Қазақстанда Кеңес өкіметі орнауы тарихнамасы

Кіріспе

1 Кеңес өкіметі және оның орнауы мәселелері ұлт зиялылары еңбектерінде
1.1 Заки Валидидің кеңес өкіметі туралы көзқарастары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.2 Мұстафа Шоқай және Түркістанда Кеңес өкіметінің орнауы сипаты туралы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
2 Қазақстанда Кеңес өкіметі орнауы тарихы кеңестік тарихнамада
2.1 Мәселенің 40.80 жж. ғылыми әдебиеттерден көрініс табуы ... ... ... ... ... ... .
2.2 Қайта құру кезеңіндегі Кеңес өкіметі туралы тың тұжырымдар ... ... ... ... ...
3 Қазақстанда Кеңес өкіметі орнауы туралы жаңа көзқарастар
3.1 Мәселенің Тәуелсіз Қазақстан кезеңінде зерттелуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
3.2 Кеңес өкіметі орнауы және оның тарихи маңызы шет ел әдебиетінде ... ... .

Қорытынды

Пайдаланылатын әдебиеттер тізімі
Мұсылман елдерін бірлігі «Ұлы Түркістан» идеясын ұстанған, мұсылман фракциясының көрнекті өкілі, Башқұрт елінің ұлы тұлғасы Заки Валидидің Қазақстанда Кеңес Өкіметінің орнуына қатысты көзқарастарын пайымдамас бұрын жалпы Кеңес өкіметінің Қазақстанда орнауының тарихи тұрғыдан қарастырып өтсек:
«Большевиктік партия 1917 жылғы шілде оқиғасынан кейін күн тәртібінен алып тастаған өзінің «Бүкіл өкімет Кеңестерге берілсін!» деген ұранын қайтадан алоға тартты. Енді бұл ұран қарулы көтеріліске және Уақытша өкіметті құлатуға, сөйтіп, пролетариат диктатурасын орнатуға шақырғандықты білдірді.
1917 жылы 24 қазанда (6 қарашада) Петроградта қарулы көтеріліс басталды. Ертеңінен көтерілісші жұмысшылар, солдаттар мен матростар астананың аса маңызды орындарын басып алды. 25 қазанда (7 қарашада) таңертең Әскери – революциялық комитет Уақытша үкіметтің құлатылғанын хабарлады.
Қазақ қарулы көтерілісінің Петроградтағы жеңісінің және орталықта, сондай-ақ Қазақстанмен іргелес ірі қалалар – Ташкентте, Омскіде, Орныборда, Астраханьда кеңес өкіметінің орнауының Қазақстанда бүкіл өкімет билігінің Кеңестер қолына өтуі үшін шешуші маңызы болды. Алайда Қазақстанда Кеңс өкіметін орнату төрт айға, 1917 жылдың аяғынан 1918 жылдың наурызына дейін созылды. Бұл процесс өлкенің әлеуметтік-экономикалық және мәдени артта қалуынан, жергілікті жұмысшы табымен большевиктік ұйымдардың сан жағынан аз әрі әлсіз болғандығынан, ұлтаралық қатынастардың күделілігінен туған қиыншылықтар себебінен шиеленісе түсті. Кеңес өкіметінің өлкеде жеңіске жетуінде солдат депутаттары Кеңестеріне біріккен жергілікті гарнизондардың солдаттары және Ақпан революциясынан кейін Қазақстанға оралған әрі барынша қолдаған көңіл күйдегі, өздеріне – бейбітшілік, ал шаруаларға – жер беруге уәде жасаған өкіметтің болуына жеке мүдделі бұрынғы майдангерлер шешуші рөл атқарды.
Орал, Жетісу, Сібір және Орынбор казак әскерлерінің әскери өкіметтері деп аталатындардың табынды қарсыласуымен сондай-ақ Қазақстанның әр түрлі қалаларында (әсіресе Оралда) орталық аудандарда қашқан бұрынғы құлатылған Уақытша үкімет жақтастарының шоғырлануымен қиыншылықты жағдай одан бетер күшейе түсті.
1. Қазақстан тарихы. Очерктер. – Алматы., 1994.
2. Қыдырәлі Д. Мұстафа Шоқай. – Алматы., 2001.
3. Омарбеков Т. Пантюркизм: тарихы және салдарлары. // Ақиқат. 1997. №11.
4. Әмірхан М. Заки Валиди. «Тілден, діннен айырылмаңдар!//Қазақ әдебиеті».
5. Кульшарипов М.М., Юлдашбаев А.М. Заки Валиди полтик и ученый востоковед. –Уфа., 2010/ Ричард Н. Фрай «Заки Валиди как иранист»
6. Сонда: Тургут У. Заки Валиди как государственный деятель.
7. Ахмет Заки Валиди Туган 1890-1990: Материалы к изучению жизни и творчества. – Уфа., 1990.
8. Султанбеков Б. История Татарстана. – Уфа., 1996.
9. Қаражан Қ.С. Қазақстан тарихы: Лекциялар курсы. – Алматы., 2009. – 376б.
10. Қара А. Мұстафа Шоқай: Өмірі. Күресі. Шығармашылығы. – Алматы., 2004. 273 – 277б.
11. Шоқай М. Туркестан под властью Советов. – Париж.,1935.
12. Нұрпейісов К. Алаш һәм Алашорда. – Алматы.,1995. 233-234 бб.
13. Шоқай М. Таңдамалы. – Алматы. – Т.1.- 1998. – 100-101 бб.
14. Есмагамбетов К. Л. Әлем таныған тұлға. – Алматы., 2001.
15. Ә. Бөкейхан. Таңдамалы ( Избранное) / Гл. ред. Р. Нургалиев. – Алматы., 1995.
16. Байтурсынов А. Революция и киргизы, жизнь национальностей,. 1919. 3 тамыз, №29(37).
17. Нұрпейісов К. Көрсетілген еңбегі. 7б.
18. Рыскулов Т. Р. Избранные труды. – Алматы.,1984. - 64 – 68; 92-95; 201бб.
19. Қоңыратбаев О. Тұрар Рысқұлов: Қоғамдық-саяси және мемлекеттік қызметі. Түркістан кезеңі.- Қазақстан., 1994. – 24, 107-109 бб.
20. Рыскулов Т. Собрание сочинении в 3-х томах. Том 2. – Алматы., 1997. – 240-б.
21. Елеуов Т. Қазақ ауылында Совет үкіметінің орнауы және нығаюы. – Алматы., 1967.
22. Жүсіпбеков С. Жетісу большевиктері Совет өкіметін орнату жолындағы күресте.- Алматы., 1973.
23. Покровский С. Ленин и победа Советской власти в Казахстане. – Алматы., 1970.
24. Турсынбаев А. Путь Казахстана к социализму. – Алматы., 1970.
25. Нұрпейісов К. Ұлы Октябрь және Қазақстан.- Алматы., 1983.
26. Ермұратов Х.Д. Октябрь нұрландырған өңір.- Алматы., 1972.
27. Әйтімов З. Ұлы Октябрь және Қазақстан. – Алматы., 1978. – 24б.
28. Елеуов Т. Қазақстанда Совет Өкіметі қалай орнады. – Алматы., 1970.
29. Маленков Г.Ұлы Октябрь социалистік революциясының 32 жылдығы. –Алматы., 1949. – 28б.
30. Беликова Л.И. Борьба большевиков за победу Великой октябрской социалистической революции в Приморье. – Владивосток., 1960.
31. Нұрпейісов К. Становление Советов в Казахстане. – Алматы., 1987.
32. Андреев А.М. Местные советы и органы буржуазной власти. – Москва., 1990.
33. Керенский А.Ф. Россия на историческом повороте. – Москва., 1993.
34. Нұрпейісов К. Алаш һәм Алашорда. - А., 1995.
35. Сонда....
36. Қозыбаев М. Ақтаңдақтар ақиқаты.- А., 1992.
37. Омарбеков Т. Қазақстан тарихының ХХ ғасырдағы өзекті мәселелері. – Алматы., 2003.
38. Есмағамбетов К.Л. Қазақтар шет ел әбебиетінде. – Алматы., 1995.
        
        Қазақстан Республикасының Білім және Ғылым Министрлігі
Әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық университеті
Тарих ... және ... ... ... Кеңес өкіметі орнауы тарихнамасы
Орындаған
4курс суденті _____________________________ Кукетова А.А
Ғылыми жетекші
т.ғ.д., профессор ... ... ... ... ... ... ... жіберілді
«___»_______2010
Кафедра меңгерушісі
т.ғ.д., профессор ______________________________ Атабаев Қ.М
Алматы, 2010
Реферат
Диплом жұмысының тақырыбы. Қазақстанда Кеңес өкіметі орнауы тарихнамасы
Тақырыптың өзектілігі. Кеңестік ғылымда ... ... Қос ... ... ... ... орнатты. Осы кезеңде Кеңес
Өкіметінің орнауы обьективті ... деп баға ... бұл ... ... қоғамының шынайы өмірі, олардың зомбылық көруі және
сонымен қатар Кеңес өкіметінің саясатына қарсы шыққан қазақ ұлт зиялылары
үлкен соққы берді. Олар өз ... ... ... ... ... ... орнатылып, оның қазақ еліне қажетсіз екендігін дәлелдеген. Ұлт
зиялыларының ... ... ... бір ... ... ... таңылғандығы, қазақ елі оған дайын еместігі әрі ... айта ... бұл ... ... ... ... ... атынан ұлт зиялыларының Кеңес өкіметі саясатына наразы
болды. Зиялылардың сол кезеңдегі көзқарастары мен пікірінің ... ... көз ... Осы орайда олардың рухани мұрасын
зерттеудің ... арта ... ... ... мен ... ... орнауына байланысты
еңбектері отандық тарих ғылымында арнайы зерттеу нысанына айнала қоймады.
Сондықтан да зерттеу жұмысының мақсаты – ұлт ... ... ... ... туралы пікірлерін талдау.
Ұлт зиялыларының аталмыш мәселеге қатысты ... ... ... жасалғанымен жекелеген еңбектерде шолулар берілді.
Алайда олар мәселенің зерттелу деңгейін айқындауда жеткіліксіз. Сондықтан
да ұлт зиялыларының ... ... мен ... ... ... ... талдауға көшейік.
Жұмыстың мақсаты мен міндеті. Елбасымыздың тәуелсіздік жолында баяндалған
туындыларын тарихнамалық тұрғыда талдау және осы ... ... және ... үшін ... ... қажеттілігі мен
маңыздылығын айқындау. Сондықтан да төмендегідей мақсаттар мен міндеттер
алға қойылды:
• Елбасының қазіргідей күрделі заманда қазақ көшін ... ... ... ... ... ... ... жатқан
еңбектеріндегі қазақ халқының тәуелсіздік жолындағы тарихын, шуақты
да мейірлі бүгінгі күнні, қуатты да мықты ... ... ... ... ... –бірі толықтырып, отырғанын
елбасының өз еңбектерінде нақты көрініс тапқан ... ... ... құлауы мен Қазақстанның тәуелсіздік алуынның маңызын
айқындау арқылы отандық тарихнамадағы ... ... ... ... ... өзге зерттеушілердің еңбектерімен Елбасы
еңбектерінде көрініс табуын салыстыра отырып ... ... Н.Ә. ... ... ... ... алғаннан кейінгі тұңғыш
президенті ретінде, тұңғыш көш басшысы ретінде жазған еңбектерінде
қазақ мемлекеттілігінің ... ... ... мен ... шынайы жазылған мәліметтерді болашақ ұрпаққа тарихнамалық
тұрғыда талдау жасап, дәлелдеп көрсету.
Диплом жұмысының ... ... ... ... ... ... көзқараспен жазуға бет бұрып жатқан тұста Елбасы
еңбектерінің де ... ... орны мен ... ... ... теориялық-методологиялық негізі. Диплом жұмысын ... ... және ... ... негізгі теориялық
тұжырымдамаларын ... ала ... ... ... ... алуы мәселелерін обьективтілік және жүйелеу
принциптері ... ... ... ... және ... ... – мерзімділік, өзектілік, преспективтілік т.б. ... ... ... ... ... ... үш тараудан,
қорытынды және пайдаланылған әдебиеттер тізімі мен ... ... ... ... және оның орнауы мәселелері ұлт зиялылары еңбектерінде
1.1 Заки ... ... ... ... Мұстафа Шоқай және Түркістанда Кеңес өкіметінің орнауы сипаты
туралы....................................................................
....................................................
2 Қазақстанда Кеңес өкіметі орнауы ... ... ... ... 40-80 жж. ... ... көрініс
табуы.........................
2.2 Қайта құру ... ... ... ... ... ... ... өкіметі орнауы туралы жаңа көзқарастар
3.1 ... ... ... ... ... ... ... және оның тарихи маңызы шет ел
әдебиетінде.........
Қорытынды
Пайдаланылатын әдебиеттер тізімі
1 ... ... және оның ... ... ұлт зиялылары еңбектерінде
1.1 Заки Валидидің кеңес өкіметі туралы көзқарастары
Мұсылман елдерін ... «Ұлы ... ... ұстанған, мұсылман
фракциясының көрнекті өкілі, Башқұрт елінің ұлы тұлғасы Заки ... ... ... ... ... ... пайымдамас
бұрын жалпы Кеңес өкіметінің ... ... ... ... ... партия 1917 жылғы шілде оқиғасынан кейін ... алып ... ... «Бүкіл өкімет Кеңестерге берілсін!» деген
ұранын қайтадан алоға тартты. Енді бұл ұран ... ... ... ... ... ... ... диктатурасын орнатуға
шақырғандықты білдірді.
1917 жылы 24 қазанда (6 қарашада) Петроградта қарулы көтеріліс
басталды. Ертеңінен ... ... ... мен ... аса ... ... ... алды. 25 қазанда (7 қарашада)
таңертең Әскери – революциялық комитет ... ... ... қарулы көтерілісінің Петроградтағы жеңісінің және орталықта,
сондай-ақ Қазақстанмен іргелес ірі ...... ... Астраханьда кеңес өкіметінің орнауының Қазақстанда ... ... ... ... өтуі үшін ... ... болды. Алайда
Қазақстанда Кеңс өкіметін орнату төрт айға, 1917 жылдың аяғынан 1918
жылдың ... ... ... Бұл ... ... әлеуметтік-
экономикалық және мәдени ... ... ... ... табымен
большевиктік ұйымдардың сан жағынан аз әрі әлсіз болғандығынан, ұлтаралық
қатынастардың күделілігінен туған қиыншылықтар себебінен шиеленісе түсті.
Кеңес өкіметінің өлкеде жеңіске ... ... ... ... жергілікті гарнизондардың солдаттары және Ақпан революциясынан
кейін Қазақстанға оралған әрі барынша қолдаған көңіл күйдегі, өздеріне ... ал ... – жер ... уәде ... ... ... ... бұрынғы майдангерлер шешуші рөл атқарды.
Орал, Жетісу, Сібір және ... ... ... ... деп ... табынды қарсыласуымен сондай-ақ
Қазақстанның әр түрлі қалаларында ... ... ... ... ... ... ... үкімет жақтастарының шоғырлануымен
қиыншылықты жағдай одан бетер күшейе түсті.
Сырдария, Ақмола облыстарының және Бөкей ... ... ... ... ... ... ... болғандықтан
да Уақытша үкіметтің жақтаушылары оларға қарулы қарсылық көрсете алмады,
сөйтіп кеңес ... ... ...... ... шаруалардың
Кеңестерде мықты көпшілікке ие бола алуы жолымен жеңіп шықты.
Уақытша үкіметтің жақтастары едәуір күшке ие ... ... ... және ... ... ... ... барысы басқаша өрбіді.
Көптеген жерлерде, соның ішінде облыс ... мен ... ... ... ... гвардиялық отрядтардың және жергілікті гарнизондардың
большевикшіл салдаттарының күшімен қарулы көтерілістер жасап ... ... ... және ... ... ... басып- жолымен орнатылды.
1917 жылы Қазан айының соңынан бастап 1918 ... ... ... ... ... ... алғанда қалалармен Қазақстанның басқа да
ірі елді мекендерінде орнап бітті. Ал ауылдармен ... ... ... ... ... ... процессі азамат соғысы
басталғанға дейің созылды.
Кеңес өкіметі орнауымен бір ... ... ... ... шаралары қолға алына бастады: өнеркәсіп кәсіп орындарында бақылау
енгізілді, бірқатар ... ... мен ... ... меншігіне
айналды. Кеңестердің Бұкіл Ресейлік ІІ- съезінде қабылданған жер туралы
Декретті жұзеге асыру жөніндегі ... ... ... ... ... Петроград жұмысшылары Шығыс Қазақстанда ұш
коммуна: «Дихан» коммунистердің ... ... ... «Дихан»
коммунистердің екінші Ресейлік қоғамын және «Солнечная» ... ... ... ... және ... ... жер ... Дикрет жергілікті жағдайлар және шаруалардың
өздерінің бастамашылдығын ескере отырып одан әрі ... ... ... ... ... ... ... кезекте ұлттық- мемлекттік құрылыс мәселелері өткірірек талқылана
бастады. Кеңес өкіметі ұлт саясатының негізгі ... ... ... екі құжатында- Ресей халықтары құқықтарының
Декларациясы (1917 жыл 2 ... мен ... ... ... мен
Шығыстың барлық мұсылман еңбекшілеріне» сол үндеуінде (1917 жылы ... ... ... ІІІ- ... съезі қабылдаған (1918жылы қаңтар),
Ленин жазған «Еңбекшілермен қанаушы ... ... ... ... ... республикаларын мемлекеттік
құру формасы ретінде кеңестік федерацияны ... ... ... ... ... тапты. «Кеңестік Ресей Республикасы, - деп жазылды
Диклорацияда, - ... ... ... ... негізінде, кеңестік ұлт
республикаларының федерациясы ретінде құрылады». – дей келе біз ... ... ... өттік. [1. 232-235бб].
Ал енді Заки Валидидің Қазақстанда Кеңес өкіметі орнауы мәселесіне
қатысты пікірі мен ... ... ... өтсек:
«Большевиктер Ресейдегі өкімет тізгінін толық қолына алып, жер
жерде билік жүргізе бастағанда ... ... ... шыға ... ... ... деген дұрысырақ болар, ... әу ... –ақ аз ... өз ... ... ... ... болмаған көрінеді. В.И. Лениннің берген жазбаша уәдесі
бойынша қаруына тастап, бүкіл ... және ... ... жаңа ... ... ... келген Заки Валидов (Тоған) уақыт өте келе көсемнің
сөзінен айнып, тіпті «шимайланған қағазды арқа тұтқаны үшін» өзін ... ... ... - дей ... өз ойын ... ... [2. 146б.]
Өзінің большевиктерге деген наразылығын Заки Валиди В. Лениннің
атына ... ... ашық ... «Пролетариат диктатурасын
дүниежүзілік көлемде жүзеге асырған соң, - деп жазылған онда – сіз ... ... ... ... ... ... ... шарты алдыңғы қатарлы ұлттардың» көек ... ... ... Бұл ... ... ... Түркістанда орыстар,
Африкада француздар немесе бельгиялық жұмысшы ұйымдары отарлау саясатын
жалғастыра береді деген ... ... ... сіздің жақын достарыңызбен дауласып, оларға
сіздер жоспарлап отырған ... ... ... ... құқын
аяқасты ететін террористік тәртіп түрінде жүзеге ... тура ... еді. Енді біз не ... ... Революцияның
мақсаты осы ма еді?
Сондай – ақ, егерде социализм идеялары ... ... ... ұлы ... ... бейімделу жолына түсетін болса, онда
бұған ешқандай жақсылық күтуге болмайтынын Роза ... те өте ... ... - деп ... 7-8бб.]
Ғылыми мақалалардағы Заки Валидидің көзқарасы былайша талданады:
«Кеңес өкіметінің саяси бағдарламасымен танысқанда ... ... ... ... ... да сол ... ... Ресейдің
империялық пасық пиғылын жалғастырмақ. «Бұлардың басты мақсаты – ... орыс ... орыс ... тек ... ғана ... Еуропа мен
Азияда да үстем ету....
Әрине дүниежүзін ... ... ... емес. Бірақ осындай озбыр
саясаттың бар екені жер – ... жете ... ... ... ... да ... қауіпті империялық саясаттың сойылын соғып
отырғанын және бұл саясаттың ... ... ... елдерге өте қатерлі
екенін жатпай тұрмай түсіндіру де біздің міндетімізге кірмек». [4.]
В ноябре 1917 года Заки ... и его ... ... ... башкирское государство. Затем последовал период борьбы с
Красной Армией. Заки ... был ... в ... ... ... к смерти. Он был освобожден башкирскими и казачьими войсками.
Борьба продолжалась до тех пор, пока не было ... ... ... ... русских, однако, не были выполнены и Заки ... ... в ... ... ... ... против большевиков. Это
происходило в конце 1920 года, а на следующий год Энвер Паша ... ... ... ... ... ... ... Красной Армии были
направлены в Туркестан и в 1923 году Заки ... был ... ... ... в ... поддержки народу Туркестана в его борьбе против
большевиков. [5. 53-б.]
Тем не менее, мы знаем, что, ... на все это, Заки ... ... ... ... в двух ... попытках создать
государство. Первая из них – ... ... ... было ... достаточно качественные интеллигентные
кадры провели организационные меры, ... ... бы ... ... ... проблем создаваемого государства. В первую
очередь они в свои руки взяли золотые рудники, все другие ... ... ... ... в ... в годы ... они были ... в ход и
доведены до состояния своей обычной ... ... и ... ... в ... ... ... В качестве военного
министра Заки Валиди для подчиненных себе национальных войск ... ... ... и ... ... сумел противостоять натиску с
востока генералов, оставшихся верными ... ... и их ... ... ... соглашения с союзниками не осталось, под ... с тыла он был ... ... ... исходившее от
Ленина. На основе принципов, объявленных Лениным всему миру (право на
отделение от ... Заки ... ... ... ... ... ... Этот счастливый период ... в ... ... до ... ... ... ... договора на
польском фронте.
После этих дней Ленин достигнутое с башкирами соглашение оценит как
«клочок бумаги» и ... его ... ... ... и ... во главе с М. Султангалиевым займут место в окружении
Ленина, Валиди ... ... ... перенести в Большой Туркестан.
Как он пришел к этому решению, объясняет следующим образом: «Спустя
несколько дней после возвращения с Южного ... мне ... ... и предупредила: «Владимир Ильич хотел встретиться с вами». ... ... я был в ... ... ... ... что для ... Коминтерна, который откроется на днях, он ... ... ... и ... ... и ... меня как можно скорее
набросать по ним свои соображения. «Когда я прочитаю Ваши ... мы ... ... ...... он. ... эти, включенные в собрание
сочинений Ленина, состояли из ... ... Мы ... их вместе с
моими туркестанскими единомышленниками. Мне пришлось внести в тезисы
некоторые поправки, особенно в 5, 11 и 12-е ... и ... еще ... от ... ... но его ... ни на йоту не сблизились с моими, ни
одно из наших предложений не было ... ... ... я ... уст ... ... центр будет и впредь опираться в ... на ... ... ... мы же ... ... в той мере, в какой проявим лояльность и верность
их «руководству»; недоверие к нам ... и ... ... ... ... ... даже после утверждения социализма во всем мире ... ... ... не ... без ... со ... что ... класс угнетенных наций Востока, ставших на путь
строительства социализма, никогда не будет пользоваться доверием русских
коммунистов.
Это открытие тоже ... нас ... ... ... ... серьезную и открытую борьбу».[6. 82-84бб.]
Ахмет Заки Валидидің Ақпан революциясына ... ... « ... ... ... с 27 ... 1917 г., он полностью посвятил
себя политисескрй ... ... ... он был ... ... ... в ... зарождавщейся свободы в России. Поэтому он
предпринимал так много усилий для определения будущего Башкортостана. Он
считал, что ... ... ... ... с судьбой казахов, киргизов
и вообще всех жителей Туркестана. Однако его ... ... ... даже среди части тюркского населения, последствия
которой сказывались и в дальнейшим. Обо всем этом Заки ... ... ... в ... « ... ... ... городов и Садри
Максуди-бей» ( Стамбул, 1934) и в своих «Воспоминаниях» ( Стамбул, ... - ... [7. 3-5 ... келесі Султанбеков Булаттың «История Татарстана» атты еңбегінде:
« После свержения самодержавия Заки ... ... ... ... в ... мусульманских народов России на пути поисков ... в ... ... ... ... съезды в Москве и
Казани, заседания военной организации мусульман Харби Шуро, национальный
парламент и многие ... ... ... ... ... ... внимание, в некоторых из них ... ... ... ... ни ... ... с его ... и вечно
запаздывающей раекцией на события, в том числе и в ... ... ... к власти после Октябрьского переворота большевики не решали,
по мнению Заки Валиди, насущных нужд башкирского народа. Вызывали у него
подозрения и ... в тот ... силу ... ... в ... ... вначале « Идель-Уральских штатов»,
затем «Татаро-Башкирской республики». Не нашел он ... ... и ... собранием, избравшим своей резиденцией Уфу.......
После вторичного захвата ... в ... ... в ... 1918 г. и изгнания оттуда атамана Дутова, вынужденного заигрывать
с национальными силами, ... был ... и его ... ... ... ... большевиками новый национальный орган – Временный
революционный совет Башкорстана также заявил о своей приверженности ... ... и ... ... для ... по ... до ... 1918 года Заки Валиди и его наиболее видные соратники
казанец Ильяс Алкин, ставший начальником штаба ... ... ... врач ... ... унмверситета Мухаметжан Кулаев и другие
стремились, участвуя в военных действиях на стороне белых »-делінген.
[8. 102-106бб. ... ... ... және ... ... өкіметінің орнауы сипаты туралы
Алғаш рет кеңес өкіметінің қазақ халқының ещбір пайдасыздығы, оның
сырттан таңылғандығы және үлкен ... ... ... ... айтқан
мұсылман фракциясының көрнекті өкілі, Алаш ... ... ... ... ... Ұлттық Автономия идеясын ұстанып,оның жолында
сырт елде ... де ... ... ... ... бұл ... ... Қазақстанда Кеңес өкіметі орнауына қатысты пікірін дәйектеу үшін
алдымен ... ... ұлт ... ... ... ие ... қарастырамыз:
«РКФСР құрылғаннан кейін елдің шығысында жаңа офтономиялық
республикаларда ... ... ... басталды. Большефиктік ұйымдар
Қазақстан және Түркістанның Кеңестері кеңетік бұкіл қазақ ... ... ... ... бастады. 1918 жылдың көктемінде
еліміздің шығысында Түркістан автономиялық ... ... ... Оның құрылуы 1918 жылы сәуірдің 20-нан 1 мамырға
дейін Ташкент қаласында өткен Түркістан өлкесі ... V ... ... ... ... оңтүстік аймағы Түркістан автономиясының
құрамына кірді. Бірақта 1918 ж. ... ... ІІІ ... Ленин дайындаған «Еңбекшілер мен қаналушы халықтар ... өзге ... ... ... құқы ... шығарылды.
Осылайша, әуелі 1918 ж. 5 ... ... ... ... ... 5 ақпанда Ташкенткеңесі шешімімен Қоқанда ... ... ... ... ... таратылды. Қазақстанның қалған
жерінде – Торғай, Орал, Ақмола, Семей облыстарында және Маңғыстауда қазақ
кеңестік мемлекеттігін құруға дайындық жөніндегі ... ... одан ... ... төңкерісінен бұрын-ақ қазақ либералдық-демократиялық
қозғалысынң жетекшілері Қазақстанда ... ... ... ... ... ... ... нығайту процесімен қатар
жүргізілді. Мұның өзі шын мәнінде ... ... құру және ... үшін ... ... көрсетті.............. Ә. Бөкейханов, А.
Байтұрсынов, М. Дулатов, Е. Ғұмаров, Е. Тұрмухамедов, Ғ. Жүндібаев, ... ... ... жобасы «Қазақ» газетінің 1917 ж. 21
қарашадағы санында жарияланды. Бағдарламаның жобасы он тармақтан тұрады.
Осы бағдарлама ... ... ... «Алаш» партиясының ірі
табысқа жетуін қамтамасыз етті және 1917 ж. 5-12 ... ... ... ... съезде қазақ халқының әртүрлі топтарының
өкілдерін ... ... ... Бақтыгерей Құлманов және
орынбасарлары Әлихан Бөкейханов, Әзімхан Кенесарин, Халел Досмұхамедов
және Омар ... ... ... ... ... ... тез
өзгеріп жатқан саяси жағдайдағы «Алаш» партиясының міндеттерін, қазақ
автономиясын құру және оның ... ... ... ... ... бөле ... ... - деп көрсетеледі. [9. 212-
213бб].
1928 жылы Парижде « Орта Азияда, Кеңестерде » деген ... ... ... ... Шоқайдың Түркістанда кеңестік биліктің
антидемократиялық сипатта екенін және халықтың ... сай ... ... ең ... ... ... ... беттік щағын
көлеміне қарамастан, еңбек жарыққа шығысымен Кеңестер Одағының өзінде
және шетелдерде үлкен дүмпу ... бұл ... ... Қазан төңкерісіне он жыл ... ... ... ... ... ... байланысты
айтқан пікірлері себеп болды. ... ... ... ... ... ... жиындардан кейін кеңестік Түркістанға
сапар ... ... осы ... ... кейін Мәскеудегі,
Түркістандағы кеңестік биліктің озық жетістіктерге қол жеткізгендігін
атап өтті. Алайда, Шоқай осы ... ... ... кеңестердің
қонағы ретінде Түркістанға барып қайтқан ... ... ... ... ... атап көрсетеді. Өйткені олар Түркістан
халқының өмір сүріп жатқан шынайы ортасын көру мүмкіншілігінен ада ... ... ... ... ... елден жақсы әсерлермен
аттанып кетулері үшін барлық ... ... ... шетелдіктердің
Түркістанның анық жағдайына қанық болулары мүмкін емес еді. Өйткені олар
Түркістан халқының өмір сүріп жатқан шынайы ортасын көру ... еді. ... ... Кеңес өкіметі қонақтарының ... ... ... ... үшін ... ... ... Осы себептен
шетелдіктердің Түркістанның анық жағдайына қанық болулары мүмкін емес
еді.
Зерттеушілер Шоқайдың бұл пікірлерін ... ... ... ... Шоқайдың «Орта Азияда кеңестерде» атты ... ... ... ... бауырластығына сүйенген өзін-
өзі басқару жүйесі еместігін, тіпті, керісінше деспоттық және зорлықшыл
билік ... ... ... ... ... Әбу ... те Шоқайдың кеңестік Түркістандағы импералистік, шовинистік және
тоталитарлық сипаттағы пролетариат диктатурасын ... ... және ... тілмен жеткізе білгендігін айтады. [10].
Бұл еңбекті қысқаша түйіндесек, Шоқай Кеңес Өкіметіне ... ... ... ол ... оны антидемократиялық сипатты
болғанын дәлелдеп, керісінше Кеңес Өкіметінің қазақтарға ... ... ашық ... жазумен келген.
Келесі « Туркестан под властью советов » атты ... ... ... ... ... ... «Орта Азияда, Кеңестерде» атты еңбегінің
кейбір толықтырулармен басылған орысша ... ... ... 1935 жылы
Парижде жарық көрген шығармасының алғы сөзінде Кеңес өкіметі тыйым ... ... Бұл ... ... ... ... « Отарлық
төңкерістің «Түркістандық тәжірибесі», Тұрар Рысқұловтың « ... ... ... ... », ... мен ... « ... алғашқы қадамдары » мен « Алашорда тарихы туралы очерктер »
атты шығармаларын атап ... Бұл ... ... ... ... басшыларының тексерулерінен өтіп, жарық көрген еді.
Соған қарамастан 1935 жылы Кеңес өкіметіне ... ... ... айтылып, тыйым салынды. Бұл жағдай Шоқайдың француз тілінде
жариялаған еңбегін орыс ... де ... ... ... ... екі бөлімнен тұрады.Бірінші бөлім – Шоқайдың орыс тіліндегі
басылымы үшін жазған алғы сөзін қоспағанда, француз тіліндегі басылымының
толық ... ... ... ... ... ... жоқ.
Онда: «Түркістандағы кеңестік басқару жергілікті халықтың
толығымен ... мен ... ... қатысу құқығы шектелуіне ... деп ... Бұл ... ... қиын қыстау кезеңдердегі
сөздері, орыстардың жергілікті халықты жаншып қанауы, халықтың мұң ... ... ... ... ... арыз – шағымдардың бірінде:
«Біз мұсылман халқы Николай Кровавыйдың тұсында ... ... ... әлі өмір ... ... ... өкілдері капиталистермен
күресудеміз деген халық желкуімен қарапайым халыққа озбырлық ... ... ... ... Бір ... ... ... арбаны
иеленіп, жүк тасумен айналысты. Осымен өз жанұясын бақты. Қызыл әскер
одан ... ... ... ... ... ... жанұясымен бірге ашығып
қалды. Билік өкілдері өздерінің орыстарды қорғаумен болды. Оларға тамақ
берді, мұсылмандарға не ... ... ма? Жоқ. ... ... ... қысқаша түйіндесек, Түркістанда Кеңес
өкіметінің орнауы қарулы күреспен жүргізілуі және қарапайым ... ... ... орын алуы ... ... ... ... яғни
ол Кеңес өкіметі билігін мүлде қолдамайтынын жария етті.
Ал «1917 жыл ... ... ... 1917 ... ... тарихына, олардың Қазақстан мен Түркістанға ... ... ... ... жасаған. Ал 1918 жылы жарық ... ... ... күні ... ... 12 - де ... ... тапсырған ультиматумын сөз қылып отырғанымызда тасыр- түсыр атылған
мылтықтың даусы шықты. Барсақ мылтық атысып жатыр ... ... ісі ... ... ... шартнамасына қарсы келді».
Сонымен қатар оның естеліктерінде:
« Ақмешіттен бара ... ... ... ... ... ... басқа жерлерде жергілікті халық уәкілдерінің қайсысымен болсын
жүздесейін, бәрі Ресей әскерлері кеңесінің ... ... ... ... ... ... ... тілмаштар мен жергілікті ұлттық ұйымның
жұмысын тексереді екен. Асылында бұл – мал мен ... ...... 1 ... Халықты ашықтан ашық тонайтын. »[12].
Оның «Яш Түркістан » атты газеттің 1930 жылғы №9-10 ... ... ... мақаласында Кеңес өкіметі турасында:
«.... Кеңес үкіметі тепкісіндегі халықтың арасында толассыз бас
көтеріп келе жатқан бір ... ... ол – ... ... ... болмаса керек. Оған себеп – Түркістандағы орыс ... тыс езуі мен ... ... ... ... Түркістан халқы орыс
большевиктерінің жекелеген саясатына ған а күресіп жатқан жоқ, ... ... » ... ... ... ... келеді.
Түркістандағы орыс большевиктері Түркістан ... ... ... ... тиым салу сияқты өктемдік,
озбырлықпен келді. Орыс большевиктерінің Түркістан халқына көрсеткен осы
«ұлттық озбырлығы» күні ... ... ... Олай болса Кеңес үкіметі
орнасымен түркістандықтардың оған қарсы бас көтеруі де ... ... ... ... ... ... ... қаз – қалпына
қайталануы емес. Орыс қызыл армиясы бейбіт жатқан халқымыздың қанын судай
ағызып, қырып – ... ... ... рет ... ... ... ... өршіл рухын біржола жаныштап, түбегейлі
орнығып алуына олардың шамасы келген жоқ. Және ... де. ... ... ... ... тағы бір ... одан ... тегеурінді болып
қайта шығуда.
Түркістандағы орыс пролетарлары үстемдігіне ... ... ... сипат алған кездері болған еді. Өкінішке орай, ол ... ... қара ... ... еңсесін езген зіл
батпан жүкті лақтырып тастау мүмкін ... ... Оның ... көп. Ол
кезде біздің не әскеріміз, не техникамыз, не бір ... ... жоқ ... ... жөні түзу қару да ... жоқ. Оны ... ... да
білмейтінбіз. Оның үстіне көп уақыт бойы ... ... ... ... жеке ... тура келді. Ешқандай көмекші күш
болмады. Ал көтерілісшілер арасына келген бірен - ... ақ орыс ... ... ... халықты қорқытып – үркітуден басқаға
жараған жоқ». – деп мәлімделінеді.[13].
Мұстафа ... ... ... ... ... және ... халыққа «аса қымбатқа» түскені, өлкедегі ашаршылықтың
«этностық сипат» алғандығы туралы баяндап, өз ... Т. ... және ... ... ... деген еңбегінен алынған
бірнеше мысалдармен тиянақтайды. Сонымен бірге ол ... ... ... ...... ... шараларын жүргізген
большевиктер саясатынының өзегі бұл өңірдегі халқытың ... ... жою деп ... ... ... халық деп тұжырымдалады. [14. 294-295 бб.]
Мұстафа Шоқайдың кеңес өкіметінің саясатына наразылығын тағы мына
еңбекте көре ... ... ... осныдай оқиғалар болып,
мұсылмандар арсындағы ... ... ... – бірі ... ... ... жеке ... жасап, һзара айтысып жатқан кезде
екінші жақтан саясат сахнасында жаңа күш ... алып келе ... Ол ... еді. ... ... бас ... Ташкентте бүлік
ұйымдастырып, бүкіл биліктің Кеңестерге берілуін талап еткен социал-
демократтар мен ... ... ... ... ... ... танымайтындықтарын ашық түрде жария етті. Алайда,
олардың бүлігі ... ... ... ... ... Петерборға жеткеннен
кейін Керенский үкіметі жергілікті комитеттің Түркісанға қарулы ... ... ... ... »- ... ... өз ... және естеліктерінде Кеңес Өкіметі
тұсындағы ... ашық ... ... ... ... ... ... мәлімдейді. Ал енді М. Шоқайдың көзқарастарына
ұқсас пікірді Алаш ... ... ... ... ... ... жолында орасан еңбегі сіңген ұлттың зиялы ... ... ... 1917 жылы ... ... жарық көрген Әлихан ... ... атты ... ... таңы ... ... көмегімен
аңсаған арман орындалды. Кеше ғана біз құл болып келдік, енді біз бәріміз
теңбіз. Халықты көп ... ... ... ... ... ... ... мәлімдеді.
Әлихан Бөкейханов бұл мақаласында Уақытша үкіметінің орнауын
қуанышпен ... ... ... ал ... ... ... былайша көрсетеді: «Егер біз қазақ автономиясын құрғымыз
келсек, онда біздің алдымызда шешілмейтін қиын мәселе тұр. ... ... ... ... ... орыс ерлері қазақтармен көрші
тұрады. Оның орнына егер біз ... ұлты ... ... онда ... өмір ... ... ... өзімізбен бірге алып кетеміз деген
ойдамын» дейді.[15] Сонымен қатар оның ... ... ... ... ашық ... ... ... большевиктер саясатын
қолдамайтынын және олардың ... ... ... басып алғандығын
, оның аяғы қанды азамат соғысына ұласқандығын ашына жазып өтеді.
Бөкейханов бастапқы Ақпан революциясына оң көзқарасын білдіріп баға
берсе, одан ... ... ... ... деген наразылығын білдірген.
Оның көзқарасының өзгеруінің басты себебі, ... ... ... ... және оның ... ... емес, керісінше қарулы
күреспен орнағандығын өз көзімен көріп, соның куәсі ... енді ... ... мен ... ... еңбектерін салыстырмалы
түрде талдасақ, Шоқай Кеңестік толығымен әшкерелей көрсетіп оның қазақ
еліне ... атап ... ал ... Кеңес Өкіметіне қарсы
шығып, қазақ елін басын біріктіріп, ... ... ... ... ... ... ... сәйкес пайымдау Алаш партиясының көрнекті
өкілі А.Байтұрсынов еңбегінен орын алған.
1919 жылы тамызда РСФСР – дың ұлт ... ... ... ... ... Байтұрсыновтың « Революция және қазақтар »
атты мақаласы ... Осы ... ... еңбегінде А. Байтұрсынов
1917 жылғы Ақпан және Қазан көтерілістерін қазақ халқының қалай ... ... өз ... ... Алаш автономиямын жариялау мен оның
үкіметін құрудағы себептерді ашып көрсетіп, Алашорданың Уақытша Сібір
үкіметі, ... ... ... қарым – қатынаста болғандығы туралы
өз пайымдауларын баяндайды. « Қазақтарға Ақпан көтерілісі қаншалықты
түсінікті болса, - деп ... А. ... - ... ... ... ... ... Бірінші көтерілісті қандай
қуанышпен қарсы алса, екінші көтерілісті соншама үреймен қарсы ... ... ». ... ... А. Байтұрсынов былай негіздеді :
« Екіншісінің (Қазан көтерілісі) түсініксіз болуын оп – ... ... : ... ... де, таптық жіктелуге де жоқ:
тіпті жекеменшіктің өзін басқа халықтардағыдай айдар тағып ... ... ... пайдалану бұйымдары оларда қауымдық дәулет болып саналады ...
Қазақтардың күн көріс жағдайына, таптық жіктелудің жоқтығына және жеке
меншіктік ... ... меже ... ... ... арасында
олардың өзіне тән социализм мен коммунизмнің орын алуы қазақ ... ... ... ... ... ... еттірмей отыр »/16/.
Енді А. Байтұрсыновтың Орынбор комитетіне жолдаған арызына келер болсақ:
Төменде біз ... ... ... және Бүкілресейлік Орталық атқару
комитетінің мүшесі Ахмет Байтұрсыновтың Ресей Коммунистік ... өту ... ... ... ... өкіметі қырғыздар арасына күшпен таңылуда, мұнда
коммунизм мен социализм үшін ... орын жоқ ... ... ... отыр,-
деп жазады.» Осы мәселеге қатысты Кеңес Нұрпейісов «Алаш һәм Алашорда»
еңбегінде ... ... А. ... ... ... ... белгілі тарихшы-
ғалым былайша талдаған: Ресейдің орталық аудандарында большевиктік
қозғалыстың қалай өткендігі ... ... шет ... ол
барлық жерде зорлау, қиянат жасау және ... ... ... ... Тоқ ... ... ол қозғалыс шет аймақтарда
көтеріліс емес, барып тұрған анархия ... Егер ... ... ... ... тобы ... ешбір шектеусіз езіп –
жаншыған болса, енді мұндай әрекеттерді большевиктер – коммунистердің
атын жамылған ... тобы ... отыр »- ... ... ... ... еткен Тұрар Рысқұловтың пікірі де жоғары да
айтылған зиялылар ... ... ... 1984 жылы ... ... ... ... «Егер Түркістан пролетариат
құрылысында Кеңес өкіметінен өзгесі келсе, оны толық күйреу күтіп тұр.
Біз езіп жаншылған ... ... ... өзіміздің қолымыздан Кеңес
Өкіметін жібермеуіміз керек. Біз ... ... ... ... Хиуа мен
Бұхара жұмысшыларының арасында таратуға тырысуымыз керек» деп, ... ... ... ... атты ... «....Своеобрана была
история борьбы Красной Армии в Туркестане и во всей ... ... ... в ... существует беспрерывно с самого ... ... ... ... Туркестана и туземная беднота
создали из своих недр сперва Красную гвардию, ...... ... ... ... ... на всех ... Советского
Туркестана, когда последный был оторван от Центральной России ... ... ... ... трудящихся Туркестана и тогдашней Красной Армии
перед всей российской и мировой революцией ... в том, что ... ... ... не дали ... ... ... контрреволюции, преследовавшей цель объединения армии Деникина и
Колчака через Туркестан с образованием из ... их ... ... ... базы ... Советской России. С прибытием Красной Армии
из Центра окончательно упрочивается Советская власть в Туркестане ... ... ... ... ... за ... ... борьба с которым составляет ... ... ... Армии в Средней Азии.... Да здравствует ... ...... Армия! Да здравствует революция на Востоке!
» - деп мәлімдеді. « Первые шаги Советов В ... » атты 1935 ... ... жарық көрген мақаласында: «История революционного движения
как в ... Азии в ... так и ... в ... еще мало
изучена. За это время выпущена лишь несколько небольших ... ... ... в виде ... в ... ... ... В то же время над искажением ее немало потрудились тройкисты
вроде Г. Сафарова и др. В ... ... ... ... » ... ... (с. 6-14стр.) кратко описывается общее состояние
области накануне Октября и подчеркывается, ... ... ... ... ... всех ... сельского населения. Павильно
указывается, что именно в Семиречье наиболее свирепо хозяйничала царская
колониальная власть. К 1913 г. у коренного населения было ... ... ... ... ... дес. ... ... » - делінген.
[18]. Ал келесі Қоңыратбаевтың ... ... ... – саяси және
мемлекеттік қызметі » атты еңбегінде: «Қазан революциясын Түркістанның
езілген ... ... ... пен ... ... қол ... деп қабылдағанмен де, оған толықтай сенім білдіре ... ... ... құрамы оларға жат, саяси бағыт – бағдары айқын емес-
ті.
Қалыптасқан саяси ждағдайда Т. ... ... ... ... жағдайын жеңілдетіп, мүдделерін қорғау үшін бірден-бір
тактикалық дұрыс жолды ... ... ол жол - өз ... ... ... ... ... саяси билік пен әскери күшке ие болып
отырған уездік кеңстің құрамына өту және оның қызметіне ... ... ... ... айының соңында Түріккомиссия, Өлкелік партия комитеті,
Түрікатком алқасы, шет ел коммунистерінің Орталық Комитеті және мұсылман
Бюросының біріккен ... ... ... мұсылмандар
тіліндегі баспасөз мәселелері, мұсылман еібекшілерін ... ... ... және Жетісу облысының көшпелі халқы туралы баяндама
тыңдалды. Мәжілісте Т.Рысқұлов арнайы сөз сөйлеп, ... ... ... ... қарсы соққы берді. «Түркістанда кеңес
өкіметінің өмір сүріп отырғанына 2 жыл болды, - ... Т. ... ... бұл ... ... ... ... не бітірді, бұл өкімет
тарапнынан қандай қатынас болды, мен бұл туралы ... тиіс ... бұл ... ... ... ... бірде – бір орындамадық, іс ... ... ... ... бұқарасын тонаумен жәбірлеу обьектісі болып қала
берді, ал кейбір орыс ... ... ... ... ... ... ... көрсетті.»»- делінсе[19]., ал оның 1997 жылы
жарық көрген 3 томдық таңдамалы шығармаларының 2-томында ... ... масс за ... ... атты бөлімінде:
« Тем временем растут среди широких казахских слоев и ... ... ... Букеевской орды, ввиду близости рабочего района
Астрахани, быстро ... под ... ... ... Наряду с
Оренбургом, впервые советская власть в северных ... ... в ... ... где в ... 1918 г. ... съезд советов.
Отделение Алаш – орды ... ... во ... с ... ... всех ... ... власти. В связи с разгромом
Дутова и началом гибели Колчака под ... ... ... ... ... по ... на ... советской власти. Первой
переходит Орская группа Алаш – Орды во главе с Байтурсыновым, а ... и ... ... Алаш-Орды. В борьбе с белыми и Алаш – Ордой
активное участие принимают ... ... ... и ... »- ... өз еңбектерінде Кеңес өкіметінің қазақ халқы арасында
күшпен таңылып, басқару диктаторлық жүйемен ... деп ... ... ал ... ... ... ... өкіметін қазақ даласында
орнауын позитивті деп ... ... оның ... ... ... орнағанда
бейбіт өмір сүріп, капитализм шырмауынан шығамыз және ... ... деп ... Бірақ оның көзқарасының күрт
өзгеруіне өзінің қызметі барысында өз ... ... ашы ... ... ол ... өзінің қате пікірде болып, Кеңес
өкіметінің саясатын қолдамайтынын ... ... ... ... өкіметінің орнауы ұлт зиялылары
еңбектерінде большевиктердің қазақ халқына көрсеткен зорлық зомбылығы,
оның қазақ даласына жат әрі оның ... ... ... кұреспен
оорнағандығын ашына баяндайды. Олардың қандай ... ... ... ... саясатына деген қарсы батыл саясатын көреміз. Есімдері
ел есніде қалған мұндай жарық ұлт ... сол ... ащы ... қащіргі таңда неге басышылыққа алмасқа. Себебі
олар барлық оқиғаның куәсі болғандығы барша жұртқа мәлім.
2 Қазақстанда Кеңес өкіметі ... ... ... ... Мәселенің 40-80 жж. ғылыми әдебиеттерден көрініс табуы
Елеуовтың 1967 жылы жарық көрген «Қазақ ауылында Совет ... және ... атты ... Кеңес өкіметінің орнау мәселесі
кітаптың III тарауында былайша ... « ... ... ... ... аймақтарында, сондай-ақ Қазақстанда да жедел қарқынмен ... Ұлы ... ... ... бойы құлдықта келе жатқан
қазақ еңбекшілері де асқан қуанышпен қарсы алды, ... ... ... Совет өкіметін орнатуға белсене кірісті. ... ... ... ... ... ... мен ... және
басқа ұлттардың еңбекшілерінің социалистік революцияның жеңуі жолында
бірлесіп жүргізген күресінде олардың туысқандық ... ... ... ... ... барған сайын жақсы сезінді. Россияның орталығында
Совет өкіметінің ... ... және ... ... II
съезінің шешімдері туралы хабарды Қазақстанның еңбекшілер бұқарасы үлкен
қуаныш және зор ... ... ... ... мен ... мен ... ... өкіметін құттықтап, Совет үкіметінің
революциялық саясатын қолдап отырды. ... ... ... ... ... жолындағы күресте елеулі қиыншылықтар аз
болды. Қиыншылықтардың бірі - өлкенің ... ... жер – ... ... жете ... еді. Осының салдарынан көпшілік
аудандарда ... ... өз ... ... ... ... құруға болмады. Екіншіден, жергілікті халықты өз ықпалында
ұстап қалуға ... ... ... ішкі және ... ... ... ... өкіметіне қарсы күрес жүргізді.» - ... ... ... ... ... ... тұрғысында
жазылғандықтан, ол кезеңдегі шынайы барынша ... ... ... ... ... ... айта кету ... « Қазақстанның
оңтүстік аудандарында Совет өкіметінің ... ... ... ... ... ... 1917 жылы 28 октябрьде «Барлық
өкімет Советтерге ... ... ... ұранмен Ташкент қаласының
жұмысшылары мен солдаттары қарулы көтеріліске шықты. ... ... ... ... тұтқынға алынды. 1917 жылғы
октябрьдің аяқ кезінде Сырдария облысындағы уездік, қалалық ... ... ... ... ... өзі ... билігі халық
қолына бейбіт түрде көшуіне жол ашты. 30 октябрьде Перовск қаласының
жұмысшы және ... ... ... ... ... ... билігін өз қолына алды. Ноябрь мен декабрь айының бірінші
жартысында Совет өкіметі Түркістан, Қазалы, Арал поселкілерінде, ... ... да ... мен ... орнады.... Сырдария
облысында Совет өкіметінің тез жеңіп шығуына жергілікті пролетариаттың ... ... ... роль атқарды. Сол кезде Торғай ... және ...... ... ... ... Совет
өкіметін орнату үшін қызу күрес жүргізілді.... 1918 жылы ... ... ... ... Орынбордың өзінде Дутовқа қарсы
жұмысшылардың қарулы көтерілісі басталды. 18 январьда дутовшылар мен
алашордашылардың тас ... ... ... ... ... мен ... облыстарныда Совет өкіметінің жеңуі Батыс
Сибирьде социалистік революцияның жеңуіне байланысты болды. Совет өкіметі
Ақмола облысында ең алдымен Петропавлда орнады. 1917 жылы 6 ... ... және ... ... ... өз ... алу
мәселесі қаралды. 22 ноябрьде Петропавл ... ... ... ... ... ... және солдат депутаттары Советіне көшті
деп ресми түрде жарияланды...... Семейде Совет өкіметінің ... де ... ... ... ... ... ... күш біріктіріп, Совет
өкіметіне қарсы шықты. Семейге ақгвардияшылар мен алашордашылардың ... де ... ... ... Се мейде Совет өкіметін қарулы
көтеріліс жасау арқылы ғана ... тура ... ... «Жетісу большевиктері Совет өкіметін орнату
жолындағы күресте» атты ... ... ... ... ... ... деп
мәлімделінген: «Ұлы Октябрь социалистік революциясының жеңісі ғасырлар
бойы халықтың творчестволық ... ... ... нәтижесі
еді. Октябрь революциясы капиталистер мен помещиктердің өкіметін жойып
езу мен ... ... ... ... Россияны
капиталистік системадан бөліп алып, елдің бүкіл халқына бостандық
берді...... 1917 ... ... ... ... ... ... ең
алдымен Отанымыздың көп ұлтты еңбекші бұқарасының арасында сүйіспеншілік
пен инабатқа ие ... ... ... ...... ... жеңіп шықты. Октябрь революцияның жеңімпаз толқыны шет
аймақтардың бірінен соң бірін ... ... ... елге ... ... ... ... 14 нен 15-не қараған түні Верный қаласының
көшелерінде ... ... ... ... жиынға
шақырды. Жиын 15 февраль күні ... Оған адам көп ... ... қала ... сонымен қатар Жетісу өкіметін орнату жөнінде
шешім ... ... ... ... бұл митингіні таратып, оған
қатысушылардың бірсыпырасын, оның ішінде екінші Жетісу полкының кейбір
солдаттарын ... ... ... ... бұл ... ... ... нығайтуға ешбір мүмкіндік жасай алмайды...... 1918 ... ... 3-не ... түні ... гвардияшыл отрядтар юнкерлер
мен прапорщиктердің, отрядтарын, алашордашылардың ... және ... ... ...... аса маңызды мекемелердің
үйлері, ақырында қару – жарақ қоймасы мен ... ... ... ... ... ... ... оған командир
болып большевик Емелев ... 3 ... ... ... ... орнады.
Верный қаласында 4 мартта митинг болды, онда қазақ еңбекшілерінің
атынан сөйлеген Тоқаш Бокин былай ... ... және ... ... Үкіметін аса зор қуанышпен қарсы алады, ұлт мәселесін дұрыс шешуді
тек осы өкіметтен күте алады. Олар орыс ... ... ... тең ... ... жаңа өмір құру ... ... жағынан
көмектесуге дайын.
Совет Өкіметінің облыс ...... ... ... ... еңбекшілері аса зор қуанышпен қарсы алды....
Жетісуда Совет өкіметінің ... мен ... ... ... және
Солтүстік Жетісу майданының құрылуы аралығында бірнеше ай ғана ... ... ... ... ... ... ... барлық жағын қамтыған
аса зор көлемді жұмыстар жүргізілді. Жергілікті ... ... қиын ... ... ... ... шет ... еңбекшілерінің күресін
басқаруда өздерінің шеберлігін көрсетті.
..... Ленин партиясының идеяларымен рухтанған Жетісу еңбекшілері ... ... ... ... ... үлес ... »[22. ... С.тің «Ленин и победа Советской власти в Казахстане»
атты 1970 жылы жарық көрген ... ... за ... Советской
власти на обширной территории Казахстана растянулась на несколько мсеяцев
– с ... 1917 по март 1918 ... ... всего Советская власть устанавливалась в ... ... её был ... где ... ... ... ... восстания рабочих и содат победила 31 октября
1917 года.
Выполняя ленинский призыв «Берите всю ... в руки ... ... ... II ... ... ... большевики Семиречья и
П. Емелев, Т. Утепов, С.М. Журавлев, Токаш Бокин, Абдулла Розыбакиев, ... и ... с ... П.М. ... ... ... ... по
подготовке установления Советской власти. В ночь со 2 на 3 ... ... в г. ... ... ... ... руководимое
большевиками, в результате кторого в облостном центре Семиречья ... ... ... В ... ... обстановке развивалась борьба за установление
Советской ... в ... ... значение для упрочения Советской власти имели указания ... ... ... ... ... ... ... правительства, во главе которых стоял В.И. Ленин. » ... ... ... Казахстана к социализму» атты 1970 жылы
жарық көрген ... ... «В ... до ... ... был ... из самых отсталых колониальных окраин
царской ... ... ... ... вело ... ... ... жизни. Кочевое и полукочевое хозяйства были более
отсталыми по сравнению с ... ... ... ... и в ... степени, чем земледелие, зависели от стихийных сил
природы. », 2- бөлімінде: «3 декабря 1917 года было ... ... ... ... «Ко всем ... ... и ... в котором провозглашалось право прежде ущемленных
народов России свободно устраивать свою жизнь.
Вслед за ... ... в ... ... ... ... Алаш – орды и временного буржуазного правительства в
Казахстане. На местах создавался аппарат ... ... в ... ... Советов рабочих, солдатских, крестьянских ... ... ... ... ... На объединенных съездах
представителей русского и казахского населения ... и ... ... тех ... ... Трудящиеся массы Казахстана заявляли о
своей горячей поддержке Советской власти.
Установление и укрепление Советской власти в ... как и ... ... ... ... ... ... Эксплуататорские классы
оказывали упорное сопротивление революционным силам. ... ... ... ... явилось открытая борьба между казахскими и
трудящимися и эксплуататорскими верхами ... ... в ... ... революции казахское байство организовало
свою политическую партию под названием «Алаш» и ... ... за ... ... государства. В декабре 1917 года на съезде
алашордынцев в Оренбурге было ... ... так ... ... …..
В этих условиях для казахского народа были возможны два выхода:
либо идти с ... ... ... ... ... ... и ... нашей страны под руководством партии большевиков, либо стать на
сторону алаш – ордынцев. Казахский ... ... ... ... Он
оказался верен своему революционному союзу с ... ... ... ... ... братскую помощь казахскому народу в борьбе против
врагов революции и в установлении ... ... на ... ... Нұрпейісовтің 1983 жылы жарық көрген « Ұлы ... ... атты ... «Бүкіл адамзат тарихында түбірлі бетбұрыс
бастаған, 20 ғасырдың басты ... ... Ұлы ... ... 66 ... мерекесі жақын қалды. Жылдар жылжып өткен сайын
Ұлы Октябрьдің адамзат тарихында алатын орны, оның озық ... ... ... әсер ете ... Октябрь революциясы адамды адамның
қанауын жойды және қоғамды еңбекшілер өздерінің мүддесі үшін ... ... ... ... Ұлы Октябрь Отаны – ... ... ... ... езілушілердің үміті мен тірегі болып келді,
болып отыр және бола ... ... ... Ұлы ... ... ... ... қуанышпен
қарсы алды. Олар орыс халқының басқа да туысқан ... ... ... ... ... ... өлкеде Совет өкіметін
орнатуға белсене қатысты. Еліміздің орталық аудандарымен салыстырғанда
Қазақстанда Совет үкіметі кешірек орнады. ... ... ... ... ... ... ... орталық аудандарға қарағанда ерекше
қиыншылықтар кездесті. Біріншіден, Қазақстанның Россия империясының артта
қалған отары болуына байланысты өлкедегі ... ... ... ... ... болды. Ал бұл жағдай ... ... Ұлы ... ... ... ... ... болуына себепші болды.
Екіншіден, Совет өкіметіне ... ... ... ... ... ... тұрды. Алашорда үкіметі
дейтін 1917 жылы 5-13 желтоқсанда Орынбор ... ... ... ... ... буржуазияшыл ұлтшыл интеллигенциясы өкілдерінің
«екінші жалпықазақтық съезі» аталатын жиында ... ... бұл ... ... ... ... жариялау
туралы, өздерніің «халық милициясы» дейтін қарулы күштерін құру жөнінде
және Ә. Бөкейханов басқарған Алашорда ... ... ... ... »- деп мәлімделінеді. [25].
Ермұратов Хайдар Дисемалиұлының «Октябрь ... ... ... жылы ... ... ... ... даласын және Каспий жағалауы мен
Волга ... ... ... ... ... қиын ... туралы, хан мен төрелердің, бай – манаптардың еңбекші халықты
қанап, оларға зорлық – ... ... 1916 ... қазақ халқының патша
жарлығына қарсы шыққаны жайында баяндалады. Сондай-ақ, патшаны тақтан
құлатқан Февраль ...... ... Ұлы ... ... мен ... ... Совет өкіметінің билігін
нығайту, мәдени революцияны жүзеге асыру үшін жүргізілген шаралар туралы
мәселелер көтеріледі. Онда: «Октябрь революциясы ... ... ... ... ... ... халқы сияқты қазақ халқына да шын
мағынасында бостандық, бақыт берілді, алғашқы ... ... ... ... Ұлы Октябрь революциясы нәтижесінде бостандық алып,
қайта ... ... ... ... ұлт ... ... ... өкіметінің орнауы» атты бөлімінде: 1917 жылы
қарашада телеграф Хан ордасына ... ... ... ... ... ... ... Уақытша үкімет құлатылды. Совет
үкіметі жарияланып, В.И. ... ... ... ... құрылды.
Большевиктердің ұсынуымен Совет үкіметінің бітім, жер туралы декреттері
қабылданып, жұртқа жарияланды. Саратов пен ... ... ... үшін ... ... ... ... органдарына қарсы
көтеріліске дайындық жүргізіліп жатқаны туралы да ... ... 1917 жылы ... 1-не ... түні большевиктердің
инициативасымен жақын жердегі ауылдардан келген кедей ... және ... ... қызыл гвардия отрядтың бастығы
Сейіткерей Нұрлыханов бәрі бас ... Күн ... ... ... ... комитеті мен уақытша үкіметтің Ордадағы комиссарын жою
туралы мәселе қарастырылды». – деп ... ... ... « Ұлы ... ... ... Ресейдің апат болу халіне жеткізген империалистік соғысына қарсы,
қанаушы таптардың – капиталистер мен помещиктердің үстемдігіне қарсы, ұлт
езушілеріне қарсы еңбекшілердің аса ... ... ... лаулады.
Россияның Революцияшыл жұмысшы табы, солаттары, матростары, еңбекші
шаруалары мен ... ... мен ... қарсы көтерілген.
Халық қана, әділетті қоғамдық құрылыс-советтік социалистік мелекет орнату
жолындағы бастыл ... ... ... ... ... ... ... қарсы кірісуге,
еңбекшілерді туысқандық билікке, бейбітшілікке шақыруға, ... ... ... құру ... ... ... съезінің шешімі
бүкіл дүние жүзіне тарады.
Сөйтіп, Октябрь «қой ... боз ... ... » ... ең ... ... туын тігіп, зорлық пен зомбылықтың
қыспағында келген ... ... ... ... ... ... шығарды» - деп баяндалған. [27].
Елеуовтің «Қазақстанда Совет Өкіметі қалай орнады» атты кітабында:
«Октябрдің 24 күні ... ... ... ... көтеріліске
басшылық етуді өз қолына алды.
25 октябрде ... ... ... ... қол қойған
Россия азаматтарына арнаған үндеуі жарияланды. 1917 жылы 25 октябрде
Смольныйда ... ... ... ... ... ... ... көпшілігі большевиктер жолында болды. Съездің ... ... ... ... қолына көшкендігі жарияланды. Октябрь
революциясы жаңа дәуірді, дүние езілген елдерінде ... ... ... ... басшылығымен өткізіп жатқан ұлтазаттық
қозғалыстың революциялық дәуірін туғызды. «Сырдария облысында ... ... атты ... « Қазақстанның Оңтүстік аудандарында
совет ... ... ... ... ... жеңуіне
байланысты болды. Ташкент ол кезде Сырдария облысының орталығы болатын.
1917 жылы ... ... ... толқуы Ташкенте кең
өріс алды. Большевитердің «Бүкіл өкімет Советтерге берілсін!» деген ұраны
бұқара ... ... үшін ... ... Бірақ уақытша үкіметтің
халық мүддесімен жұмысы болған жоқ. Ол бар ... ... ... ... бұқара халықты қанға боямақшы, революциялық ... ... ... Бұл ... өкіметті қолға алу үшін қарулы
күреске шығу қажет болды. 1917 жылы 28 октябрьде (10 ... ... ... ... ... ... үшін большевиктер бастаған
Ташкент қаласының жұмысшыларымен солдаттарының ... ... 31 ... (13 ... көтерлісшілер қала мен қамалды алып,
Уақытша үкіметтің «Түркістандық комитетінің» мүшелерін түрмеге жапты.
Ташкентте ... ... ... жылы октябрьдің аяқ шенінде Сырдария облысындағы уездік,
қалалық ... ... ... ... ... ... өкімет
билігі халықтың қолына қан төгіссіз, бейбіт түрде көше бастады. 1917
жылы 30 октябрьде ... ... ... жұмысшы және солдат
депутатарының совет большевиктердің ... ... ... ... ... алды. 1917 жылы ноябрьдің орта кезеңінде совет өкіметі ... да ... жылы 6 (19) ... ... қаласында жұмысшы және солдат
депутатарының Советі большевиктердің ұсынысы бойынша өкімет билігін ... ... (14) ... ... уезі ... ... ... (16) декабрьде Әулиеата уезінің ... ... ... съезі болып өтті. Съезд шаруалар Советі жұмысшы және
солдаттар депутаттар Советіне қосылсын, уездегі ... ... деп ... ... жылы ... ... Совет өкіметі Түркістан, Қазалы
қалаларында, Арал поселкісінде, болыстық-ауылдық ... ... [28. ... ... ... революциясы бүкіл адамзат атаулыға қанаудан
қалай құтылудың жолын көрсетіп, копитализммен социализмге өту дәуірін
бастап берді. Ұлы ... ... ... ... ... ол
бәрінен бұрын революциялық жеңімпаз ілім- марксизым- ленинизм ілімінің
туы астында жеңіске жетті. Ғылыми ... ... ... ... ... ... құратыны- тұңғыш рет іс
жүзіне асты. Марксизым- ленинизм классиктері капиталистік қоғамның ... ... ... ... ... сол ... желідей жеген
қайшылықтар түбінде сыртқа теуіп шығады да, астан- кестен тап ... ескі ... жаңа ... деп тұжырымдаған. Сонда осылардың
қозғаушы күші- революцияшыл басшы партиясы бар ... табы ... ... ... пен ... революция туралы айтқандарын В.И.Ленин
империализм тұсында болатын, соған ғана тән ... ... ... ... және ... ... даму біркелкі тегіс
өрбімейді, ойлы- қырлы, секірмелі болады, сондықтан социялизм іуелі
бірнеше елде, ... жеке ... бір ... ... де ... ... деп,
данышпандық теориялық жаңалық ашқан.
В.И.Ленин жұмысшы табынын бүкіл дүние жүзілік ... ... біз осы ... ... ... ... терең ұға
түсеміз. Октябрьдің жеңісі интернационализм туы астында ғана ... ... өзі ... ... ... ... ... келегені мәлім. Сондықтан, революция жеңуі үшін, бүкіл дүние жүзі
пролетариятының қолқабыс-көмегін, солардың туысқандық бірлігін нығайтуды
біздің партия бірінші ... ... ... әлем пролетарияты-
империялизмге қарсы күресте Россия пролетариятының о ... ... ... ... екенін танытып келді. Сондықтан да В.И.Ленин:
«Біз- ұлтараздығына, ұлталауыздығына, ұлттық оңашалыққа қарсымыз. Біз –
халықаралықшылармыз, ин ... Біз ... ... барлық
ұлттардың жұмысшылары мен шаруаларын біртұтас бүкіл дүниежүзілік ... ... ... ... ... ... Октябрьді дүниеге әкелуге көмектескен интернационализм кейін
тамырын одан сайын тереңге жайды, бойына жаңа ... ... ... әлем ... ... ... социалистік революциясы өкімет билігін ең ұйымшыл, ең
революцияшыл тап - ... ... алып ... сөйтіп мемлекеттің бұрын
болмаған жаңа түрін жасады, ол – ... ... ... ... жұмысшы табы өзінің ең қасиетті мақсаты – социализм мен
коммунизм орнатуға бет бұрды.
Советтер ... ... ... ... ... ... ... жеңген соң, пролетариат диктатурасының саяси формасына айналды.
..............
Пролетариат диктатурасының ең ірі міндеті – капитализмді ... ... ... ... ... ... құралдармен
қорғау. Коммунистік партия бұл диктатура жүйесінде басқарушы, ... күш ... ... ісін ең ... ... деп санады. Ұлы
Октябрь болашақ ... ... ... қалап, өндірісті
национализациялау міндеті жүзеге асырыла бастады. ... ... ... ... желі ... Жаңа ... ілесе жаңа
адам, социализмді өз қолымен орнатушы, жасампаз тұлға да қалыптасып ... Жаңа адам ... ... ... небір жаңа үлгілерін
көрсетті. Алғашқы сенбіліктер – осының ... В.И. ... ... ... ... еңбектің ізашары деп бағалады. Осы
күнгі ... ... ... ... ...... ... жарған патриоттық талпыныстың толыса түскен бір сапалы сатысы.
Биліктен ... ... ... ... революциясына лағнат айтып,
ұялы қасқырдай ұлып шыға келді. Онысымен қоймай, қарулы бүліктер көтерді.
Ішкі контрреволюция ... ... жең ... ... табы ... қиын-қыстау сәттерде өз қатарын құрыштай нығайтып,
ұйымшылдық пен биік саналық көрсетіп, Коммунистік партия ... да ... ... ... қару алып, революция жеңісін қан
майданда қорғап қалды.......
Ұлы Октябрь ... ... ... ... асуы ... ... кейінгілерге бір-бір мектеп. Революциядан кейін дереу социализм
орнатуға көшу ... ... В.И. ... социализм орнату үшін бір-
бірімен біте қайнасқан үш ірі ... ... елді ... ... ... ... ... мәдени революция
жасау...... » [29. – 3-7бб].
Келесі Беликованың « ... ... за ... ... ... ... в Приморье » атты еңбегінде:
« 25 октября (7 ноября) 1917 г. вооруженное восстание рабочих и
революционных ... ... в ... ... ... ... революция, совершанная рабочим
классом и беднейшим крестьянством России под руководством большевистской
партии и её вождя В.И. Ленина, открыла новую эру во ... ... – эру ... ... эру ... ... и
утверждения социализма. 25 октября (7 ноября) 1917 г. было опубликовано
написанное Лениным обращение большевиков «К гражданам ... ... о ... ... Временного правительства и переходе
государственной власти в руки ... В ... ... за ... боролся народ: немедленное предложение
демократического мира, ... ... ... на ... ... над производством, создание Советского правительства, это дело
обеспечено.
Да ... ... ... солдат и крестьяне!»
На экстренном заседании Петроградского Совета Ленин предвещал
великое ... ... ... ... ... ... ... в
истории России, данная третья русская революция в своем конечном ... к ... ... ... мы ... ... заняться постройкой пролетарского
социалистического государства».
Вслед за победой ... ... в ... и в ... ... ... шествия советской власти.
Лозунг «Вся власть Советам!», практически проверенный историческим
опытом, прочно вошел в сознание широчайших народных ... ... ... ... ... ... которую единодушно и повсеместно
поддерживали трудящиеся.
26 октября (8 ноября) 1917г. во ... ... ... ... ... ... в Петрограде.
Поздно ночью состоялся экстренный пленум ... бюро ... ... отметил, что пролетариат и большинство солдат г.
Владивостока идут за ... Он ... ... ... и ... ... власти советами по всему Дальнему Востоку.
После пленума члены краевого бюро выехали в поиски гарнизона и ... ... ... и ... о ... Октябрского вооруженного восстания в Петрограде
вызвали массовый ... ... в ... ... и ... ... ... резолюции с
требованиями о передаче всей власти Советам и о поддержке ... и ... ... ... ... на ... ... 27 октября (9 ноября) на предприятиях и в воинских частях прошли
собрания, ... ... с ... о ... всей ... и о поддержке петроградского пролетариата.
В резолюции рабочих механических ... ... ... «Мы ... ... и ... ... пролетариата и считаем справедливыми их требования
перехода власти к ... ... ... и ... депутатов и
готовы поддерживать их всеми имеющимися у нас средствами, а поэтому
предлагаем Владивостокскому Совету ... ... ... и ... до ... ... ... Владивостокского гарнизона заявили: «Мы, ... ... шлем ... ... ... ... и если ... нужна поддержка, то полки по
первому зову выступят с ... в ... ... ... ... ... ... распространилась по всей стране, в том числе и ... ... ... началось с крупных промышленных
центров.
После свержения ... ... ... ... ... ... к ... Советов и выборам делегатов на
Третий краевой съезд Советов Дальнего ... - ... ... Қайта құру кезеңіндегі Кеңес өкіметі туралы тың тұжырымдар
Кеңес Нұрпейісовтың «Становление Советов в Казахстане» атты ... ... ... ... «Советы в борьбе за победу социаистической
революции в Казахстане» атты ... ... ... ... и Советами Казахстана накануне ... по ... с ... ... ... ... в
начале представляем собой слабо связвнные друг с ... не ... ... ... ... Но ... ... работе
большевиков и местных Советов их удалось превратить в значительную ... ... ... ... ... ... Атбасара и других городов Казахстана ... ... роль ... социалистической революции в крае.
25 октября 1917 года ... ... в ... ... под ... ... большевиков сверг буржуазно –
помещичье Временное правительство и установил диктатуру пролетариата…..
Победа ... ... ... в ... ... ... ... в центре страны имели решающее значение
для перехода всей полноты власти в руки Советов в ... ... в том ... в Казахстане. Однако установление Советской власти в
крае растянулась на несколько ... – от ... ... 1917 года ... ... 1918 ... Оно осложнилось рядом дополнительных трудностей,
порожденных социально-экономической и культурной отсталостью ... и ... ... ... и ... сложностью межнациональных отношении. Зти ... ... ... ... ... казахских буржуазных националистов – Алаш – Орды, ……..
Активизировавшиеся казахские буржуазные ... ... ... не ... ... ... революции в крае. 5-6
декабря 1917 г. они ... в ... так ... ... ... ... которого были представители феодально-байской
верхушки ... ... ... ... и ... ... ... объявил о создании буржуазной автономии
– Алаш - Орды, образовал контрреволюционное правительство буржуазных
националистов « во ... с ... ... партии «Алаш» А. Букейхановым
и принял решение о формировании вооруженных отрядов ( так называемой
«народной милиции» ) для борьбы С ... ... По ... самого
А. Букейханова, « постановление съезда об образовании ... было ... ... не ... возможности развития
большевизма в ... ... для ... ... ... в ... ... сил социалистической революции в Ташкенте, Омске, Оренбурге,
Астрахани и других центрах областей сопредельных с ... ... ... ... ... ... областей и Букеевской
Орды, где силы революции имели решающий ... и ... ... ... ... ... Советская власть победила
мирным путем – путем завоевания рабочими и ... ... ... ... ... большинства властных Советах» -
делінген. [31.84-87бб.].
Ал енді Андреевтың « Местные советы и ... ... ... ... кіріспе бөлімнен, 5 тараудан тұрады. Оның бесінші тарауының
«Установление ... ... ... ... ... ... и ... атты 3-бөлімінде: « Утром 25 ... ... ... ... оповестил
население о победе социалистической революции в России. В обращении « ... ... ... В.И. ... ... « Временное
правительство низложено. Государственная власть перешла в руки ... ... ... и солдатских депутатов – ... ... ... ... во ... ... пролетариата и
гарнизона….
Историческая победа рабочих и солдат Петрограда, поддержанных
трудящимся всей России, была ... ... II ... ... рабочих и солдатских депутатов.
Советская государственная система с самого начала строилась ... ... ... в ... ... ... все
Советы являлись вполне самостоятельными. » [32. 270-276бб].
1993 жылы ... ... ... ... на историческом
повороте» атты еңбегі бес бөлім, жиырма ... ... ... ... жиырма бесінші тарауында: «Первыми против Ленинской узурпации
власти выступили руководители Совета крестьянских депутатов, которые 26
октября ... ... ... ... ... добытые кровью ваших сынов и братьев свободы находятся ... ... ... революция! Гибнет Родина!.......
Неисчислимы бедствия, которые несет России это выступление,
неизмеримо преступление ... ... и ... тех, кто ... и посеял смуту в стране. Они, во-первых, разъединяют ... ... ... в его ряды ... и ... и ... ... возможность полного разгрома и порабощения нашей ... Удар ...... и самое тяжкое преступление партии большевиков.
Во-вторых, они начали гражданскую войну и насильственно ... в тот ... ... ... ... ... ... закона о переходе всех земель в ведение земельных комитетов,
исполняло давнейшее желание ... ... ... и когда до
прихода полномочного хозяина ... ...... ... ... три ... Большевики обещают народу немедленный
мир, хлеб, землю и волю. Ложь и ... – все эти ... на ... ... масс и на их ... Не ... рабство за ними.» - делінген. [33].
3 Қазақстанда Кеңес өкіметі орнауы туралы жаңа көзқарастар
3.1 Мәселенің Тәуелсіз Қазақстан кезеңінде зерттелуі
Белгілі ғалым, ... Алаш ... ... терең зерттеуші Кеңес
Нұрпейісов өзінің «Алаш һәм Алашорда» атты еңбегінде Кеңес өкіметінің
Қазақстанда орнауын былайша негіздейді: «Ахмет Байтұрсыновтың ... ... атты 1919 жылы ... ... ... 1917 жылғы Ақпан
және Қазан революцияларын қазақ халқының қалай қарсы ... өз ... Алаш ... ... мен оның ... ... себептерді
ашып көрсетіп, Алашорданың Уақтша Сібір үкіметі, Құрылтай жиналысы
комитеті және Колчак билігімен ... ... ... ... ... баяндайды. Сонымен қатар ол большевизмді қабылдауға
1917 жылы қазақ қауымы дайын емес еді ... ... ... «Қазақтарға
Февраль революциясы қаншалықты түсінікті болса, - деп ... ... - ... ... ... ... ... Бірінші революцияны қандай қуанышпен қарсы алса, екінші
революцияны ... ... ... ... тура ... » Мұның себебін А.
Байтұрсынов былай негіздеді: «Екіншісінің (Қазан революциясын) түсініксіз
болуын оп – оңай ... ... ... ... де, ... де жоқ: тіпті жеке меншіктің өзін басқа халықтардағыдай айдар
тағып ажырату қиын; көптеген пайдалану бұйымдары оларда ... ... ... ... күн ... ... ... жіктелудің
жоқтығына және жеке меншіктік заттарда белгілі меже болмауына байланысты
қазақтар арасында олардың өзіне тән ... мен ... орын ... ... ... социалистік қоғамға деген мұқтаждықты қажет еттірмеі
отыр..... А. ... ... ... ... алғашқы
қадамдарына мынандай баға береді: «Россияның ... ... ... қалай өткендігі белгісіз, шет аймақтарда ... ... ... ... ... және ерекше диктататорлық өкімет
билігімен ... ... Тоқ ... ... ол қозғалыс шет
аймақтарда революция емес, барып тұрған анархия ... Егер ... ... аталған адамдар тобы қазақтарды ешбір шектеусіз езіп –
жаншыған болса, енді мұндай әрекеттерді большевиктер – коммунистердің
атын ... ... тобы ... ... [34. 6-8бб.]. Енді автордың
Қазақстанда кеңес өкіметінің орнауы туралы өз ... ... ... ... ара ... түбірімен өзгеруі блльшевиктер көпшілігін
басқарып отырған Советтердің қолына өкімет билігінің ... ... ... мен ел ... жұмысшылары Керенский
басқарған үкіметті құлату мақсатында қарулы көтерілісті қызу ... ... 1917 жылы ... ... ... ... ... ашылды. 690 съезд делегаттарының төрттен үшке жуығы елдегі
өкімет билігінің Советтерге берілуін қолдады. Сондықтан да ... ... ... және ... арнап Ленин жазған үндеуде:
«жұмысшылардың, солдаттардың және шаруалардың орасан басым ... ... ... ... өкіметті өз қолына алады» делінді. ... ... ... ... ... «.... ... жерлерде
бүкіл өкімет жұмысшы, солдат және шаруа депутаттарының Советттеріне
көшетіндігі» баса көрсетілді. Қазақстан сияқты мемлекеттің ұлт ... үшін ... ... ... ... ... ... ұлттардың өзін өзі билеуге шын мәнінде право берліуін
қамтамасыз етеді» - деген уәденің ерекше маңызы болды.....
Бірнеше күннен кейін ( 2 ... ) ... ... жариялаған
«россия халықтары праволарының декларациясында» елді мекендеген халықтарғ
теңдік, өзін өзі билеу, тіпті дербес мемлекет құруға ... ... ... ... ... берілетіндігі айтылды. Осыған мазмұндас уәде ... 20 ... ... ... ... ... мен ... барлық
мұсылман еңбекшілеріне» деген үндеуде де орны алды.
Қазан революциясы жеңіске жетісімен Совет өкіметінің ұлт мәселесін
шешуге ... уәде ... ... ... Советтердің бүкілроссиялық
екінші съезінің халыққа арналған үндеуінде жаңа ... ... ... ... шаруа комитеттерінің қарамағына тегін
берілуін қамтамсыз етеді, армияны толық демократияландыру ісін ... ... ... ... ... ... бақылауын
орнатады, Құрылтай жиналысынң дер кезінде шақырылуын қамтамсыз етеді,
қалаларға астықтың, деревняларға ең ... ... ... » ... деп ... ... дүниежүзілік соғыс жағдайында
бұрынғыдан әрі күшейе түскен әлеуметтік және ұлттық езгінің ауртпалығын
көтерген еңбекшілердің айтарлықтай бөлігінің тарапынан ... ... Алаш ... ... ... дейін Қазақстанның ең басты,
ең өзекті мәселелерін ( ұлттық – мемлекеттік ... жер, ... ... – орыс ... зорлық – зомбылығы, т.с.с.) шеше
алмаған Уақытша үкіметке сенуден қалса, енді ... ... ... ... ... ... ... шешуге уәде еткен Совет
өкіметіне күмәнмен қарады.
Жалпыресейлік тұрғыдан ... ... ... басқа саяси
кұштер – монархистерден либералдар мен ... ... ... ... қарсы бір одаққа бірікті. Осыған ұқсас ... да ... ... да ... ... ... ... дейін айтылып та, жазылып та келгендей, «салтанатты шеру» ... жоқ, ... өте қиын да ... ... ... Бұл ... ... қазан айының соңынан 1918 жылдың наурыз айының ... ... төрт ... мерзімді қамтыды.
Қазақстанда Совет өкіметін орнатуда большевиктер ықпалында болған
жергілікті ... ... ... ... ... келген
солдаттар мен қалалық гарнизондардың жауынгерлері шешуші роль атқарды » -
деп мәлідейді. [35.133-134бб.]
Әйгілі тарихшы ... ... ... ... ... ... ... Ленин бастаған Кеңес өкіметінің орнауын былайша
сипаттайды: «В.И. ... ... ... ұлт ... жасап, іс
жүзіне асыра алмады. Оның бірнеше себептері бар. Біріншіден, ұлт мәселесі
– жан ... ... ... мәселе. Ал большевиктер оны шешуде
диктатураға, күшке, білекке сүйенді. Екіншіден, ұлыдержавалық ... ... сөз ... ғана ... іс ... халықтар бір орталыққа
қарады, орталық империяның, саясатың тірегіне айналды. Үшіншіден, ұлт
мәселесін шешу үшін ... ... ... еді. Ал ұлт ... қалпында шикізат қоры болып қала берді. Төртіншіден, ұлт мәселесін
шешу үшін отаршылдық идеологиядан, көзқарастан арылу керек еді. Ал ... ... ... орыс ... аға халық санады, сол халықтың
ғана ата тарихы, ана тілі, ... діни ... ... Отаршылдық
идеологияның мұртын балта кеспеді. Совет империясының тариыханда көптеген
халықтар геноцид саясатының құрбаны болды. Оған тек қана ... ... ...... қалыптастырған бір партиялық, диктатуралық,
мемлекеттік дәрежеде шеңдестірілген система.» [36. ... ... ... ... ... ... профессор
Талас Омарбековтың 2003 жылы ... ... ... ... ... ... мәселелері» атты еңбегінде: «Коммунистік әдебиетте ұзақ
жылдар бойы Қазан төңкерісі адамзат ... жаңа ... ... ... ... тарихи кезеңі аяқталып,
дүниежүзілік социалистік революциялар ... ... ... қағида берік
орнығып келді.
Бүгінде мұндай жақсы кезеңнің қолдан, күшпен, тіпті ... ... ... ... ... ... келтіре бастадық.
Дегенмен де, тарихымызда бір нәрсенің басы ашық: 1917 жылы Қазан
төңкерісінің ... және одан ... ... қандай да болмасын
бөтен ойлау, социалистік ... ... оның ... шеңберіне
сыймау тәрізді идеологиялық қондырмаларын қабылдамау секілді және т.б.
қоғамға ұнамсыз әрекетттер атаулының ... ... ішкі ... ... қуғындалғаны, жедел тойтарыс алғаны белгілі. [37. 10-
11бб.].
Қазақ тарихын шет ел ... ... ... ... ... ғалым, тарихшы Есмағамбетов Көшім Лекерұлының «Қазақтар шет ел
әдебиетінде» атты еңбегінде Қазақстанда Кеңес ... ... ... ... ... білдіреді:
« Шын мәнінде, 1917 жылы Ресейде екі революция басталды: бірі —
этникалық ... орыс ... орын ... ... ... ... мақсат қуған орыс революциясы; екіншісі — ... ... және ... өз ... ... ... ұлт ... ұлт-азаттық қозғалысы...
Ресей үнемі Еуропамен де жанжалдасып келеді. Орыстардьщ «сыйымсыздығының»
түп тамырын дәл басып айтқан данышпан А. К. Толстой ... «Бір ... деп ... ол,— ... адамзатқа тән, кем дегенде, еуропа
топырағында. Бұл ... ... ... ... идеялары туралы
түсінік Батыстағы түсінікпен бірдей, бірақ бұдан басқа екінші Русь бар:
ол қараңғы ... ... ... ... ... ... ... пен
фанатизмді өз идеалына айналдырды... Киев Русі Еурояаиың құрамдас бөліп
болды, ал Мәскеу Еуропаны ұзак ... ... ... шығарушы болып қала
берді».
Енді Р. Смаль-Стоцкийдің «Кеңес Одағындағы ұлт ... ... орыс ... атты еңбегінде: «Кеңес өкіметінің ұлт
саясаты — орыс емес халықтарға қарсы геноцид ... ... ... ... ретінде жоқ қылып жіберу саясаты. Осы заманғы бұл термин
ұлттарды,этникалық, нәсілдік және діни ... ... не ... ... ... да ... ... білдіреді. Кеңес
Одағында оған қазіргі уақытта ұлттық топтардың кейбір өкілдерін өлтіру,
жер аудару, ... ... акыл ... зиян келтіруі,
демократиялық ... ... ... ... ... орыс ... ... мен шіркеулерін үнемі куғынға салу; мектепте,
баспада, әкімшілік басқару салаларында, қоғамдык өмірде, театрда т. ... жол ... ... ұлт тілдерін жоққа шығару, орыс емес
халықтардыа жастарын мектеп, ... ... ... қызмет арқылы
орыстандыру; орыстардың басқа халықтардың этникалық террнторияларын
отарлауы және елді ... ... ... ... ... берілуі; «темір тордың» құрылуы, яғни барлық
елдің азаматтзры мен халықтарын Батыс ... ... ... ... үлт «мәселесін орысша шешудің» құрбаны болмаған бірде бір
орыс емес ұлт жоқ. Лениннің орыс емес ... ... ... ... ... жеткізуге болмайды... Ол орыстардың ұлттық ... ... ... шын ... өкіметті өз колына алуға
тырысқан барып тұрған орыс ұлтшылы еді.» - делінген. [38. – 149-150 ... ... ... ... ... ... «Ресей Орта Азияда» атты еңбегінде:
«Большевиктер Түркістанда ... ... ... ... ... ... келді. Ал, өлкеде жалғыз ғана ұйымдасқан
пррлетариат орыстар болғандықтан және жергілікті халықтың ... ... жер ... ... тұрғандыктан ондай өкімет
отаршылдықтың кейпін ... ... ... ... ... ... ... отырды, отарлық өкімет оларды ... ... ... ... - ... [39. – ... 1958 жылы ... шыққан мерзімді баспасөз беттерінде: «1917
жылы большевик революционерлер азия халықтарымен қатынас ... ... ... ... ... қиын жағдайға душар болды. Орта
Азия Сібір жәңе Кавказ тәуелсіз немесе шетел державаларының ықпалында
болып тұрған ... жаңа ... ... ... ... ... талай мәселеге айналды. «Буржуазиялық» ұлттарға қарсы территорияларға
саяси ықпал және сауда жүргізу артыкшылықтары үшін ... ... ... ... отар ... ... ... Шығыс
халықтарының қамқоршысы болып көрінуге тырысты.
Көршілес кіші мемлекеттерді жаулап алу жөніндегі ... ... ... ... ... ... 1918 жылы қаңтарда
сөйлеген сөзінде былай деді: «Мұның барлығы өзін-өзі билеу принципін
буржуазия үшін ... ... ... бұқарасының өзін-өзі билеу хұқы
ретінде қарау қажеттігін көрсетті. Өзін-өзі билеу принципі социализм үшін
күрес қүралы болу ... және ... ... ... тиіс».
Сонымен пролетариат бақылауында емес үкіметі бар кез келген ел
коммунистердің әскери интервенция ұйымдастыруға қолайлы ... ... Бұл ... ... патша өкіметі үстемдік жүргізген барлык ұлт
аймақтарында іс жүзінде қолданылды» - деп көрсетген. [40. ... ... ... Хоскингтің Кеңес өкіметі туралы
айтылған көзқарасын қарастыратын болсақ: «Басқа марксистер сияқты ... ... ... ... күш ... ... ... Сонымен
катар ол 1917 ... ... ... орыс империясының езілген
үлттарының тәуелсіздікке ұмтылысын ете ... ... ... ... ... ... ұлттардың көкейкесті мүдделеріне жауап бере
алмады. Дүниежүзілік революция бастала ... ... ... ... ... тіл, ... және ... салаларында
орыстар үстемдік еткен көп үлтты мемлекетке мүше болуға шақырудан басқа
ештеңе ... ... [41. 155-156 ... ... ... орнауы және оның тарихи маңызы шет ел әдебиетінде
Қазақ тарихын шет ел ... ... ... ... ... «Қазақтар шет ел әдебиетінде» атты еңбегінде Қазақстанда
Кеңес өкіметі орнауы ... ... ... ... ... Қазақстан тарихының батыс тарихнама мектебінде зерттелген
негізгі ... ... ... ... ... және ... негізгі бағыттары мен әдістері, қазақ ... ... ... үшін ... ... тақырыптар төңірегінде өрбиді.
Батыс әлемінде пайда болған бірінші еңбектердің өзінде-ақ Түркістан мен
қазақ ... ... ... зорлықпен орнатылғаны және оған жергілікті
халықтың, оның большевиктер ыкпалына ... ... ... ... ... ... ... түжырымдар француз
тарихшысы Ж- Кастаньенің еңбектерінде жасалды.
1917 жылға дейін ... ... ... - феодалдық
қатынастар үстем болды. Осыған байланысты Қазақстанда ... үшін ... алғы ... ... К. ... пен В. ... ... диктатурасы туралы пікірлерінің ұлттық ... ... жоқ ... туралы пайымдаулар алға тартылды. «1917
жылдың қарсаңында, - деп жазады ... ... А. Парк «1917 – ... ... большевизм» деген еңбегінде, - ... ... ... үшін ең бір ... ... санаған». Ағылшын тарихщысы Дж. Уилер ден қоярлық тағы бір дәлел
келтірді. Ол ... ... ... идеяларды сана-сезіміне
сіңіріп, оларды іс жүзіне асырар жұмысшы табының болмауымен қатар, қазақ
халқының ... ... еді. Бүл ... жөнінде ағылшын ғалымы
былай деп көрсетті: «Қазақ даласы мен Түркістандағы мұсылман халқының 97%-
і (тіпті, соңғы деректерге карағанда, 75—80%-ақ ... К. Е.) ... ... ... ... Сондықтан да жергілікті зиялылардың ... ғана тобы ... ... ... ... Р. ... өзінде жоқ пролетариат ісі үшін, мұсылман халқының табиғатына жат,
еуропа топырағында туған идеялар үшін күреске шығуға отаршылдық ... ... еш ... ... деуі ... ... С. ... Р. Пирс, М. Ривкин, А. ... ... Д. ... М. ... Р. Суни еңбектерінде Орта Азия мен
Қазақстанда орнаған пролетариат ... ... ... ... ... нанымды дәлелденді. Қазақ коғаімының
тарихи күн ... ... ... ... азат ел болу
мәселелері тұрды. Қазан төңкерісінен кейін орыс коғамындағы әлеуметтік
қайшылықтарды қазақ ... ... ... ... ... ... ... әрекеттері казақ халқына зор қайғы-қасірет әкелді. Американ ғалымы Р.
Смаль – Стоцкидің «1917 жылы шындығында Ресейде екі революция басталды.
Оның бірі ... ... ... орыс ... орын ... ... саяси, сонан кейін элеуметтік мақсатгар көздеген орыс
революциясы да, ... ... ... ... қарамайтын
территориялардағы қаналған халықтардың... орыстарды өз жерлерінен қоныс
аудартуды көздеген орыстарға қарсы ... ... — деуі ... ... ... ... ... [42. – 84-87].
Азамат соғысы барысында жергілікті халықтың еркімен құрылған,
оның мұң – мүддесін көздеген ... ... ... ... ... Көп ... ... диктатурасы» «проетариат
отаршылдығына айналды» айналды. Ақтар да, қызылдар да қазақ халқының
тәуелсіз ... ... ... ... ... ... ... алып, 20-
30 жылдары аштыққа, оның аз ғана зиялы қауымының ... ... ... тоз-тоз болып, «бірі Үрімге, бірі Қырымға»
деген сияқты ыдырауы американ ғалымы Р. Конквестің ... ... ... ... ... ... екі ауыз сөзбен енді.
1917 жылғы ақпан революциясы туралы хабарды коғамның барлық ... ... ... Бұл ... жаңа ... басталғанының белгісіндей,
оның ішінде қазақ халқының наразылығы ашық тыңдалып, бүрынғы теріс саясат
оңала түсетіндей көрінді. ... тар ... ... ... ... ... ... қазактың ұлттық — Алашорда партиясын құрып,
Петроградта ... ие ... ... мүддесіне сәйкес жұмыстар
жүргізді. Уақытша үкімет те құлатылып, большевиктер демократиялық жолмен
сайлан-ған конституциялық Құрылтай ... ... ... ... ... ... бәсең-сиді. Қазақтардың басым көпшілігі жаңа
большевиктік режимді қолдаудың қиын ... ... оның ... ... үкіметін құру жолын таңдай-ды. Даланы 1917 ... 1919 ... ... ... ... ... ... бүл
үкімет большевиктік басшылықтың орнығуына кедергі жасау ... ... ... ... күресіп келді. 1918 жылдың аяғында және
1919 жыл бойы ақтардың ісі жеңіліс тауып, саны ... ... ... ... ... ортақ тіл табу жолдарын іздестіреді.
1919 жылдын, ... ... ... ... ... іс ... қосылуға мәжбүр болдьі. Большевиктер қазақтардың мәдени
мұқтажддарын ескеріп, шектелген ... ... ... ... ... үмітпен көбі кеңес үкіметінің құрамына енеді, бірақ 1919 жылдың
соңында даладағы экономикалық дағдарыс қазақтарға ... пен ... ... зор ... ... ... төңкерісі көптен бері Орынборда өтеді деп күтіп жүрген
Жалпықырғыздық ... ... ... бір апта бұрын болды. Конгрес-тің
күн ... ... рет ... ... ... ... күні ... 14 қарашада басталды. Большевиктік философияның Орынборда
бас ... ... ... әлі де ... ... ете ... кезі
еді, өйткені жаңа өкімет жөнінде дала аймағында ... бар ... ... ... ... ... ... кейбір өкіл-дерін өз жағына куштеп тарта білді, ал ол
үкіметтіц ... ... ... ... ... ... ... басшы адамдары Петроградтағы өмір сүруін тоқтатқан
парламенттік режимге адал автонв миялық үкімет күруға ... ... бірі ге ... ... ... ен ... ... өздері
жариялап, өздерін өздері басқарып, жайылып кеткен ... ... аты мен ... пайдалануға ерік беріп жатты. 1917 жылғы
14 қарашада большевиктік социал-демократтар Орынбор жергілікті кеңесін өз
билігіне алады. Осы ... ... ... ... ... және ... нұсқауларын жүргізуге бар күшін салып бақты; қаңтардың
ортасына таяу олар банкіні ... ... ... бірқатар сауда
істерін қалпына келтірді. Большевиктік әкімшілік дала ... ... ... ол ... күш ... ... бола қоймады және өзінің
басқаруына деген жеккөрушілік ... ... ... ... қарашаның ортасында большевиктік кеңестер Шымкентте,
Әулиеатада және Перовскіде ... бүл ... ... ... ашық ... та көре ... жоқ. ... 30-ында
большевиктер Омбыда күш қолдану жолымен аткару кеңесін қайтадан орнатады;
жел-тоқсанның 2-інде кеңес билігі Хан ... да ... ... Қостанай мен Ақмоладағы, кейін Торғайдағы, 1918
жылғы 8 ... ... ... де ... ... ете
бастайды. Ақпанның 12-інде Атбасардағы кеңес күшпен ... ... ... осы ... Павлодар мен Көкшетауда да қайталанады.
Большевиктік кеңестер ақпанның 7-інде Семейде, ал ... ... ... ... деп аталады) ұйымдастырылады.
Бірқатар қалаларда (Орынбор, Ақмола және Семей жақсы мысал ... ... мен ... ... ... ... ... билік жүргізді. Сырдария бойының қалалары мен Жетісу
аймағында Алашорда өкілдері көп бола қоймады, ал ... ... ... барлық орыстар әп дегеннен-ақ қазақтар ... ... сезе ... жоқ. Осы ... ... ... ... да жұртшылығы үстінен билік жүргізуге тырысты. 1918 жылғы
наурызда Қазақстанның оңтүстігінде жер мен ... ... ... жая бастағанда большевиктерге деген өшпенділілік ... ... енді шет ел ... ... ... ... қатысты
пікірлерін баяндайтын болсақ, Ағылшын тарихшысы Коларц « ... және ... атты ... ... ... ... ... ұлттары
атынан сөйлеуге тырысқан орыс большевиктік ... ғана ... ... ... мүддесіне жат большевиктердің ... ... ... ... ... және ... Шура — ... сияқты күштердің көзін құрту
арқылы ғана мүмкін болды.
Лондон университетінің ... ... ... «Қазақ даласында Алашорда деген атпен белгілі ұлтжанды топ
1917 жылы пайда болды. Оның ...... ... ... білім
алған сүт бетіне шығар қаймағы 1918 жылы ақтармен қарым-қатынаста болды.
Бірақ олардың ... ... ... орыс ... ... үзілді. Оған қоса 1919 жылы жазға қарай ақтар
Сібірде жеңіліске үшырады, ... ... ... жариялаған соң көптеген қазақтар, оның ішінде ... та ... ... ... ... өкіметі орнауына қатысты өз көзқарасын Cмаль-
Стоцкий былайша білдіреді:
« Шын мәнінде, 1917 жылы Ресейде екі ... ... бірі ... ... орыс ... орын ... негізінен саяси,
кейінірек әлеуметтік мақсат қуған орыс революциясы; екіншісі — ... ... және ... өз ... ығыстырып шығаруды
көздеген ұлт аймақтарындағы ... ... ... ... де жанжалдасып келеді. Орыстардьщ «сыйымсыздығының» түп тамырын
дәл басып айтқан данышпан А. К. Толстой болды. «Бір ... ... ... ол,— жалпы адамзатқа тән, кем дегенде, еуропа ... ... ... ... ... идеялары туралы түсінік Батыстағы
түсінікпен бірдей, бірақ бұдан басқа екінші Русь бар: ол ... ... ... ... фанатик Ресей қатыгездік пен фанатизмді өз идеалына
айналдырды... Киев Русі Еурояаиың құрамдас бөліп ... ал ... ұзак ... ... ... ... болып қала берді» .
Енді Р. Смаль-Стоцкийдің «Кеңес Одағындағы ұлт ... ... орыс ... атты ... «Кеңес өкіметінің ұлт
саясаты — орыс емес халықтарға қарсы геноцид ... ... ... ... ... жоқ ... ... саясаты. Осы заманғы бұл термин
ұлттарды,этникалық, нәсілдік және діни ... ... не ... ... қандай да болсыи әрекеттерді білдіреді. Кеңес
Одағында оған қазіргі уақытта ұлттық топтардың кейбір ... ... ... ... ... акыл ... зиян ... ұлттық қозғалыс жетекшілерін түрмеге қамау; орыс емес
халықтардыщ мешіттері мен шіркеулерін үнемі ... ... ... ... басқару салаларында, қоғамдык өмірде, театрда т. б.
пайдалануға жол бермеу аркылы ұлт ... ... ... орыс емес
халықтардыа жастарын мектеп, баспа, ... ... ... ... ... ... ... этникалық террнторияларын
отарлауы және елді орыстандыру ... ... ... ... ... «темір тордың» құрылуы, яғни барлық
елдің азаматтзры мен халықтарын Батыс әле-мінен бөліп тастау ... үлт ... ... ... ... ... бірде бір
орыс емес ұлт жоқ. Лениннің орыс емес халықтардың ... ... ... ... ... ... Ол орыстардың ұлттық мүддесін
буржуазиядан артық қорғайтынына шын сеніп, өкіметті өз ... ... ... ... орыс ... еді.» - делінген. [43. – 153-155].
Келесі Нью-Йорк университетінің ... ... ... ... Орта Азияда» атты еңбегінде:
«Большевиктер Түркістанда Россияның орталык аудандарына ... ... ... ... Ал, ... жалғыз ғана ұйымдасқан
пррлетариат орыстар болғандықтан және жергілікті халықтың көпшілігі ұсақ
жекеменшік жер ... ... ... ... өкімет
отаршылдықтың кейпін киді,... Нәтижесінде өлкені басқарудағы шешуші
буындарға орыстар ... ... ... ... ... ... ... ретіңде санады.» - делінеді. [44. – 150-151].
Ал 1958 жылы жарыққа шыққан мерзімді баспасөз ... ... ... ... азия ... ... орнатуда
өздеріне дейінгі патша әкімшілігі сияқты қиын жағдайға душар болды. Орта
Азия Сібір жәңе Кавказ ... ... ... ... ... тұрған жағдайда жаңа Мәскеу режимінін қауіпсіздігін қамтамасыз ету
екі талай мәселеге айналды. ... ... ... ... ықпал және сауда жүргізу артыкшылықтары үшін күресте Кеңес өкіметі
маркстік-лениндік диалектиканы отар елдерге ... ... ... ... болып көрінуге тырысты.
Көршілес кіші мемлекеттерді жаулап алу ... ... ... ... ... ... ... 1918 жылы қаңтарда
сөйлеген сөзінде ... ... ... ... ... билеу принципін
буржуазия үшін емес, ұлттың ... ... ... ... ... ... ... көрсетті. Өзін-өзі билеу принципі социализм үшін
күрес қүралы болу керек және социализм мүдделеріие бағындырылуы тиіс».
Сонымен пролетариат бақылауында емес ... бар кез ... ... ... интервенция ұйымдастыруға қолайлы құрбандығы болып
жарияланды. Бұл қағида бұрын патша өкіметі үстемдік жүргізген барлык ұлт
аймақтарында іс жүзінде ... - деп ... ... ... ... ... өкіметі туралы
айтылған көзқарасын қарастыратын болсақ: «Басқа марксистер сияқты ... ... ... ... күш ... толық бағаламады. Сонымен
катар ол 1917 жылдың жағдайында бұрынғы орыс ... ... ... ұмтылысын ете қуатты одақтас ретінде пайдалануға
болатындығын түсінді. Дегенмен, большевиктер ұлттардың ... ... бере ... ... ... ... ... жағдайда большевиктер басқа халықтарға тіл, ... ... ... ... ... ... көп ... мемлекетке мүше
болуға шақырудан басқа ештеңе ұсына алмады.»
Гувер институтының аға ғылыми қызметкері Конквесттің ... ... ... саяси жағынан ыдырап кетуінен қауіптенген большевиктер
азамат соғысы барысында ... ... ... ... ... азия ... ... қозғалысын күшпен
басуға кірісті. Демократиялық және ... ... ... ... ықпалды ұлтшыл үйымы 1917 жылдың 5—13 желтоқсанында
Орынборда өткен съезінде «Алашорда» атты өз ... ... 1918 ... ... ... әскерлері қалаға басып кірді, сонымен тәуелсіз
қазақ мемлекеті қысқа ғана өмір ... - ... ... ... ... жылға дейін–ақ Ленин өкімет үшін күресте Шығыстың маңызы зор
екендігін атап көрсеткен. Отар елдердің халықтары ... ... ... роль ... деп сеніп, ол ұлттардың өзін-өзі билеу
ұранын бар күш-жігерімен қолдады......
1917 жылы ... ... ... ... ... ... ... ең маңызды талаптарының бірі ретінде территориялық
автономия беру ... ... ... ... ... ... ... келген аграрлық мәселемен тығыз байланысты еді.
1919 жылы ... ... ... ... ... ... ұлтшылдар қолында емес, Мәскеу іріктеп алған
сенімді коммунистерден, оның ... ... ... ... Сол
себепті ол ұлт мүддесін қорғау құралы бола ... 1919 жылы ... ... қадамдарынан бастап қазақ даласындағы саяси
өкіметтің барлық органдары ... ... ... ... ... ... 1920 жылы қа зан ... Қазақ
Автономиялық Қеңестік социалистік республикасы қурылды. Бірінші кырғыз
(казақ) съезінде аграрлық мәселе жөнінде ... ... ... тоқтату,
бірақ бұрын қоныстанған орыс отаршылдарына 1916—1917 жылдары қазақтардан
тартып алынған жерлерді пайдалануға рұқсат беру туралы шешім қабылданды.
1921 және 1922 ... ... ... ... ... бұл ... ... тәртібіне қарсылығын әлсіретті.
Большевиктер революцияға ұзақ дайындалды және өкімет басына келерде
елді қалай билеу ... ... ... болды, ал ұлтшылдарда мұның
бірі де болмады. Оларға ... ... ... ... кадрларын
дайындап шығаруға уақыт жетпеді. 1917 жылы ұлт ... ... ... ... консервативтік, либералдық және ... ... ... ... ... ... жасады. Ұлтшылдардьщ
тағы бір әлсіздігі негізінен орыстардан және ... ... ... өз ... ... білмеуінде, ал кейбір буындарда осыған
ынтаның жоқтығында да еді...
Сонымен, Кенес Одағы теория мен өмір ... ... ... ... ... басын түгелдей бір орталыққа бағындырып,
барлық өкімет күшін өз қолдарына топтастыруға ұмтылысы мен күйреген патша
тәртібінен кейін де өз күшін сақтап қалған ... ... ... ретінде дүниеге келді. Бірақ Одақ уақытша шешіма дүниежүзілік
кеңестік типтегі зор державаға жету ... ... ... ... ... үкімет өзін-өзі билеу тұрғысынан алғанда аз ұлттар
үшін бұрынғы патша өкіметінен де кытымыр болып шықты: ол ұлттардың саяси
партияларына, рулық ... діни және ... ... ... Кеңес Одағы унитарлык, бір орталыққа бағындырылған, тоталитарлық
мемлекет ретінде ... ... ... ... ешқашан да ондай болған
емес..» - деп мәлімдейді.
Ұлыбританиядағы Суонси колледжінің Ресей мен ... ... ... ... ... ... ... етек жаюы» атты
еңбегінде: « 25 қазанда басталған орыс резолюциясы ... ... шын ... ... да ... емес. Ол бар болғаны
Петроградтағы мемлекеттік төңкеріс қана... Тек ... ... ... соғысы барысында бұл төңкеріс жалпы ... ... ... Сол себептен де большевиктердің өкімет басына келерде өздерін
ұлттық шет ... ... да ... ... ... ... ... негіз жоқ.» - делінген. [45. – 153].
Калифорния университетінің профессоры Кенездің ... ... ... орнауы туралы көзқарасын баяндасақ: «Ақтар козғалысының
саяси жеңілістерінің ішінде, әсіресе, большевиктерге қарсы үкіметтер және
ұйымдармен бірлесе ... ... ... ... ... жоқ. ... ... орыстан басқа халыктар тұратын ұлт аймақтары жерінде
пайда болды. Олардың көбі өз ... үшін ... ... ... еді. ... ... ... алдында араларындағы
қайшылықтарға қарамастан біртүтас майдан құру міндеті түрды, бірақ ақтар
қозғалысының ... ... ... ... болжауға қабілетсіз орыс
ұлтшылдарынан тұрды. Өзінің көрсоқырлығымен, орыс империясының ... ... да ... ... ... ... ... Деникин
ерекше кезге түсті. Оның саяси түғыры — «Ұлы Ресей, біртүтас ... ... ... әдебиеттер:
Қазақстан тарихы. Очерктер. – Алматы., 1994.
Қыдырәлі Д. Мұстафа Шоқай. – ... ... Т. ... ... және ... // ... 1997. №11.
Әмірхан М. Заки Валиди. «Тілден, діннен айырылмаңдар!//Қазақ әдебиеті».
Кульшарипов М.М., Юлдашбаев А.М. Заки Валиди полтик и ... ... 2010/ ... Н. Фрай ... Валиди как иранист»
Сонда: Тургут У. Заки Валиди как государственный деятель.
Ахмет Заки ... ... ... ... к ... жизни и
творчества. – Уфа., 1990.
Султанбеков Б. История ... – Уфа., ... Қ.С. ... ... ... курсы. – Алматы., 2009. – 376б.
Қара А. Мұстафа Шоқай: Өмірі. Күресі. Шығармашылығы. – ... ...... М. Туркестан под властью Советов. – Париж.,1935.
Нұрпейісов К. Алаш һәм Алашорда. – Алматы.,1995. 233-234 ... М. ...... – Т.1.- 1998. – 100-101 ... К. Л. Әлем таныған тұлға. – Алматы., 2001.
Ә. Бөкейхан. ... ( ... / Гл. ред. Р. ... ... ... А. Революция и киргизы, жизнь национальностей,. 1919. 3
тамыз, ... К. ... ... ... Т. Р. ... труды. – Алматы.,1984. - 64 – 68; 92-95; 201бб.
Қоңыратбаев О. Тұрар ... ... және ... ... ... Қазақстан., 1994. – 24, 107-109 бб.
Рыскулов Т. Собрание сочинении в 3-х ... Том 2. – ... 1997. ... Т. Қазақ ауылында Совет үкіметінің ... және ... ... ... С. ... большевиктері Совет өкіметін орнату жолындағы
күресте.- Алматы., 1973.
Покровский С. Ленин и победа Советской ... в ...... А. Путь Казахстана к социализму. – Алматы., 1970.
Нұрпейісов К. Ұлы Октябрь және Қазақстан.- Алматы., 1983.
Ермұратов Х.Д. Октябрь нұрландырған өңір.- ... ... З. Ұлы ... және Қазақстан. – Алматы., 1978. – 24б.
Елеуов Т. Қазақстанда Совет Өкіметі қалай ...... ... ... ... ... революциясының 32 жылдығы.
–Алматы., 1949. – 28б.
Беликова Л.И. ... ... за ... ... ... ... в Приморье. – Владивосток., 1960.
Нұрпейісов К. Становление Советов в Казахстане. – Алматы., 1987.
Андреев А.М. Местные советы и ... ... ...... А.Ф. Россия на историческом повороте. – Москва., 1993.
Нұрпейісов К. Алаш һәм Алашорда. - А., 1995.
Сонда....
Қозыбаев М. ... ... А., ... Т. ... тарихының ХХ ғасырдағы өзекті мәселелері. –
Алматы., 2003.
Есмағамбетов К.Л. Қазақтар шет ел ...... ...

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 54 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Кеңес өкіметі және оның орнауы мәселелері ұлт зиялылары еңбектерінде54 бет
1917 ж. Қазан революциясы және Қазақстанда Кеңес өкіметінің орнауы7 бет
Кеңес өкіметінің орнауы60 бет
Қазан төңкерісі және Қазақстанда Кеңес өкіметінің орнауы6 бет
Қазақстанда Кеңес өкіметінің орнауы. Өлкедегі азамат соғысы (1917-1920 жж.)13 бет
Ақпан революциясынан кейін қазақ зиялыларының қазақ автономиясын жүзеге асыру жолындағы қызметі103 бет
Қазақстан тарихы жоғары және арнаулы орта оқу орындарына арналған оқулық440 бет
"психологиялық кеңес беру"19 бет
1837-1847 жж. кенесары ханның басшылығымен болған көтеріліс10 бет
1837-1847 жылдардағы Кенесары бастаған ұлт-азаттық көтеріліс14 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь