«Алаш» либералдық-демократиялық қозғалысы идеологиясының маңыздылығы

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 2

І. тарау «Алаш» либералдық.демократиялық қозғалысының дүниеге келуі

1.1. «Алаш» партиясының құрылуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...5
1.2. «Алаш» партиясының бағдарламасындағы саяси
құқықтық және әлеуметтік идеялар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...10

ІІ. тарау. «Алаш» либералдық.демократиялық қозғалысының идеологтары

2.1 «Алаш» қозғалысына Әлихан Бөкейхановтың қосқан үлесі ... ... ... ... ... .16
2.2. Мұхаметжан Тынышбаевтың Уақытша үкіметтегі орны ... ... ... ... ... ... .30
2.3. «Алаш» либералдық.демократиялық қозғалысының бүгінгі
заманғы тарихнамасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 39

ІІІ. Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...42

ІV. Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 47
Кіріспе


Бітіру жұмысының өзектілігі:

1991 жылдың желтоқсан айында қазақ халқы өзінің ғасырлар бойы армандаған тәуелсіз мемлекет мәртебесіне жетіскеннен кейін төл тарихымыздың қасақана бұрмаланып, мән-мағынасы шындыққа жанаспайтын тұрғыда баяндалып келген мәселелерін қайта жазып, жұртшылыққа жеткізу мүмкіндігі туды.
ХХ ғасырдың алғашқы ширегінде Қазақстанның қоғамдық-саяси, экономикалық және әлеуметтік өмірінде елеулі рөл атқарған. Алаш қозғалысы, «Алаш» партиясы және Алашорда үкіметі тарихын зерттеуді жан-жақты, әрі терең ғылыми тұрғыда жалғастыру міндеті тәуелсіз Қазақстан тарихшылары еншісіне тиді. Белгілі тарихшы Қ. Нүрпейісов, Алаштану саласының төмендегідей маңызды деп табылған мәселелер тізбегін ұсынды. Қазіргі кезеңде бұл бағытты жүзеге асыру үшін тарих тағылымынан сабақ алып, ұлттық мемлекетті қайта қалпына келтіру жолындағы Алаш қайраткерлерінің қызметін терең зерделеп, жетекші ойларын басшылыққа алуға тиіспіз.Бұл бағытта бірқатар елеулі істер тындырылғаны да белгілі. Мәселен, алаштану мәселесі ғылыми тұрғыда негізделіп, мектебі қалыптасты және Алаш зиялыларының ғылыми-шығармашылық мұралары насихатталуда.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:

1. Қойгелдиев М. Алаш қозғалысы.-Алматы, 1995.-228 б.
2. Нұрпейісов К. Алаш һәм Алашорда.-Алматы, 1995.-19 б.
3. Омарбеков Т. Қос төңкеріс және Алаш қозғалысы// Ақиқат.-1994.-№9-Пб.
4. Субханбердина Ч. Қазақ. Алаш.-Сарыарқа. Алматы, 1993.- 36 6.б
5. Ахметов Ғ. Алаш алаш болғанда.-Алматы, 1998.-42 б.
6. Мухаметов М, Сатершинов Б, Сырымбетұлы Б. Саяси-құқықтық ілімдер тарихы.-Алматы, 2002.-53 б.
7. Құл-Мұхаммед М. Алаш қайраткерлері: саяси құқықтық көзқарастарының қалыптасуы.- Алматы, 1998.-64 б.
8. Пірманов Ә, Қопаева А. Қазақ интеллегенциясы.-Алматы, 1997.-119 б.
9. Өзбекұлы С. Арыстары Алаштың.-Қазақстан-2030, Алматы,-1998.-259 б.
10. Сұлтанов Қ. Алаш өкіметіне -90 жыл//Оңтүстік таңы, 2007. 7 б.
11.Қүл-Мұхаммед М. Алаш ардагерлері.-Алматы, 1996.-97 б.
12.Қазақстан ұлттық энциклопедиясы. 1-том.
13.Омарбеков Т. Алаштың ақиқатын кім айтады // Қазақстан
коммунисі.-1991.-№7.-6-7 б.
14. Н.Абилтайн М, Кеңеспаев Қ. XX ғасырдың басындағы
Қазақстандағы Саяси партиялар сипаты және алаш
қозғалысының тарихнамасы.-Түркістан, 2004.-132 6.
15.Рахым Е. Бүгінгі билік Алаш көсемдерін мойындағысы
келмейді// Жас алаш.-2007.-№44.-4 б.
16. Қойгелді М. Алаш идеясы // Жас алаш.-2007.-№44.-4 б.
17. Оралтай X. Алаш-Түркістан түркілерінің ұлт азаттық ұраны//
Азат.-1991.-№18.-3 б.
18. Бекмаханов Е. Қазақстан XIX ғасырдың 20-40 жылдарында.-
Алматы, 1994.-232 б.
19. Бұл да сонда.
20. Бөкейхан Ә. Таңдамалы шығармалар жинағы.-Алматы, 2003,-22 б.
21. Қозыбаев М. Ақтаңдақтар ақиқаты.-Алматы, 1992,-125 б.
22. Қойгелдиев М. Алаш өткен жол // Ақиқат.-1994.-№2.-45 б. 23.Аманжолова Д. Партия Алаш: история и историография.-
Алматы, 1998,-23 б.
24. Бөкейхан Ә. Таңдамалы қазақ энциклопедиясы.-Алматы, 1995.- 95 б.
25. Сайлаубай Е. Алашорда үкіметінің шығыс бөлімі.-Алматы,
2001.-14 б.
26. Сүлейменов Д. Алашорданың батыс бөлімінің тарихы.- Алматы, 2004.-32 б.
27. Бұл да сонда.
28. Асфендияров С. Қазақстан тарихының очерктері.-Алматы.-1994.- 52 б.
29.Артықбаев Ж. Қазақстан тарихы.- Астана-2001.-63 б.
30. Нүрпейісов, Байжанов, Шакеев. Алаш мирас: құжаттар жинағы.
Екінші кітап.-Алматы.-1995.-84 б.
31. Есмағамбетов К. Тәуелсіздіктің таңшолпаны // Егемен Қазақстан.-
2007.-№5.-6 б.
32. Бұл да сонда.
33. Сарсекеев К. Ақтаңдақтар беттерін тәуелсіздік ашты // Саясат.-
2005.-№11.-33 б.
34. Жамбылов Д. Саясаттану негіздері.-Алматы-2003.-79 б.
35. Бұлұтай М. Әзіз қазақ жұрты // Саясат.-2003.-№9.-10 б.
36. Қойгелдиев М. Өзімізді қайта таныдық // Егемен Қазақстан.-2006.-№220.-3 б.
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
ТАРИХ ФАКУЛЬТЕТІ
САЯСАТТАНУ КАФЕДРАСЫ
Диплом жұмысы
«Алаш» либералдық-демократиялық қозғалысы ... ... ... ... ... ... тарау «Алаш» либералдық-демократиялық қозғалысының дүниеге келуі
1.1. ... ... ... ... бағдарламасындағы саяси
құқықтық және ... ... ... ... қозғалысының идеологтары
2.1 «Алаш» ... ... ... ... ... ... ... үкіметтегі
орны.........................30
2.3. «Алаш» либералдық-демократиялық қозғалысының ... ... ... ... ... ... ... қазақ халқы өзінің ғасырлар бойы
армандаған тәуелсіз мемлекет мәртебесіне жетіскеннен кейін төл тарихымыздың
қасақана бұрмаланып, мән-мағынасы ... ... ... ... ... ... жазып, жұртшылыққа жеткізу мүмкіндігі туды.
ХХ ғасырдың алғашқы ... ... ... және ... ... елеулі рөл атқарған. Алаш қозғалысы,
«Алаш» партиясы және Алашорда үкіметі тарихын ... ... ... ... тұрғыда жалғастыру міндеті тәуелсіз Қазақстан тарихшылары
еншісіне тиді. Белгілі тарихшы Қ. ... ... ... маңызды деп табылған мәселелер тізбегін ұсынды. Қазіргі
кезеңде бұл ... ... ... үшін ... ... ... алып, ұлттық
мемлекетті қайта қалпына келтіру жолындағы Алаш ... ... ... ... ... ... алуға тиіспіз.Бұл бағытта
бірқатар елеулі ... ... да ... ... ... ... тұрғыда негізделіп, мектебі қалыптасты және Алаш зиялыларының ғылыми-
шығармашылық мұралары насихатталуда.
Тақырыптың зерттелу деңгейі:
Тақырыбымызға байланысты ... ... ХХ ... бас ... көрген еңбектердің ерекшелігі, ол мәселенің негізгі мән-мағынасын
ашып көрсетуде жан-жақтылық пен деректілік ... ... деп ... ... ... ... ... тұжырымды ойлар А. Байтұрсыновтың
атақты «Революция және қазақтар» деген мақаласында айтылды. Бұдан кейін
С.Сейфуллин «Қазақ ... ... ... Алаш қозғалысының
1905 жылдан бергі тарихына шолу ... Алаш ... ... деп ... ... ... ... қоғамын
жандандыруға ізденістерін де жоққа шығармаған. Сәкеннің алаш ... ... ... 1927 жылы ... қаласында жеке кітап болып
шыққан «Тар жол, ... ... деп ... ... ... ... ... сипат алғаны мәлім. Осы көзқарасты солк езеңдегі
басылымда Ә.Әйтиев те қолдаған. Сонымен қатар, ... ... ... ... ... Ал ... А. болса Алашорда қозғалысын сол кездегі
қазақ қоғамында ... ... ... ... ... оның ... нақты тарихи жағдайлармен байланыстыра қарауды
ұсынды.
Қазақстанның 1991 жылы тәуелсіздікке ие ... ... ел ... ... ... ... ... Академик М. Қозыбаев алаштану
салаларын зерттеуді Алаш ұғымының тарихи негіздерін бастауды көрсетті. ... Т. ... ... ... ... ... ... қоғамдық-
саяси қызметіне және тағдырына байланысты құнды зерттеулер легін бастады.
Мақсаты мен міндеті:
Алаш қайраткерлерінің нақтылы қоғамдық-саяси ... ... пен ... соғысы жылдарындағы саяси ... ... ... ерекшеліктері негізінде талдау жасау арқылы көрсету зерттеудің
басты мақсаты болып табылады.
Алаштың қоғамдық-саяси, ... ... және ... ... ... кең ... ... міндеттері төмендегідей:
- Алаштың құрылу тарихы, оның ықпалын анықтау;
- ... ... ... қызметтеріне талдау жасау;
- Алаштың кеңес үкіметі мен арақатынасы және нәтижесін көрсету;
- Алаштың мемлекеттік ... оның ... ... ... және
мәдени салалардағы қызметтеріне талдау жасау;
- Алаш қызметкерлерінің өмірі мен қызметтерінен жан-жақты толық мағлұмат
беру.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы:
Қазақстан Республикасында бүгінде қалыптасу процесін ... ... ... ... ел ... «ақтаңдақтарына» айналып
келген көптеген күрделі де тартысты тарихи ... жаңа ... ... оны ... мақсат пен мүддені және жалпы адамзаттық
идеясына үйлестіре отырып іске ... ... ... ... ... ... Зерттеудің ғылыми жаңлығына тың архивтік
деректердің ғылыми айналымға ... ... ... ... ... және ... бастау көздері, оның ХХ
ғасырдың алғашқы 20 жылындағы Қазақстанның қоғамдық-саяси өміріндегі алатын
орны мен атқарған рөлі; 1917 ... екі ... ... ... ... ... қатынасы мен байланысы; Алаш пен Алашорда және ... Алаш ... ішкі ... және оның ... ... ... қайраткерлерінің көзқарас эволюциясы;
Зерттеудің құрылымы: Бітіру жұмысы кіріспеден, негізгі екі тараудан,
қорытындыдан және пайдаланылған ... ... ... ... ... ... туының астында
куә болсын арымыз!
Көркейтуге «Алашты»
Құрбандық біздің жанымыз!
Жасасын, Алаш, жасасын!
С.Торайғыров.
1917 жылдың жазына қарай қазақтың либералдық-демократиялық қозғалысы
жетекшілерінің ... ... ... сенімі әлсіреді. Өйткені Уақытша
үкімет Қазақстанда түбірлі әлеуметтік-саяси ... ... іс ... ... ... ... жүргізумен болды. өзінің мәні жөнінен
импералистік билеу мен ... ... ... Уақытша үкімет ... ... ұлт және ... мәселерді шешу тұрмақ, оған
талпыныс та жасамады. Басқа езілген халықтар сияқты, қазақ ... ... ... ... өз ... ... ... болуы
жөніндегі мәселені мемлекеттік дәреже деңгейіне көтереді деген үмітті
Уақытша үкімет аяқ асты етті.
Басқа ... ... ... Бөкейханов кадет партиясынан ат құйрығын
үзуін қазақ қауымы үшін өмірлік маңызды үш мәселе жөнінен – ... ... және дін ... ... ... ... Осы басты мәселелер мен олармен тығыз байланысты басқа да
күрделі проблемаларды ... үшін ... ... ... ... деп
тапқанын ашық мәлімдейді. Бұл оның көзқарас эволюциясының либералдық-
демократиялықтан ұлттық-демократиялыққа ... ... ... ... ... 1917 ... 21-26 ... Орынбор қаласында
өтті. Оған Ақмола, Семей, Торғай, Орал, Жетісу, Сырдария облыстарының
өкілдері ... ... ... саны аса көп ... оның күн тәртібіне сол кездегі Қазақстанның әлеуметтік-
экономикалық және ... ... ... ... бар аса ... төрт ... ... Мемлекет билеу түрі
2. Қазақ облыстарында автономия
3. Жер мәселесі
4. Халық милициясы
5. Земство
6. Оқу мәселесі
7. Сот мәселесі
8. Дін ... Әйел ... ... ... ... кеңесі
12. Қазақ саяси партиясы
13. Жетісу облысының оқиғасы
14. Съездге қазақтан өкіл жіберу.
Халел Досмұхабетовтың төрағалығымен, Ахмет Байтұрсыновтың, ... және т.б. ... ... бірінші жалпы қазақтық съезд
делегаттары осы он төрт ... ... ... басты назарын ұлттық
автономия, жер, құрылтай съездіне дайындық және ... ... құру ... ... ... ... газетінде болашақ автономия туралы ... мен ... ... ... ... ... ... пен М.Дулатов «автономиялы тәуелсіз қазақ
мемлекетін құру» идеясын ... Ал ... ... және ... Россия республикасының құрамындағы» қазақтың
ұлттық-территориялық автономиясы болуын қолдады.
Съезд делегаттары күн тәртібіндегі жер туралы мәселені аса ұқыптылықпен
әрі жан-жақты талқыланды.
Бірінші жалпы қазақтық ... ... ... сайлау туралы мәселені
талқылап, оның депутаттығына кандидаттыққа әр облыстан ұсынылған 81 ... ... Олар ... барлық облыстары мен Орта Азиядағы қазақ
қауымдастықтарының өкілдері болды. Депутаттыққа ... ... ... ... ... қозғалысының көпшілік таныған
көсемдері Ә.Бөкейханов, М.Дулатов, М.Тынышбаев, М.Шоқаев, Ж.Ақбаев және т.б
ерекше атау ... ... ... ... ... ... қабылдаған шешімдерде де
қазақ зиялыларының ықпалы сезіліп тұр. Бұл әсіресе дін, оқу-ағарту ... ... ... ... ... ... ... көрінеді.
Бірінші жалпы қазақтық съезд өзінің күн тәртібіндегі аса ... бірі – ... ... ... құру ... ... барысында
іс жүзінде осы партияны ұйымдастыруға арналған құрылтай ... ... ... съезд қабылдаған қарарда былай делінеді: «қазақ
халқының өз алдына саяси партиясы ... тиіс ... ... ... ... ... атқа ие ... Ә.Бөкейханов,
М.Дулатов, М.Тынышбаев, М.Шоқаев, Ж.Ақбаев ... ... ... интеллегенциясының көсемдері басқарған алаш ... әуел ... ... ... және шығармашылық зиялылырының
белгілі өкілдері Ә. Ермеков, Ғ.Қарашев, ... т.б. ... ... ... 1917 ... жазында қалыптасқан жағдайда
социолистік идеологияны таптық принциптерге негізделген күрес бағдарламасын
қабылдаған жоқ. Өйткені Алаш партиясы қайраткрлерінің пікірінше сол ... ... ... ... оған ... емес еді. Сондықтан да олар өз
күресін жалпы ұлттық мүддеге ... ... ... ... езгіден
құтқару үшін» деген ұранның астында топтастыруға бағытталды. Бұл ... ... ... ... ... ... ... дүниеге келген
Алаш партиясы болу керек деп түсінді.
Съездің күн тәртібіндегі он төрт ... ... ... ... ... 1917 ... «Қазақ» газетнде жариланған Алаш партиясы
бағдарламасы жобасында өз бейнесін ... ... ... ... ... ... таптап мен әлеуметтік
топтар өкімет үшін күресті өздерінің саяси партиялары арқылы жүргізді.
Қазақ өлкесінің әлеуметтік-экономикалық және саяси хал-ахуалы таптық,
аграрлық және ... ... ... ... ... ... ... орын алған аграрлық және ұлт-азаттық
қозғалыс отаршылдық пен ... ... ... ... ... ... бастаған қазақ қауымына тән қоғамдық
қозғалыс өз алдына буржуазиялық-демократиялық мәндегі мақсат міндеттерді:
ұлттық тең ... ... ... ... ... ... әйел теңдігін қамтамсыз етуді қойды. Бұл істің басы-
қасында ат төбеліндей азғана тұңғыш қазақ зиялылары жүрді. 1917 жылғы ... ... ... Алаш ... ... ... көздерін
бірінші орыс революциясы кезеңінен іздеген жөн.
Әлеуметтік-экономикалық және саяси оқиғалардың ықпалымен таптық және
оған байланысты идеялық саяси ... ... ... ... ғана ... ... мен ... өз ... ... ... ... осындай жіктелісті тездеткен факторлардың
бірі тылдың қара жұмысына «бұратана» халықтың жастарын ... ... 1916 ... ... ... ... ... болса, екіншісі 1917
жылғы ақпан буржуазиялық демократиялық революциясының жеңісі нәтижесінде
бүкіл елде орын алған жаңа ... ... ... жылы ... 21-26 ... Орынбор қаласында өткен бірінші бүкіл
қазақтық съезде Алаш партиясы құрылды. Осы ... ... 1917 ... ол ... ұйым ретінде өмір сахнасынан кеткен 20-жылға дейін ... ... ... ... тарихынан орын алды.
Сөз жоқ, Алаш партиясының құрылуы қазақ халқы өміріндегі елеулі оқиға
болды, өйткені ол тұңғыш ... ... ұйым еді. Алаш 1917 ... ... ... ... келешек тағдырын анықтауға тікелей қатынасы
бар жалпыұлттық мәселелерді саяси күрестің күн тәртібіне қойып, оларды шешу
жолында айтарлықтай қызмет ... 1917 ... ... айынан бастап, Алаш
партиясы сол кездегі мүмкіндіктер аясында саяси ... ... ... Бұл ... түпкі мақсаты қазақ халқын отарлық ... ... ... ... оның ... қол ... болды. Басқа
сөзбен айтқанда, Алаш қоғамдық саяси ... ... сан ... ... ... ... болып келген Қазақстанды тар шеңбердегі
таптық тұрғыдан емес, керісінше ... ... ... ... ел ... ... ... тегі туралы мәселеге байланысты ортақ ... жоқ. ... бірі Алаш ұсақ ... партия десе
екіншісі либералдық байшылдық деп бағалады, ал ... ... ... гөрі ... ... деп анықтауды жақтайтынын білдірді.
Алаштың басты идеологиясы ... ... ... ... ... ... Сондықтан да Алашты ... ... ... тырысқан негізінен ұлттық интеллегенция ... ... ... ... ... ... ... ұйым
деп анықтауға болады.
Демек Алашты саяси ұйым ретінде қоғамдық ... ... ... ... ... бастан кешірген өтпелі саяси ұйым деп қарастырған
жөн. Алаштың ... ... ... ... ... 1917 ... шілдеден соң
жылдың соңына қарай қарқынды жүргізілді. Совет ... ... 1918 ... көктемінің соңы-жазының басында азамат ... орай ... ... ... ... аяқсыз қалды.
1.2. «Алаш» партиясының бағдарламасындағы саяси құқықтық және әлеуметтік
идеялар
Алаш қозғалысы қайраткерлерінің 1917 жылғы ақпан төңкерісіне дейінгі
ұсынған демократиялық ... ... ... жобасында көрініс
тапты. Жобада атап көрсетілгендей, партияның ... ... ... ... республикасының құрамында қазақ автономиясын
құру болды.
Бағдарламаның бірінші бөлімі «мемлекет қалпы» деп ... ... ... оның ... ... нысаны туралы екендігін байқау
қиын емес. Партия ... ... ... , ... болуы тиіс деп атап көрсетіледі және демократия мен федерация
ұғымдарына түсінік беріледі. «Демократия мағынасы ... жұрт ... ... ... ал ... ... құрдас мемлекеттерге бірлесу, әр
мемлекеттің іргесі бөлек, ынтымағы бір ... ... өз ... ... ... негізгі айтылмақ идея өзін өзі басқаратын тең құқылы
мемлекеттер одағы.
«Алаш» партиясы ... бұл ... ... ... де ... ... пайдаланды. Алаш қайраткерлерінің ұлттық автономия
түріндегі мемлекеттілікке қол жеткізуге ұмтылуының ... ... де ... Оның ең бастысы сол кездегі саяси жағдай ... ... ... ... мүмкіндік берген жоқ. Сондықтан да партия бағдарламасына
іргесі бөлек, ... бір ... ... ... ... ... ... туралы қағида енгізілді.
Мемлекеттік құрылыс мәселесінде үкімет басында-құрылтай жиналысы,
оның аралығында құрылтай ... мен ... дума ... бір ... ... ... Құрылтай жиналысы тұрақты орган емес, ол мезгіл-
мезгіл сессия түрінде ғана ... ... Оның ... арасында билік
тұрақты орган Президенттің қолында ... Ол ... ... ... ... дума ... жауапты министрлер кеңесі арқылы басқарды.
Жоғары өкілді ... екі ... ...... ... сол ... ... үшін бірден-бір дұрыс қағида
болатын. Екі палатаның бірлескен отырысында сайланған Президент ... ... ... ... ... Егер ... алдында Президент те
жауапты болса, онда бұл органның ... ... ... еді. ... ... ... мемлекеттік құрылыс үшін билікті бөлісу ... ... ... ... заң ... ... ... болды және атқарушы орган қызметіне бақылау жасау ... ... салу ... да ... ... бірінші бөлімінде демократияның ең жарқын
көрінісі – ... ... да ... ... ... тең, төте ... ... болады». Яғни, азаматтардың саяси құқығы, шыққан тегі,
діні, сенімі, қызметі, мүлкі және жыныс ... ... ... ... ... аыру арқылы бекітіледі.
Ғасырлар бойы хаыққа ауыртпалық болып келген салықтың халықтың
өздері сайлаған ... ...... ... ... ... Алаш ... заңсыздық пен озбырлыққа жол бермеуге ұмтылысынан
туған. Өйткені, мемлекеттік қазына мен халықтың иұрмыс ... де ... ... саясатына тікелей байланысты еді. «Салық байлық деңгейі мен
жалпы дүние-мүлік жағдайына сәйкес ... ... ... ... ... ... ... талаптарына және қазіргі
заманға да толық сай келеді.
Бағдарлама ... ... ... деп ... бөлімінде
қазақтар мекендейтін облыстарда тұратын барлық ұлттар үшін автономия
құру туралы мәселе ең бірінші кезекке ... Онда ... деп ... ... ... бәрі бір байланып, өз тізгіні өзінде болып, Ресей
республикасының федерациясының бір ағзасы болуы. Реті ... ... ... ... мен ... бірлесе болуы, реті келмесе бірден-
ақ өз ... жеке ... де осы ... ... ... ... жобасында «Алаш» партиясының қазақтың би, ... ... ... ... ... ... халыққа пайдалы да,
адал қызмет ететін механизмін жасау ... ... ... және ... ... үшін ... ... да сөз болады. Ал ... мен ... адал ... ... етуі үшін оларды
халық қалауына ұсыну туралы идея жергілікті басқарудың таза демократиялық
түрін білдіреді. ... ... ... жақ, нашарларға жолдас,
жебірлерге жау болады. Күш-қуатын игілік жолына жұмсап, ... ... ... пен ... жол бермеуді басты мақсаттың бірі ретінде
көрсеткен ... ... ... пен ... ... қалай
есетінін де байқау қиын емес. Азаматтардың құқықтары мен ... ... ... ... мақсат тұтқан ... ... ... ... ... жобасының үшінші бөлімі нағыз таза демократиялық және
адамгершілік принциптеріне ... ... ... ... ... ... ... барлық адам тең құқылы болады. Жиылыс жасауға, қауым жасауға,
жария сөйлеуге, газет ... ... ... - еркіншілік».
Адамның аса маңызды құқықтары болып табылатын бұл принциптер тіпті
алғашқы кеңестік заңдарда да ... ... ... ... ... ... ... өз уақытынан идеялық жағынан озып кеткен
бұл принциптер 78 жылдан кейін ғана 1995 ... ... ... өз ... ... ... үйге қол ... принципі де
бағдарлама жобасынан қалыс қалмаған.
Бағдарламаның «Билік һәм сот» деп ... ... сот ... ... ішінде билер соты туралы айтылады. Билік пен соттың әр ... мен ... ... ... жүргізілуіне басты назар
аударған бағдарлама авторлары халыққа таныс емес құқықтық ... ... ... ... айтуынша құқықтық нормалар мен билік
халықтың тұрмыс-тіршілігі мен даму деңгейіне ... ... ... ... істі ... халықтың тұрмыс жағдайларына қарай қарауға тиіс. Қала ... ... ... ескерген Алаш қайраткерлері «қырдағы ауыл,
болыс ішінде билігінен сот жұрт ұйғарған ... ... ... жөн» деп
табады. Мұндағы «жұрт ұйғарған ... деп ... ... ... сот ... шешу кезінде басшылыққа алған ережелері айтылып отыр.
Аталған бөлімде билік ету және сот ... ... да ... тапқан. Олар: би мен судьяның жергілікті халықтың тілін білуі,
аралыс халық тұратын жерлерде соттың тергеу-тексеруі мен ... сол ... ... ... ... ... жүргізілуі, билер мен судьяның
тергеусіз орнынан түспеуі, заң мен сот алдында барлық адамдардың тең ... ... ең ... би мен ... ... танылып, барлық адамның
солардың үкіміне мойынсұнуы, сот шешімінің тез ... ... көп ... ... ... ... болуы және т.б.
«Алаш» партиясының бағдарламасын жасаушылар мемлекттің зайырлық
негізін бекітудің қажеттігін де атап ... «Дін ... ... ... ... ... ... маңызды көрсеткіштердің бірінен
саналады. Мұндағы ең басты нәрсе ... ... ... ... ... араласпауы. «Дін біткенге тең құық. Дін жаюға ерік.Кіру-шығу жағына
бостандық». Яғни, әркім діни сенімі ... тең және ... Діни ... ... ... ... жол берілмейді.
Ислам дінінің Қазақстанға сырттан енгенін және оны таратуда Орта Азия
мен ... діни ... ... рөл ... ескерген қазақ
зиялылары қазақтардың өз алдына мүфтиі немесе діни орталығы болуы қажет деп
есептеді. Неке қию мен ... ... ат қою ... ... ... неке ... ... жақтарын ескергендіктен
енгізілген болса керек.
Күйеуге шығу ... ... ... ... болды. Қалың мал
жойылды, молдалар он алты жасқа толмаған қыздар мен он ... ... ... ... некесін қиюына тыйым салынды және неке қию ... ... ... қалыңдық жағының да, күйеу жағының да келісімін ... ... ... ... сотта қаралуы да әйелдер ... ... ... бірі ... ... ел ... мәселесіне де басты көңіл бөлінген.
Әскер жасына жеткендерді жергілікті жерлерде әскер ісіне ... және ... ... Алаш ... бірі ... ... қауіпсіздігі мен
ел қоғаны туралы былай деп жазады: «Кімнің білегі жуан болса, сол ... Кім ... ... сол ... ... өз ... ... мемлекет
болу үшін алдымен әскер жасақтау қажеттігін, күшті әскердің ... ... ... ... ... ... «Бұл заманда әскері жоқ жұрт-жұрт
емес, құл. Біз қазір екі жолдың тарауында тұрмыз. Қайсысына түссек те, ... Бір жол - ... ... ... жол – жұрттық жолы. Осы бастан
автономия алудың қамына кіріссек, ... ... ... ... ... ... деп ... қорғасақ, бізді ешкім
басынбайды. Үкіметі бар, әскері бар жұрт деп бізбен ... ... ... жер ... ... жылдары қазақтардан
жердің жаппай тартып алынғаны ескеріліп, ... ең ... ... ... ... әділ шешу ... ... және жерді сатуға үзілді-
кесілді тыйым салынған жердің бүкіл байлығы; кені, қазынасы, өзендер ... және ... ... ... ... тиіс екендігі айрықша атап
көрсетілген.
Заңсыздық пен озбырлыққа жол бермеуді басты мақсаттың бірі ретінде
көрсеткен бағдарлама жобасынан ... пен ... ... ... де ... қиын ... Азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын
бұзатындарға аяусыз күрес жүргізуді ... ... ... ... ... ... ұмтылды.
Бағдарлама жобасының үшінші бөлімі нағыз таза ... ... ... ... жасалған. «Дінге, қанға қарамай, еркек-
әйел демей барлық адам тең құқылы ... ... ... ... ... ... ... шығаруға, кітап бастыруға - еркіншілік».
Қазақстан Республикасының Президенті Н.Назарбаев ХХ ... ... ... ... мен ... ... нығайту идеясын алға тартқан
саяси ... ... ... жоғары бағалап, былай деп жазды:
«Алаш» партиясының бағдарламасын ... ... ... дәстүр мен
жаңашылдықты ұштастыру арқылы бұрынғы қазақ ... ... ... ... ... Онда ... өтпелі кезең
қағидалары жаңғырту қарекетін біршама жүйелі атқаруға жағдай ... ... ... сол ... ... ... ... ұлттың бас
біріктіруіне жағдай туғызды. Бір сөзбен айтқанда, олар елді ... ... ... ... ол авторитарлық үрдістер салдарынан
жүзеге аспай қалды. Келешек ұрпақ өз ... жаңа ... ... бір күрделі кезеңінде тәуелсіз мемлекетімізідің қалыптасуына қазақ
зиялыларының көзге түсе бермейтін, ... ... игі үлес ... ... тиіс».
ІІ тарау. «Алаш» либералдық-демократиялық қозғалысының идеологтары
2.1. «Алаш» қозғалысына Әлихан Бөкейхановтың қосқан үлесі
Патшалық ... ... ... ... ... ... империя көлемінде
өрлеу алған ұлт-азаттық қозғалысты толық мойындамаса да, белгілі дәрежеде,
онымен есептесуге мәжбүр болған еді. Жаңа ... ... ... ... ... ... ... ісінде де көрініс тапты. Ақпан
революциясы жеңгеннен кейінгі уақытта жергілікті басқаруда, ел ... ... ... ... өзгерістер бола бастайды. Наурыз және
сәуір айлары ішінде ескі ... ... ... ... ... ... ... жойылып, келмеске кетті. Олардың орнына Уақытша
үкіметтің облыстық және уездік комиссарлық басқару жүйесі, сонымен бірге
облыстық, ... ... және ... ... ... комитеттер және
олардың атқару орындары қалыптаса бастайды. Мамыр және ... ... ... облыстық азық-түлік комитеті, жер комитеті және басқа осы
сияқты басқару орындары құрылады.
1917 жылы 16 ... ... ... ... ... ... және калалық
одақтардың бұратана бөлімін басқарып жүрген Ә. Бөкейханов ... ... ... 20 ... күні ... ... комиссары қызметіне
тағайындалады. Дәл сол күні «Қазақ газетіне ... ... ол: ... комиссар болып бекітілдім», 23-не шығайын деп ... ... ... ... деп жазды. Бірақ Ә. Бөкейханов 23 наурызда
Орынборға аттанып кете алмайды. ... ол жаңа ... ... ... ... осы ... ... комитетінің мүшесі ретінде
шақырылған еді. Ә. ... ... ... 26 ... күні ... Ол жөнінде М. Шоқаев былай деп жазды: «Мұжықтарға деп кескен, ... ... ... ... деп ... ұзын срокты арендаға
(жалдауға), мысалы, барон Медем, Варун Секрет секілділерге ... ... ... ... далаг облыстарының һәм Түркістанның жер
мәселесін шешкенше, ... ... ... ... ... деп
Ғалихан кадет съезіне кеше доклад қылды. Ғалиханның докладын қабыл алып,
тезірек орнына келтіру қамына ... деп ... ... ... ... тұрыңдар. Жаңа үкімет жай-жапсарларыңды біліп,
көңілдеріңді тындырар. Мұстафа».
Бұл Ә. Бөкейхановтың жаңа қызметке бекітілгеннен ... ... сөзі ... Ал оның ұсынысы бойынша, құрылған комиссия жұмысына
біз алда өз ретіне карай тағы ... ... ... басында Уакытша үкімет
Түркістанды басқару үшін 9 адамнан тұрған Түркістан Комитетін құрады. Оның
құрамына Ә. Бөкейханов та енген еді. ... ол ... ... ... ... ... комитеті ісіне араласа алған емес.
Ә. Бөкейханов Торғай ... сол ... ... орталығы
Орынбор каласына наурыздың соңғы күндері жетеді де, ... 2-нен ... ... ... ... комиссар дәрежесінде қатынасады.
Егер ескі патшалық әкімшіліктік бөлу жағдайында Қазақстан жері ... ... ... ... ... ... ... Қостанай,
Ақтөбе, Ырғыз және Торғай сияқты ірі уездердің болғандығын ескерсек,
Уақытша ... ... ... ... ... ... ... Бұған қосымша, қазақ елі патшалық Ресей құрамына енгеннен бергі
уакытта оның ... ... ... әкімшілік жүйесиіде губерниялық,
облыстық деңгейді қойғанда, тіптен уезд ... ... ... ... ... ... жүйесінде қазақтар болыстық
басқарудан жоғарғы қызметті иемденуге тиісті емес еді. Бұл ... ... ескі ... ... ... ... ... үкімет жағдайында
облыстық басшыларда келген бірінші казақ болатын.
Жоғарыда аталған жеделхатында үкімет ... ... ... ... ... ... ... біріге отырып, уездік
комиссарларды таңдау және оны Ішкі істер ... ... ... ... ... оған ... тағайындау, уездік комиссарлар
арқылы болыстық комитеттер жұмысын басқару және ... ... ... ... Осы және ... құжаттардан облыстың комис-сардыц басқа
билік орындарымен қатынас ... де ... ... еді. ... ... комитеті комиссардың қызметін бақылай алғанымен, бірақ
оның нұсқаулары мен ... ... ... ... ... ... бұйыруға құқы жоқ болатын.
Ә. Бөкейханов сәуірде облыстағы ... ... ... оның ... ... көп ... ... түсінікті, бірақ,
дегенмен, солардың ішінен ол үшін ең маңызды мынадай екі бағыттағы жұмысты
бөліп айтуға болар еді. ... ... ... ... ... ... ... процесініц аяқталуын тездету және, екіншіден,
жаңа мекемелердегі орындарға лайықты кадрларды тауып, солар арқылы ... ... ... ... ... еді. Бұл мақсатқа жету
жоолында 20—28 сәуір аралығында Орынборда ... ... ... орыс және
қазақ біріккен съезінің жағымды рөл атқарғандығын атап айтуға болады. Съезд
басқару мекемелерін жасауда екі жұртқа ... ... ... ... ауыр ... — жер ... ... басындағы қаазақ съезі жасаған қаулыға
тоқтайды. Ал ақпан төңкерісінен кейінгі ... ... ... ... ... ... ... ішкі Ресейге көшпек ойы барларға
байланысты «көшкен ... ... ... Торғай облысынан көшсе, қазынадан
көмек ақша берілсін» деген мазмұндағы шешім ... ... ... ... комитетін сайлап, оның төрағалығына заңгер
Ткаченконы, оған орынбасарлыққа С. Кәдірбаевты, мүшелікке басқалармен бірге
А. Байтұрсыновты, М. Дулатовты және Н. Бегімбетовты ... ... ... ескі ... ... және ... ... мекемелерін жойып,
оларды сол дәрежедегі атқару комитеттерімен ауыстыру ... ... ... ... басшылығымен өткен бұл съезде, сонымен
бірге принциптік маңызы бар тағы да ... екі ... ... еді. ... ... жоқ ... Орал - Торғай переселен ау-данының
меңгерушісі, оның көмекшілері және одан төменгі буындарын жою және қызметін
уездік ... ... ... ... бастықтары (крестьянкие
началыники) мекемелерін тарату» жөнінде қабылданған қаулылар болатын. ... ... ... ... ... өтер ... ғана облыстық
комиссар атына орталық ... ... ... ... ... тұру жөнінде нұсқау келіп түскен еді.
Ә. Бөкейханов Ішкі істер ... ... ...... ... және ... ... «Шаруа бастықтары соғыс жылдары
өздерінің тікелей міндеттерін тастап ... үшін мал ... алу ... ... ... бұлардың лауазымының өзіне сенімсіздікпен
қарайтындығын ескере отырып, Шаруа бастықтарын ... ... ... ... ... ... ... міңдеттері азық-
түлік комитеттеріне, өзін-өзі басқару орындарына және соттарға жүктеліп,
іске ... да ... ... ... деп ... ... қызметке кіріскеннен кейін уездік комиссарларды
тағайыңдау іспен айналысқанын байқаймыз. Мәселен, ол 5 сәуірде ішкі ... ... ... ... ... ... бекіту туралы
ұсынысына байланысты, бұл қызметке ... ... ... хабарлайды. Нақ сол күні Петроградтан облыстық ... ... ... етіп ... ... ... тағайындау туралы
ұсынысының қабыл алынғандығы туралы хабар жетеді. Шамамен, осы мезгілде
Ырғыз уездік комиссары болып ... ... ... ... ... Теміров
бекітіледі. Ал өзі негізгі қызметімен бір ... ... ... ... ... Облыстық комиссар өзіне көмекке қазақ қызметкерлерін
де тарта бастайды. Облыстық комиссар ... ... ... ... Есен Тұрмұхамедов және Абдул-Хамид Жолдыбаев атқара
бастайды. Шаімамен, осыидай қызметке Сағындық ... та ... ... ... комиссарлық қызмет атқара жүріп өзінің артынан ерген,
әсіресе майдандағы бұратана бөлімінде бірге ... ... ... ... ұмытқан емес. Мәселен, оның бұйрығы бойынша Киевтегі
бұратана бөлімінің бұрынғы бастығы Мырзағазы ... ... ... ... ... бұратана бөлімінің бұрынғы хатшысы
Елдес ... ... уезі 2 ... ... ... міндетін уақытша
атқарушы болып бекітіледі.
Мемлекеттік баскарудағы осынадай өзгерістермен бір мезгілде ескі билік
тұсында өз қызметінде түрлі ... мен ... жол ... ... ... аластау, айыпқа тарту процесі де жүріп жатқандығын
айтып өткен жөн. Ә. Бөкейханов ішкі ... ... ... ... ... жеделхатында 1917 жылдың 4 ... ... ... ... вице ... Обуховтың, аға кеңесші Агаповтың, Шаруа
бастықтары Витман, Куфтиннің, приставтар ... ... ... ... ... тілмаш Тунгачиннің және басқа көптеген
бұрынғы үкімет чиновниктерінің қызметтерінен босатылғандығын ... ... ... ... уақытта Ә. Бөкейхановтың
қатты алаңдатқан мәселе, қазақ жұрты арасындағы жергілікті басқару ... ... ... және ... ... құру ісі болды. Деректердіц
көрсетуіне қарағанда, ауылдық жерлерде ескі феодалдық топтар жаңа ... ... ... ... ... кедергілер жасап, тіптен
қайсібір бұрынғы болыс ... ... ... ... мен ... жаңа ... комитеттерге өткізу жөніндегі нұсқауларын
орындаудан бас ... ... ... ... Ақтөбе уезінде Бөрілі,
Тоқан, Қобды, Аралтөбе және басқа болыстарда болған ... Ә. ... осы ... ... ... ... ... халықты ғана емес, ел ішіндегі атқа мінерлерді де
имандылыққа, ... ... ... ... орын алды және оның
бүл айқындамасы сол кездегі ағартушылық көзқарасынан туындап жатқаны анық,
. «Қазақ-ау! Оян!—деп ... ол.— ... көші ... ... ... ... Мұжық көрші отырып, бостандық , құрдастық , туысқандық ... ... ... ... ... ... шыр ... кейін
қайтып, көрші жұртқа балаңды жалшы, малшы, құл ... ... ... ... баласы қалып жүрме!» «Қазақ жұрты,— деп жазады ол тағы бір
мақаласында,— адам болып, ғұмыр тұрмыста ... ... ... ... жолына кірісетін болғанда комитетке жұрттың пайдасын ... ... ... азаматты сайлаған оң».
Бөкейханов коммисарлық қызметте тұрғанда қазақтың ескі, күні ... ... ... ... күрес жүргізгенін
байқаймыз. Қазақ қоғамындағы сондай мәселелердің бірі әйел теңдігі ... ... ... неке ... жиі ... әйелдердің
табиғи құқын, жеке бас тәуелсіздігін қорғайтың шараларды іске ... ... ... қызметте жүргенде ден қонған істерінің
бірі қазақ арасындағы ұрлыққа ... ... еді. Ол ... белгісі
алыстартыс, арбау, әдіс. Кім ... ... ... ... ... тізе қосып, әдіс қылса ғұмыр бәйгесі соныкі. ... ақ ... ... ашып ... ... ... ... мұнан түк өнбейді»,
сондықтан етектен алып, балтырдан ... ескі ... ... арылып,
келе жаткан жаңа дәуір, жаңа заманға лайық ... бой ... ... «тәмәм қазақ атына зор кемшілік, таңба, ұят» келтіретін
әдеттердің бірі ұрлық екендігін, «кедей тамақ асыраймын деп, ... ... ... деп, ... ... кек аламын деп ұрлық» ... ... атақ та, ... те., кек те ... ... ... ау деп, бата қылып, әдіс қылса, ұрлық бұрынғы отқа табынған атамыздың
діні- мықты емес, бірте-бірте жоғалады»—деп, бұл ... ... ел ... ғана нәтиже шығатынына көпті иландыруға тырысты. Бұл, әрине,
ешқандай да сын ... ... ... жоқ, ... ... ... ... оған елеп, көңіл аудармауға да болар еді, ... ... ... үшін ... ... ... ... біз жоғарыда бүл мәселеге арналған тарауда 16 жылғы көтеріліс
басталғаннан ... ... Ә. ... ... дума арқылы
жүргізтен жұмысы туралы жаздық. Ақпан революциясы жеңіп, Уакытша үкімет
билігі орнағаннан ... бұл ... ... ... сол ... Кеңесінің төрағасы және ішкі істер министрі Штюрмердің 25 маусым
жарлығын Мемлекеттік Думаның қолдауын алмастан, өз еркімен ... ... деп ... ... ... ... ... беріледі.
Мұндай хабарды жария еткен кадеттер партиясыньиң органы «Речь» газеті еді.
Сөйтіп, жаңа билік ... 16 ... ... ... қайтадан қозғау
салынады. Оған Ә. Бөкейхановтың үкімет ішіндегі кадеттердің өкілдері арқылы
жүргізтен ... ... ... ... күмәніміз жоқ.
Қазақ демократиялық интеллигенциясы үшін әр ... ең ... жер ... ... ... ... оның мұрагері болган Уақытша
үкімет, ең соңында Кеңес үкіметі мен қазақ ... ... ... ... ... ... ... отырған күрес, арбасулардың түп-
тамыры, қайнар көзі осы жер мәселесі еді. XX ғасырдың алғашқы ширегінде бүл
мәселенің қазақ елі үшін ... ... ... ... өз ... және терең түсіндіріп берген қайраткер, ғалым, әрине, Әлихан
Нұрмұхамедұлы Бөкейханов еді. ... ... ... ... ... ... де, ол үшін жер мәселесі ең негізгі мәселе болып қала
берді. Олай болса, Ә. ... бұл ... жер ... ... ... оны шешудің қандай жолдарын ұсынды? Енді осы есауалға жауап іздеп
көрелік.
Уақытша үкімет қайшылықты, ... ... ... ал ... мәселелерді шешуге келгенде патша үкіметінің тікелей мұрагері
болғандығын, әсіресе жер саясаты анық көрсетіп берді. Жеңіске ... ... ... ... ол екі ... ... ... қалды. Бір жағынан,
үкімет соғыс жағдайында ... және ішкі ... ... ету үшін ... ... аз да ... ... болса, екінші жағынан, ол орыс буржуазиясы мен билеуші топтарының
үкіметі бола отырып, жер мәселесін ... ... ... ... ... ... ... Кеңесінің төрағасы князь Львов
1917 жылғы 15 сәуірде ... ... ... № 72228 ... ... тиесілі жерге егін салуға кедергі жасалынбасын, жерге
байланысты мәселелерді ... өз ... ... болсын, елді азық-
түлікпен қамтамасыз ... ... ... қалыптастырылсын деп көрсетіп, ал
жерге ... ... ... ... үшін болыстық және уездік комитеттер
жанынан егіншілер мен жер ... ... ... ... ұсынды. Бұған қосымша Егіншілік министрлігі «жері аз,
яки жерсіз ... жер ... егін егу үшін бос ... ... жерге
мұқтаж шаруалар биылша пайдалансын» деген нұсқау береді. Бұл шаралар,
біріншіден, ... ... бір ... ... ... ... тигізсе, екіншіден, азық-түлік тапшылығын аз да болса
шешуге жагдай туғызған еді.
Мұңдай шаралардың 16 жылғы көтерілістен ... ... ... ... ... мақсатында да қарастырылғандығын байқаймыз.
Осы-жылдың 3 сәуірінде егіншілік министрінің орынбасары ... ... ... ... Жетісу, Сырдария және Томск облыстық переселен
мекемелеріне 1038-нөмірлі жеделхат ... онда жер ... ... ... ... қазақ пайдасында тұрған ... екі ... ... келіскен орындарда ғана болмаса, жер ... ... ... ауыр ... ... мал ... кұтын
шайқамас үшін бұрын алынған, бұл күнге дейін мұжық орнамаған һәм жазылмаған
учаскелер қазақ ауылдық қоғамдарының, пайдалануына биылша ... ... ... ... жорамалымызша, үкімет тарапынан қабылданған мұндай шешімді
белгілі ... Ә. ... тура осы ... ... ... ... ... және оның ұсынысы бойынша бұл мәсе-лені ... ... ... ... ... ... нәтижесі
есебінде қарауға болады бірак бұл үкімет нұсқауының іске асуы, әрине, ... еді. Оның ... біз ... ... ... бір ... ... министрлігі жанынан жер мәселесін
Құрылтай жиналысына дайындайтьш ... ... ... оныц ... IV ... дума мүшесі, «Русские ведомости» газетінің
редакторы, профессор А. С. ... ... өз ... ... бұл мәселені түбегейлі шешу үшін империя
көлемінде жер комитеттері ... құру ... ... жобасын ұсынып, оны
мамыр айынын басында Уақытша үкімет бекітеді. Бұл ереже бойынша жергілікті
(облыстық, уездік және ... және бас ... жер ... ... ... екі ... ... болды. Олардың бірі жер
мәселесін Құрылтай жиналысына дайындау үшін империяның ... ... ... жинау болса, екіншісі, бұл ... ... ... ... ... ел ... ... туып отырған дау-жанжалды
асқындырмай, шешіп отыру еді.
Сөйтіп, мамыр айында бүкіл ... ... ... да жер комитеттерің сайлау науқаны басталып кетті. Бұл ... аса ... ... шара ... Өйткені Уақытша үкімет Құрылтай
жиналысына ... ... жер ... байланысты кұжаттың мазмұны
жергілікті жерлердегі комитеттердің бұл мәселеге байланысты өз ... ... мен оны ... ... көп ... еді. Қазақ демократиялық
интеллигенциясы Уақытша үкіметтің жер комитеттерін құру ... ... ... қабылдады. «Қазақ» газеті сәуір айынан бастап ... ... ... туралы ережесін, оларды құру жолдары мен тәртібін
түсіндіруді көздегеи түрлі ... ... ... Ал оның ... 24 маусымдағы санында 1 шілдсден бастап бүкіл ... ... ауыл ... есебіне байланысты бір топ қазақ ... ... ... алу ... атты үндеуі жарияланады. Ә.Бөкейханов,
А.Байтұрсынов, М.Дулатов, Ж.Жәнібеков, ... ... және ... қол ... бұл ... ең ... ... тұрған санақтың мән-жайын түсіндіруді көздеді. «Бұрын өкімет есеп
аларда, қазақ сенбейтін еді» деп, көрсетілді үндеуде.—«Жеріміз мол, ... ... ... ... ... ғой» деп қорқатын еді. «Малымызды көп
көрсетсек, алым-шығын көп түседі» деп жасыратын еді. Адам ... ... ... адам ... ... ... ... алғалы жүрмесін» деп
сезіктенетін еді. Қысқасы, қазақ ескі өкіметтің расына да, ... ... ... еді. ... ... да бар еді»,— деген ойды ... ары ... ... ... ... ... бұрынғы көзқараспен
қарауға болмайтыңдығын айтып, оның нақты және дәлелді себептерін келтіреді.
Мұндай сипаттағы саясатты жүргізудегі ... ... ... ... шет ... ... ... қол жеткен
жетістіктерді біржола бекіте түсу, ол арқылы империялық ... ... ... ету еді. Осы мүддені көздеген орталық Переселен басқармасы
1917 жылы 29 ... №1-і ... ... ... ... ... ... жаңа қалыптасқан жағдайға ... тез ... ... үшін ... учаскелердің көлемі мен құрамын анықтауға
бағытталған шараларды іске ... ... Осы ... ... ... ... облыстық переселен мекемелері кызметкерлерінің
жиналысында мынадай шешімдер кабылданады:
«I. Әлі де пайдаланылмай жатқан жер қорларын түгел есепке алып, бұрынғы
дайындаған ... ... ... үшін ... ... аудандарда арнайы
комиссия құрылсын...
IV. Жер қорын ... ... үшін ... да, ескі ... да және жаңа қоңыстанушыларды да жаппай жерге орналастыру
қажет».
Көріп ... бұл ... жер ... ... ... негізгі екі бағыт өз ... ... ... ... ... ... аударушыларды орналастаратын жер қорларын ... сол ... ... жасау үшін қазақтарды жаппай ... Бұл ... ескі және жаңа ... арасындағы сабақтастықтың
болғаны дәлелдеуге мұқтаж емес.
2. Сәуір ... ... ... ... өзінің
жергілікті мемемслеріне жеделхат жолдап, онда бұрынғы ... ... бері ... ... келе ... ... сол бұрынғыдай өз
міндеттерін атқара беруді ... Ал ... ... ... ... ... ... құлшыныста.
Сонымен, қорыта айтқанда, Уақытша үкімет және оның жергілікті
мекемелері жер мәселесін ... ... ... шын ... ашық отарлау саясатын ұстанды, ал Орталық Переселен басқармасы
бастаған ескі ... ... ... ... тұсында істеп үлгірмеген
істерін Құрылтайға дейін орындап алуға тырысты.
Ақпан революциясынан кейін көктем шыға жер ... ... ... ... белсенді әрекетке көшкендігі байқалады.
Мәселен, Қостанай уезіне қарайтын ... ... ... мамыр айыңда
Лагонский, Кошкаров және Пуставалов деген ... ... ... ... кұжаттарын және ақшаларын
тартып алып, өздерін жұмысқа жібермей қояды. ... ... ... ... Ішкі ... ... тез ... облыстық комиссар Бөкейхановқа
жеделхат жолдап, мұндай «бұзақылықты енді ... ... және ... ауа ... бағытталған нақты шаралар қолдануды талап етеді.
Ә. Бөкейханов 1917 жылғы көктемде ... ... ... ... жиі ... қазақтарға басу айтып, тек заңдық негізде ғана
әрекет жасауды қатаң түрде талап етеді. Жер ... тек ... ... ... жақтаған олардың айқындамасын тағы мынадай фактіден байқауға
болады. Акпан ... ... ... ... ... татар
тілінде шығатын «Уақыт» газеті арқылы казақ ... ... ... және ... ... жамылғы есімді татар
жұртының өкілдері кезінде переселендерге өткен казақ
жерін бізге алып бермейді, деп Бөкейханов пен ... өкпе ... ... мен ... саясатымен жазылған Дала Ережесін
қуаттайды, деген пікір тастайды.
Шілде айынан бастап Ә. ... жер және ... ... байланысты көзқарасы принциптік өзгерістерге ұшырайды. Оған
себепші ... ... ... ... ... ... ... процестерді игеру қабілетінің күн ... ... ... болса,
екіншіден, өзі құрамына енген кадеттер ... меи ... ... ... қозғалыстың негізгі принциптік мәселелерде
өзара жігінің алшақтай түсуі еді. Егер ... ... ... ... ... орын бере ... ұлттық мемлекеттік
дербестік туралы мәселені ... ... ... итермелесе, ұлттык,
бостандық үшін күрес қарқынының өсуі ... ... ... ... ... жер туралы мәселені ашық, ұлттық мүдде түрғысынан дербес көтеруді
талап етті, бұдан былайғы оқиғалар ағымы ... ... ... ... көтермеді.
Ә. Бөкейхановтың бұл кезеңдегі жер мәселесіне байланысты көзқарасы,
белгілі дәрежеде, шілдедегі бірінші жалпыказақ съезінің ... одан ... ... ... ... ... «Жалпы
Сібір съезі» атты мақаласында айқын көрінді. Шілдедегі ... ... ... партиясы кұрамынан шығуының басты себебі есебінде жер мәселесін
келтіріп «Кадет» партиясы жер адамға меншікті болып берілсе де жөн ... ... ... ... ... алса, башқұртша көрші мұжыққа сатып,
біраз жылда сыпырылып ... шыға ... деп ... ... жердің болмауын, жердің ауылға, болысқа берілуін жақтады.
8—15 қазан аралығында Том қаласында өткен ... ... ... Ә. ... ... ... ... өздерінің жерге
байланысты бағдарламасын мейлінше дәл және толығырақ мәлімдейді. Ал ол
бағдарламаның ... ... ... ... ... ... ... Сібір съезі туралы «Қазақ» газетіне жазған мақаласында
осы жер ... тағы да ... Бұл ... оның ... ... ... ... болар еді.
1. Бас Переселен мекемесінің есебі бойынша, қазақ жері ... ... Егер бұл рас ... ... ... 44 десятинадан келмек.
Бір үйде орта есеппен 5 адам болса, үй ... 220 ... ... Көкшетау, Өскеменде, Алматыда үй басы 200 десятина түгіл, мұның
оннан бірі жоқ қазақ аз ... ... ... ... ... ... ... рас болса
қазақ мұндай зорлыққа көне алмайды. Еңді мұнан былай өзіміз жер еншімізді
алып ... ... ... ... ... келуін тоқтатсын.
Құрылтай жиналысы жер мәселесінс байланысты заң қабылдаған ... өз ... ... енші ... ... Адам басына, жеке үй
басына тиетін жер ... ... ... ... ... ... болсын. Жер сыбағасын жергілікті жер комитеттері
анықтайтын болсын.
Қазаққа жер ... ... ... сай ... ... руға
деп бөлінсін. Жерді бірігіп алған ру, ауыл, болыс өз ішінде өздері тәртіп
орнатып, әділдікпен пайдалансын.
Қазақтарға жер ... ... ... атамекенінен берілсін.
Ертіс бойындағы он шақырымдағы ... ... сол ... ... «Атты қазақ бермеймін дер, біз Ертістен ... жер ... ... ... законмен аламыз. Қазақ сыбаға жерін алған соң,
қалған жер ... ... ... ... ... ... үкімет комиссары Ә. Бөкейхановтың 1917 жылдың соңына қарай
жер туралы ... ... ... ... ... ... Сондай-ақ бұл
жасалған бағдарламалық қорытындыларды жалғыз Бөкейхановқа ... ... ... олар ... ... ... ... билікпен күресіп
келген қазақ демократиялық ... ... ... кейін
жасаған ортақ тоқтамы болатын.
Ә. Бөкейханов 1917 жылы 15 желтоқ санда, яғни оны ... ... етіп ... ... ... ... ... күннің
ертеңіне комиссарлық қызметтен ... ... ... ... оның саяси кайраткерлік жолындағы тағы бір кезеңінің аяқталуы ғана
емес, сонымен бірге осы уакытқа дейін өзі ... ... етіп ... үшін ... жаңа ... ... жаңа кезеңінің басталуы еді.
1917 жылдың сәуір айының басында Уақытша үкімет Түркістан өлкесін
басқаруды 9 адамнан тұрған ... ... ... Оның ... ... кісілерден тұрған еді: Н.Н.Щепкин, Ә.Бөкейханов,
М.Тынышбаев, ... ... ... ... және ... ... «Қазақ» газетіне жазған хабарында бұл Комитетке
Түркістан өлкесінде «бостандық, құрдастық, туыскандық шырағында» ... ... десе де ерік деп ... Түркістанның жағдайын
Англияның отар елдеріне теңеп, «Учредительное собраниеден ... ... ... ... ... болады» деген үмітін айтады. Ал бұл ... ... ең ... ... ... ... ауған қырғыздарды
кайтарып, бұрынғы өз ата қонысына ... ... ... ... кір ... ... кескен жеріне қайтқаны жақсы болар еді» деген
тілегін де жасырмайды.
Ә. Бөкейханов осы шағын мақаласында Комитет ... ... ... оларды Түркістан өлкесін білетін адамдар ретінде
таныстырады. М. Шоқаев 1917 ... ... ... керісгаше жалғыз
социалист-революционер О.А.Шкапскийден басқа комитет мүшелерінің арасында
Түркістан өлкесін ... адам жоқ еді ... ойды ... ... ... комитет құрылған бетте жазған мақаласында
жалпы Комитетке, оның мүшелеріне артқан үміті тым ... ... ... ... ... пен М.Тынышбаев сияқты оның мүшелері қызметін
бағалауда бір жақтылыққа ұрынған еді., әрине, кездейсоқ еместін.
2.2. ... ... ... ... ... ... ... елкесінде 1916 жылы болған қайғылы ... өз ... ... ... тағайындалғанға шейін-ақ
білдірген болатын. Ол жөнінде «Қазақ» газеті: «Мұхамеджан ...... Дума ... ... ... ісіне жетік, халыққа таза
жолмен қашаннан қызмет етіп жүрген ... ... ... ... 25 маусым
жарлығы такырыпты Жетісуда бүліншілік болғаннан бері Мұхамеджан ... көп ... ... жүр» деп ... бұл ... оның ... ... қабылдауында болғанда (1916 жылы 10 ... ... шығу ... ... жер ... ... ... Түркістан губернаторы алдына жер мәселесін ... ... ... ... ... ол бұл мәселені ешқандай да
каймықпастан 1917 жылы ... 16 ... ... ... ... ... жазба түрде берген жауабында да көтереді. Ресей ... ... өз ... ... ... ... ... еш уақытта маңызын жоғалтпайтын бұл жауабында ол «Түркістаңдағы
орыс ... 99 ... ... ... ... себебін көп ойланып
жатпай-ақ жеңіл-желпі «түрік немесе герман үгітінен көреді», ал шын ... меи ... үшін ... ... ... мен ... түрлі зорлығынан үлкен көтеріліскс шакырған үгітші жоқ еді
деген ойды айтқан болатын. Міне, осы айтылғандар, ... ... ... ... ... құрамына М.Тынышбаев сияқты жергілікті
күрделі ... ... ... ... ... ... ... территориялық-әкімшілік жүйесіндегідей, ... ... да ... және ... ... ... ... құрамында
қала берді. Бұдан бұрынғы тарауларда керсетілгендей, бұл кезде Жетісу
облысы ... ... ... ... және ... уездерімен қатар
Пішпек және Пржевальск уездері, яғни солтүстік және ... ... де ... еді.
Шкапский мен Тынышбаев бұл мәселелерді орталық билік алдына қоя
отырып, ... ... ... ... орыс демократиялық
интеллигенциясының көмектесетіндігіне шын көңілден сеңді. Мәселен, Шкапский
мамыр айы бойы ... ... мен ... ... ... Шығыс
Түркістаннан қайта оралған босқындар арасында ... ... ... ... 11 ... атап айтқаңда, Министрлер Кабинетінің төрағасына
азық-түлік, егіншілік, юстиция, оқу-ағарту министрліктеріне, ... ... ... ... Думаның мұсылман фракциясына,
«Дело народа», «Единство», «Речь» және «День» газеттерінің редакцияларына
жеделхат жолдап, онда ел ішіндегі ... ... ... ... ... маусымда уездік комитеттің, комиссняның басқа мүшелерімен бірге
Жырғалаң және Түп ... ... ... келіп жеткен Қытайдан
оралған қырғыздардың үш ... ... ... ... ауыр ... ... ... Адамдардың үстіне киген киімдері алба-жұлба, әбден
тозған, балалар өте аз, барларының көпшілігі тамақтың ... ... ... Бой ... ... мен жас ... жоқтың қасы, олар
қытайлық Түркістанда нанға сатылған. Киіз үй дегеніміз таяққа кыстырылған
ескі ... ... мал басы өте аз, оны да ... ... ... ... керемет жайлаулар өмірсіз. Ең жаманы сол қырғыздар аштықтан қырыла
бастады. Қарқараға бара жатқан ... ... ... ... адам ... олардың арасында бірнешеуі балалардікі. Орыстардың
қырғыздарға ... ... ... ... ... ... тап ... қырғыздардың Қытай, Түркістаннан аман алып келе жатқан
малдарын тартып алуда. Мен келер ... ... ... ... ... ... шабуыл жасап, жұмыс істету үшін малымен үш
отбасын ала кеткен. ... ... ... сойғызып, астырып, тамақ ішіп
болған соң ақшаларын алып, өздерін атып кеткен. Аман қалған бір әйел ... ... істі ... ... жас сәбилердің өлген ата-
аналарының ... ... ... жүргенін көзімен көргенін ... ... ... Бұл ... ... ... ... жақсы білетін О.А.Шкапскийдің пікірінше, Жетісу
өлкесінің өркениет жолына түсе алмай келе ... ... ... ... өлке үшін жаны ауыратын басшылардың тапшылығынан
еді. «Бай, сұлу өлке ... ... бойы ... ... өмір ... оған ... болмайды. Жолдас халықшылдарды, социал-демократтарды,
меньшевиктерді және басқа партия ... ... ... ... жасауға
қалдырамын! Большевиктерді шақырмай, демагогтар ... да ... ... ... қажеті жоқ» деп жазды О.Шкапский. Мұндай үндеуін
ол сондай-ақ ресейлік мұсылман қоғамдарына да арнады.
М. ... пен ... ... айында облыстағы елді мекендерді
аралау кезінде дағдарысты жағдайды жөндеуге бағытталған алғашқы шараларды
іске асырғанын ... ... олар ... ... ... ... Уақытша үкімет атынан 16 жылғы көтеріліс сарбаздарына
амнистия жариялайды, халықты 1917 жылғы ... ... ... ... ... ... ... халқы арасындағы манаптық
лауазымды жояды.
Өздерінің бұл шараларына байланысты О.Шкапский: ... ... ... ... қатар жүреді. Шығын деп аталатын кез ... ... ... ... та ... ауыр жүк ... ... оның үлкен
бөлігі манаптардың тамағына түседі. Алым-салық жинауды ... ... ... мен ... ... ұшыраған халықты одан бетер талаудан
сақтау әрекеті болатын. Дегенмен, манаптық үстемдікпен күресу үшін ... ... аз, ... ... ... ... қалыптастыруға,
ағартушылық ісін дамытуға бағытталған мақсатты жұмыстар атқару керек»,— деп
жазды.
Түркістан Комитеті мүшесінің манаптардың әлеуметтік ... ... бұл ... жай ... ... ... ... көрінісі есебінде
қабылдауға болады. Өйткені, 1917 ... 31 ... ... ... ... жеделхатында ол: «Бүгін Қарқарадағы қырғыздарға жүріп
барамын, онда қырғыздарды манаптардан ... ... ... ... бар. Феодалдық құрылысты қирататын мезгіл жетті» деп көрсеткен ... бұл ... ... ... ... ... аяқталғанын айту
қиын, өйткені ол жөнінде құжаттар жоқ. Бірақ басқа деректерден осы ... ... ... ... абақтыға жабылғанын байқаймыз. Оларды
тұтқынға ... ... ... Пржевалск уездік шаруалар кеңесінің қаулысы
еді. М.Тынышбаев Шкапский мен ... ... ... ... бұл шараны асыра сілтеушіліктің көрінісі есебінде бағалап,
істі тезірек қарап, манаптарды ... ... ... ... қарай облысты басқару мекемелерінде де біраз
өзгерістер болады. ... ... ... ... ... 1917 ... 19 ... № 17 қаулысы бойынша облыстық
комиссар болып ... ... ... ... ... ... ... комиссардың орынбасарлары болып И. Жайнақов пен
Н.Д.Мелешко бекітіледі. Бұл ... ... ... комиссарлар болып
Әбдікәрім Сыдықов, Алматыда Ибраим Жайнақов, Лепсіде уездік комиссардың
орынбасары ... ... ... ... ... ... Тубек Есенғұлов
тағайындалған болатын. Сондай-ақ Нарындағы комиссарлық қызметке ішкі
Ресейде кызметте жүрген ... Нияз ... ... Нақ ... ... пен Шкапскийдің өтініші бойынша босқын қырғыз және
қазақтармен ... ... деп ... ... Құлжа
қаласындағы консулы Бродянский қызметінен босатылады.
Өздерінің әкімшілік кызметке адамдар іріктеу ... ... 28 ... ... ... ... әкімшілік
қызметтерге адамдар тағайындауда біз Тынышбаев екеуіміз әруақытта халықтың
пікірін есепке алып, ... бір ... ... өзі ... ғана ... деп ... ... қарай облыстағы жағдай мүлдем шиеленісіп кеткен еді. Ол ең
алдымен переселендердің Қытайдан ... ... ... ... ... және орыс ... аш қазақ және қырғыз ауылдарына,
босқындарға астық сатудан үзілді-кесілді бас ... анық ... ... ... ... комиссарлары Тынышбаев пен Шкапский
мынадай шараларға көшкен еді. ... ... ... ... істер
министрлігі арқылы Қытай аумағындағы босқындарды кейін кайтаруды ... және ... ... билік орындарынан босқндарды тонауды
тоқтатуды талап етуді сұрайды, екіншіден, Қытай ... ... ... ... ... алудан сақтау үшін, оларды кабылдауға тілек
білдірген қазақ жеріне (Қызылберік болысы, ... және ... ... ... ... ... тез ... астық монополиясын енгізе
отырып, босқындар ... ... ... ... ... ... уезд басшыларына нұсқау береді.
Міне, осы тұста М. Тынышбаевтың ... ... жете ... ... ... ... ... Оның дағдарысқа қарсы күресі
мынадай екі ... ... ... ол ... ... ... жалпы ресейлік мұсылман қауымының назарын аударуға тырысады және
екіншіден жағдайды шұғыл өзгерту үшін Түркістан ... ... ... таба ... соң, ... ... келіссөздер жүргізу үшін
Петроградқа аттанады. Енді қысқаша өз ... М. ... осы ... ... тоқталайық.
М. Тынышбаев Уақытша үкіметтің комиссары қызметінде жүріп Жетісу
трагедиясының ауқымын, оның бүкілхалықтық мәнін көрсететін ... ... ... ... газетінде үзбей ... ... ... ... қырғыз және қазақ босқындары мәселесіне барлық қазақ
қоғамының, әсіресе ұлттық интеллигенцияның назарын аударуда атқарған ... ... еді. ... газеті 1917 жылғы 24 маусымдағы санында «Мұхамеджан
Тынышбайұлының жинаған мағлұматынша, Қытай жеріне (Құлжа һәм ... ... ... ... саны 164 мың адам ... Сонан
үстіміздегі шілденің біріне шейін қырылғаны 83 мың, ... ... 69 ... ... ... 12 мың.
Біз бұрын қырғынға ұшыраған жалғыз қырғыз деп ... ... ... ... ... ... (Ұлы жүз) босқыны,
қырғыны қырғыздардан кем емес ... ... Тағы да ... саламыз: қырғыз-қазақ
бауырларыңды ұмытпа!» деп жазған болатын.
М. ... бұл ... ... ... ... ... емес-
тін. «Қазақтың» кейінгі сандарында ол Жетісудағы ағайынды қырғыз бен қазақ
елдерінің басына түскен босқыншылықтың шын ... ... ... ... ... ол ... осы жылғы 254-санында Жетісу
облысындағы қазақ және қырғыз уездеріндегі болыстардан Қытай асқан отбасы
және адамдардын, ... ... ... ... ... 44 болыс елде барлығы
47 мың 759 түтін бар, сонан қашқаны 40 мың 250 түтін, қырылғаны 95 мың ... ... Бұл ... ... бұл елдердің босқындарынан жартыға таяу
адамы қырылған».
М. Тынышбаев, А. Найманқожаұлы жәнс С. Ювашевтың қазақ және ... ... ... ... ... ... түрлі
адрестерге жолдаған жеделхаттары барлық қазақ облыстарында, әсіресе оқушы,
дін қауымы, ... ... ... ... ... жинау
козғалысының басталуына түрткі болады. Мамыр айының соңына карай ... ... ... ... ... комитетінен 10 мың сом, «Уақыт» газеті
басқармасынан 598 сом 22 тиын, Ырғыз ... ... ... 251 сом ... ... ... ... 275 сом, Ақтөбе мұсылмандары
бюросынан 300 сом, ... ... ... 1000 сом, ... 100 сом, Омбы ... ... 117 сом Троицкідегі Яушевтен
835 сом, ... ... 1240 сом, ... 14716 сом ... ... ... қырғыз жұртына көмек ұйымдастыру барысында
қазақ және ... ... ... ... ... жаңа ... ... кезеңде ағайын екі елдің өзара жәрдем ісіне ұлттық
зиялылар ... ... ... ... ... ... 1917 ... 11
маусымдағы санында кырғыз елінің басына түскен ауыртпалыққа байланысты ... ... ... ... ... үндеуін жариялайды. Үндеуде: «Бір
жағынан қарыз ақша беріліп, бір жағынан ... ... ... заманда кырғыз сияқты ішерге тамағы жоқ, киерге киімі жоқ,
паналарға үйі жоқ ... ... ... ... ... ... ... ғана құралмақшы.
Аңсап өлейін деп жатқан адамның аузына су тамызғандай аз-көп демей
әркім ... ... ... ету ... адамшылық, екінші ағайыншылық жүзінен
кімге болса борыш» деген сөздер бар еді.
Бұл мезгілде босқын қырғыздарға көмек ұйымдастыру ісіне ... ... ... ... да ... пікіралысу болғандығы
байқалады. Мәселен, О.Шкапский 12 маусымда ... ... ... ... онда босқын ... ... ... ... ... істерін баяндап, соңында «Миллиондап
жәрдем керек, «Қазақ» газеті жиһат ете ... ... ... ... ... өз ... М.Тынышбаевқа жеделхат жолдап, үкіметтен жәрдем ақша
сұрауға кеңес береді. Жауап жеделхатында Тынышбаев та: «Қырғыздардың халі
нашар, сорлыларға басы аман ... ... ... ... ... ... ... Тынышбаев пен Шкапскийдің өтініштерін қабылдамай
тастайды. Бірақ Түркомитет түрлі күштердің талап етуі нәтижесінде тамыз,
қыркүйек ... ... ... іске ... ... ... ... әскери жағдай жарияланып, астық монополиясының ... ... ... ... ... үшін тергеу бригадасының
жіберілуі бар еді, 7 ... көп ... 11 млн 150 000 сом ... ... туралы хабар да жетеді.
Бұл бөлінген қаржының ашаршылыққа ұшыраған бос пиғылдарға жұмсалуы
барысы туралы М. Тынышбаев үлкен ... есеп ... ... ... ол ... деп жазған еді:
«10 болыс Пішпектің тау қырғыздарында өз күнін өзі көре алатын азын-
аулақ ... бар. ... 12 ... ... ... тоқтам кылып, береке-
бірлік етіп, өз ... ... ... бидай жиып, ақшаға бағалап,
араларындағы аш-жалаңашқа ... ... және 2—3 мың ... ... 3 ... ... жіберді. Тәртібі ел алдында ... ... ... ... ... һәм ... офицері Бекімовтей комиссар
болып, бұл Нарын жағынан ... ... ... ... ... ... Улахолдағы 7 болыс қырғыз. Бұлардың
комиссарына 60 мың сом ... ... ... ... ала ... ала алмағанын
білер едік. Нарынға 40 мың жібердік. Тоқпақ ... ... ... ... 60 мың сом ... Бұл жерде бидай болмаса да,
жақындағы дүкендерінде ... көп ... ... ... ... һәм қазақ
үшін 60 мың сом жібердік. ... ... ... доктор Түбек Есенғұлов)
жаздай аянбай астык тасып тұр. Құлжадағы жаңа консулға сонда қалған қазак-
қырғыз үшін 60 мың ... Жаңа ... ... 5 ... босқыннан
қалған қазақ-қырғыздарды енді бұдан былай тірі ... ... ... ... ... тысқары жібертуді қойғызып, бәрін сатып алып,
босқындарға таратпақшы болдық. Бірақ 5 миллион ... ... ... ... бар ... еш нәрсе ала алмадық. Қолымыздан келгенше әрекет
жасадық, бірақ жазға шейін қаншасы тірі ... ... ... ... ... ... ... талай зорлық-қорлық көрген бейшара
тірі бауырларым енді аман қалсын деп тілеймін».
Архивтік құжаттар қырғыз және ... ... ... ... ... Шығыс Түркістан базарларынан мал, сондай-ақ, ел
арасынан киіз үй, дәрі-дәрімөк алуға жұмсалғандығын және ... ... ... ... шілде айына бастап Тынышбаев пен Шкапскийдің ... орыс ... ... мен ... ... бар ... реквизициялау басталады. Бұл шараға ... ... ... жабылады. Мәселен, қазан айында Түркістан комитеті мүшелерінің
бұйрығы бойынша ... уезі ... ... 9 шаруасы 1 айдан абақтыға
отырып шығады. Орыс шаруаларынан артық астықты алу ісін ... ... ... Пішпек уездік азық-түлік бөлшінің төрағасы Петропавлов еді. Ол
переселен шаруалардың қарсылығын күшпен баса ... ... ... ... ... сіңіреді. Бірақ Петропавловтың бұл қимылын қаламаған
уездік азык-түлік съезіне ... орыс ... оның ... ... ... Қырғыз жұртынын көрсеткен қолдауына ... ... ... мәжбүр болады.
Күзге қарап М. Тьшышбаевтың, тікелей басшылығымен ... ... ... ... ... ... тегін тамақтандыратын асхана
пункттер ашыла бастайды. Бұл ... ... ... және орыс ... селоларын да
қамтыған еді. Жаркент уездік комиссары облыстық комиссияның отырысында
сөйлеген сөзінде 1917 жылдың соңына ... ... 14 ... болыстарының және
10 орыс селоларының астықсыз отырғанын хабарлайды. Мәселен, 27 ... ... ... ... ... ... Пішпек уезіне
қарасты Қарақоныз және Оңтар деген елді ... екі ... ... Ал ... ... ... Пішпектің өзінде мың адамдық осындай пункт
ұйымдастырылған еді.
Аштыққа карсы күресте маңызды рөл атқарған бұл ... ... осы ... ... іске ... ... ... еңбегі зор болатын. Бұл пікірдің шындықтан алшақ еместігін
дәлелдейтін ... ... біз ... ... ғана ... М. ... Петроградта жүргенде Нарын уезіндегі аш
босқындарға азық-түлік жеткізуге байланысты ... ... Оған ... ... ... ... шығыстағы переселенде топтар кінәлі еді.
О. Шкапский Нарынға жеделхат жолдап, онда ... деп ... ... ... ... ... оралып жатқан қырғыздарды
тамақтандыратын пункттеріді ұйымдастырудан бас тартуын орыс ... сай ... ... ... бағалаймын. Бірнеше адам қарсы
болғандықтан бұқараны нансыз қалдыру қатыгездік. Тынышбаев Петроградта, ол
қайта оралғанша ... ... ... Нарындағы орыс демократиясы
адамгершілік көрсетеді деп сенемін».
М. ... және ол ... ... ... ... ... ... ұлыдержавалық пиғылдағы ескі және жаңа ... ... ойда ... ... ... либералдық-демократиялық қозғалысының бүгінгі
заманғы тарихнамасы
Қазақстан тарихы тарихнамасында Алаш ... өте ... ... бірі. Қазақ тарихында ХХ ғасырдың басында дүниеге ... ... ... және ... жоқ ... еді. ... ... екі ғасырға
жуық уақытта өрістеткен ұлт азаттығы үшін ... алаш ... ... алады. Алашқа дейін Ресейдің отаршылдыққа ... ... ... ... ... ... ... Мұның негізгі себептерінің
бірі қозғалыстарының саналылығының жеткіліксіздігінде деп ... ... ... келсек, оны қазақтың алдыңғы қатарлы зиялылары басқарды.
Олар өздерінің алдында тұрған мақсатын, күрес тәсілдерін ... ... ... ... ... ... Екінші жағынан, Алаш қозғалысының
тарихы ... ... ... ... ... айтылған себептердің нәтижесінде Алаш ... ... ... ... ... ... ... Сондықтан алаш қозғалысын зерттеушілер жеткілікті.
Біз алаш ... ... үш ... бөліп қарастырып
отырмыз.
Бірінші кезеңне 1919-1920 жылдары оқиғаның суымаған ізімен жаөылған
зерттеулерді жатқызып ... Бұл ... Алаш ... ... ... ... ... Алаш қозғалысы қайраткерлерінің қолынан
шықты. Мұндай ... ... ... ... ... ... еңбегін жатқызуға болады. Сонымен бірге
1919 жылы Кеңес үкіметі Алашорда үкіметін құлатып, Алаш ... ... бұл ... ... ... ... Сондықтан да бірінші
кезеңде сол кездегі ресми басылымдарда Алаш ... ... ... баға бермекші болған әрекеттермен қатар, оны бұрмалаған
әрекеттер де байқалады.
Екінші кезеңге 1921-1980 жылдары жарық көрген әдебиеттерді жатқызып
отырмыз. Бұл ... ... ... мен ... көрген әдебиеттердің
ерекшелігі, олар түгелдей дерлік билік басындағы партияның тапсырмасымен
жазылған, сондықтан да Алаш ... ... ... ... ... ... Алаш ... құжаттарын оқырманға ранап
басып шығарды. Олардың алға ... ... Алаш ... ... ... ... көз ... Алаш қозғалысы мен оның
қайраткерлерінің буржуазияшыл-ұлтщыл, контрреволюциялық сипатын ... ... Іс ... бұл әрекет кері нәтиже берді. Алаш құжаттары Алаш
қайраткерлерінің халық ... ... ... ... берді. Осы кезеңде
сондай-ақ билік басындағы партияның тапсырысымен алаш қозғалысының тарихына
байланысты бірлі-жарым әдебиеттерде жарық көрді. Дегенмен, бұл ... ... алға ... ... ... асыра алмады. Сондықтан
Кеңес Одағында 30-жылдардан бастап, Алаш ... ... ... ... ХХ ... 30-80 жылдарының аралығында Кеңестік
билікпен келісе алмай шетелге кеткен ... ... ... ғалымдарының
қаламынан біраз тарихи әдебиеттер жарық көрді.
Алаш қозғалысының ... 1920 ... ... уақыт ерекше орын
алады. Аталған тақырыптың бүгінгі таңда Отан тарихы тарихнамасында ерекше
орын алатын ... Алаш ... ... ... ... орын ... ... түзетіліп, осы салада пайда болған
ақтаңдақтардың жойылуына байланысты. Аталмыш тақырып ... ... ... ... ... ... жарық көрді, ғылыми
симпозиумдар ... Осы ... ... ... ... ... шындық, объективтік принцип тұрғысынан баға берілді,
жалған айыптан жапа шекккен алаш қайраткерлері ақталды.
Жекелеген зерттеушілер Алаш ... баға беру үшін ... ... ... ... ... оның ... қажет деп есептейді. Соңғы кезге дейін Алаш қайраткерлеріне беріліп
келген ... ... ... «қазақ
ұлтшылдары» деген анықтамалардың қайсысы болмасын алаш ... ... ... ... емес деп есептейді ғалымдар. М.Қ.Қозыбаев
Алашқа либералды ұлттық интеллегенциясының партиясы ... ... ... оның ... ... ... ... ұлтшылдық болды
деген қорытынды жасайды.
К.Нүрпейісов өз еңбегінде Алаш қозғалысы тарихының ... ... Ол осы ... 4 ... ... ... 20-30 жылдары жеке жинақтарда жарияланған деректер;
2. 1913-18 жылдардағы қазақ ұлттық баспасөзінде ... ... ... ... Ресей, Түркия, Америка, Финляндия және т.б. архивтері мен
кітапханаларында сақталған деректер;
4. Алаш ... ... ... жеке архивтері мен
жарияланбаған еңбектерінде кездесетін деректемелер.
Сонымен қатар, алаш партиясының жарияланбағаны мен ... ... ... шартнамасы болғанын да байқаймыз. Сонымен қатар партия
мүшесінің жарнасы да белгіленген.
Айтылғандарды ... ... ... ... Алаш ... ... мақсат, мүдделердің жалпы ұлттық, ... ... ... ала отырып, Алаш партиясын «буржуазияшыл-
ұлтшылдар» немесе «буржуазиялық ... ... ... ... ... партия ретінде атауға толық негіз бар деп санаймыз.
Партияны құрушыларды ұлттық демократиялық интеллегенция деп ... ... XIX ... соңы мен XX ғасырдың ... орын ... ... қоғамдық-саяси және рухани-
мәдени өзгерістердің нәтижесінде өмірге келді. Бұл қозғалыстың ... ... ... ... көздерін 1905-1907 жылдардағы бірінші орыс
революциясы әкелген өзгерістерден алған, ал саяси ұйым ретінде 1917 ... ... ... ... ұлттық Алаш партиясын құру үшін ұлттық-
демократиялық қазақ ... жұрт ... ... ... ... ... ... Шоқайұлы, Мұхаметжан Тынышбаөв,
Міржақып Дулатов, Халел Досмұхамедов, Жаһанша ... ... ... ... ... Ғаббасов, т.б. ондаған қайраткерлер 1905-1917 ... ... ... ... Алаш партиясы негізінен әлеуметтік табиғаты
жөнінен әртекті ұлттық демократиялық қазақ интеллигенциясының саяси ұйымы
болды. "Алаш партиясы" ... ... ... ... ... ... кезеңдегі саяси ұйымы халық санасының қозғаушы ... ... ... заман талабына сай адал атқарды.
1905 жылдан бастап осы ... ... ... басы-қасында
болған кайраткерлер (ең алдымен Әлихан Бөкейханов) 1905-1907 ... ... ... 1917 ... ұлттық-
демократиялық кадеттерге дес, Россиядағы басқа да саяси партияларға ... ... ... ... өтті.
Ә.Бөкейханов басқарған қазақ зиялылары 1905 жылы ... ... ... ... ... ... әрекет жасағанда оның XX
ғасырдың басындағы Қазақстанды патшалық империяның ... ... ... ... ене ... айтылған пікірге байланысты «Алаш» партиясы мен ... ... ... ... болған социалистік революция
мен Кеңес үкіметіне ... қою үшін ... ... ... ... есебінде карамай, қазақ елінің өз ұлттық ... ... ... ... ... ... ... басынан бері
осы бағытта мақсатты қызмет жасаған қазақ демократиялық ... ... ... есебінде қарау негізді болмақ.
Қазақ демократиялық интеллигенциясының тар таптық немесе ұлттық
мүдделерден гөрі жалпы адамзаттық ... ден ... 16 ... ... ... ... қырғыз халқына көрсеткен көмегінен,
Алашорда үкіметі құрамындағы 25 орынына оның қазақ жеріндегі баска ... ... ... ... ... ... бірігіп, Түркістандағы Кеңестік билікті империялық ... ... ... келген жаңа билікке карсы Қоқан автономиясын
жариялауынан айқын көріңді.
«Алаш» партиясы мен Алашорда үкіметі бағдарламасы белгілі дәрежеде
казақ жүртына ... ... ... даму ... бір ... ... ... (альтернативтік) өркендеу жолы болатын. Біз бұл арада
алаштық интеллигенция ұсынған жолды ... ... тура дара жол ... ... жоқ. ... сол тарихи кезеңде қазақ коғамына терең
дағдарыстан ... ... шығу ... ... ... ... бергендей,
большевиктер ұсынған жолдан алаштық интеллигенция ұсынған жол анағұрлым
тиімді және ... кем еді. ... ... интеллигенция ұсынған балама жол
қазақ елінің сан ғасырлық даму тәжірибесін, салт-дәстүрін ... күрт ... ... қайта оларды эволюциялық жолмен, басқа
өркениетті ... өмір ... ... ... одан ары ... көздеді. Ең негізгісі, бұл жол қазақ еліне өзін-өзі билеуге,
сөйтіп өзінің ішкі ... ... өзі ... өз ... өзі ... мүмкіндік беретін жол еді. Әрине, мәселенің мұндай деңгейде шешілуі
қазақ қоғамы үшін сол даму ... ... ... мәселердің біржола,
түгелдей жойылуы дегенді білдірмейтіні ... ... ... ... пен ... ... орнауы ғана ол үшін өркениетті дамудын,
алғы шарты болатын.
Кеңестік тарихнама ... ... ... рөліне
байланысты мұндай тұжырымға барғысы келмеді. Өйткені ... ... жүйе ... ... «қазақ қоғамының ... ... ... пен ... ... ... алып шыға алатын
әлеуметтік күш болған емес, бұл тарихи ... орыс ... ... ... ... тиді» деген тұжырымға қайшы келетін ... ... ... ... ... ... мінеу, артта калған,
өз арасында көш бастаушы әлеуметтік-саяси күші жоқ, тек ... ... ... ... ... қазақ қоғамына қазақ жеріне келіп орын
тепкен қоныс ... ... ... миссиясын
түсінушілкпен қабылдап, әлемдегі ең ... ... ... орыс пролетариатының авангардтық рөлін дұрыс ... ... ... ... ... ... қатынастарға бейімдеуге
жетекшілік жасайтын ұлы либералдық типтегі саяси ұйым кұруды ойластырды. Ал
Ә.Бөкейханов пен оның ... ... ... ... 1917 ... ... ұлттық-демократиялық мақсат-мүдделерді
көздейтін Алаш саяси ұйымын (партиясын) құруға алып келді.
«Алаш» шын ... ... ... ... ... қалыптасып
үлгермегеніне, іс жүзіндс саяси ұйым ретінде қоғамдық қозғалыс ... ... өту ... ... кешірген өтпелі саяси ... ... ... - ... өмірге араласа бастаған ... екі ... ... — қазақ халқын отарлық езгіден ... ... ... өркениетті елдер қатарына жеткізуді өзіне басты нысана етіп
белгіледі. Осы негізгі ... және ... ... басқа да
әлеуметтік-саяси міндеттерді шешуді Алаш басшылығы эволюциялық ... ... ... ... ... ... ... екінші жалпы қазақ съезінің Алаш
автономиясын, Алашорда үкіметін құру туралы және басқа шешімдері ... ... ... ... ... ... әрі ... болды.
Ә.Бөкейханов және сол кезеңде қазақтың зиялы қауымының басқа
өкілдері жетекшілік жасаған Алаш пен ... ... ... және ... құрылыс мәселелерін шешу
жолдарын анықтауда ұлттық-тұтастық және халықтық ... ... ... ... ... аталған мәселелерді шешуде таптық
принциптер мен ... ... ... ... ... ... еді. ... да Алаш көсемдері мен Алашорда үкіметінің басшылығы
Қазан революциясының ... ... ... ... мен ... ... ... оларға қарсы шықты.
Осы принципті мәселеде Алаш пен Алашорда ... ... ... ... ... қарсы нақтылы іс-әрекетте де негізінен ауызбірлік
танытты. Алайда олардың арасында жекелеген қоғамдық-саяси мәселелер жөнінде
(мысалы, ... ... ... ... мен ... ... ... кезіндс уақытша түсініспеушілік пен ... ... ... ... ... ... ... басқарған
Алашорданың орталық үкіметі мен Жаһанша Досмұхамедов ... оның ... ... да орын ... ... ... көрнекті жетекшілерінің
қайраткерлік іс-әрекеттері қоғамдық өмірдің әр саласында ... тән ... ... ... ... Әлихан Бөкейхановтың саясаткерлігі, саясат
жүргізудегі "батысшылдығы" ерекше
көзге түсті, ... ... ең ... пен ... ... ... ... тән болды. Халел Досмұхамедов пен
Мұхаметжан Тынышбаевтардың қоғамдық қайраткерлігінен ... ... ... жатты. Ал Міржақып Дулатов пен Жақып Ақбаев
ең ... ... ... ... нақтылы іс-әрекеттің адамдары
еді. Олар ... ... және оның ... ... жебеп, жігерлендірудің
аса көрнекті шеберлері болды.
Осындай әр қырынан танылған, білімді де ... ... ... ... ... ... совет өкіметіне жау күштермен
одақтас болды. Нәтижесінде азамат соғысында жеңіске ... ... ... пен Алашорданы тарих сахынасынан кетірді. Совет өкіметі Алаш пен
Алашорданы Қазақстанның қоғамдық-саяси ... ... ... мен ... де, қару жұмсап күштеу жолын да қолданды.
Кезінде (1919, 1920 жылдары) ... ... Алаш ... ... кешірім жасағанына қарамастан, азамат соғысынан
кейінгі 7-8 жылда ... ... ... ісінің, әдебиеті мен
өнерінің, халық шаруашылығының дамуына қомақты үлес ... ... ... өкілдері, ең алдымен Алаш пен ... ... ... ... дерлік жалған жаламен "халық.
жауы" аталып, сталиндік әкімшіл-әміршіл жүйенің құрбандары ... Алаш пен ... ... ... кезеңін зерттеген
еңбегімізді аяқтай келе, түбегейлі іс ... ... ... ... өйткені, аумалы-төкпелі заманды басынан кешкен партия мен өкіметтің
айтылмаған саясаты да, сыры да баршылық. Мұны тәмамдау ... ... ... ... ... М. Алаш қозғалысы.-Алматы, 1995.-228 б.
2. Нұрпейісов К. Алаш һәм ... 1995.-19 ... ... Т. Қос ... және Алаш ... Ақиқат.-1994.-№9-Пб.
4. Субханбердина Ч. Қазақ. Алаш.-Сарыарқа. Алматы, 1993.- 36 6.б
5. Ахметов Ғ. Алаш алаш болғанда.-Алматы, 1998.-42 б.
6. ... М, ... Б, ... Б. Саяси-құқықтық ілімдер
тарихы.-Алматы, 2002.-53 б.
7. Құл-Мұхаммед М. Алаш қайраткерлері: саяси құқықтық көзқарастарының
қалыптасуы.- Алматы, 1998.-64 ... ... Ә, ... А. ... интеллегенциясы.-Алматы, 1997.-119 б.
9. Өзбекұлы С. Арыстары ... ... ... Сұлтанов Қ. Алаш өкіметіне -90 жыл//Оңтүстік таңы, 2007. 7 б.
11.Қүл-Мұхаммед М. Алаш ... 1996.-97 ... ... энциклопедиясы. 1-том.
13.Омарбеков Т. Алаштың ... кім ... // ... ... ... М, Кеңеспаев Қ. XX ... ... ... ... сипаты және алаш
қозғалысының тарихнамасы.-Түркістан, ... ... Е. ... ... Алаш көсемдерін мойындағысы
келмейді// Жас ... ... ... М. Алаш ... // Жас ... б.
17. Оралтай X. Алаш-Түркістан түркілерінің ұлт азаттық ұраны//
Азат.-1991.-№18.-3 б.
18. Бекмаханов Е. Қазақстан XIX ... 20-40 ... ... ... Бұл да ... ... Ә. ... шығармалар жинағы.-Алматы, 2003,-22 б.
21. Қозыбаев М. Ақтаңдақтар ... ... ... ... М. Алаш ... жол // ... б. 23.Аманжолова
Д. Партия Алаш: история и ... 1998,-23 ... ... Ә. ... ... энциклопедиясы.-Алматы, 1995.- 95 б.
25. Сайлаубай Е. Алашорда үкіметінің шығыс бөлімі.-Алматы,
2001.-14 б.
26. Сүлейменов Д. Алашорданың батыс ... ... ... 2004.-32 ... Бұл да ... ... С. ... тарихының очерктері.-Алматы.-1994.- 52 б.
29.Артықбаев Ж. Қазақстан тарихы.- Астана-2001.-63 б.
30. ... ... ... Алаш мирас: құжаттар жинағы.
Екінші кітап.-Алматы.-1995.-84 б.
31. Есмағамбетов К. Тәуелсіздіктің таңшолпаны // ... ... ... Бұл да ... ... К. ... ... тәуелсіздік ашты // Саясат.-
2005.-№11.-33 б.
34. Жамбылов Д. Саясаттану негіздері.-Алматы-2003.-79 б.
35. Бұлұтай М. Әзіз қазақ жұрты // Саясат.-2003.-№9.-10 б.
36. Қойгелдиев М. ... ... ... // ... ...

Пән: Саясаттану
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 47 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Алаш» идеясы және халықаралық «Қазақ тілі» қоғамы4 бет
Күндегі белсенді аймақтардың мультифракталды қасиеттері5 бет
1929 – 1933 жж. дүниежүзілік экономикалық дағдарыс8 бет
Саяси сана және саяси идеология15 бет
"Организмнің әрбір ағзаларының қалыпты микрофлоралары. Олардың маңыздылығы. Дисбактериоз."5 бет
1905-1917 жж. қазақ интеллегенциясының әлеуметтік қозғалысы21 бет
1917-1920 жылдардағы қазақ жастар қозғалысының тарихы мен тағылымдары32 бет
XVII – XVIII ғасырлардағы демократиялық педагогиканың дамуы6 бет
«Алаш» партиясы (1917—1920)6 бет
«Алаш» партиясының бағдарламалық құжаттарындағы саяси-құқықтық идеялар15 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь