Қытай империясының көне астанасы Чаньаннан шыққан алғашқы көпестердің жолдары

КІРІСПЕ.
Қытай империясының көне астанасы Чаньаннан шыққан алғашқы көпестердің жолдары.

НЕГІЗГІ БӨЛІМ.
а) Буддалық тауап Сюань.Цзянның Жібек жолы туралы қалдырған ескерткіштері.
б) Жібек жолының алғашқы атауларының бірі . «Дала жолы» б.з.б. І мыңжылдықтарда дамыды.
в) “Дала жолының” Қазақстандағы сілемі . Жоғарғы Ертіс пен Зайсан көлі маңы.
г) Қазақстан жерінде жібектің пайда бола бастауы (б.з.б. 750.700ж.ж).
д) Қазақстанның батысы мен Қиыр Шығысын жалғастырып жатқан “Бұлғын жолының” жетістіктері.
е) Б.з.б ІІ.І ғасырлардағы “Жібек жолы” атты жолдың дами бастауы.
ж) Б.з.б. ІІ.І ғасырлардағы Қаңлы мен Усун тайпаларының Жібек жолын пайдалану кезеңдері
з) Түрік қағаннатының қол астындағы Жібек жолы.
ҚОРЫТЫНДЫ.
Жібек Жолы деген не, ол қашан пайда болып, жұмыс істей бастады, қай жерден өткен - әркімнің көкейіне алғаш ұялайтын сұрақтар міне осылар. Жауап беру үшін тарихи фактілерге жүгінейік.
629 жылы буддалық тауап етуші Сюань-Цзян “Будданың қасиетті сүйектерін көріп, діни ілімін тыңғылықты зерттеу үшін” Қытайдан Үндістанға аттанды. Ол Қытайды Батыспен жалғастырып жатқан және техника жаңалықтарын, діни идеялар мен мәдениет жетістіктерін жеткізуші болған халықаралық жолмен жүрді.
Чаньаннан шыққан көпестер керуенімен бірге қоспақ түйемен Дунхуан арқылы ұлы Гоби шөлінің шетімен жүріп, “Ұлы Айдаһар шағылдары” деген атпен мәлім тұзды шөлден, Хами және Тұрфан жазирасынан, Тянь-Шанның солтүстік беткейлерін бойлай өтіп, Музур-Ола жотасы болуы мүмкін деп саналатын мұзды таулардан шыққан Сюань-Цзян мен оның серіктері “Мөлдіреген Көгілдір көлге” жеткен. Оны “Қайнаған көл” деп те атаған, сондықтан оның Ысттықкөл екенін білу қиын емес. Көлді айналып өткен тауап етуші Суяб қаласы келіп, онда Батыста шекарасы Қара теңізге дейін созылып жатқан орасан зор империяның әміршісі түрік қағанымен кездескен. Сюань-Цзян түріктердің қағаны мен оның маңындағыларды былайша суреттейді: “Бұл жатжерліктердің жылқылары тамаша екен. Қаған жасыл жібек шапан киген; оның басы жалаңаш, тек ұзындығы бір чжаннан (3,2 м) астам жібек шүберекпен орап, ұштары артына салбыратып жіберілген. Оның ізіне зерлі шапан киіп, шаштарын бұрым етіп өрген екі жүзден астам тархан еріп жүр. Аң терісімен әдіптелген киім және жұмсақ бас киім киген өзге жауынгерлерлер айбалталар, тулар мен садақтар ұстаған. Түйелер мен атқа мініп келе жатқандардың көп екені сонша, көзбен шолып шығу мүмкін емес”.
О. Қараев. Қарахан қағанатының тарихы. Фрунзе, 1983.
А. Қасымжанов. Отырардың Ұлы ойшылы. Алматы, 1975
Ә.құрышжанов. Ғ. Айдаров. Көне түркі жазба ескерткіштері. Алматы, - МЕКТЕП баспасы. 1971.11-16
        
        ЖОСПАР
КІРІСПЕ.
Қытай империясының көне астанасы Чаньаннан шыққан алғашқы көпестердің
жолдары.
НЕГІЗГІ БӨЛІМ.
а) Буддалық ... ... ... жолы ... қалдырған
ескерткіштері.
б) Жібек жолының алғашқы атауларының бірі – «Дала жолы» б.з.б. І
мыңжылдықтарда дамыды.
в) ... ... ... сілемі – Жоғарғы Ертіс пен Зайсан
көлі маңы.
г) Қазақстан жерінде жібектің пайда бола бастауы (б.з.б. ... ... ... мен Қиыр ... ... ... “Бұлғын
жолының” жетістіктері.
е) Б.з.б ІІ-І ғасырлардағы “Жібек ... атты ... дами ... ... ІІ-І ғасырлардағы Қаңлы мен Усун тайпаларының Жібек жолын
пайдалану кезеңдері
з) Түрік қағаннатының қол астындағы Жібек жолы.
ҚОРЫТЫНДЫ.
Қазақстан ... Ұлы ... ... Жібек Жолының Қазақстандағы сілемі.
Жібек Жолы деген не, ол қашан пайда болып, жұмыс істей бастады, қай
жерден өткен - әркімнің көкейіне ... ... ... міне ... Жауап
беру үшін тарихи фактілерге жүгінейік.
629 жылы буддалық тауап етуші Сюань-Цзян “Будданың ... ... діни ... ... ... ... ... Үндістанға
аттанды. Ол Қытайды Батыспен жалғастырып жатқан және техника ... ... мен ... ... ... ... халықаралық жолмен
жүрді.
Чаньаннан шыққан көпестер керуенімен бірге қоспақ түйемен Дунхуан
арқылы ұлы Гоби шөлінің шетімен жүріп, “Ұлы Айдаһар шағылдары” ... ... ... шөлден, Хами және Тұрфан жазирасынан, Тянь-Шанның солтүстік
беткейлерін бойлай ... ... ... ... ... деп ... мұзды
таулардан шыққан Сюань-Цзян мен оның серіктері “Мөлдіреген ... ... Оны ... көл” деп те атаған, сондықтан оның Ысттықкөл екенін
білу қиын емес. Көлді айналып өткен тауап етуші Суяб ... ... ... ... Қара ... дейін созылып жатқан орасан зор империяның
әміршісі түрік қағанымен кездескен. Сюань-Цзян түріктердің ... мен ... ... суреттейді: “Бұл жатжерліктердің жылқылары ... ... ... жібек шапан киген; оның басы жалаңаш, тек ұзындығы бір
чжаннан (3,2 м) ... ... ... ... ұштары артына салбыратып
жіберілген. Оның ізіне зерлі шапан киіп, шаштарын бұрым етіп өрген ... ... ... еріп жүр. Аң ... ... киім және ... ... киген өзге жауынгерлерлер айбалталар, тулар мен садақтар ұстаған.
Түйелер мен атқа мініп келе ... көп ... ... ... ... ... емес”.
Өзіне қаған жасаған қабылдауды суреттей келіп, Сюань-Цзян ... ... ... ... талай рет атап көрсетеді
және өзінің сыйлыққа «қызыл күрең сәтеннен тігілген ... ... ... мен елу тай ... ... да хабарлайды. Бұл көріністе Шығыс пен
Батыс ... ... ... ... және орта ... ұлы жолға атын берген жібек ерікті ... ... ... рет айтылады. Бұл жолдың қашан «іске қосылғаны» туралы сұраққа осы
кезге ... ... ... ... Егер ... ... ... түп-негізі туралы айтар болсақ, қарым-қатынастар мен айырбас
байланыстарының басы ... ... б.з.б 3-2 ... ... Бұл ... Бадахшан тауларында көктас және Жаркентдария
өзенінің жоғарғы ағысында, ... ... ... ... кен
қазылуы себепті жолға қойылған еді. Бадахшанда өндірілген көктас ... ... ... мен ... ... І ... ... Бадахшанның көктасы Қытайға апарылады.
Б.з.б І- мыңжылдықтың орта шенінде “Дала жолы” жандана бастады,
егер тарихтың ... ... ... ден қойсақ, оның мынадай бағыты
айқын болды: ол Қара ... ... Дон ... содан соң Оңтүстік Орал
өңіріндегі саврамоттар жеріне, Ертіске қарай, одан әрі ... ... пен ... көлі ... ... ... еліне шыққан. Бұл
жолмен аң және мал терілері, иран кілемдері, ... ... ... ... ... кездің өзінде жібектің ойлап табылуы және онымен сауда
жасау б.з.б І-мыңжылдық кезінде жатады деп ... ... еді. ... ... ... ... ... провинциясында қазба жұмыстарын жүргізген
қытай археологтары неолит дәуіріне жататын жібек маталар, белдік пен тоға
тапты. Матаның ... – б.з.б 750-700 жж. Оған ... ... сол ... яғни ... бес мың ... бұрын жібек тоқу қарапайым сатыдан
шыққанын дәлелдейді. Б.з.б. 6-5 ... ... ... басқа елдерге,
соның ішінде Батысқа да шығарыла бастаған.Алтайдағы ... ... б.з.б ... деп саналатын біреуін қазған кезде финекс
кестеленген жібек көрпе табылды. Оңтүстік және ... ... ... ... ... ... ... бұйымдарға тігілген
жібек маталар мен шашақтар шықты.
Қымбат тұратын жібектердің таралуына сақтар мен скифтердің
көшпелі ... ... сол ... ... ... ... Азия ... теңізі өңіріне солар арқылы жеткен.
Алайда, б.з.б VI-IV-ғасырлардағы жібек жолы туралы айтуға бола
қоймас, қымбат товарлар дала ... ... ... ол ... ... және ... өзенінің үлкен иіндерінен ... ... және ... ... ... мен Қара теңіз өңірі далаларын
кесіп өткен де, гректер мен этрускілер жеріне жеткен деп шамалау дұрысырақ
болады.
Жібек ... сол ... ... мұны ... ... ... деген сөз дәлелдейді.
Б.з.б. I-ғасырдың ортасында ғана ... ... ... және ... жолы ... ... бастайды. Ал бәрі 138-
жылы, император У-ди Батыстың беймәлім елдеріне жіберген ... ... ... Хань ... ... кезде басталған еді. Чжан-Цзян 13-
жылдан соң қайтып оралады. Ол ... ... ... ... ... ішкі аудандарынан Орталық Азияға бірінші болып тура жолмен жүріп
өтті. Осының ізінше Батысқа –жібек артқан ... ... ал ... ... ... Таяу және Орта ... Орта Азиядан товарлар
әкеліне бастады.
Көп кешікпей халықаралық сауда Орта ... ... ... ел – ... ... ... қолына көшті.
Соғдылардың Шығыс Түркістандағы “Тохорлық” қалаларда және Қытайдың Ланчжоу,
Дунхуан, Чаньан сиақты ... ... ... ... Мысалы,
Дунхуанда мыңға тарта соғдылар тұрған. Соғдылар Жапонияға өткен, жібек жолы
жапондардың ертедегі ... ... ... тоқтаған. Осындағы бір
ғибадатханада соғды тілінде жазылған қолжазба сақтаулы.
Қазақстанның ... Қиыр ... Амур ... керуен жолдары
байланыстырып жатты. “Бұлғын ... ... жол ... ол ... Иранның, түрік қағанаттары мен соғды княздіктерінің Бохай
мемлекеттерімен және Жаппониямен байланыстары жүзеге ... ... ... ... ... ... баратын жол” деп аталған. II-
V-ғасырларда Жібек жолы, егер Шығыстан бастасақ, Чаньааннан ... ... ... ... ... өткелге, одан әрі ... ... ... Ұлы Қытай қорғанының батыс шеті мен “Яшма
қақпалары бекетіне” беттеген. Осы ... бір ... ... ... мен оңтүстігін жағалап кеткен. Солтүстік жол ... ... Шихо ... ... Іле ... ... ортаңғы жол
Чаочаннан Қашқарға, Ақсуға және ... асуы ... ... ... ... жол ... ... Жаркент арқылы Бактирияға, Үндістан
мен Жерорта ... ... бұл – ... жол” деп аталатын жол;
“солтүстік жол” - Қашқардан Ферғанаға және одан әрі Самерқанд, Бұхара, ... ... ... ... ... арқылы өтетін бұрынғы жол төте және қолайлы
болғанымен, Қытайдан батысқа Жетісу мен Оңтүстік Қазақстан арқылы ... ... ... ... Жолдың ауыстырылуын мынадай себептермен
түсіндіруге болады. Біріншіден, Жетісуда түрік қағандығының ордалары болды,
Орта Азия ... ... ... ... ... бақылап отырды. Екіншіден,
Ферғана арқылы өтетін жол өзара қырқыс ... VII- ... ... ... ... бай ... мен ... төңірегіндегілер
теңіздің арғы жағының товарларын ірі мөлшерде тұтынушылар болатын.
Сөйтіп бұл басты жолға айналды да, елші және ... ... ... VII-XIV- ... осы ... жүрді. Жібек жолының бұл
бағыты бір орында тұрақтап ... жоқ, ... ... белгілі бір
учаскелері мен тармақтары алма- кезек мейілінше үлкен ... ... ... ... ... ... қалды, ал олардың
бойындағы қалалар мен ... ... ... ұшырады. Мәселен, VI-VIII-
ғасырларда негізгі бағыт Сирия – Иран – Орта Азия – ... ... ... ... – Шу аңғары – Ыстықкөл ойпаты – ... ... ... ... бір ... ... ... тағы бір бұтағы жоғарыда ... ... ... ... ... ... ... – Маңғыстау – Арал
өңірі – Оңтүстік Қазақстанға шықты. Иранға қарсы Батыс түрік ... ... ... одақ ... ... ол жол сасанилік Иранды
айналып өтті. 568 жылы Константинопольге император ІІ Юстинианның ... ... ... ... Дизабулдан соғдылық Маниахбастаған елшілік
келді, ... ... ... айтуынша, “…түріктерді үйретіп
бағыттап ... бірі ... ... бұл жолы ... де, соғдылар
да жібекпен көп мөлшерде сауда жасауға байланысты ортақ мақсат көздеді. Ол
бұлардың екеуіне де орасан көп ... ... ... бір ... ... ... ... басқа бөлігі Шығыс
Түркістан қалалары мен Соғдының өзіне дайындалатын, бұл ... ... ... сонша, оны өткізу өткір проблемаға айналды. Оны жібекті ең
ірі тұтынушы – Византияға сатуға ... ... ... ... Оған өте ... ... ... өйткені жібек Византияға сарай мен
ақсүйектердің қажеттері үшін ғана емес, ... ... ... ... кезде валюта ретінде де қажет еді, олар бірінші кезекте Иранмен
соғыста пайдаланылатын-ды. Егер ... ... ... ... ... ... ... етсе және жібек Византияға дейін жетсе, “онда бірнеше
жылдан кейін ... ... көп ... ... ... еді де, ... ... Иранның бүкіл күші жетпес еді”.
Сондықтан түріктер мен соғдылар парсылармен уағдаласа алмады ... ... ... ... жібереді. Ол Иранды және ... ... ... ... Жетісудан Сырдария бойымен Арал өңіріне,
Маңғыстау арқылы Каспий өңіріне, Солтүстік Кавказға, Кавказ жотасы арқылы
Константинопольге ... ... ... ... ІІ Юстиниан Талас
жағалауындағы қаған ордасына өз елшілігін аттандырды. ... ... ... жаңа жолы ... ... ... Оның бағытын
археологиялық олжалар ... ... олар ... ... жотасының
етектерінде көп, онда Мощевая балка қорымы ашылды. Одан ... ... ... ... ... ... ... көпесінің кіріс-шығыс
жазбалары және VII-X ғасырларда басқа да көптеген шетелдік заттар табылды.
Бұл жолдың ... ... ... де бай ... тұрды, олар
туралы біраз кейініректе XIV ғасырдағы тарихшы Рузбихан былай деп жазды:
“Ходжент (Сырдария) өзені Түркістан ... ... ағып ... өзенінің қазып шығарылған арналардың жағасында сондай асқақ
көрінетін аса биік ... ... биік ... ... ағып жатқан
өзен жұмақтың қуаныш-шаттығын айтып тұрғандай”.
Кейініректе, ІХ – ХІІ ғасырларда бұл жол ... ... ... пайдаланылатын болды. Бірақ ХІІІ – ХІV ғасырлырда ол қайта
жанданды. Қүрлықтағы саяси жағдай ... ... және ... ... ... жол ... ... берді.
Ал Қазақстан Жібек жолы ауқымына кірер қарсаңда оның оңтүстігі
қандай ... еді ? ... атап ... ... ежелден өзіндік мәдениет
дамып, оның қалыптасуына көшпелі тайпалар мен ... ... ... ... ... ... ... көшпелілер де, отырықшы тұрғындар ... еді ... бір ... ... құрылымдар шеңберінде
біріккен болатын. Отырықшы және көшпелі мәдениеттердің өзара әсері мен бір-
бірін байыту дүниежүзілік прогрестің сара жолы ... ... ... өркениеттің Қазақстан мен Орта Азия халықтары жасаған көптеген
жетістіктері, сондай-ақ оны мекендейтін ... ... ... Мәселен, б. з. б. VI – III ғасырларда мұнда сақтардың көшпелі және
жартылай көшпелі тайпалары мекендеді, ... ... ... ... ескерткіштерді қазу арқылы мәлім, олардың арасында ... ... бар. ... ... ... Таяу және Орта ... сол
кездің өзінде-ақ байланыстары болған. Мұны сақ шонжарларының қабірлерінен
табылған қытай айналары, Орта ... ... ... ... ... ... ... Түгіскендегі шикі кірпішпен қаланған іргелі
жерлеу құрылыстары оларды салуға жатжерлік ... ... ... ... Усун және ... мемлекеттері өмір сүрген уақытта б.з.б. II-
I бірінші жартысында, Жібек жолы қызу ... ... ... ... ... мен теңгелері, қытай жібегі, айнасы мен лакталған ыдыс-аяғы,
Европаның ... және ... ... ... ... Шу, Талас және Сырдария ... ... ... оларға мұнаралы дуалдармен қоршалған ... ... ... еді. ... ... көпшілігі Тянь-Шанның тау
етегіндегі өңірінен, Арыс ... ... орта және ... Бұл ... Арал өңірінің құрғақ шөл аймағында, Жетіасар
алқабында әсіресе жақсы сақталған. Олардың күн ... сары ... ... ... ... тұр, сүйір ұшты мұнаралардың үңірейген көздері ... ... ал ... ... ... зор ... жасырынып
жатыр.
VI ғасырдың екінші жартысында Қазақстан Кореядан Қара ... ... ... ... зор ... империя Түрік қағанатының
құрамына кірді. VI ғасырдың аяғында Қағанат екі бөлікке – ... ... ... ... ... ... ... орталығы - Жетісу, ал
астанасы – Суяб қаласы болды.
Жібек жолы учаскесі нақ сол ... ол ... мен ... қалалық феодалдық мәдениетінің дамуында маңызды роль ... ол ... ... ... орталықтарлың пайда болуына түрткі болды,
ал Қазақстанның оңтүстігінде не жол ... ... не оған ... ... қалалардың тез өсуіне себепші болды.
Егер батыстан шығысқа қарай ... ... ... бөлігі міне былайша көрінеді. Жол Шаштан (Ташкенттен) шығып,
Тұрбаттағы асу арқылы Жібек ... аса ірі ... бірі ... ... түрлі елдердің саудагерлері тоқтаған, қалада Бұхараның,
Самарқандтың көпестеріне қарасты сауда құрылыстары мен ... ... ал ... көпестері Мерв, Балх, Бұхара мен ... ... ... ... ибн ... әл-Балхи рабадында өз факториін
ұстаған. Испиджабтан құлдар, ақ ... ... ... мыс пен ... Испиджабтан керуендер Шығысқа, Шарап, Будухкет қалалары, ... ... ... арқылы Таразға беттеген.
Талас аңғарында Жібек жолының бойындағы бірінші ірі қала Жувикат
болатын, одан өткен соң ... ... Бұл – ... ... ... ол VI ... өзінде-ақ белгілі болған. II Юстинианның
Иранға қарсы әскери одақ құру және жібекпен сауда жасасу туралы мәселелерді
шешу үшін ... ... ... ... ... ... ... Дизабул 568 жылы нақ осында қабылдаған. Деректемелерде Тараз
“көпестер ... деп ... ... ... ... ал ... ... және қарахандандың астаналық орталығы болған.
Тараздың маңында Бұхарадан шыққандар ... ... ... ... Ол VI ғасырдың ... ... оның ... ... қалаған, оларға Жамук деген кісі басшылық ... қала да ... ... ... ... ... ... аңғарында Жамбылға
жақын жерде, Талас өзенінің оң жағалауында, Сарыкемердің қарсысынан тапты.
Оның қираған ... ... ... деп ... Бұл ... басқа Талас
аңғарында, аңғардың ірі күміс кеніштері орналасқан таулы бөлігінде Шелже,
Сус, Көл және Текабкет сияқты белгілі ... ... ... ... ... қаласы тұрды, оның дуалы түбінде,
бұрын атап өтілгеніндей, 751 жылы арабтардың қытай әскерлерімен ықпал ... ... ... ... ... жерде, Таластың бойымен төмен қарай
солтүстікке бет алатын сауда жолында Адахкет және ... ... ал ... ... ... ... Янги-Балық және Кенжек
қалалары аталады.
Талас аңғарындағы Таразға керуендер Касаннан Шатқал жотасындағы
Шанаш және ... ... ... асуы ... ... аңғарынан
келетін жолмен де барған. Жолдың бұл бөлігі Жібек жолының “Ферғана” ... ... ... ... шығысқа қарай шыққан жол шөл жерлерінен Құлан қаласына
бет алады. Тараз бен Құлан арасындағы жер ... ... ... ... ... , ... Жол-Шөп арқылы өту керек болды.
Касрибастың жұрты Қырғыз ... ... ... ... жол ... тұр және
Ақыр тастың қираған жұрты ретінде мәлім, ол тастан қаланған құрылыс болып
табылады, жоспарлануына қарағанда, сірә, бір ... ... ... ... Көл-
Шөпке Өрнек қаласының орны сәйкес келеді, оны ... оның ... бұл – ... ... арналған казармалары және төңірегінде
қолөнершілер мекені бар әдеттегі бекіністі орда.
Қытайлар Цзюйлань деп ... ... ... ... ... ... ... сүйкімді қалашық” ретінде белгілі. Жол
нұсқаларға қарағанда, ол Тараздың шығыс жағында 17 фарсах жерде жатыр ... ... ... ... ... Лугавое қаласының жұртына сәйкес
келеді. Құланнан әрі ... ... ... 4 ... ... ... және
Аспара қалалары тұрған.
Жолдан бөлінген бір тармақ Сарыққа, содан соң “түрік қағанының
қонысына” және Қырмырауға барады. Қырмыраудан шыққан жол ... аса ... бірі ...... Синчэнге апарады. Бұл атаудың екеуі де
Жаңақала деп аталады. Невакет ... ... ... ... ... ... ретінде белгілі. Сәті түсіп анықталғанындай, Невакетке
қазіргі Қызылөзен және ... ... ... ... ... ... сәйкес келеді.
Невакеттен шыққан жол Пенджикет арқылы Жетісудің аса ірі қаласы
Суябқа ... Ол ... ... ... соң ... ... ... Ол жөнінде қытай және араб саяхатшылары тура
X ғасырға ... ... да, сол ... қала кенеттен шежірелердің бетінде
көрінбей кетеді. Астана рөлі Баласағұн ... ... ... оның ... ... Семекна болса керек. Баласағұн қарахандардың, сонан соң
қарақытайлардың астанасы ретінде ... ал ХІІІ ... ... оны
қиратқан да қарақытайлар болатын. Аз ... ... қала ... ... XІV ғасырдың өзінде-ақ ол қирап жатты және ... ... ... мен ... және эпитафиялы ауқымды зираттар ғана мұнда ... қызу ... ... ... ... түсіп археологтар бұл қалалардың орналасқан ... ... олар ... ... қаласына жақын жерде жатыр және орта
ғасырлардағы белгілі екі ескерткішке – ... 5 ... ... Ақбешім және Боран қалаларының жұртына сәйкес келеді.
Жібек жолы ... ... ... не ... не оңтүстік
жағасымен жүреді. Оңтүстік бөлігінде керуендер Жоғарғы ... ... ... ал ... ... ... бізге дейін жетпеген шағын керуен-
сарайлардың жұрттарымен белгілі. Содан соң бұл ... ... асуы ... да, сол ... не ... арқылы Жібек жолы Қашғар мен Ақсуға
апарған.
Ыстықкөл ойпатынан жол Сәнташ асуы мен ... ... ... ... ... соң ... оң ... Өсек және Хоргос арқылы Алмалыққа
жетіп, одан ... ... ... ... ... Хами және ... ... Дунхуан мен Қытайға барған.
Х-ХІІ ғасырларда Жібек жолының бір тармағы бүкіл Іле алқабын оңтүстік-
батыстан оңтүстік-шығысқа қарай кесіп ... ... ... ... соң ... ... Қастек асуы арқылы Іле Алатауының солтүстік
беткейлеріне жеткен. Асуға Баласағұннан тағы бір жол ... Бұл ... ... белгі қасиетті Ұрынарж таулары болатын, ол таулар Шу және ... ... ... су ... ... Бұл таулар туралы сонау
VII-VIII ғасырларда қытай жолнұсқаларында айтылып, оларды “Цзедань таулары
”деп ... ... ... ... он ... ... ... мен ақсақалдарды бекітіп отырады. Ұрынарж топонимі қазіргі
Ұзынағаш қонысының атауында осы кезге ... ... ... ... ... ... және Алматы орындарында тұрған шағын қалашықтар арқылы
өтіп, Талғар қаласының ... ... ... ... ... ... ... өзенінің оң жағалауындағы тау етегінде орта ғасырлардағы
үлкен қаланың ... ... ... Талхиз (Талхир) транзиті сауданың ірі
орталығы болған.
Іле аңғарына басқа жолмен де келген – ол ... ... ... ... орта және ... ... ... барған. Ташөткел
өткелінен өткен жол Шу-Іле тауларының солтүстік ... ... ... ... түскен. Шуды бойлай төмен ... ... ... ... бетіндегі қалаларға шығарған.
Талхизде Жібек жолы тарамдалған. Оңтүстік жол Есік, ... ... ... ... Іледен өтетін өткелге қарай жүріп, сонан соң ... оң ... ... арқылы Алмалыққа беттеген де осы ... ... келе ... ... ... Осы ... ... Есік, Түрген, Лавар қалашықтары мен үлкен Шелек қаласының қираған
орындарын тапты. Іленің оң ... жол ... ... ... ... ... ... өткен. Көктал өңірінде Ілебалық ... ... жол ... ... ... ... Іле ... өткелге
жеткен, өткел Қапшағай шатқалында орналасқан. Содан кейін жол Шеңгелдіге
барып, одан ары Алтынемел асуы ... ... ... ... де, ... ... ... тұрған Екі-Оғыз қаласына жеткен. Нақ осы жерден
Іле алқабындағы аса үлкен бір ... орны ... 1253 жылы ... ... ... бұл қалада “сарациндер” тұрған, яғни иран
көпестерінің ... ... ... ... ... ... деп ... шыққан жол қарлұқ жабғуының астанасы Қаялыққа (Қайлақ)
жеткен. Қаланың базарымен даңқы ... онда ... ... өз
шіркеуі болған христиандар да тұрды. ХІ Людовиктің ... ханы ... ... ... ... ... солай деп хабарлайды.
Қаялық ІХ-ХІІІ ғасырдың басында Іле аңғарының солтүстік-шығыс ... ... ... болды. Ол Қаратал өзенінің ... ... ... ... ... ... ... жақын жерде “христиандар қонысы” болған, Жібек жолы оны да ... Одан әрі ол ... ... аңғарына түсіп, Алакөлді айналып, Жоңғар
қақпасы арқылы Шихо аңғарына барған да, ол ... ... ... ... ішкі ... ... Алакөлдің оңтүстік-батыс жағасында ХІІІ ғасырдағы
саяхатшылар “аймақ астанасы” деп атаған қала тұрған. Ол Көктұма ауылындағы
қала жұртына ... ... ... бұл ... көл суы шайып кеткен.
Алайда Земархтың жолымен Европаға жету үшін Жібек ... ... ... ... бірі – ... қаласының жұртына қайта
оралайық. Испиджаптан шыққан керуен жолы Арыстағы Арсубаникетке, одан әрі
Сырдарияның бойымен төмен жүре ... Арал ... ... ... ... ... ... ең үлкен қалалар Отырар-Фараб пен Шауғар
болды. Отырардың қасында Х ғасырда Отырар жазирасында бас қала болған ... ... Ол ... ... ... ... ... жер” ретінде
белгілі.
Отырар көптеген керуен жолдарының тоғысатын торабында тұрды. Бұл
жерден бір жол – Шауғарға, ... ... ... ... ... ... ... Соңғысы Шығыстың аса көрнекті ғалымы Әбу насыр әл-
Фарабидің ... жері ... ... ... ... бұл қала ... ... Одан шыққан жол Сырдария бойымен жоғары өрлеп, оғыздардың
Сүткент қаласы арқылы ... ... ... ... ... Сол жерден Қызылқұм
арқылы Хорезмге, Үргенішке, ал одан Еділ ... ... ... ... ... жолының бұл бөлігі әсіресе ХІІІ ғасырда, Еділдің төменгі
ағысында Алтын Орданың ... ... ... ... ... түсті. ХІІІ-
ХІV ғасырларда бұл жол Сарайшық, Сарай-Бату және Каффа арқылы өткен.
Шауғардан оғыздар мемлекетінің астанасы болған ... ... ... ... да ... ... ... жол барған. Онымен 10 күндік
жол өткен.
Шауғардан және кейініректе Иассыдан Тұрлан асуы арқылы ... ... ... ... ... ... ... жүретін жолмен
қосарласа жүріп отырған . Онымен ... ... ХІІІ – ... жанданды. Армиян патшасы Гетум мен ... ... ... ... ... ... Сөгілкент қалалары орналасқан. Жол
Таластың төменгі ... ... одан ... ... ... ... батыс жағасын бойлап, Берукет-Паркет, Құтықшын қаласы арқылы
тағы да сол ... ... ... мен ... арқылы өтетін Жібек жолының
негізгі торабынан солтүстік пен шығысқа қарай жолдар шығып, олар ... ... ... ... ... ... ретінде белгілі болған
Дешті Қыпшақ даласына, Ертіс жағалауына, Алтай мен ... ... дала жолы ... онмен аттылы көшпенділердің тайпалары жүріп-тұрған.
Бірақ Қазақстанның далалы аудандарында көшпенділер ғана мекендеген ... ... ... еді. ... ... ... ... – Сарысу,
Кеңгір, Жезді ... ... ... ... орта ... ... алқаптар мен қала өмірі пайда ... ... ... сонау қола дәуірінде-ақ мысқа, қалайыға, қорғасынға, күміске бай
кеніштер ұқсатылып, ... ... ... нақ сол ... ... ... ... мысшылар мен күміс ісі шеберлерінің
қоныстары өсіп шықты. ... ... ... ...... ... металға бай аудандары сауда байланыстар жүйесіне, соның
ішінде халықаралық жүйеге ... ... ... ... ... ... қосылды.
Отырардан Арсубаникет арқылы Арыстанды, Шаян алқаптарымен
Қаратаудың аласа тауларынан асып; Шауғар мен ... ... асу ... мен ... ... Орталық Қазақстан даласына жолдар шығып,
Сарысу мен ... ... мен ... жағалауларына жеткен. Бұл жерлерде
дуалдар құлаған төрт ... ... жұрт ... ... ... Домбаулы, Милықұмдық, Орманбет қоныстары
ашылды. Олардың төңірегінде көлемді зираттар ашылды, оларды Жошы-хан ... ... ... ... ... ... Сірә, орта ғасырлардағы
деректкмелерде айтылатын Жубин, Конгликет ... ... және ... ... Гарбин және Махмұт Қашқаридегі Бақырлытау кен
орындарын нақ осында шоғырландырған жөн болар.
Жанкенттен солтүстік-батысқа қарай шыққан жол ... ... ... Қоңырат пен Қарсақпай ... ... ... ... ... мен ... ... асуы арқылы Сарысудың
төменгі ағысына және өзенді бойлай жоғары өрлеп, Ұлытауға ... ал одан Есіл мен ... ... ... ... жолы деп аталатын
жол да шыққан. Неғұрлым қысқа жол – Созақ арқылы Шудың төменгі ағысына, ал
одан ... ... ... ... ... жол ... Тағы бір жол
– «Хан жолы» жаңа заманға дейін пайдаланып келді және Тараздан ... ... ... мен Бетпақдала арқылы Атасудың жағалауына ... мен ... ... ... ... және ... қалалары арқылы Ертіске – кимектер хақанының
ордасына қарай және одан әрі Енисейдегі ... ... ... сауда жолы
барған. Қырғыздарға әрбір үш жылда жібек артылған керуен жіберіліп ... ... ... Қазақстанмен, Шу-Іле тауларының солтүстік-
беткейлермен содан соң Шуды жағалап, оның ... ... одан ... ... қарай өтетін жол жалғастырып жатқан. Шенгелді маңында
солтүстік-Іле ... тағы бір ... жол ... ол ... мен ... арқылы Балқаш өңіріне, ал сонын соң Іле ... ... ... қалаларының жұрты жатқан Ортасу атырауын жағалап, ... ... ал ... ... ені 8 шақырымнан сәл асатын бұғазы қалдырып, көлдің
оңтүстік және солтүстік жағаларын жалғастырып деуге ... ... ... ... Осы ... ... ... бөлігін су басып кеткен қала
жұрты табылды. ... ... ... ал ... мұз ... ... ... сағасына шыққан, сонан соң оны жағалап, Ұлытау етегімен,
одан әрі ... ... ... деп ... ... ... ... солтүстік-Іле жолынан Алакөлді батыс
жағынан айналып өтетін жол бөлініп, ол Тарбағатай арқылы Ертіске, кимектер
елінің ... ... ... және Ертіс жағалауында кимек қалалары –
Банжар, Қанауыш, Астұр, Сисан қалалары мен «хақан астанасы» - ... ... ... ... ... қала орналасқан.
Қорытынды
Кимектердің қалалары Енисейдегі ... ... ... және ... ... жазираларымен сауда жолдары
арқылы байланысып жатыр. Оңтүстік Арал ... ... Кама ... Жібек
жолын солтүстікпен жалғастырған жол өтті. Осы жерде дайындалған қымбат
бағалы аң терілері Орта Азияға, ... ... ... ... мен
Иранға ... ұлы ... ... Ұлы ... жолы өмір ... Бұл XI-XII ғасырлар болатын.
Пайданылған әдебиеттер
О. Қараев. Қарахан қағанатының тарихы. Фрунзе, 1983.
А. Қасымжанов. Отырардың Ұлы ... ... ... Ғ. ... Көне ... жазба ескерткіштері. Алматы, -
МЕКТЕП баспасы. 1971.11-16

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 15 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Астана - Қазақстан Республикасының елордасы8 бет
Астана - қазақстанның саяси ерік-жігерінің нышаны22 бет
Астана қаласы4 бет
Ауыстраля одағы9 бет
Бразилия мемлекеті туралы6 бет
Бразилия федеративті Республикасы4 бет
Оңтүстік Америка елдеріндегі туризм9 бет
Сығанақ алғашқы қазақ мемлекеті – Ақ Орданың астанасы6 бет
Қазақстанның астаналары3 бет
Қаңлы мемлекеті3 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь