ... ... ... бар. ... ... ... ретінде қылмыстық заңмен қорғауға
алынған қоғамдық қатынастардың жиынтығы алынады. ... ... ... ... ... ... ... ол қылмыстық
заңның өмір сүру мүмкіншілігін ... Егер ... ... қорғауға
алынуға жататын объектілер қоғамда болмаса, онда қылмыстық заңда өмір
сүрмес еді. Мына ... ... ... ... ... қорғалатын кейбір
объектілер өзге де құқық салаларымен қорғала алады. Мысалы, азаматтық,
әкімшілік, еңбек, ... т.б. ... ... ... объектілерінің
кейбір түрлерінің өзге құқықтармен қорғауға алыну себебінде біріншіден,
кейбір ... ... ... өмірде әртүрлі деңгейде өмір
сүретіндігі және ... ... ... ... әрекеттердің де
қауіптілік дәрежесі әрқилы болады. ... ... ... ... еңбек ету қаіпсіздігін қылмыстық құқық ғана емес, әкімшілік құқық
та қорғайды. Меншікті құрайтын мүліктер қоғамда ... ... ... ... ... жай, ... ... меншік құқығына зияндар келіп,
олар зардаптың ауырлығына, іс-әрекеттің қауіптілігіне қарай, ... ... ... ... ... байланысты жеке
құқықтық қорғау белгіленеді.
Қылмыстың жалпы объектісі деген ұғымның құрылымы кең, оны ... ... ... ... ... ... ... жалпы объекті қорғауға алынған қатынастардың түріне, бағытына,
қоғамдағы маңыздылығына қарай топтық объектілерге бөлінеді.
Топтық объектілердің қылмыстық ... ... ... ҚК-тің Ерекше бөліміндегі жекеленген қылмыстарды тарауларға
бөлудің басты ... осы ... ... ... ... ... объекті болып табылатындығы, яғни қылмыстарды ... ... ... ... ... объектілер қылмысты саралау
барысында құқық нормасын кезең арқылы іздеу ... ... ... ... ... ... ҚК-тің Ерекше
бөлімінің баптары арқылы қорғауға алынған біртектес қоғамдық ... ... ... топтық объектілері заңмен қорғалатын қоғамдық өмірдің
салаларымен анықталады және ... ... ... жеке ... ... экологиялық қауіпсіздік, отбасы мен ... ... т.б. Бұл ... ... ... ... салаларын
қорғауға алатындығын білдіреді.
Қылмыстық кодекстің Ерекше бөлімі 16 тараудан құралады. Ерекше
бөлімде ... ... ... объектілерге қарай тарауларға,
бөлінуіне сүйеніп, 16 топтық объекті бар екен деп түсінуге болмайды. Ерекше
бөлімдегі тараулардың ... ... ... объектілердің түрлері
көп. ҚК-тің бір тарауында екі немесе одан да көп ... ... ... ... ... Бір ... ... топтық объектілердің
қарастырылу себебі, ол біріншіден, өзара ұқсас топтық объектілерді ... ... ... бір ... ... байланысты. Бұл топтық
объектілердің мағынасы ұқсас ... ... ... кәмелетке
толмағандардың дұрыс тәрбиесі мен отбасы ... ... ... ... тәртіп, сот әділдігі мен жазаның атқарылу ... т.б. ... ... ... жеке ... ... ... керек, ал
отбасының мүддесі ол да жеке ... ... ... ... ... бір ... ... келесі
себебі, ол бір топтық объектіге ... ... ... ... ... ... Мысалы, қоғам қауіпсіздігі және қоғамдық тәртіп деген
ұғымдарды жеке объектілер деп түсінсек, қоғамдық тәртіпке ... ... ... ... Олар бұзақылық және тағылық қылмыстары. ... ... қос ... яғни ... ... және ... деп ... Бір топтық объектіге жататын екі қылмыс түріне бола
заң ... жеке ... ... ... және ... топтық объектіге жататын
қылмыстарды өзіне ұқсайтын топтық объектімен бір ... ... ... ... құрылымы күрделі, ал атауы ... ... Бұл ... құрылымында осы салаға жататын нақты қоғамдық
қатынастардың түрлері ... және олар ... ... тікелей объекті
деп аталады. Қылмыстың тікелей объектісі дегеніміз заңмен қарғауға ... ... жеке түрі ... ... ... нақты қылмыс түрінің өмір сүру себебін білдіреді
және топтық ... ... ... ... ... ... объектілер мазмұны бойынша нақты қоғамдық қатынастың
түрін білдіреді. Мысалы, ҚК-тің ... ... ... ... ... ... мен ... болып табылады, ал
осы тараудың 141-бабындағы азаматтардың тең ... бұзу ... ... ... ... ... ... сақталуы, 142-
баптағы жеке өмірге қол сұғылмаушылықты бұзу қылмысындағы тікелей объекті
адамдардың жеке басына қатысты ... ... ... ... объекті мен тікелей объекті кейде бірдей мазмұнда анықталуы
мүмкін. Мысалы, меншікке қарсы қылмыстардың ... ... ... ... ... болса, ал осы топтағы қылмыстарға жататын ... ... ... т.б. ... ... ... де ... құқығы
немесе меншік құқығынан туындайтын қоғамдық қатынастардың ... ... ... бір ... объектіге бағытталатын қылмыстардың тікелей
объектілері атауы, мазмұны бойынша барлық ... ... ... ... Қылмыстың тікелей объектілері әртүрлі баптардағы ... ... ... олар өзара басқа құрам элементтеріне қарай
ажыратылады.
Кейбір қылмыстар кейде бірнеше тікелей объектілерге зиян ... ... ... ол ... біреуі ғана осы қылмыстың
тікелей ... ... ... ... Ал ... ... осы
қылмыстың қосымша немесе балама объектілері ретінде ... ... ... ... ... деп саналып отырған объектілер, басқа бір
қылмыстар үшін тікелей объекті ... ... ... ... ... объектілер кездескенде тікелей объектінің топтық объектіден
шығатынын ескеру керек. Кейбір қылмыстар ... ... және ... қоғамдық қатынастармен тығыз байланысты болуына қарай қылмысты құқықта
бірнеше объектілі болып ... ... ... және ... адам ... ... ... меншігі, ар-намысы түрінде
кездеседі. Бұл осы ... ... ... ... ... өзге ... жиі ... болатындығына байланысты.
Ұқсас қылмыстарды бір-бірінен ажырытуды тек объектілері ғана емес,
барлық құрам элементтерінің белгілері, оның ішінде қылмыстың заты ... ... ... ... ... ... заты ... белгі болып
табылады. Қылмыстың заты Ерекше бөлім баптарының диспозициясында тікелей
аталғанда, ол ... осы ... ... ... ... ... яғни осы баппен саралау жасау үшін ... ... ... ... ... ... осы заттарға байланысты іс-
әрекет жасалған болуы керек. Егер жасалынған қылмыста ... ... ... ... бапта толық сәйкес келгенімен, бірақ қылмыс заты сай
келмесе, онда іс-әрекет басқа қылмыс түрімен сараланады.
Қылмыстың заты дегеніміз – кінәлі қылмыс ... ... ... осы қылмысты жасауда міндетті ... ... ... ... ... ... ие ... болып табылады.
Қылмыстың заты жанды немесе жансыз болуы, ол кейбір қылмыстардың
жансыз материалдық заттарды, мысалы, есірткі, ... ... ... ... ... немесе сол заттарға қатысты әрекеттерді
жасай отырып, қылмысты іске ... ... ... ... Ал ... ... жануарларға қатысты, яғни экологияға, адамгершілікке ... ... ... ... ... ... жанды құндылықтарға зиян
келуін түсінеміз. ... ... ... ... ... ... ... жәбірленуші немесе кейде құрал ретінде кездеседі.
Қылмыстың заты және қылмыс объектісі қылмыстық құрамға ... ... ... отырып қарастырылады. Бұл екі ... ... ... ... бұл ұғымдардың қылмыстық құрамды ашуда ... ... ... ... ... бар. ... заты ... заңмен қорғауға алынған қоғамдық қатынастарды білдірмейді, ол
бірнеше мағыналарда ... ... ... ... қылмыс
объектісінен кейін бірден анықталуы қажет ... ... ... заты ... қылмыстарда көрініс алуы арқылы заңмен
қорғалатын объектіге нұқсан келгенін білдіреді. Мысалы, ұрлық қылмысының
объектісі болып табылатын ... ... ... ... ... ... игіліктер
қылмыстың затын білдіреді. Яғни қылмыс затының көрініс табуы ... ... ... алады. Екіншіден, қылмыс заты міндетті ... ... ... бұл ... болмаса, қылмыс объектісі бола алмайды.
Үшіншіден, қылмыс затының қоғамдағы ... ... ... ... ... ... ... алады. Мысалы, ұрлық (175-
бап) және ... ... ... ұрлау (180-бап).Төртіншіден, қылмыс затының
құрамдарда бірдей анықталуы, ол қылмыстардың объектісінің де ... ... ... ... ... ... қылмыстарының, содай-
ақ алаяқтықпен қорқытып алушылықтың заттары бірдей, соған орай олардың
объектілері де ... ... заты ... объектісімен салыстырғанда қосымша
(факультативті) белгі ретінде қолданылады, яғни ... ... ... ... кезде міндетті белгі ретінде қолданылмайды. Қылмыс затының
қосымша ... ... ... ... ол ... қылмыстың құрамында
белгілі бір заттың қолданылуы міндетті болмауына, заңдағы ... ... ... ... және олқылмыстардың жасалу табиғатына
зер салғанда арнайы бір заттардың ... ... ... байланысты.
Мысалы, бұзақылық, кәмелетке толмағандарды қылмыстық жолға ... ... ... ... ... ... жауаптылыққа тарту және т.б.
қылмыстарда қылмыс заты, оның ... бір ... ... ... өзге ... белгілері және қылмыс объектісі болса құрамы
бар деп танылады.
Кейбір қылмыс ... зат ... ... ... ... ... яғни қылмыс жасалды немесе заңмен қорғалатын объектіге нұқсан
келді деп есептеу үшін қылмыстың заты көрініс алуы керек ... ... заты ... ... ... ... құрамдарда сол заттың түрі
баптың ... ... оның ... ... ... ... түрі ... объектінің мағынасын аша отырып анықтауды қажет ететін
кездер болады.
Қылмыстың заты ... ... ... оны өзге ... ... қарай отырып бірден оңай ажыратуға болады. Мысалы, ҚК-
тің ... ... ... немесе жүйкеге әсер ететін заттарды ұрлау
немесе қорқытып алу және 255-баптағы қару, оқ-дәріні, жарылғыш ... ... ... ... не ... алу ... негізгі
айырмашылықтары қылмыстың затында және қылмыс затының қоғамға тигізетін
пайдалы немесе зиянды ... ... ... ... де анықталады.
Бір ескере кететін жәйт, ол кейбір құрамдарда қылмыстың заты мен
қылмыс құралы ұқсас ... ... заты мен ... ... үшін
ол заттың қылмыстың жасалуын жеңілдету үшін немесе басқа ... ... ... ... Егер ... бір зат қылмыстың жасалуын
жеңілдету мақсатында ... онда ол ... ... ... ... денсаулығына және адамгершілікке ... ... ... ... 259-265 ... қылмыстардың заты есірткі және
жүйкеге әсер ... ... ... ... Ал ... ... ... зиян келтірудің бір түрі адамды есірткіге тәуелді етуде есірткі заттар
қылмыс құралы ретінде қолданылады.
Қылмыстық құқықта қылмыстардың бейнесін, оның ... ашу, ... ... жүргізіледі, біріншісі қылмыстың сыртқы бейнесін ... оның ішкі ... ашу ... болады. Қылмыстың сыртқы бейнесін
сипаттауға жататын мәселелер, құрамының ... жағы ... ... ... ... ... ... ретінде жасалған іс-әрекеттің
қылмыстылығын сырт қараған адамға-ақ көрсете алатын белгілерді түсінуге
болады. ... ... ... ... ... ... ... арқылы
қоғамға қауіпті болып көрініп, қылмыс оқиғасының көрінісін ... ... ... ... қауіпті оқиға, оның ішкі жағымен сәйкес болғанда,
яғни адамның ойының қауіптілігі әрекет немесе ... ... ... ғана ... ... ... ... Сондықтан қылмыстың
объективтік жағы ретінде ... ... ... ... ... жиынтығы алынады.
Объективтік жақтың белгілері тұрақтылығына қарай екіге бөлінеді:
1. Міндетті
2. Қосымша (факультативті)
Міндетті белгілер барлық ... ... ... ... ... ... объективтік жақ бар деп есептеу үшін орын алуы міндетті
деп танылған белгілер. Объективтік жақтың ... ... ... ... ... ... зардап және осы екі белгінің
арасындағы ... ... ... Егер ... деп ... осы ... ал формальдық құрамдарда қоғамға қауіпті іс-әрекет
болмаса, онда қылмыстың объективтік жағы да жоқ деп ... ... ... ... қылмыстың жасалу орны,
уақыты, тәсілі, құралы және жағдайы ... Бұл ... ... деп
бағалану себебі, ол жасалған қылмыста бұл белгілер болмаса да ... жағы бар деп ... ... Қосымша белгілер қылмыстың
құрамын қосымша тұрғыдан ... және ... ... ... белгілі
бір түрде болмауы қылмыстық құрамның бар-жоқтығына әсер етпейді. Қосымша
белгілер тек баптың атауында немесе ... ... ... ... ... ... ... Яғни, осы баппен немесе осы
бөліммен қылмысты саралау үшін ... ... сол ... көрсетілгендей
уақытта, орында, тәсілмен, құралмен немесе жағдайда жасалған болуы керек.
Мұндай жағдайда міндетті белгінің күшіне енген ... белг тек осы ... осы ... үшін ғана міндетті белгі болып табылады. Себебі, ... ... ... орын, т.б. қосымша белгілер болмаса, онда негізгі
құраммен немесе басқа баппен бағалануға жатады.
Қылмыстың объективтік жағының ... ... ... – ол ... ... ... ... өзара байланыстылығын түсінуді қажет
етеді. Қоғамға қауіпті іс-әрекеттер ... ... ... ... және ... ... ... қылмысты деп бағаланатын түрде
болады. Соған сәйекс қауіпті әрекет немесе әрекетсіздікпен елеулі ... ... ... ... ... ... ... құқықтық
ереже бойынша қауіпті әрекет жасалғанмен және зардап ... ... ... ... ... онда өзге ... ... деп
бағаланады немесе қылмыстың объективтік жағы жоқ деп танылуы да ... ... ... ... белгілері де міндетті белгілермен
байланысты болуы керек, яғни белгі бір орында, жағдайда, ... ... ... ... ... ... ... кінәлінің жасаған
қауіпті әрекетінің түріне сәйкес ... ... ... ... керек.
Заң шығарушылық қызметінде әр ... өзге ... ... ... жақ ... қарай берілетіндігі
ескеріле отырып, баптың диспозициясында осы ... ... ... қамтылады, оның басты себебі, сот, тергеу қызметкерлері қылмысты
іс-әрекеттердің түрін өз бетінше ... ... ... ... ... табылады. Заң мұндай шектеуді іске асыру ... ... ... ... қылмыстың объктивтік жағының белгілерін, нақтырақ
айтқанда, осы ... ... ... ... ... ... де, заң шығарушы қылмыстың объективтік жағын білдіретін белгілерді
барлық кезде ... ... ... ол ... ... белгісін жалпы
атаумен ғана беруі де мүмкін. Мүндай ... ... ... ... әртүрлі нысандарда анықталады. Және ... ... ... ... ... ... ... ҚК-тің 308 бабындағы
қызметтік өкілеттікті асыра пайдалану ... ... ... ... ... ... ... асып кету» болып табылады.
Бірақ бұл ... ... ... асып кетудің жекеленген нысандарын
ашып көрсетпейді. Ол нысандар осы әрекеттің ... ашу ... ... жақтың құрам элементтерінің ішіндегі өзіне тән
ерешеліктері ретінде мыналарды көрсетуге болады:
- Объективтік жақ қылмыс құрамының және ... ... ... ... ... арқылы сипаттайды.
- Объективтік жақ қылмыс құрамының сыртқы жағын анықтайды.
- Бұл құрам элементі де өзге құрам ... ... ... ... ... ... ... Объективтік жақтың белгілері нақты ... ... ... ... ... бере ... құралады. Яғни, әрбір қылмыс түрінде объективтік жақ
жекеше ерекшелікке ие болады.
- ... ... ... ... ... ... болады.
Қылмыстың объективтік жағының келесі міндетті белгісінің ... ... ... ... ... ... ... материалдық құрамға
жататын барлық қылмыстардың және формальдық құрамдарға жататын ... ... үшін ... ... ... ... ... заңдағы материалдық құрамдағы қылмыстардың аяқталу
кезеңі нақты, материалдық зардаптардың келуімен анықталатынын және кейбір
қылмыстар бойынша ... ... ... ... ... қорғалатын мүдделерін елеулі түрде бұзуға әкеліп соғатын» ... ... ... және т.б. ... бағалай отырып
анықталатын зыяндарды, сонымен қатар ... ... ... ... ... ... бұзылып, оның бұзылғандығы сол
объектілерге келген зиянмен анықталатындығын ... онда ... ... ... Бұл ... ... қылмыстық құқық теориясында
екі түрлі бағыттағы көзқарастар кездеседі.
Бірінші көзқарас бойынша салдарсыз ... ... ... ... ... бойынша барлық қылмыстарға зардап тән белгі емес, ... ол тек ... ... ... ... ... ... Қылмыстық салдарды анықтау туралы бұл бағыты содықтан
қылмыстық-құқықтық салдар немесе зардап деп ... ... ... ... қарай екіге бөлінеді:
1. Материалдық
2. Материалдық емес
Материалдық салдарлар заңмен қорғалатын объектілердің бұзылғанын
анық ... ... және ... ... ... ... ... ретінде бағаланады.
Материалдық салдарлар немесе зардаптар түріне қарай мүліктік және
жеке адамға қатысты ... ... ... деп ... ... ... ... ретінде мемлекеттік ... ... ... жеке азаматтардың меншігіне қарсы жасалған
қылмыстарда және ... ... ... т.б. бағыттарда жасалған
қылмыстардағы меншікке келген зардаптар алынады. Бұйымдардың құны ... ... ... ... ... мөлшерін дәл
белгілеуге болады.
Мүліктік зардаптар мөлшеріне байланысты ұсақ, елеулі, ірі және аса
ірі деп ... ... ... қылмыстық зардап ретінде бағалау үшін
ол елеулі мөлшердегі зардап болуы керек. Ал ұсақ ... ... ... ... ... шығын келтіруге бағытталғанда
қылмыс емес, әкімшілік құқық бұзушылық ретінде ... ... ... ... ... ... ... болып табылады. Мұндай зардаптың көлемі Қазақстан Республикасында
жыл сайын арнайы белгіленіп отыратын айлық есептік көрсеткішпен ... ... ... сотының үкімімен 2002 жылдың 18 сәуірінде З.
және Г. Алдын ала ... ... ... ... одан кейін қылмыстың ізін
жасыру мақсатында ұрланған мүліктерді қасақана өртеп жібергендігі үшін ... ... 187 ... 2 ... «а» ... ... деп танылған.
ҚР-сы Жоғарғы Сотының қылмыстық істер туралы алқасы бұл істі ... ... ... елеулі зардап болмағандығы үшін істі қысқартқан.
Себебі, өрт арқылы келген ... ... 12.400 ... ... Ал бұл
қылмыс түрі бойынша міндетті ... ... ... ... ... ... баптағы ескертпе бойынша 100 айлық көрсеткіштен кем болмауы керек. 2002
жылғы 18 сәуірдегі ақша курсы бойынша 12.400 ... 100 ... ... ... ... ... жоқ деп танылып, қылмыстық іс
қысқартылған.[15] Мүліктік ... ... ірі ... аса ірі ... ... ... әсер ете ... соған сәйкес жауаптылық көлемі де
тиісті деңгейде белгіленеді. Зардап көлемі баптың немесе оның ... ... ғана ... әсер етеді. Мысалы, 175 баптың
1 бөлімімен тек елеулі зардап келтірген ... ... ... ал ... 3 ... «б» ... бойынша тек ірі мөлшерде зиян келтірген ұрлық
қылмыстары ... ... ... түрі ... жеке өз ... ... болып табылады және бұл зардаптың түрлеріне адамның өміріне,
денсаулығына келген ... ... ... ... ... ... қойылмайды, себебі адамның
өмірі дәрежелеуге ... ақша ... ... ... Ал денсаулыққа
зардап келтіру ретінде бөтен адамның анатомиялық тұтастығына немесе оның
дене мүшелерінің дұрыс жұмыс ... ... ... ... ... ... ... Денсаулыққа келген зардаптарды қылмыстық заң ... және ... ... деп үш ... ... Бұл ... түрлерінің
түсінігі ҚК-тің 103-105 баптарында берілген және денсаулыққа ... ... осы ... бірі ... ... ... ... бағыты ескеріледі. Яғни, ауыр дәрежелі денсаулыққа ... ... ... онда осы ... ... 103 ... ... жерде қасақаналықтың тікелей және жанама түрлері бойынша саралау
жүргізудің ... ... ... ... ... ... денсаулығына
кінәліде тікелей қасақаналық болмаса, яғни зардап түрінің келуін тілемесе,
онда әрекет нақты келген зардап түрі ... ... ... отыр.
Қылмыскер нақты бір зардап көлемінің туындауын тілемей, қандай зардап келуі
мүмкін екендігіне есеп ... ұра ... онда ... ... ... ойы белгісіз болады және оны практика жұмсында да
дәл анықтау мүмкін емес, сондықтан осы ... ... ... ... ... түрі бойынша саралау жүргізіледі. Әдетте, адамның
өміріне, денсаулығына зардаптарды келтіру туралы қылмыстарды тергеуде,
саралау ... үшін ... ... ... ... оның жәбірленушімен
қылмыс жасау оқиғасына дейінгі ара қатынасы, қандай ... қай ... ... ... ... кезінде әрекеттерін толық игеру
мүмкіндігі т.б. объективтік ... ... және осы ... ... ... отырып, қылмыскердің кінәсі, яғни қасақаналығы
немесе абайсыздығы анықталады.
Қылмыстық құқықта ... ... ... үшін ... туындауы белгіленген құрамдар материалдық ... және ... ... ... немесе физиологиялық зардаптардың
келуімен көрінеді.
Материалдыққа жатпайтын зардаптардың ... дәл ... ... Мұндай зардаптар әлеуметтік, психикалық, саяси,
идеологиялық түрлерде ... ... және ... ... зардаптың
туындағанын анықтау үшін дәл ... ... ... зиян ... ... ... ... орны өтелмейтіндігіне, жайылу
деңгейіне, т.б. зиянды әсерлеріне көңіл бөлу керек.
Материалдыққа жатпайтын зардаптың бір түрі ол ... яғни ... ... ... ... ... ... зардап ҚК-тің 129 бабындағы
жала жабу және 130 бабындағы қорлау қылмыстарында қарастырылған. ... ... өзге ... қылмыстардың қосымша зардаптары
немесе қосымша объектілері ретінде де кездестіруге болады. ... ... 142 ... жеке өмірге қол сұғылмаушылықты бұзу,
342 ... ... ... 351 ... ... ... сөз жеткізу, т.б.
Мұндай қылмыстарда қосымша ... ... ... ... үшін ... ... қылмыс жиынтығы бойынша саралауға болмайды., ... ... ... аталған қылмыстардың құрамыменқамтылған.
Қылмыстық құқық теориясында қылмыстық зардаптарды негізгі ... деп бөлу ... ... ... ... ... деп – ... қылмыстылығын бейнелеу және қылмыстың аяталу кезеңін анықтау үшін
объективтік жақтың міндетті белгісінің бірі ... ... ... түсінеміз. Мысалы, кісі өлтіру ретінде 96 баппен қылмысты
саралаудың негізі, ол зардаптың туындауы, оның ... ... ... ... ... ... ... мағынасын анықтау жағына келгенде
әдебиеттерде әртүрлі шешімдер кездеседі. Мысалы, Б.А.Куриновтың ... ... ... қылмыс құрамының міндетті емес қосымша белгісі болып
саналады. Олар ... ... ... ... әртүрлі
көріністерін білдіреді және іс-әрекетті саралауға әсер етеді.[16]
Екінші көзқарасты Н.Ф.Кузнецова келтіреді, оның ... ... ... ... ... ... және қылмысты саралауда
тікелей қолданылмайды. ... ... адам ... ... ... ... білгенде немесе көре білуге ... ... ... ... ... ... тиіс.[17]
Бұл мәселенің шешімі туралы үшінші көзқараста кездеседі. Л.Д.Гаухман
қосымша зардаптарды қылмыстық-құқықтық нормада жеке зардап ретінде, ... оның ... де ... ... баптардағы зардаптар түрінде анықтайды.[18]
Сонымен қорыта айтқанда, қоғамға ... ... ... ... ... қарастырылған, объектіге келген зардаптарды түсінеміз.
Қалған ... ... ... ... ... ... ... саралау кезінде қолданылмайды.
Қоғамдық өмірде көптеген құбылыстар бір-бірімен байланыста өмір
сүреді және пайда ... ... ... ... ... ... себептілік немесе себепті байланыс болып табылады.
Себепті байланыстар мәселесі криминологияда (қылмыстың себептері мен
жағдайларын ашу ... ... ... және нәтижелік
белгілердің өзара байланысын өлшеу бағытынан), әлеуметтануда, философияда,
т.б. ғылымдарда зерттеледі.
Қылмыстық құқықта себептілік мәселесі ... ... ... бір ... ... ... ... іс-әрекетпен елеулі зардаптың
арасындағы себепті байланыс тұрғысынан зерттеледі. ... ... ... ... ... ... туралы философиялық ілім
негізінде қарастырылады.
Қылмыстық құқықтағы бұл мәселенің маңыздылығы, ол іс-әрекетті
қылмысты деп тану ... ... ... ... ... белгілеу үшін
қолдануға жататын себепті байланыстарды анықтау, ал өзге байланыстарды,
оның ішінде зиянды салдар тудыруға ... аз ... ... ... ... ... ... терістігін дәлелдеу болып
табылады.
Себепті байланыс материалдық құрамдардың, яғни ... ... ... ... ... міндетті болып табылатын құрамдардың
объективтік ... ... ... ... ... ... жасалған іс-
әрекетті қылмысты деп тану және жауаптылықты дұрыс белгілеу үшін ... ... ... қызметінде маңызды болып табылады. Зардап
туындағанмен, бірақ ол зардап жасалған ... ... ... ... пен ... ... байланыс қылмыстық – құқықтық
сипатта болмаса, онда іс-әрекетті жасаған адам ... деп ... ... адамдар жауапты болады.
Қылмыс құрамының басты элементтерінің бірі және қылмыстың ... ... ... орын алатын субъективтік жаққа ... ... ... ... құрамында субъективтік жақтың алатын орнын,
ол қылмыстың ішкі жағына қатысты сипаттаманы, яғни жасалған ... ... және т.б. ... ... ... ми ... ... ашу және осы негізде іс-әрекетке ... баға беру ... ... субъективтік жағы дегеніміз, қоғамға қауіпті іс-әрекет
жасаған адамның психикалық сезімдерін білдіретін қылмыс құрамының ішкі ... ... ... ... ... құрайтын қылмысқа деген кінәлі
адамның ми жұмысындағы ішкі жақтың ... ... ниет және ... Осы үш белгі қылмыстың және қылмыстық құқықта зерттелетін қылмыстық
құрамдардың субъективтік жағын толық ашып беруге ... деп ... ... ... ... сипаттайтын белгілердің бар екендігін
анықтау кезінде қасақаналық немесе абайсыздық түрінде бейнеленетін кінәні
анықтаудың өзі де жеткілікті ... ... ... ... ... ... ... субъективтік
жақтың болмауы, ол адамның кінәсіз зардап келтіргендігін білдіріп, қылмыс
құрамының жоқ екендігін ... ... ... ... бір ... ... ... оны ми жұмысында шешетіндігіне байланысты, егер ми ... ... ... онда ондай әрекет жасаған адамның есі дұрыс емес деп
танылады. ... ... ... және оның ... деген ми
жұмыстары тек қылмыстың субъективтік жағына ғана қатысты емес, ол қылмыс
субъектісі мәселесіне де қатысты ... ... ... ... ... қылмыстық заңның баптарында
барлық кездерде анық көрсетіле бермейді. Көпшілік жағдайда, ол ... ... ... ... түріне, сипатына байланысты талдау
кезінде ашылады. Іс-әрекеттің сипатын, түрін немесе мағынасын ... ... ... ... тек ... ... деп ... Мысалы, парақорлықпен, бұзақылықпен, кәмелетке толмағандарды
қылмысқа, қоғамға қарсы ... ... ... ... т.б. ... ... тек қасақаналықпен жасалатындығы белгілі. Сондықтан мұндай
қылмыс түрлеріне келгенде баптардың диспозицияларында кінә нысаны ... ... ... ... ... ... ... көрсету, яғни
тек қасақана түрде жасалатындығын көрсету, бұл әрекеттің абайсыздықпен және
қасақаналықпен жасалуының арасында елеулі айырмашылықтың бар ... ... ... ... ... болып табылатын
ниет пен мақсатта осы тәріздес мағыналарда заң мазмұнында кездеседі. Ниет
пен ... бір ... ... ... ... ... ... қылмыс ретінде заңда өмір сүру мүмкіндігін білдіріп ... 206 ... ... ақша ... ... қағаздар жасау немесе өткізу
қылмысы үшін осы баптың диспозициясында «өткізу мақсатын» арнайы көрсетеді.
Егер адам ... ... ... ... ақша ... ... өткізу
мақсатында жасамаса, онда қылмыс деп танылмайды), келесі бір жағдайларда
мақсат пен ... ... ... ... ... немесе
жауаптылықты ауырлататын жағдай ретінде тану мағынасы жатады.
Мақсат пен ниет субъективтік жақтың қосымша белгілері ... ... ... бұл ... ... ... Мұндай
қылмыстарда мақсат көбінесе іс-әрекеттің түпкі бағытын білдіретіндіктен
саралауға әсер етпейді, сондай-ақ қылмыстық ... ... ... ... ... немесе жеңілдету негіздеріне әсер ... ... ... ... құрайтын кінә, ниет және
мақсат нақты өмір сүріп отырған құбылыстың объективтік шындығын, өмір ... ... ... ... ... ... қылмыстардың
объективтік белгілеріне талдау, бағалау жасай отырып анықтауға ... ... бұл ... ... ... ... ... саралау
жүргізуге де болады.
Кінә-қылмыстың субъективтік жағының міндетті белгісі болып табылады,
себебі қылмыстың ... өзге ... ... ... оқиғасында
болғанмен қасақаналық немесе абайсыздық түрінде бейнеленетін кінә болмаса,
онда қылмыстың субъективтік жағыда жоқ деп танылады.
Қазақстан Республикасының ... ... ... де жазаға тартылмауы тиіс екендігі және айыпты деп тану, ... ... ... көрсетілген.
Кінә жауапкершілік мәселесін қарастыратын қылмыстық құқық тәрізді
құқықтардың әділдік және заңдылық қағидаларын сақтауының бір кепілі түрінде
бағалайды. ... ... ... ... жағдайда ғана жауапқа тарту –
құқықтық мәжбүрлеудің кез-келген жағдайда емес, белгілі бір заңды негіз,
яғни ... болу ... ... ол ... ... ... ... әділ жұмыс істеуді білдіреді.
Сондықтан кінә дегеніміз – ... ... ... ... өз ... және оның ... ... психикалық
көз қарасы болып табылады.
Кінәнің нысандары қылмыскердің ... және оның ... ... қатынастарының түрлеріне қарай қасақаналық және абайсыздық
деп бөлінеді.
Қасақаналықтың өзі кінәлінің өз іс-әрекетіне және оның ... ... ... ... ... ... және ... қасақаналық деп
бөлінеді. Қылмыстық заңның 20 бабының 2 ... ... адам өз ... ... қауіпті екенін ұғынып, оның қоғамға қауіпті зардаптары
болуының мүмкін екенін немесе осы зардаптардың ... ... ... ... ... деп ... дей отырып анықтама берген.
Бұл анықтамада психикалық қатыстардың үш түрі ... Олар ... ... ... ... ... ... ұғынуы, екіншісі зардаптың туындау
мүмкіндігі немесе болмай қоймайтын алдын – ала ... ... көре ... ... ... ... ... және екінші кезекте келтіріліп
отырғандар ... ... ... ... яғни қылмыс жасау
жағдайында кінәлінің объективтік жағдайлар туралы хабардарлық ... ал ... ... ... ... « ... » еріктілік белгісін
білдіреді немесе адамның шешімін көрсетеді. Уақыты бойынша интелектуалдық
белгілер зардап ... ... ... ... білдіретін әрекет
орындалғанға дейін анықталады. Ал еріктілік белгісі қылмыс жасау әрекетін
орындау немесе зардаптың туындау ... ... ... ... ... ... еріктілік
моментінде, яғни зардаптық болуын тілемесе де оған ... ... ... немесе немқұрайлы қарауында болып табылады.
ҚК 20 бабында берілген тікелей және ... ... ... назар аударсақ, онда бұл ... ... ... ... ... арналған тәрізді. өткені
қоғамға қауіпті зардаптардың болу мүмкіндігін көре ... және ... ... ... ... ... түрде жол беру деген ... тек ... ... ... қатынастарын анықтауға
арналғандығын көрсетіп тұр. Ал ... ... ... ... ... ... өз ... қоғамға қауіпті екенін ... ... ... ... және ... ... тек
қылмысты іс-әрекетке деген кінәлінің психикалық қатынастарымен анықталады,
яғни фармальдық құрамдарда қылмыскер өз ... ... ... ... ... ... тікелей немесе міндетті әрекеттің
орындалуынан саналы ... бас ... ... ... жататын
қылмыстар тек ғана тікелей қасақаналықпен ... ... ... ... да ... ... қарастырылған басқа
фармальдық құрамдарда ... ... және ... заң ... деп ... ... ... жасау немесе жасамау ... ... ... ... ... ... ... қылмыстармен
салыстырғанда қауіптілік дәрежесі төмен деп бағаланады.
Сондықтан ҚК-тің 10 ... ... ... ... ... аса ауыр санаттарға жатқызылмайды. Абайсыздықтағы қылмыстардың
қоғамға қауіптілігі негізінен ... ... ... ... ... соқтырмаған абайсыздықтағы әрекеттер
жауаптылықтың объективтік ... ... ... ... ... бұзушылық ретінде бағаланады.
Абайсыздықтағы кінәнің түрлері менмендік және немқұрайлық түрінде
кездеседі. Қылмыстық заңның 21 бабына сәйкес, егер адам өз ... ... ... ... мүмкін екенін алдын-ала білсе,
бірақ бұл зардаптарды ... ... ... ... ... ... менмендікпен жасалған деп танылады. ... ... ... кінәлінің өз іс-әрекетінің қоғамға
қауіпті екенін сезінуі және одан ... бір ... ... көре білу ... ... Ал ... белгісі ретінде
кінәлінің басқа нәтижеге жету үшін зардаптарды болдыртпаймын деп әрекеттер
жасауы ... ... ... ... түрі немқұрайлылықты қылмыстық
заңның 21 бабының 3 бөлімі ... адам ... ... пен ... ... ... болжап білуге тиіс және болжап біле алатын бола тұра өз ... ... ... ... зардаптарының болуы мүмкін
екенін болжап білмесе, ... ... ... деп ... ... Абайсыздықтың бұл түріндегі кінәлінің өз іс-әрекетінің қоғамға
қауіпті екені және ... ... ... көре ... белгі ретінде бағалауға болады. Ал қажетті ұқыптылық пен
сақтық болғанда зардаптың туындау мүмкіндігін болжауға тиісті және болжауға
мүмкіндігі ... ... ... ... заңдағы кейбір қылмыстық құрамдар субъективтік жағынан
кінәлінің қос нысанымен сипатталады. Кінәнің қос ... ... бір ... ол ... күрделі кінәмен жасалатын қылмыстар
ҚК-тің Ерекше бөлім баптарында тікелей келтіріледі. Келесі бір ерекшелігі,
кінәнің екі ... ... ... ... ... ... кейін жауаптылықты ауырлататын құрам ретінде қарастырылуы болып
табылады.
Кінәнің қос ... ... 22 бабы ... ... ... ... заң ... неғұрлым қатаң жазаға әкеп соқтыратын және адамның
ниетімен қамтылмаған ауыр ... ... ... ... ... ... егер адам олардың пайда болуын алдын ала білсе, бірақ
осыған жеткіліксіз негіздерсіз оларды ... ... ... ... адам бұл ... пайда болуы мүмкін екенін алдын ... ... ... тиіс және ... ... болған жағдайда ғана пайда
болады» деп ... ... ... ... ... формальдық құрамдарда
да, материальдық құрамдарда да кездесе алады. Негізгі құрамы формальдық
құрамдар ... ... адам ... әйел ... ... қылмыстарда
кінәлінің іс-әрекетке деген психикалық ... ... ... орындалуын тілеу болса, ал ол әрекеттен туындаған зардапқа деген
психикалық қатынасында зардаптың болуын көре ... ... бола ... ... ... ... деп жеңіл ойлылықпен есеп жасау болады.
Қылмыстық құрамның субъективтік жағының қосымша белгілері ... ... мен ... алынады. Бұл белгілердің қосымша белгі ретінде
қолданылу себебі, ол ... ... ... ... ... ... ... арнайы мақсат немесе ниет түрі болмаса ... ... ... ... кінә ... ... бар деп ... болып табылады.
Ниет пен мақсаттың субъективтік жақтың белгілері қатарына жатқызылу
себебі, ол бұл белгілердің кінә нысандары тәрізді ... ... ... ... ішкі сезімдерін білдіретін ... ... ғана ... ... ... ... ниет пен мақсаттың зұлым,
қауіпті сипатта болуына байланысты. Қылмыстық құқықта жекелеген қылмыс
құрамдарын ... ... ... ниеттер, көбінесе кек, бұзақылық,
қызғаншақтық, пайдақорлық, жек көрушілік тірізді адамгершілікке жатпайтын,
әлеуметтік ... ... және ... құқықтық санаға қайшы ниеттер түрінде
анықталады. Мұндай ниеттердің көпшілігі қылмыстық заңда ... ... ... ... ... ... ... ереже бойынша қылмыстық жауаптылыққа тек жеке
адамдар ... ... ... деп ... ол үшін ... ... қылмыстық құқықта қылмыс субъектісі деп ... ... – бұл заң ... ... деп ... ... қауіпті іс-
әрекетті жасағандығы үшін кінәлі деп танылған және қылмыс жасау кезінде
жауаптылық жасына толған, есі ... адам ... ... субъектісінің негізгі белгілері есі дұрыстық ... ... ... ... – адамның өз іс-әрекетінің мағынасын түсінуін ... ... ... ... Егер адам ... ... ... әрекетінің мағынасын түсіне алмаса немесе оған
жетекшілік ете алмаса, есі ... емес деп ... ... есі ... ... осы екі ... бірінің болуы ... яғни ... ... ... ... ... өз әрекеттерін басқара
алмайтын немесе ... ете ... ... да, есі ... емес адам ... Есі дұрыс еместікті тек құқық ғылымы ғана емес, медицина ғылымы
да анықтайды. Құқық, оның ішінде қылмыстық құқық қауіпті ... ... ... қолдану үшін адамның есі дұрыс немесе ... ... ... ... Ол үшін ... ... адамның есі дұрыс,
дұрыс еместігін ... алу үшін ... ... ... жүгінеді.
Адамның өз іс-әрекеттерінің мағынасын түсіну ретінде ми ... ... ... ... ... сондай-ақ қандай
нәтиже шығатындығын сезінуі алынады.
Адамның өз ... ... ... ... ... қимыл
қозғалыстың немесе іс-әрекеттің ми қызметінің шешімімен сәйкес келуі және
орындалған іс-әрекеттің адамның ... ... алуы ... ... ... ... міндетті белгісі, қылмыс жасаған адамның
жауаптылық жасына толуы болып табылады, яғни ҚК-тің 15 бабының 1 ... ... ... ... ... 16 ... толған болуы керек. Бұл
қылмыстың жалпы субъектісін білдіретін жас шамасы. 15 баптың 2 ... ... ... ... ... ... ... 14 жастан
басталады және бұл бөлімде келтірілген қылмыстарды ауыр ... аса ... деп ... керек. Бұл қылмыстардың қатарына қауіптілігі ауыр емес,
орташа ауырлықтағы қылмыстарда жатады. Мысалы, бұзақылық, тағылық, ұрлық,
тонау ... т.б. ... ... жауаптылық 14 жастан белгіленген
кейбір қылмыстар деп отырғанымыз, ол жас ... ... ... ... жиі ... ... ұрлық, қарақшылық, әйел
зорлау, көлік құралдарын немесе қатынас жолдарын қасақана жарамсыз ... ... ... деп түсіну керек. Қылмыс субъектісі ретінде
14-16 жастар белгіленгенде ... ... ... ... ... ... ... және жазаның мақсатын қолдануға ... ... жас ... ... Адам жазаны физиологиялық тұрғыдан ғана емес,
психологиялық тұрғыдан да ... алуы ... ... ... ... алу ... жазаны
қолдану кезінде адамның өз ... өмір сүре алуы және ... ... ... ... екі қолы жоқ ... екі ... адам жазаны физиологиялық тұрғыдан көтере алмас еді.
Жауаптылықты ... ... ... алу ... – адамның
жаза мен жауаптылыққа не үшін тартылғанын түсіне білу, жазаның мақсатына
сай жұмыстарды қолданғанда ... алу және жаза түрі ... ... ... ... ... ... жан күйзелу жағдайына
берілмеу мүмкіндігі болып ... Міне ... ... ... үшін жаза қолданғанда оны психологиялық және ... ... ... ... ең төменгі жас шасамы 14-16 жастар ... ... 15 ... ... жасаған кезде 16 жасқа толудың
міндеттілігі көрсетілген. Демек, қылмыс жасау уақытында 16 жасқа толмаған
немесе 15 баптың 2 бөліміндегі ... ... ... 14 ... ... ... ... болып саналмайды. Адам қылмыстық ... бір күн ... бір ... ... тұрып қылмысты әрекеттер жасаса да
қылмыс ... ... ... ... ... бір сағат немесе бір
күнде тұрған не бар, осы ... ... адам ... ... тұрғылардан өзгеріп, есейіп кете қоймайды ғой деген ... ... бұл ... ... бір ... қызметтің сақталуы, әр
қилылықтың орын ... ... ... ... ... саналуына
елеулі уақыттары бар адамдарды жауаптылыққа тарттырмауды іске ... ... ... Яғни ... ... ... ... белгіленген жасқа
толғаннан кейін ғана жасалған ... үшін ... ... онда бір ... 16 жасқа бір сағат ... ... ... ... ... ... ... бағаласа, екінші тергеуші бір апта
немесе бір ай жетпей тұрып қылмысты әрекет ... ... ... ... тануы мүмкін. Нәтижесінде бір ай немесе екі айда тұрған не бар, бұл
уақыттарда адам дамып, есейіп ... деп ... ... ... ... ... ... жауаптылыққа тартуда практика
қызметкерлері бұл уақытты соза беруі мүмкін.
Кейбір ... ... ... немесе айының, сондай-ақ жылының
белгісіз болуына байланысты оның ... бір ... ... ... ... ... болған. Мұндай мәселені шешу үшін мынандай ереже
қолданылады. Егер адамның туылған жылы, айы ... ... ... туылған
күні белгісіз болса, онда туылған айының соңғы күні оның туған күні ретінде
белгіленеді. Егер адамның ... айы ... ... онда жылдың соңғы
айымен, яғни желтоқсан айы деп белгіленеді. Егер ... ... ... ... онда ... ... комиссиясы ол адаммен жұмыс
істеп, оның жасының төменгі және жоғарғы мөлшерін көрсетеді. ... 16 ... ... ... деп. ... ... адамның жасы туылған жылы төменгі
мөлшермен анықталады.
Адамның жасын анықтауда үнемі төменгі ай, күн, жыл ... ... ... ... бір ... ... ... қылмыс субъектісі
ретінде бағалауда қателікті болдырмау ... ... ... ... ... табылады.
Қылмыстық заңда кейбір қылмыстар бойынша жауаптылық басталатын жас
ретінде 18 жас белгіленген. ... ... ... жауаптылық қарастыратын
қылмыстарды субъектісі бойынша арнайы субъектілер деп бағалау кездеседі.
Себебі 18 жасқа толғаннан ... ... ... ... ... тартылу) немесе берілетін құқықтарына (мысалы көлік жүргізу
құқығын алу) байланысты ... ... ... ... жалпы
субъектінің ережесінен өзгеше ... ... ... ... – бұл ... субъектілердің белгілерімен қатар кейбір
қылмыстардың ерекшелігіне қарай ... ... ... ... болып
табылады. Кейбір қылмыстардың ерекшеліктеріне қарай тиісті белгілер ... ... ... ... ... ... бола бермейді. Заңмен
қорғалатын қоғамдық қатынастар қоғамдық өмірдің әр ... ... ... мемлекеттік қызмет, әскери, отбасы тәрізді ... ... ... ... құндылықтарға зұлым әрекеттер
жасау, сол саладағы адамдар ортасында ғана бола алады.
Қылмыстық заңда қарастырылған қылмыстардың ... ... ... ... ... ... ... кездерде оңай бола
бермейді. Қылмыстық ... ... ... тек ... ... түрінде
қарастырылса, ал кейбір қылмыс түрлерінде жалпы және арнайы субъектілердің
жауаптылығы белгіленген. Мысалы, 146 ... ... ... ... ... ... ... жұмысына кедергі жасау. ... ... ... бойынша тек арнайы белгілері бар ... ... ... ... ... білу үшін қылмыстық
құқықта мынандай тәсілдер қолданылады:
1. Қылмыс түріне талдау жасау нәтижесінде анықталады. Заңдағы кейбір
қылмыс ... ол ... ... ... ... ... немесе оның диспозизиясында келтірілмейді.
2. Қылмыстың арнайы субъектімен жасалатындығы ... ... ... ... ... ... ... 114 баптағы медицина
қызметкерінің кәсіби міндеттерін тиісінше ... ... ... бөлімінің баптарында субъекті түрі туралы
айтылса, онда бұл қылмыс тек ... ... ... ... деп түсіну
керек.
ҚОРЫТЫНДЫ
Жалпы тәуелсіздікке қол жеткен ел – даму ... ... ... ... тәжрибесінің елеулі дәмін татып көріп, сосын іске
асыратыны ... ... ... ... ... сәйкес экономикалық
бағдарламалар мен заң жобалары жасалып, оған өзгертулер мен толықтырулар
енгізіліп жатады. Осыған байланысты, ... үшін аса ... ... көзі ... табылатын экономикалық дағдарыстан ... ... ... тиімді де өнімдінарықтық механизм құру ... ... ... ... ... де ... ... органдарының алатын
орны ерекше. Бұл арада қылмыс заңдарының ... ... ... саралауда айқын көрініс табады.
Диплом жұмысында әдебиттерді талдаумен Қазақстан Республикасының
Конституциясы, ... ... ... ... ... ... актілер мен қылмыстық ... ... ... ... ... ... ... және теориялық негізін, олардың
бағыттары мен қағидалары, түрлері, қылмыстық саралаудағы ... орын ... ... жалпы және ерекше қатысудағы қылмысты саралаудың
олқылықтары, қылмыстық заңның даму ерекшелігі мен ... ... ... ... ... ... ... (ниет пен мақсат,
кінәнің аралас түрі, ... ... толу ... жаза тағайындау мөлшері,
нормалардың бәсекеге түсуі, зат пен құрал) жүйелендірілген ... ... ... құқықтығы және
ұйымдастырушылық шараларын қамтамасыз етудегі белгілі бір жетіспей жатқан
кемшіліктері қылмысты ... ... орын ... ... ... қылмысты саралау ұғымы дегеніміз – қоғамға қауіпті, құқыққа қайшы,
қылмыстық заңға кері ... ... ... ... ... ... нормаларды дәлме-дәл жатқызу. Екіншіден, қылмысты дұрыс
саралау еліміздегі қылмыстылықтың жағдайын, құрылысын, деңгейін, ... ... ... ... ... ... ... іс-әрекетті жасаған кінәлі адамға жөнсіз жеңіл және ауыр жаза
тағайындалады, яғни әділ жаза ... ... ... ... Қылмысты
дұрыс саралау тәжрибе тұрғысынан сот төрелігін жүзеге асырудың кепілі және
заңдылық, әділеттілік қағидаларының жүзеге ... ... ... ... ... ... ... саралау құқық қорғау органдары беделінің
мәртебесінің биік болуына ... ... ... заңға негізделген әдейі
үкім шығару сот органының беделін, мәртебесін нығайтады.
Қылмысты саралаудағы «Үйлестік функциясы» ұқсас қылмыстарды ... ... ... ... ... айыруға, қылмыстың
қоғамға қауіптілігінің дәрежесін белгілеуде маңызы зор, яғни жасалған іс-
әрекеттің арасындағы ұқсастықты нақты шындыққа бекіту ... ... ... ... саралау дегеніміз – қоғамға қауіпті, құқыққа қайшы
істелген іс-әрекеттің арасындағы ... ... ... ... қылмыс құрамының белгілерін қылмыстық нормада және қылмыстық
актіге сай заңдылық баға беру.
Қылмысты саралаудың түрлеріне ... ... ... ... саралау, дотриналдық саралау болып екі түрде көрініс
табады. Доктриналдық саралау адамның мәндік күшінің қоғамдық ... ... ... ... ... құбылыстардың одан
әрі даму бағдарларына, бағыттарына болжам ... ... ... ... ... ... құрамдас бөлігі есебінде әр қашанда
жүйелілігімен, логикалық тұрғыдан ұйымдасқандылығымен, қылмыстық құқықтық
теориялық сипатымен ... ... ... құқық қорғау
органдарының ... ... ... ... құқықтық актілер жӘне Әдебиеттер тізімі
І. ... ... ... ... ... – Алматы, 1995жылы 30-тамыз.
(өзгерістер мен ... ... ... ... ...... 1998 жылы ... мен толықтырулар Алматы: Юрист 2007жылы).
Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл (заң актілерінің жиынтығы)
10 лет Независимости Республики Казахстан сборник законодательных ... ... Жеті ... ... Республикасының Бас Прокуратурасы жанындағы құқықтық ... ... ... ... ... Пленума Верховного Суда РК. (1981-2003годы) Алматы
2004.
//ҚР-сы Жоғарғы Сотының ... ... ... ... ... ... ... А.Ш. ҚР-сы Қылмыстық құқығы қылмысты саралаудың ... мен ... ... Диссертациясы», Алматы: 2003 – 49,51б.
ІІ. Арнайы әдебиеттер:
1. Ағыбаев А.Н. Қылмыстық ... ... ... – Алматы, 2000 – 11б.
2. Н.Д.Дурманов. Советский уголовный закон. Москва:1967г,-56б.
3. Кудрявцев В.Н. Общая теория квалификация преступлений. ... 1972 ... ... А.А. ... преступления. Москва, 1947 – 144б.
5. Куринов Б.А. Научные основы квалификации преступлений МГУ, 1976 ... ... С.М. ... ... ... ... ... -
«Заң әдебиеті», 2006 – 36, 78-126 б.
7. Сапарғалиев Ғ. Заң терминдерінің түсіндірме сөздігі, Алматы – ... ... А.С. ... ... уголовного закона. М: 1960г,-
24б.
9. Шаргородский М.Д. Уголовный ... М: ... ... А.А. ... ... ... общая. Учебное пособие. М:
1948г,-169б.
11. Черненко Т.Г. Квалификация преступлений. Алматы, 1999 – 9б.
12. Қазақстан ... ... ... ... Алматы:
2001ж,-12б.
13. Кудрявцев В.Н. О противоправности преступлений. ... ... ... С.В. ... ... права. Часть-1 М: 1963г,-45б.
15. Комментарий к уголовному кодексу РК. Под. Ред. Рогова ... С.М. ... ... ... Н.Ф. ... преступных последствий. М: 1958г,-24б.
17. Курс советского уголовного права. Часть общая. Том-1. Под. Ред.
Беляева Н.А, ... Н.Д. ... ... Дурманов Н.Д. Понятие преступления. М: 1948г,-39б.
19. Күлтелеев Т.М. ... ... ...... 1955 – ... ... Г.А. Квалификация преступления (обшие вопросы)
//Правоведение.-1962г,144б.
21. Ковалев М.И. Советский ... ... ... ... ... М.Д. ... ... право. Часть общая. ЛГУ,
1960г,-179б.
23. ... П.И. О ... ... ... М: ... ... Общая теория квалификации преступлений.-М.2001. 5-бет.
[2] Б.А.Куринов. Научные Основы квалификации преступлений.-М. 1984. 12-бет.
[3] А.Н.Ағыбаев. Қылмыстық құқық. Ерекше бөлім. Алматы: Жеті Жарғы. 2003. ... ... ... ... 1962. ... Сборник постановлений Пленума Верховного Суда РК (1981-2003 годы),
Алматы-2004. 317-бет.
[6] Күлтелеев Т.М. Уголовное ... ... ... ... Бұл да ... ... ... С.М. Қылмысты квалификациялаудың ғылыми негіздері. А: 50-бет.
[9] Трайнин А.Н. Общее учение о составе преступления. М:1957. 60-бет.
[10] Курс Советского уголовного права. Т.1-Л: Изд ... ... ... Курс ... уголовного права Т.2-М: Изд «Наука»
1970. 89-бет.
[11] Гаухман Л.Д. Аталған ... ... ... Н.И. ... и предмет уголовно-правовой охраны. М: Академия
МВД, 74-бет.
[13] Михлин А.С. Последствия преступления. М: юрид. Лст. 1969. 16-бет.
Мальцев В.В. ... ... ... ... ... изд. Сарат. Ун-та, 1989. 27-бет.
[14] Уголовное право. Общая часть. ... ... ... М: ... ин-т МВД России, 1997. 158-бет.
[15] Судебная практика по уголовным делам Верховного Суда РК. ... ... Б.А. ... ... ... ... М: 1976 ... В.А.Сергиевский аталған еңбекте, 34-35-бетте.
[17] Уголовное право. Общая часть., М: 1993. 122-123-беттер.
[18] Аталған еңбекте 111-бет.
[19] Гаухман Л.Д. аталған еңбекте. 153-154-бетте.

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 82 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қылмыс және қылмыстық құқық жайлы93 бет
Қылмыс құрамы жайлы51 бет
Адам ұрлау үшін қылмыстық жауаптылық4 бет
Адам өміріне қарсы қылмыстар23 бет
Ауырлатылған жағдайда кісі өлтіру63 бет
Қазақстан инновациялық мектептерінде қосымша білім бағдарламалары негізінде оқытуды бейіндік саралаудың дамуы (1992 – 2005 жж.)31 бет
Қылмысты саралаудың түсінігі және қылмыс құрамының қылмысты саралаудағы маңызы75 бет
Қылмыстық құқық теориясындағы қылмысты саралау85 бет
Алаяқтық жолмен ұрлаудың саралау белгілері55 бет
Ауырлатылған мән-жайлары бар кісі өлтіруді саралау76 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь