Қазақ хандығы құрылуының саяси алғышарттары

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3
1 ҚАЗАҚ ХАНДЫҒЫ ҚҰРЫЛУЫ ҚАРСАҢЫНДАҒЫ ӘБІЛҚАЙЫР ХАНДЫҒЫНЫҢ САЯСИ ЖАҒДАЙЫ
1.1 «Көшпелі өзбектер» ұлысы және оның ішкі саясаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..10
1.2 Әбілқайыр хандығының көрші елдермен саяси қарым.қатынастары ... ... ...14
2 XV ҒАСЫРДАҒЫ МОҒОЛСТАН МЕН ТЕМІР ӘУЛЕТІ МЕМЛЕКЕТТЕРІ
2.1 Қазақ хандығы құрылуы қарсаңындағы Моғолстан ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 26
2.2 XV ғасырдың ортасындағы Мәуереннахрдағы Темір әулеті мемлекетінің саяси өмірі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..39
ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...51
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..56
Диплом жұмысының өзектілігі. Қазақ халқының тарихындағы ең өзекті мәселелердің бірі – Қазақ хандығының құрылуы. Қазақ мемлекеттілігі мен «қазақ» атауының түпкілікті қалыптасуында бұл өте маңызды тарихи оқиға болды. Ол ұлан-байтақ өңірді мекендеген қазақ тайпаларының басын қосып шоғырландыруды, қазақтың этникалық территориясын біріктіруде, қазақтың байырғы заманнан басталған өз алдына жеке ел болып қалыптасуын біржолата аяқтатуда аса маңызды және түбегейлі шешуші рөл атқарды. Қазақ хандығының құрылуына ықпал еткен алғышарттардың бірі және маңыздысы – саяси алғышарттар. Қазақ хандығы құрылуының саяси алғышарты мәселесі сол кезеңдегі Қазақстан территориясындағы Әбілқайыр хандығы, Моғолстан және Темір әулеті мемлекетінің ішкі және сыртқы саяси жағдайларымен байланысты. XV ғасырдың ортасында Қазақ хандығының құрылуына Дешті Қыпшақ аумағын мекендеген тайпалардың этникалық, рухани дамуының барысы, осы аумақтағы мемлекеттік құрылымдардың саяси даму үрдістері алып келді. Аталған факторлар хандықтың құрылуына тікелей негіз болып саналса, XV ғасыр ортасындағы Моғолстан, Мәуереннахр және Дешті Қыпшақ аумағындағы саяси құрылымдардың ішкі саяси жағдайлары мен бір-бірлерімен саяси қарым-қатынастары өзінше рөл атқара алды. XV ғасырдың 50-ші жж. аталған территориялардағы мемлекеттердің саяси жағдайының қандай бағытта жүргендігін анықтау, бізге не себепті Қазақ хандығының негізін қалаған сұлтандар – Керей мен Жәнібектің Моғолстанға көшкендігін және не себепті Моғолстан ханы Есенбұға оларға өз елінің батыс жағындағы өңірден иелік бергендігін түсінуге мүмкіндік береді. Сол себепті де Қазақ хандығының құрылу қарсаңындағы аталған аймақтардағы мемлекеттер: Әбілқайыр хандығының, Моғолстанның және Мәуереннахрдағы Ақсақ Темір ұрпақтары мемлекетінің ішкі, сыртқы саяси жағдайларына назар аударып, біз қарастырып отырған мәселеге қаншалықты қатысы бар екенін анықтау өзекті болып табылады.
XV ғасырдың орта тұсында Әбілқайыр хандығының сыртқы саяси жағдайы оның ішкі саяси жағдайымен қатар дамып, бір-бірімен үндесіп жатты. Ішкі саяси өмірдегі көптеген мәселелер сыртқы саясатта да көрініс береді. Сол себепті де Әбілқайыр хандығының XV ғасырдың 40-50-ші жылдарындағы сыртқы саяси жағдайы хандықтың осы кезеңдегі жалпы саяси жағдайын қалыптастырып, оның саяси өмірі мен дамуының құрамдас бөлігі болып есептелетіндіктен, оны талдау да Қазақ хандығының құрылуының саяси алғышарттарын түсінуге, білуге мүмкіндіктер береді.
1. Мұхаммед Хайдар Дулати. Тарихи Рашиди, парсы тіліндегі қолжазба нұсқасынан тәржімалаған Ислам Жеменей. Жалпы ред. Басқарған және алғысөзін жазған Әбсаттар Дербісәлі, Алматы: Тұран, 2003, 616 б.
2. Кәрібаев Б. Б. XV ғасырдың 40-50 жж. Әбілқайыр хандығының Моғолстан және Мәуереннахрмен саяси қарым-қатынастарының мәселелері жөнінде// ҚазҰУ хабаршысы. Халықаралық қатынастар және халықаралық құқық сериясы. № 1-2 (39-40). 2009.
3. Материалы по истории казахских ханств в XV-XVII вв. (Извлечения из персидских и тюркских сочинений) Составитель: К. Ибрагимов, Н. Н. Мингулов, К. А. Пищулина, В. П. Юдин. А.,1969.
4. Тарих-и Абулхаир-хани// МИКХ. Составитель: К. Ибрагимов, Н. Н. Мингулов, К. А. Пищулина, В. П. Юдин. А.,1969.
5. Таварих-и гузида-йи нусрат-наме.// МИКХ. Составитель: К. Ибрагимов, Н. Н. Мингулов, К. А. Пищулина, В. П. Юдин. А.,1969.
6. Фатх-наме.// МИКХ. Составитель: К. Ибрагимов, Н. Н. Мингулов, К. А. Пищулина, В. П. Юдин. А.,1969.
7. Қадырғали Жалайыр. Жылнамалар жинағы. – Алматы, 1997.
8. Әбілғазы. Түрік шежіресі. – Алматы, 1992.
9. СМИЗО
10. Ахмедов Б. А. Государство кочевых узбеков. – М.,1965.
11. Пищулина К. А. Юго-Восточный Казахстан в середине XIV-начале XVI вв. (Вопросы политической и социально-экономической истории). – Алма-Ата, 1977.
12. Бартольд В. В. Улугбек и его время. Соч., Т. II., Ч.2. – М., 1964.
13. Бартольд В. В. История культурной жизни Туркестана. Соч., - Т.I., Ч.1. – М., 1963.
14. Якубовский А. Ю. Самарканд при Тимуре и Тимуридах. – Л., 1993.
15. Ахмедов Б. А. Из политической истории Хорезма XV в. Известия АН УзССР, 1960. - №5.
16. Сафаргалиев М. Г. Распад Золотой Орды// На стыке континентов и цивилизаций...(Из опыта образования и распада империй X-XIVвв.). – М., 1996.
17. Кляшторный С. Г., Султанов Т. И. Казахстан: летопись трех тысячелетий. – Алматы, 1992.
18. Нығмет Мыңжан. Қазақтың көне тарихы.
19. Қазақстан тарихы/Қаражан
20. Кәрібай Б. Түркістан және Қазақ хандығы. – Алматы, 1999.
21. Кәрібаев Б. Әбілқайыр хандығының көрші елдермен саяси қарым-қатынастары// Ақиқат, №11, 2008, - 97-106 бб.
22. Кәрібаев Б. Темір әулетінің тағдыры// Ана тілі, №52 (941). Желтоқсанның 25-і, 2008 жыл. 36-бет.
23. Кәрібаев Б. Б. XV ғасырдың ортасындағы Мәуереннахрдағы Темір әулеті мемлекетінің саяси жағдайы// ҚазҰУ хабаршысы. Шығыстану сериясы.№4 (45). 2008, 45-53 бб.
24. Кәрібаев Б. Б. Қазақ хандығының құрылу қарсаңындағы Дешті Қыпшақ, Мәуереннахр және Моғолстанның саяси жағдайы (XV ғ.50-ші жылдары)// Қазіргі Қазақстан ғылымындағы әлемдік тарих мәселелері. Проблемы всемирной истории в контексте современной казахстанской науки: Респ. ғыл.-теор. конф. материалдары. Материалы Респ. науч.-теор. конф. Ред. кол. А. И. Купчишин, К. Т. Жумагулов: Каз. Гос. Нац. ун-т им. Аль-Фараби. – Алматы , 2001, - 74-78 б.б.
25. Бартольд В. В. Соч., - Т.V., - М. 1964.
26. Бахр аль Асрар.// МИКХ. Составитель: К. Ибрагимов, Н. Н. Мингулов, К. А. Пищулина, В. П. Юдин. А.,1969.
27. Султанов Т. И. Рождение казахской государственности. История Казахского ханства. – Алматы: Мектеп, 2003. – 160 с. – (Серия «Слово Седьмое»).
28. Мырза Хайдар Дұғлат. Тарих и Рашиди., Теһран: Мирас мәктуб, 2004.
29. Қазақстан тарихы. – Алматы, 1998.
30. Шайбанинаме.// МИКХ. Составитель: К. Ибрагимов, Н. Н. Мингулов, К. А. Пищулина, В. П. Юдин. А.,1969.
31. И. Жеменей. Моғолдар және дулат әмірлігі.// ҚазҰУ хабаршысы. Тарих сериясы, №1(44). 2007. – 19-24 бб.
32. Қазақ совет энциклопедиясы, 7-том.
33. Бартольд В. В. Соч., - Т.ІІ., - М. 1963.
34. Муйнаддин Натанзи. Мунта хап ат-тауарих муйни.// МИКХ. Составитель: К. Ибрагимов, Н. Н. Мингулов, К. А. Пищулина, В. П. Юдин. А.,1969.
35. Қырғыз ССР тарихы, 1-том, - Фрунзе, 1968.
36. Қазақ совет энциклопедиясы, 2-том.
37. Қазақ совет энциклопедиясы, 4-том.
38. Мирза Мухаммед Хайдар. Тарих-и Рашиди. Введение, перевод с персидского А. Урунбаева, Р. П. Джалиловой, Л. М. Епифановой. – Ташкент, 1996.
39. Златкин И. Я. История Джунгарского ханства (1635-1758) ИНА АН СССР. М., 1964.
40. Дәуірбаева Н. XV ғасырдағы Қазақ хандығының саяси жағдайы.// ҚазҰУ хабаршысы. Тарих сериясы, №1(44). 2007. – 29-30 бб.
41. История Узбекской ССР. Т. 1. С древнейших времен до середины XIX века. – Ташкент, 1967.
42. Захир ад-дин Мұхаммед Бабыр. Бабырнама. Толықтырылып екінші басылуы. – Алматы, 1993.
43. Мюллер А. История ислама с основания до новейших времен. – Спб., 1896.
        
        қазақстан республикасының білім және ғылым министрлігі
әл-фараби атындағы қазақ ... ... ... ... және ... ... кафедрасы
Диплом жұмысы
ҚАЗАҚ ХАНДЫҒЫ ҚҰРЫЛУЫНЫҢ САЯСИ АЛҒЫШАРТТАРЫ
Орындаған__________________ Шәкірт Е.____________________"_____"
___________2010 ж.
/қолы /
/А. Ж. Ә./
Ғылыми жетекші__т. ғ. к., доц. ... Б. ... ... /А. Ж. ... ... ж.
Қорғауға жіберілді:
Кафедра меңгерушісі
т. ғ. д., проф.Омарбеков Т. О.________________________
_________________ ... ... ... ... ХАНДЫҒЫ ҚҰРЫЛУЫ ҚАРСАҢЫНДАҒЫ ӘБІЛҚАЙЫР ХАНДЫҒЫНЫҢ САЯСИ ЖАҒДАЙЫ
1. «Көшпелі өзбектер» ұлысы және оның ішкі
саясаты......................................10
1.2 Әбілқайыр ... ... ... ... ... XV ... ... МЕН ТЕМІР ӘУЛЕТІ МЕМЛЕКЕТТЕРІ
2.1 Қазақ хандығы құрылуы қарсаңындағы
Моғолстан........................................26
2.2 XV ғасырдың ортасындағы Мәуереннахрдағы ... ... ... саяси
өмірі.......................................................................
...........................................39
ҚОРЫТЫНДЫ...................................................................
........................................51
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН
ӘДЕБИЕТТЕР..................................................................
....56
КІРІСПЕ
Диплом жұмысының өзектілігі. Қазақ халқының тарихындағы ең ... бірі – ... ... құрылуы. Қазақ мемлекеттілігі мен
«қазақ» атауының түпкілікті қалыптасуында бұл өте ... ... ... Ол ... ... ... ... тайпаларының басын қосып
шоғырландыруды, қазақтың этникалық территориясын ... ... ... ... өз ... жеке ел болып қалыптасуын біржолата
аяқтатуда аса маңызды және түбегейлі шешуші рөл ... ... ... ... ... ... бірі және ... – саяси
алғышарттар. Қазақ ... ... ... ... ... сол
кезеңдегі Қазақстан территориясындағы Әбілқайыр хандығы, Моғолстан және
Темір әулеті мемлекетінің ішкі және ... ... ... ... ғасырдың ортасында Қазақ хандығының құрылуына Дешті Қыпшақ ... ... ... ... ... ... осы аумақтағы
мемлекеттік құрылымдардың саяси даму ... алып ... ... ... құрылуына тікелей негіз болып саналса, XV ғасыр
ортасындағы Моғолстан, Мәуереннахр және ... ... ... ... ішкі ... ... мен бір-бірлерімен саяси қарым-
қатынастары ... рөл ... ... XV ... 50-ші жж. аталған
территориялардағы мемлекеттердің саяси жағдайының ... ... ... ... не ... ... хандығының негізін қалаған
сұлтандар – Керей мен Жәнібектің Моғолстанға көшкендігін және не ... ханы ... ... өз ... ... ... өңірден иелік
бергендігін түсінуге мүмкіндік береді. Сол себепті де Қазақ хандығының
құрылу ... ... ... ... ... ... және Мәуереннахрдағы Ақсақ Темір ұрпақтары
мемлекетінің ішкі, ... ... ... ... ... біз қарастырып
отырған мәселеге қаншалықты қатысы бар екенін анықтау ... ... ... орта ... ... ... сыртқы саяси
жағдайы оның ішкі саяси ... ... ... ... ... ... ... өмірдегі көптеген мәселелер сыртқы саясатта да көрініс береді.
Сол ... де ... ... XV ... 40-50-ші жылдарындағы
сыртқы саяси жағдайы хандықтың осы ... ... ... ... оның ... өмірі мен дамуының құрамдас бөлігі болып
есептелетіндіктен, оны ... да ... ... ... саяси
алғышарттарын түсінуге, білуге мүмкіндіктер береді. Әбілқайыр ... ... ... ... ... ... ... көлеңке тұстарын анықтап, тәуелсіз Қазақстан тарихы ... ... баға ... ... талдау қазақ тарихнамасындағы
күрделі мәселелердің бірі болып ... ... ... ... яғни XV ... ... ... ішкі-сыртқы жағдайы Керей мен Жәнібек сұлтандарға
жаңа мемлекеттің Қазақ ... ... ... ... ... ... XV ғасырдың ортасында Әбілқайыр мемлекетіндегі феодалдық
алауыздықтардың, ... ... мен ... ... ... 20 ... шығыс дешті қыпшақтан Моғолстандағы Жетісуға қоныс аударуы және
батыс Жетісуда қазақ ... ... ... ... мен қазақ
халқының тарихи тағдырына қатысты аса маңызды оқиға болды. Бұл ... ... ... ... және ... өз ... жеке халық
болып қалыптасу барысын аяқтауына территориялық тірек, саяси-экономикалық
негіз болды. Қазақ хандығы ... ... ... ... ... саяси алғышарттардың барысын айқындауға мүмкіндік береді.
Қазақ хандығының құрылуына саяси ... ... әсер ... бірі Мәуереннахрдағы Темір әулетінің мемлекеті болды. Егерде
XV ғасырдың ортасында Әбілқайыр хандығындағы этносаяси жағдайлар ... ... ... ... ... оның ... ішкі ... жағдайлар Қазақ хандығының Моғолстан аумағында
ту көтеруіне алып келді. Ал нақты Моғолстанның батысында Қазақ ... – оның ... ... ... ... XV ... жүргізілген саяси қарым-қатынастардың нәтижесі болып саналады.
Сондықтан да біз үшін XV ғасырдың орта тұсындағы Темір әулеті ... және ... ... ... ... ... ... деректік қоры. Қазақ хандығының тарихын зерттеуде
атақты Мұхаммед Хайдар Дулатидың «Тарихи Рашиди» еңбегінің ... ... зор. ... ... құрылуы мен дамуына байланысты ... ... ... дейін осы дерекке сүйенеді. Қазақ хандығының
құрылуы туралы Мырза ... «... сол ... ... ... Дешті Қыпшақ
даласына түгелдей билік жүргізіп отырған кезі еді. Жошы ... ... ... ... пен ... хан одан ... Жете ... кетіп қалған еді. Есенбұға хан оларды құрметтеп қарсы алып,
Жетенің батыс жағындағы Шу маңын және Қозыбасыны ... 110/ деп ... Х. ... XV ғасырдың ортасындағы Моғолстан мен Мәуереннахр қарым-
қатынасына ... ... ... ... Атап ... ханы ... ... шығыс аймақтарына жасаған
жорықтары, Әбу Сайд ... ... ... тойтарыс беруі, Моғолстан
ханының Мәуереннахрға үнемі қауіп-қатер төндіріп отырғандығы ... Ал енді XV ... ... ... ... ... ... елдері арасында болған ... ... ... ... саяси қарымқатынастардың барысы жөнінде ешқандай мәліметтер
бермейді. ... ... ... мәліметтерінен саяси қарым-
қатынастардан гөрі, осы ... ... ... жиі жүргенін
байқаймыз/2. 120/.
Қазақ хандығы ... ... ... XV ... ... ... ... материалдар (МИКХ) жинағында кездеседі/3/.
Әбілқайыр хан мен Темір әулеті ... ... ... келтірілген. Ал «көшпелі өзбектер» басшысы мен маңғыт
ұлысының байланыстары «Таварих-и ... ... ... ... ... және Қадырғали Жалаиридің «Жылнамалар ... ... ... «Түрік шежіресінде»/8/ Әбілқайыр ханның
Мәуереннахрға жорығы мен Мұхаммед Жөкімен байланыстары туралы нақты ... ... Орда ... ... жинағында (СМИЗО)/9/ Мәуереннахр
билеушілері Әбу Сайд пен Абдолланың күресі, Әбу ... ... ... бар.
Диплом жұмысының зерттелу деңгейі. Қазақ хандығының құрылуының саяси
алғышарттары мәселесіне байланысты кеңестік дәуірде бірнеше еңбектер жарық
көрді. ... Б. А. ... ... «Көшпелі өзбектер мемлекеті» (1965)
еңбегінде Әбілқайыр хандығының ... ... ... ... әулетімен, Темір әулеті мемлекетімен қарым-қатынасы, Әбілқайыр
ханның ішкі-сыртқы саясаты мәселелерін қарастырады. Б. А. ... ... ... ... әулетімен саяси қарым-қатынасын: «Өзбектер
Сырдарияны иелену ... ... ... мемлекетінің тікелей көршісіне
айналды және Темір ұрпақтарының билік үшін ... ... ... ... өздерінің үздіксіз жорықтарымен Мәуереннахрдың отырықшы
аудандарындағы тұрғындарды талантараждарға ұшыратып, үнемі оларды ... 59/ деп ... ... ... бұл ... ... ... К. А. Пищулина/11. 70/ Әбілқайыр хандығы мен Моғолстан
мемлекеттерінің қарым-қатынасы әртүрлі дәуірде ... ... алып ... жылы К. ... Н. Н. ... К. А. ... В. П. ... Қазақ хандығының тарихына байланысты материалдар жинағы/3/
жарық көрді. Жинақта Қазақ хандығының ... ... ... ... мен
Моғолстан, Әбілқайыр және Темір мемлекеттерінің өзара ... ... бар. ... XV ... ... жартысындағы Моғолстандағы
саяси бытыраңқылық пен қалмақ шапқыншылығы жайында ... ... Орта ... ... ... ... ... тарих ғылымында
жақсы қарастырылған деуге болады. Тіпті, оның XV ... ... ... ... ... зерттеулер бар. Атақты зерттеуші В. В.
Бартольд шығармаларында мәселеге ... ... ... деректер
негізінде жанжақты ... ... ... тұсындағы саяси
бытыраңқылықтың басталуы, тақ ... үшін ... Ала ... ... ... пен ... арасындағы күрестің барысы, себептері мен
нәтижесі, Әбу Саид тұсындағы мемлекеттің жағдайы ... ... ... ... хандығы құрылуы қарсаңындағы Мәуереннахрдың ішкі саяси
өмірінің ... ... ... ... ... ... ... автордың «Түркістанның мәдени өмірінің ... де бар. ... ... мемлекетінің саяси жағдайын зерттеуге А. Ю.
Якубовский/14/, Б. А. Ахмедовтың/15/ қосқан үлесі зор.
М. Г. ... өз ... ... ... мен Батыс
Сібірдегі Шайбан әулеті байланыстарын қарастырса, ал С. Г. ... ... И. ... ... ... саяси қызметі, Моғолстан мен Темір
мемлекетінің саясаты, Қазақ хандығының құрылу барысы т.б. ... ... ... ... ... ... бірінің авторы Н. Мыңжан М.
Х. Дулати ... ... XIV-XV ... ... ... ... отырып, Керей мен Жәнібек бастаған қазақ руларының Моғолстан
территориясына көшіп ... ... ... ... ... қарсаңындағы жалпы жағдайға сипаттама береді/18. 219-228/. Қ. ... ... ... оқулықта XV ғасырдың ортасындағы саяси
жағдайы қысқаша ... ... ... еңбектердің көпшілігін тәуелсіз Қазақстан
тарихнамасында Қазақ хандығының тарихымен ... ... ... ... Б. Б. ... ... ... «Түркістан және Қазақ хандығы»
(1999)/20/ еңбегінде Әбілқайыр хандығы мен ... ... ... ... Дешті Қыпшақтың оңтүстік өңірлерінің геосаяси ролі
туралы талқылайды. Мәселеге тікелей қатысты автордың ... ... ... ... Атап ... ... ... құрылуның қарсаңындағы
Әбілқайыр мемлекетінің саяси жағдайы «Әбілқайыр хандығының көрші елдермен
саяси қарым-қатынастары»/21/ атты ... ... ... ... ... ... ... Сібіірдегі Шайбан әулеті, Моғолстан
мемлекетімен байланыстарын көрсету мәселелері қарастырылып, ... ... ... ... ... ... ... үздіксіз
күрестердің себептерін ашып көрсетеді/21. 97-106/. Осы кезеңдегі Темір
әулетінің саяси жағдайы ... ... ... ... ... ... ... Темір әулеті мемлекетінің ... т. б. ... ... ... ... ... Дешті Қыпшақ, Мәуереннахр және Моғолстанның саяси ... ... 50-ші ... «XV ... 40-50 жж. ... хандығының
Моғолстан және Мәуереннахрмен ... ... ... мақалаларында Қазақ хандығының құрылуына қолайлы жағдай
туғызған саяси алғышарттар талданады. Жан-жақты ... ... ... ғылыми тұжырымдар жасайды: 1) XV ... ... ... ... көрші елдермен жүргізген саяси қарым-
қатынастарының достық қатынаста болмауы Қазақ ... ... үшін ... ... 2) ХV ... ... ... саяси
бытыраңқылық Керей мен Жәнібектің Шу, Қозыбасы өңіріне ... ... ... 3) Мәуереннахрдағы ішкі саяси жағдай мен Моғолстанмен ... ... ... ... алғашарты болды.
Диплом жұмысының мақсаты мен міндеттері. ... ... ...... хандығының құрылу қарсаңындағы саяси алғышарттарды зерттеу.
Осы мақсатқа жету барысында төмендегідей міндеттер қойылды:
- Мәселеге қатысты зерттеулер, деректер мен ... ... ... ... ... ... XV ... ортасындағы «көшпелі өзбектер» мемлекетінің ішкі саяси
жағдайын ... ... ... ... ... ... байланыстарын талдау;
- Қазақ хандығының құрылу қарсаңындағы Моғолстан мемлекетінің саяси
жағдайын қарастыру;
- XV ғасырдағы Темір әулеті ... ... ... ... ... мен ... саяси байланыстарын көрсету;
- Қазақ хандығының құрылуының саяси алғышарттарын тұжырымдау.
Диплом жұмысының ... ... ... ... ... ғылымының дамуы барысында қалыптасқан және Қазақстан тарихы
мәселелерін зерттеуде жасалынған жаңаша тарихи ойлау тұжырымдарының бірлігі
құрайды. Диплом ... ... ... ... сол кезеңнің
тарихи жағдайын зерттеуді мақсат ету және тарихи үрдістер мен ... ... ... ... қарастыруға бағытталған тарихилық
принципі басшылыққа алынады. Тәуелсіз Қазақстанның тарих ғылымы тұрғысынан
тарихнамалық тәжірибені ... ... ... ... ... ... арқылы алынған нәтижелерге объективті баға беру міндеттеледі.
Кеңестік тарихнамада орын ... ... ... ... ... ... ... енгізіледі.
Диплом жұмысының ғылыми жаңалығы мен нәтижелері. Қазақ халқының
тарихындағы ең өзекті мәселелердің бірі – ... ... ... ... мен ... ... түпкілікті қалыптасуында бұл өте
маңызды тарихи оқиға болды. Ол ... ... ... ... қосып шоғырландыруды, қазақтың этникалық территориясын
біріктіруде, қазақтың байырғы заманнан басталған өз ... жеке ел ... ... ... аса ... және түбегейлі шешуші рөл
атқарды. Қазақ хандығының құрылуына ықпал еткен алғышарттардың бірі ...... ... ... ... құрылуының саяси алғышарты
мәселесі сол кезеңдегі Қазақстан территориясындағы Әбілқайыр хандығы,
Моғолстан және ... ... ... ішкі және ... саяси
жағдайларымен байланысты. XV ғасырдың ортасында Қазақ хандығының құрылуына
Дешті Қыпшақ аумағын мекендеген тайпалардың ... ... ... осы ... ... ... саяси даму үрдістері алып
келді. Аталған факторлар хандықтың құрылуына тікелей ... ... ... ... ... ... Мәуереннахр және Дешті Қыпшақ аумағындағы
саяси құрылымдардың ішкі саяси жағдайлары мен ... ... ... рөл ... ... Диплом жұмысының негізгі жаңалығы
да – Қазақ хандығының құрылу қарсаңындағы ... ... ... хандығының, Моғолстанның және Мәуереннахрдағы Ақсақ
Темір ... ... ... ... ... жағдайларын салыстыра
талдау болып табылады. XV ... 50ші жж. ... ... ... ... ... бағытта жүргендігін анықтау, бізге
не себепті Қазақ хандығының негізін қалаған ... мен ... ... және не себепті Моғолстан ханы Есенбұға оларға өз
елінің батыс жағындағы өңірден иелік бергендігін ... ... ... жұмысының негізгі нәтижелері – Қазақ хандығы құрылуының
қарсағындағы Әбілқайыр, ... ... ... ... ... мен ... байланыстарын талдай отырып, Қазақ хандығының ққрылуына
ықпал еткен қолайлы жағдайларда анықтау.
Диплом жұмысының хронологиялық-территориялық шеңбері. Диплом жұмысында
XV ... ... XV ... ... ширегіне дейінгі саяси оқиғалар
қамтылады. Әсіресе, XV ғасырдың 40-50- ші жылдарындағы ... ... ... ... XV ғасырдағы Дешті Қыпшақ, Моғолстан,
Мәуереннахр және оларға көршілес аймақтарды қамтиды.
Диплом ... ... ... екі ... ... және
пайдаланылған әдебиеттер тізімінен ... ... ... ... Моғолстан және Мәуереннахрдағы XV ғасырдың басынан Керей ... ... ... ... ... дейінгі саяси мәселелер мен
алғышарттар қарастырылады.
1 ҚАЗАҚ ХАНДЫҒЫ ҚҰРЫЛУЫ ... ... ... ... ... 1 ... өзбектер» ұлысы және оның ішкі саясаты
Қазақ хандығының ... XV ... ... ... ... С. ... Т. И. Сұлтанов пікірінше, Қазақ хандығының құрылуы 1458 және
1462 жж. аралығындағы Өзбек ұлысы ... Орыс хан ... ... ... Моғолстан аумағына көшуі мен 1468 жылы ... хан ... ... ... өзбектер» мемлекетінің ыдырауымен байланысты/17.
217/.
XV ғасырдың 20-шы ... ... ... ... ... Қыпшақ)
территориясында бірнеше тәуелсіз иеліктер болды: Арал ... ... ... және Ембі ... аралығында Шайбанилық Жұмадық хан ұлысы;
батысқа қарай – Ғази би ... ... ... ... Шайбанилық Мұстафа хан
Атбасарда, Кебек би мен Адаббек бүркіт Тура аймағында билік ... ... Қожа хан ... орналасты. Осындай саяси жағдайда тарихи сахнаға
Әбілқайыр хан ... В. ... ... ... (1428-1468) билік етуінің тарихи
маңызын «көшпелі өзбектердің» күшеюі мен оның ... ... ... ... ... ... ... Оның шығу тегі:
Әбілқайыр хан – Дәулет шайх – ......... ......
Жошы Бұқа – Банииал Бақадүр – Шибан – Жошы – ... ... 218/. ... ... ... саяси оқиғалар туралы Масуд б. Осман
Кухистани, Мырза Хайдар, Махмұд б. ... т. б. ... ... ... ... ханның тарихы» атты тарихи шығарманың авторы Кухистани
мәліметтері бойынша, Әбілқайыр хан 1412 жылы ... ... ... ... ... ... ... хан Шибан ұрпағы Жұмадық ... ... оның ... үшін күрестеріне белсене араласады. Жұмадық ханның маңғыт
бектеріне ... ... он алты ... Әбілқайыр тұтқынға түсіп, маңғыт
билері рұқсатымен босатылады. ... хан ... ... ... ол тез
арада Өзбек ұлысы басшыларының ... ие ... 1428 жылы ... ... Сібір) он жеті жасар Әбілқайыр хан болып тағайындалады.
Дерек мәліметтеріне қарағанда хан ... тек ... ... және ... бахадүрлер ғана емес, мұсылман рубасылары да қатысты. Әбілқайыр
жақтастары қатарында төмендегідей тайпалар өкілдері ... ... ... йиджандар, табғұттар, дурман, қосшы, найман, тувай,
таймас, барақ, ұйғыр, қарлұқ, кенегес, үйсін, қоңырат, т. б./4. ... хан ... ... ... ғана ... XV-XVI ... ... ұлысының саяси өмірінде маңызды рөл атқарған, көп санды
маңғыт әмірлеріне де сүйенді. Маңғыт әмірі Едігенің ұлы ... ... ... ... Едігенің немересі Уақас би Әбілқайырды хан көтеруге қатысты.
Жас Әбілқайыр ... ... ... ... ... ... достық қарым-
қатынаста болды. Қадырали бектің айтуынша, олар «бір кеседен ас ішкен»/7/.
Кейінірек ... би ... ... қарсыласына айналып, Мұстафа ханмен
бірге ханға қарсы күресті. Көшпелі ... ... ... қарыздар
болған Әбілқайыр солардың мүддесіне сай саясат ... ... ... ... 219/. ... ішкі ... ... қырық жылдық билігіне қарамастан тұрақты болды. Әбілқайыр хан
Өзбек ұлысының жоғары ... ... Жошы ... ... ... ... ... болды. 1430 жылы хан сайланғаннан кейін Әбілқайыр
Шайбанилық Махмұд Қожа ... ... ... ... Тобыл өзенінің
жағалауында кездеседі. Соғыс барысында Махмұд Қожа хан ... ... Қожа хан ... хан бұйрығымен ұсталып, өлім жазасына кесіледі.
Ал Махмұд Қожа ханның ай ... ... ... ... ... дәстүрі
бойынша әйелдікке алады. Қолға түскен байлық пен әскери пайда әскерлер
арасында бөлініске салынады. ... ... ... мен әмірлерге құнды
заттар, белдік және жоғарғы шендер беріледі/17. 221/.
Әбілқайыр ханның Өзбек ұлысындағы ... ... ... ... және Ахмад хандарға қарсы жорық ұйымдастыру болды. Өзбек ұлысындағы
билік үшін күрес туралы нақты мәліметтерді қамтитын ... ... ... ... ... және Ахмад хандарды тек Жошы ұрпақтары деп атайды.
Ұлыс хандарының шығу тегі ... ... б. Вали ... ... келтіреді.
«Бахр ал-асрардың»/26/ авторы Махмұд және ... ... ... ... Мұхаммад хан – Темір хан – Темір Құтлұқ хан – Тоқай
Темір – Жошы.
Көшпелі ... ... ... жж. ... ... ... ... Махмұд және Ахмад хандарға қарсы жорыққа ... Тупа ... ... ... пен Ахмад ханды жеңеді. Әбілқайыр хан
«Дешті Қыпшақтың астанасы ... ... Орда ... ... қалада
ханның атымен теңге соғылады. Одан кейін Әбілқайыр хан біршама уақыт «Саин
(Бату)» ханның ... ... ... ... және ... ... өз
иеліктерін қайтарып алады. Әбілқайыр хан мен ... ... ... ... ... б. Вали ... ... деректер де
растайды. Махмұд хан теңгелері Қажытархан, ... ... ... ... ... ... қарсыластарын жеңіп, Шығыс Дешті
Қыпшақты біртұтас Көшпелі Өзбек мемлекетіне біріктіреді. Көшпелі қоғамның
ықпалды өкілдері мен ... ... ... ... ... ... ... алғашқы жеңістер Әбілқайыр хан билігін нығайта
түседі.Алайда көптеген Жошы ... ... ... Ибақ хан, ... ... ... мен ... т. б. Әбілқайырға бағынғысы келмеді. 1446
жылы Мұстафа хан ... ... ... Дала ... ... Есіл ... мен
Атбасар аймағына орналасты. Әбілқайыр ханның бұрынғы ... ... ... сәтсіз аяқталып, барлық мал-мүлік пен құнды заттар ... ... ... әмірлер мен жауынгерлер арасында бөліске түсті.
Мұстафа өзеннің арғы жағалауына қашып барып, Темір ... ... ... және онда XV ... 60-шы ... дейін билік құрады. 1446
жылы Әбілқайыр хан сырдария ... мен ... ... ... ... Аққорған, Өзкент өалаларын жаулайды. Сығанақ хандықтың
астанасы болып белгіленеді (Сығанаққа дейін ұлыстың астанасы Тұра, ... ... ... В. В. ... ... ... ханның
Сырдарияда тұрақтауы саяси маңызды тарихи оқиға болды/25. 220/.
Зерттеуші Т. И. ... ... ... ... болуы. Қазақ
хандығының тарихы» еңбегінде Қазақ хандығының құрылу жағдайын төмендегідей
баяндайды. XV ғасырдың 20-шы жылдарында ... ... ... ... ... Сол шайқастардың бірінде 1428 жылы Орыс ханның немересі ... ханы ... ... ... Шығыс Дешті Қыпшақта билікке Шибан ұрпағы
Әбілқайыр хан келген еді. Әбілқайыр өзінің қырықжылдық билігінде бірқатар
оқиғалар орын ... ... ... билікке көңілі толмаған дешті
тайпаларының мемлекет территориясынан көшіп ... ... ... хан ... да бұл ... ... ... айтарлықтай әсер ететінін
күтпеген еді/27. 37/.
«Фатхнаме» авторы Шадидің айтуынша, хижраның 864 жылы (1459 ... – 1460 ... ... айлары) Әбілқайырдың үлкен ұлы ... ... ... 45/. ... ... XV ғасырдың 50-ші жылдарында
Дешті Қыпшақта билік үшін күрес өршіді. ШахБудақ ... ... ... қалу
жолында осы шайқастардың бірінде қайтыс болуы мүмкін. Осыдан кейін
Әбілқайыр ... ... ... ... ... ... ... ұлының
кегін қайтаруда Дешті Қыпшақтағы Жошы ұрпақтарының ханзадаларын талқандап,
жанжаққа таратып жіберді. Әбілқайыр ханның саяси қарсыластарының қатарында
Орыс ... ... ... мен ... ... да ... Олар ... жағдайда «көшпелі өзбектер» мемлекетінен көшіп кетуге мәжбүр болды.
Моғолстан мемлекетінде тұрақтаған ... ... ... ханға қауіп
тудырды. Сол себепті Шығыс Дешті Қыпшақ ... ... ... ... ... ибн Уалидің «Бахр-әл-асрар» дерегінде
айтылады. Әбілқайыр хан жорыққа 874/1469 жылы ... ... ... хан әскері Жетіқұдық деген жерде тұрақтайды. Біраз уақыттан кейін
қатты жел тұрып, қар ... Осы ... 57 ... ... хан ... 40/. ... айтқанда, XV ғасырдың бірінші ... ... ... ... ... рулардың Моғолстан аумағына көшіп келіп,
болашақ Қазақ хандығының негізін құруымен аяқталды.
1. 2. Әбілқайыр хандығының көрші елдермен саяси қарым-қатынастары
XV ... орта ... ... ... ... саяси жағдайы
оның ішкі саяси жағдайымен қатар дамып, бір-бірімен үндесіп жатты. Ішкі
саяси өмірдегі көптеген ... ... ... да ... береді. Сол
себепті де Әбілқайыр хандығының XV ғасырдың 40-50-ші жылдарындағы сыртқы
саяси жағдайы ... осы ... ... ... ... қалыптастырып,
оның саяси өмірі мен дамуының құрамдас бөлігі болып есептелетіндіктен, оны
талдау да Қазақ ... ... ... ... ... білуге
мүмкіндіктер береді. Жазба дерек мәліметтерінде хандықтың ... ... ... көрсететін деректер жүйелі түрде кездеспейді, тіпті
жоқтың қасы деуге болады. Бірақ та жанама деректердің көмегімен, ... ... ... бұл ... ... ... ... да, жалплама түрде
шешуге болады/21. 97/.
Біз Әбілқайыр ... ... ... ... ... ... ... 1446 жылдан кейінгі кезеңдерді
талдаймыз. Өйткені, бұл жылға дейін Әбілқайыр хан бар болғаны ... ... ... ұлысының ғана билеушісі болды. Ондай ұлыстар 1446 жылға
дейін бірнешеу ... ... хан 1446 жылы ... ... ... мен ... ... ұлысын бағындыру нәтижесінде ғана бүкіл
Шығыс Дешті Қыпшақтың ... ... ... ... ... өзі осы ... кейінгі саяси құрылымға қатысты/21. 98/.
Әбілқайыр хандығының XV ғасырдың орта тұсындағы көрші ... ... білу үшін ... хандықтың нақты шекарасын білу
керек, ал содан кейін оның қандай мемлекеттермен ... ... ... ... ... ... XV ... оңтүстіктегі шекарасы XV ғасырдың 40-
шы жж. екінші жартысында Сырдария өзенінің орта ... ... ... ... сол ... ... Темір әулетінің иеліктерімен
шектессе, оңтүстік-шығыс бағыттағы шекара Балқаш көлі арқылы ... ... ... Хайдар Дулати: «Көкше теңіз» (Балқаш көлін айтып отыр –
Б.К.) Моғолстан мен ... ... ... тұрған көл», – деп жазады/28.
404/. Осы бағытта Әбілқайыр хандығы моғол хандарының иеліктерімен түйісіп
жатқан ... Ал ... ... ... ... ... ... елі мен қалмақ тайпалары арасындағы табиғи шекара Батыс ... ... ... түйісіп жатты да, мұндағы шайбанилық Ибақ
ханның иелігіне қарасты жерлер ... ... ... ... шекараласып жатты. Ал батыстағы шекара мәселесіне келсек, оның
бірнеше рет ... ... ... байқаймыз. Әбілқайыр хан мен
маңғыт биі Оқастың достығы жарасып, «бір ... бал ішіп ... ... ... ... ... ... болғандықтан,
олардың аумағы да Әбілқайыр хандығының ... ... ... Оқас ... ... ... ... хандығының шекарасын батыста
Еділ өзені арқылы өткен деуге болады. Ал Оқас бидің өлімінен ... ... ... жеке ... ... ретінде батыстағы көрші елге айналады да,
екі ел арасындағы шекара Ембі (Жем) ... ... өтіп ... М. ... ... ... Дженкинсонның картасы негізінде ноғайлардың
Арал теңізі жағалауларына дейін ... ... ... ... Сырдың
төменгі ағысы бойына дейін көшіп жүрген деп айтады/ 16. 482/.
Батыстағы ... ... айту ... ... әр ... саяси
құрылымдардың қуаттылығына байланысты ... ... ... ... XV ... шекара туралы айтқанда, біз Б. А. Ахмедовтың
пікірін ... ... ... хандығы мен маңғыт жұртының арасын Ембі
бөліп жатқан деп есептейміз/10. 42/.
Шекара мен ... ... ... ... ... ... XV ғасырдың орта тұсындағы осы мемлекеттермен ... ... ... ... ... «көшпелі өзбектер» елінің
Батыс Сібірдегі Шайбан әулетімен ... ... жөн ... ... ... XIII ... ... Жошы ұлысының құрамында
болғаны белгілі. Сол кезден бері онда Шайбан ұрпақтары билік ... ... ... ... ... ... орын ... саяси таластар мұнда
да байқалады. Жазба деректер мен оларға негізделген зерттеу еңбектерінде XV
ғ. 20-шы ... ... ... ... әулеттің өкілдері билеген бірнеше
ұлыстар болады/4. 141-143/. Оларға Хажы ... ... – 1420 ... 1421
жылы хан болып сайланған, Жұмадық ханның – 1425/1426 жж. хан ... және ... қожа ... ... жатады /29. 155/.
Осы жерде өзіміз жиі сілтеме беріп ... М. Г. ... ... қате ... ... ... оны көрсете кетелік.
Бірінші пікірге, оның ... ... – Хажы ... хан мен ... ... бір ... тұлға деп санауы жатады/16. 458/. Ол «Тарих-и ... ... ... ... ... арасында ұрыстың болғандығын және
Әбілқайырдың Хажы Мұхаммед ханның өзін жеңгендігін жазады», – дей ... ... Хажы ... ... қожа хан деп ... – деп
түсіндіреді. Одан ары ол Әбілқайырдың Хажы ... ... ... ... әдеті бойынша Хажы Мұхаммедтің әйелін алғандығын
айтады. М. Г. Сафаргалиев тағы да ... ... ... ... аң аулап жүргенде Махмұд қожаны садақпен атып ... ... ... ... – деп ... қожаны Хажы Мұхамед деп оқу керек деген
ескерту жасайды /16. 458/.
Бұл ... ... ... ... ... да, Б. А. ... ... Махмуд қожа ханды шайбанилық хандардың бірі деп көрсетедіде, оны
Хажы Мұхаммед ханмен байланыстармайды/10. 43/. Т. И. ... 1998 ... ... II томындағы осы мәселені жазған К. А. Пищулинада 1430
жылы Әбілқайырдың Тобыл өзені бойында Хажы ... ... ... Махмұд қожа
ханды жеңгендігін айтады/17. 220-221/. Байқап отырғанымыздай, ортағасырлық
Қазақстан тарихының, оның ... ... ... ... ... тарихшылары өз зерттеулерінде Махмұд Қожа хан мен хажы ... ... ... ... деп қарастырмаған. Алтын орда тарихының ірі ... М. ... неге ... ... орын ... дей ... оны төменде өзіміз
түсіндіріп көрелік.
Біздің анықтағанымыздай, М. Г. ... ... қате ... ол ... XVI ... араб ... Ал ... (1590-1591
жж. Алеппо қаласында қайтыс болған) деректері негіз болған/9. 538/. ... ... ... ... ... жәйттерді байқаймыз: 1)
Дерек авторы Ал-Дженнаби XV ғасырдың бірінші ... ... ... ... тікелей куәгері емес, Дешті Қыпшақта болмаған, ... 150 жыл ... ... араб елінде жазған; 2) Дерек авторы
мәліметті парсы тілінде жазылған өзге автордың еңбегінен аударып алып ... ол ... ... ... белгісіз. Ал-Ташкенди деген тегіне қарағанда XV
ғасырдың бірінші ширегінде өмір ... ... ... бірі болуы
мүмкін; 3) Деректің өзі Алтын Орда тарихындағы оқиғаларды өте ... ... ... 4) ... ... дәлсіздіктер бар: а) Махмұд қожа ханды
Дешті Қыпшақтың ханы деп хабарлайды, ол бар ... ... ... ... ... ... ә) ... ханды Өзбектің ұрпағы деп айтады,
ол Шайбан әулетінің өкілі; 5) «Тарихи Абул хайр ... ... қожа ... ... ... ұрыста қолға түсіріліп өлтіргендігі нақты айтылады/3.
148/.
М. Г. ... ... ... деректерге сүйеніп, тұжырым
білдіргені біз үшін түсініксіздеу. Оған Кухистани еңбегінің С. К. Ибрагимов
аудармасындағы мәліметтері белгілі ... да, ол екі ... ... бір ... ... Түсініксіздеу болуы үшін «Таварих-и гузида-йи нусрат наме»
дерегіндегі мәліметтерге сүйеніп, XV ғасырдың бірінші ... ... мен ... ... хан болған Шайбан ұрпақтарының шығу тегін кесте
түрінде көрсетелік/3. 34-37/.
Кестеден көріп отырғанымыздай, Махмұд қожа хан да, ... хан ... хан да, ... хан да, Хажы Мұхаммед хан да – ... ... ... ... төрт ... тарайтын өкілдер. XV ғасырдың 20-шы
жылдары Шайбан ұлысында бытыраңқылық пайда болған тұста ... қожа ... ... хан өз ... хан ... 1429 жылы ... келген
Әбілқайыр хан алғашында бүкіл Шайбан ұлысын біріктіру үшін ... ... ... ... қожа ханға бағыттаған. М. Г. Сафаргалиевтың
екінші бір қате пікіріне Әбілқайыр хан жорық ... ... хан мен ... шайбанилық Хажы Мұхаммед ханның ұлдары деп есептеуі ... /16. ... ... ... Б. А. ... та, Т. И. ... та, К. ... да бірауыздан бұл хандарды Тоқай Темірлік Кіші Мұхаммед ханның
ұлдары деп санайды. Хандар ... ... ... Хажы ... ханның үш
ұлы болған, олар: Сайидек хан, Махмұдек хан және Шиба-Гази/3. 37/. Б. ... ... ибн ... ... сүйеніп, Әбілқайыр ханның қарсыластары
Ахмед хан мен Махмұд ханның одағында әкелері Кіші ... хан, ... ... ... ... ... ... нусрат намеде»
Джуак сұлтан, Бахшайш сұлтан) болғандығын жазады/10. 51/. «Таварих-и гузида-
йи нусрат наме» дерегіндегі «Жошы ... ... атты ... ... ... ... Бахшайш сұлтанның Тоқай Темірдің ұрпағы
Темір Құтлық ханның шежіре тармағында ... ... біз ... Махмұд
хандарды Кіші Мұхаммед ханның ұлдары деген пікірді жақтаймыз/21. 100/.
Енді негізгі мәселеге қайта оралайық. Біз бұған ... ... ... ... ... XV ғасырдың 20-шы жылдары ... ... ... ... ... ... мен ... басқарғанын
айтқанбыз. Сондай ұлыстардың бірі шайбанилық Хажы ... ... ... ... ... ... билеушісі Ибақ ханның (деректерде Абақ деп
те айтылады – Б. К.) ... осы – Хажы ... хан. ... ... ... жіне оның ... ... мынадай мәліметтер береді: «...Ол уақытта
Хажы Мұхаммед оғлан еді. Бір уалайаттан бір уалаятқа еркін өтіп ... ... ... ... ... ұзын ... бір бет ... еді, оқтары ұзын
еді. Онан ... биге ... ... оны өз ... ... ...Ол жолы Хажы
Мұхаммед оғланды әскерге ... ... Көп ... ... ... ол ... кесе атты. Негізінде Өзбекия арасында кең ... ... ... ... би опат ... Мансұр би болды. Хажы Мұхаммед оғланды
Мансұр би хан көтерді. Бірі хан, бірі би ... ... еді. ... ... биді ... хан өлтірді. Онан соң бір күні Хажы ... ... хан ... Және тағы Хажы ... ... ұлы Мұхаммед тек
[өзі] хан еді. Оның ұлы Құлұқ хан еді. Оның ұлы ... ... хан ... ... Жалайыр дерегіне талдау жасай келе, М. Г. Сафаргалиев Сібір
хандығының ... ... Хажы ... қалады деген тұжырымға
келеді/16. 476/. Хажы Мұхаммед ханды Барақ хан ... ... ... ... оның ұлы Махмудек хан келеді. Міне, осы Махмудек ... XV ... 40-60 ... ... ... Қыпшақтағы Әбілқайыр
ханмен қарым-қатынасқа түседі.
Әбілқайыр хандығы XV ... орта ... ... ... ... ... Екі жақ арасындағы саяси қарым-қатынастардың
негізгі нысанына біздің ойымызша, территориялық таластар, ... ... ... ... ... жатқан. 1446-1469 ... ... ... ... жазба деректерде ешқандай
мәліметтер кездеспейді. Бұған қарап екі ел арасында ешқандай ... жоқ деп ... айту ... ... Негізінен, 1446 жылдан бастап
Әбілқайыр ханның сыртқы саясаты оңтүстік бағытта белсенді жүргізіліп, жазба
деректерінде ол жөнінде мол ... ... ... ... болған
қатынастар жылнамашылардың назарынан тыс қалған секілді/21. 101/.
Дегенмен де, Әбілқайыр хандығы мен ... ... ... ... ... ... ... біз оны достық сипатта болған
деп айта алмаймыз. Өйткені, 1469 жылы ... хан ... ... ... ... ... ашық күреске шығып, Шайбанилар әулетіне қарсы
соғысқан күштердің қатарында Сібір хандары ... Хажы ... ... ... хан мен ... ... ұлы Ибақ (Абақ) хандар есімі
айтылады/30. 19/. ... ... ... Ибақ ... ... /3. ... алғанда, Әбілқайыр хандығының Қазақ хандығы құрылуы қарсаңындағы
Сібір ... ... ... айта ... ... ... билікте болған екі ел арасындағы қарым-қатынастар достық қатынаста
болмай, Қазақ хандығының құрылуына қолайлы саяси алғышарттар туғызған деген
қорытындыға ... ... ... ... ... ... ... мемлекетімен сыртқы саяси қарым-қатынастарының Қазақ
хандығының құрылуында ерекше маңыз атқарады. ... ... ... мен Жәнібек сұлтандардың бастауымен Ордаежендік ру-тайпалардың
Моғолстан ... ... ... екі ел ... ... ... Егер де сол тұстағы Моғолстан билеушісі Есенбұға
ханның Әбілқайыр ханмен ... өте ... ... ... онда ... ... ... оның жақтасына бармаған ... еді. ... ... әулет пен шағатайлық әулет билеушілері арасындағы саяси
қарым-қатынастарда жақсы болған деп айта алмаймыз. Енді осының бәрін ... ... ... сүйеніп ашып көрсетіп көрелік.
Жалпы, Шығыс Дешті Қыпшақ аумағындағы ... ... ... ... ... шағатай әулеті билеген Моғолстан мемлекетімен
жүргізген саяси қарым-қатынастары әртүрлі тарихи кезеңде әртүрлі сипат алып
тұрды. Деректер мен ... ... ... екі елдің бір-бірімен
достық та, жаулық та қарым-қатынастарда болғандығын хабардар етеді. Мысалы,
1380-ші жылдардың соңында Шығыс Дешті ... ... ... хан ... әмірі Қамар ад-дин Әмір Темірге қарсы бірігіп, одақ құрған /11. 70/.
Ал, XV ... ... ... ... ... ... Шығыс Дешті
Қыпшаққа барып, ондағы билеуші әулеттен пана ... 400/. Ал енді ... ... ... ... ... мен моғол елдері арасында
болған нақты қарым-қатынастарға келсек, жазба деректер саяси қатынастардың
барысы жөнінде ... ... ... Мұхаммед Хайдар Дулатидың
мәліметтерінен саяси қарым-қатынастан ... осы ... ... жиі ... байқаймыз.
Оның обьективті себептері бар. Моғолстанның құрамдас бір бөлігі болып
саналатын ... жері ... ... орналасуына қарай батысында
Түркістан өңірімен, солтүстігінде Дешті Қыпшақпен ... ... ... ... ... ... ешқандай кедергілер
болмады. Егер де Моғолстанның ең маңызды ... ... ... ... Түркістан аймақтарын Тянь-Шанның биік асулары бөліп жатып, екі аймақ
арасындағы экономикалық байланыстардың өзі жылдың бір қолайлы ... ... ... ... ... мен ... ... табиғи
географиялық кедергілердің болмауы Дешті Қыпшақ пен Түркістан аймағындағы
тұрғындардың Жетісу тұрғындарымен мәдени, рухани, этникалық, ... кең жол ашып ... ... ... алғанда бұл аймақтың
түрлі тарихи ... ... ... құрылымдардың құрамында болуы Жетісу
аймағын Дешті Қыпшақтан алыстатып тұрғандай ... ... ... ... ... ... ... қатарларға географиялық,
этникалық, мәдени, рухани тұрғыларды шығарсақ, онда ... ... ... ... ... бір ... толық бір құрылымның бірбірінен
ажыратуға ... ... аса ... ... ... ... Хайдар Дулати екі аймақтың тұрғындары арасындағы ... ... ... ... ... мынадый тарихи фактілерді келтіреді:
«Өзбекстан мен Моғолстанның арасын Көкше теңіз ... ... ... ... ... ... теңізде мұз қататын. Өзбектер мұздың ... ... ... Олар екі тәулік бойы жылдам жүріп отырып, мұздың
үстінен басып өтетін. ... ... ... ... де дәл ... мұздың үстінен жүріп өтетін»/28. 404/. Ғасырлар ... ... ... бұл ... екі ... ... ... байланыстарды одан әрі тереңдетеді. Екі аймақтағы
саяси құрылымдарда саяси дағдарыстар өршіп, ру-тайпалар үшін ... ... ... екі ... ... ... екінші жаққа
өтіп отырған. Тағы да Мұхаммед Хайдаридың дерегіне сүйенсек, онда Есенбұға
ханның ... ... ... ... ... ... ... және т. б. тайпалардың Дешті Қыпшаққа көшіп кеткендігі жөнінде
баяндалады/28. 109/.
Дәл осылай, XV ... 50-ші ... ... ... ... тайпалар өздерінің басшыларымен бірге Әбілқайыр ханнан бөлініп,
Моғолстанға көшіп ... ... ... жауы ... жау ... деген
қағидаға сай, моғол ханы Есенбұға ... ... ... ... ... Әбілқайыр хан жауларының Есенбұға ханға келуі ... хан ... хан ... онша жылы ... ... көрсетеді. XV
ғасырдың ортасында Әбілқайыр хандығы мен ... ... ... ... орын алуы ... ... ... ... туғызған деген қорытындыға келеді/28. 109/.
Әбілқайыр хандығының XV ғасырдың 40-50-ші ... ... ... ... ... саяси қарым-қатынастарда белгілі бір
дәрежеде Қазақ хандығының құрылуына ... ... Біз ... дейін Әбілқайыр
хандығының ішкі саяси ... ... ... оның XV
ғасырдың 40-50-ші ... ... ... ... ... қысқаша тоқталғанбыз. Сондықтанда бұл жерде ол мәселеге кең
тоқталық.
Б. А. Ахмедов ... ... ... ... әулетімен
саяси қарым-қатынасын бір ғана сөйлеммен былай деп түсіндіреді: «Өзбектер
Сырдарияны ... ... ... әулеті мемлекетінің тікелей көршісіне
айналды және темір ... ... үшін ... ... ... ... ... үздіксіз жорықтарымен Мәуереннахрдың отырықшы
аудандарындағы тұрғындарды талан-тараждарға ұшыратып, үнемі оларды мазалап
отырды»/10. 59/. ... ... ... ... қол жеткізген
жетістіктеріне сүйенсек, Б. А. Ахмедов ... ... ... ... ... ... ... ойымызша, тарихшы екі жақты жалпы ... тек ... ғана ... отыр. Қарым-қатынастардың басты
себептері мен негізгі обьектісі оның назарынан тыс ... ... ... хандығы мен темір әулетінің мемлекеті арасында саяси
қарым-қатынастарды ұғыну үшін оны көшпелілік пен отырықшылық ... ... ... ... ... ... ... көшпелі мал шаруашылығымен
айналысатындықтан, олардың негізгі байлығы мал мен мал ... олар мал ... ... ... ... орынға қойған. Ол
үшін ең басты қажетті нәрсеге жайылым жатқан да, жылдың төрт ... ... өте ... ... отырған. Көшпелілер экстенсивті мал
шаруашылығын дамыту үшін негізінен табиғи жайылым түрлерін пайдаланған.
Дешті Қыпшақтың ... үшін ... ... мен ... ... өзенінің орта және төменгі ағысы бойындағы жайылым жерлер мен
өзеннің сол жағындағы Қызылқұмның қысы ... ... ... ... ... оңтүстікке қарай созылып жатқан құмды және шөлді ... мен ... ... ... ... ... ... Сөйтіп,
солтүстікке Тобыл өзенінің жоғарғы және орта ағысы бойы мен оңтүстікте
Қызылқұмға дейінгі ... зор ... ... ... мал ... ру-тайпалар үшін өмір сүру кеңістігі болып ... ... ... ... ... және оның ... ... жетекшілік роль
атқаруы – шығыста Ертіс өзенінен батыста Еділ өзеніне дейінгі, солтүстікте
Тобылдан оңтүстікте Қызылқұмға ... ... өмір ... ру-
тайпалардың этно-мәдени, саяси-рухани өмірінде аса маңызды роль атқарып,
олардың жеке ... ... ... ... орын алады. Шығыс Дешті
Қыпшақ аумағы көшпелі мал шаруашылығы үшін аса қолайлы болып, ... ... ... ... ... ... роль атқарса да, ол процесс
XV-XVI ғасырларға дейін ... ... ... ... ... кезеңдерде
Дешті Қыпшақтың жекеленген аймақтары ондағы саяси жағынан ... ... ... мемлекеттердің қоластына қарап келді. Әсіресе,
бұл жағдай Дешті Қыпшақтың оңтүстік аймақтарына көп қатысты. Сыр бойы ... ... ... шыққаны үшін ру-тайпалар ондағы билеушілер
мен олардың тағайындаған әкімдеріне есепсіз салықтар төлеуге мәжбүр болады.
Сол ... де ... ... ... үшін Сыр бойы мен ... тек қана ... ... билеушілеріне қарағаны өте тиімді
болатын. Бұл оңтүстік өңірлердің ... ... ... ... ... ... ... сауда мен экономикалық
білім мен ... ... ... ... өте ... 45/. ... ... Дешті Қыпшақ билеушілері үшін геосаяси маңызы да өте тиімді
болып саналады.
Жалпы ағанда, Сыр өңірі мен ... ... ... ... ... ру-тайпалары үшін атқаратын рөлі мен маңызын былайша тұжырымдап
беруге болады: 1) ... ... ... ... ... үшін
оның маңызды бөлігі болып саналатын территориялық кеңістік те тұтас болуы
қажет. Сондықтан да Сыр бойы да ... ... Есіл ... ... ... ажырамас, құрамдас бөліктері болып саналады; 2) Сыр бойының
маңызы өте ... ... ол ... саяси жағынан кім үстемдік
орнатса, сол бүкіл Дешті Қыпшаққа ықпал ете ... ... осы ... ... ... билеушілерін осы аймаққа үнемі үстемдік ... ... ... ... жүргізуге итермелейді. XI ғасырда
қыпшақтар мен оғыздардың, XII-XIII ғасыр басына ... ... ... ... одан ... Орыс хан мен Әмір ... ... хан мен
Ұлығбектің арасындаңы болған күрестердің басты себептері осылар. Әбілқайыр
хан мен темір ... ... ... мен ... ... одан ... ... арасындағы күрестің себептеріне осы факторлар жатады.
Біз осындай тұрғыдан келгенде ғана Дешті Қыпшақ пен ... ... ... ... ... ал ... ... ғасырдың орта тұсындағы Әбілқайыр хандығы мен Темір әулеті арасындағы
үздіксіз күрестердің себептерін ұғынамыз/21. 104/.
Әбілқайыр хан 1446 жылы Сыр ... ... ... ... Дешті
Қыпшақтың дербес билеушісі ретінде ол ... ішкі ... ... ... ... болды. Бұл кезде ондағы билеуші Шахрух мырза ... ... үшін ... ... ... арасында соғыс өрті тұтана
бастаған болатын. ... ... ... ... ... ... ондағы
жағдайды өз пайдасына шешуге тырысатыны, билікке таласушылар ... ... ... ... өзінің саяси ықпалын онда да ... ... ... ... ... ... ... Темір әулетімен саяси
қарым-қатынастар жүргізуге ... ... ... ... ... ... ұлы ... мырза
1449 жылы өлтіріп, билікке келеді. Бірақ көп ұзамай өзі таластартыстың
құрбаны болады да, ... үшін ... одан ары ... ... ... мырза мен Абу-Сайд мырза арасында болған күресте соңғысы жеңіліске
ұшырап, қашуға мәжбүр болады. Сөйтіп ол 1451 жылы ... ... ... 1451 жылы ... ... ... ... алып, билікке
келген Әбу Сайд мырзаны отырғызғанын айтып өтеді/4. 167/. Бірнеше ... Әбу Сайд ... мен ... ... ұлы ... Жөкі ... үшін күрес қайта тұтанғанда, Әбілқайыр хан ... ... ... ... ... ... ... ханы Мұхаммед
Жөкіге Самарқан тағын алып беру үшін өзі ... ... ... ... мыңдық әскермен аттандырады/8. 124/. Бұған ... ... ... ... бұл ... орындай алмайды. Абу Сайд мырзаның ... ... ... бас ... ... ... ... мол олжамен кейін оралады/8. 125/. 1455 жылы болған ... бұл ... ... ханның Мәуереннахрға соңғы жорығы және
Темір әулетінің ішкі ісіне ... соңы ... ... 1457 ... ... «көшпелі өзбектердің» екінші рет бөлініске түсуіне
алып келіп, Әбілқайыр ханның ... ... ... роль ... ... XV ... орта ... Әбілқайыр хандығының Мәуереннахрдағы
Темір әулетімен жүргізген саяси ... ... келе ... ... 1) ... ... мен Мәуереннахрдағы Темір
әулеті арасындағы саяси ... тек ... ... ... ... ... ... көрсету мәселені толық ашып бере
алмайды. Саяси ... ... ... шаруашылық,
этникалық, рухани, мәдени, геосаяси факторларды түсінгенде ғана саяси қарым-
қатынастардың астарларын көреміз. Біз оған Сыр бойы мен ... ... үшін ... ... ... 2) XV ... 40-шы жж. екінші
жартысында Әбілқайыр хандығы өз дамуының ең шегіне жетсе, дәл сол ... ... ... үшін күрестер басталады. Бұл ... ... екі ... ... белсенділік роль атқаруға, Мәуереннахрдың
ішкі саяси ісіне араласуға, ондағы ... өз ... ... ... 3) Өзі отырғызған Әбу Сайд мырзаны биліктен кетіріп,
орнына басқа Темір ұрпағын отырғызуға күш салуы және оны ... ... ... ... Әбу Сайд ... ... ... және өз жағдайының әлсірей бастағандығын көрсетеді. Ал біз ... ... ... ... жағдай жасаған саяси факторға
жатқызамыз/21. ... мен ... ... Әбілқайыр ханнан бөлініп кетіп, олардың
Қазақ хандығының құруына қолайлы саяси жағдай туғызған келесі бір ... ... ... ... ... ... ... қарым-
қатынастарға жатты. Маңғыт биі Оқастың тұсында Әбілқайыр хан оның көмегімен
бүкіл Шығыс Дештіні бағындыруға қол ... ... хан мен Оқас ... ... достық қатынасты Қадырғали Жалайыр былайша суреттеп ... ... «бір ... бір жағынан бір әселді ішер еді, екіншісі ... ішер еді» ... ... көп ... бар еді. Бір ... ... бірі би ... жүрген еді»/7. 120/. Матвей Меховский Оқасты «Ұлы ханның
атақты қызметшісі әрі ... деп ... ... ... ... ... екі рет ... хан тағын алып бергендігін айтады/3.
155/. Жалпы алғанда, Оқас би ... ... ... ... арадағы
достық қатынастар би қайтыс болғаннан кейін тоқтатылып, бидің мұрагерлері
Аббас би, Мұса, Жаңбыршы билер Әбілқайыр ханнан ... қол ... де, ... хан ... ханмен жақындасады. Ал жазба дерек мәліметтері
Оқастың мұрагерлері мен Әбілқайыр ханның арасында XV ... ... ... қарым-қатынастар жөнінде ештеңе ... ... екі жақ ... ... ... елеулі өзгерістер
әкелетіндей маңызды оқиға бола қоймаған секілді. Ұзақ жылдарға созылған
Оқас би ... ... ... ... бірақ ол Оқастың мұрагерлері
тарапынан ашық түрдегі жаулық қатынастарға айнала қоймайды. Бірақ та қарым-
қатынастың жаулық түрдегі жабық ... ... ... ... Шайх ... ... қарсы күрескен топ ішінде Маңғыт билері Аббас
бектің, Мұса, Жаңбыршы мырзалардың қатысқандығы ... ... XV ... ... ... ... хандығының
маңғыт билерімен саяси қарым-қатынастарына қысқаша тоқтала келе, Оқас бидің
қайтыс болуынан ... ... ... ... бөлінуі Әбілқайыр
хандығын әсіретіп, ол өз кезегінде Қазақ хандығының құрылуына қолайлы саяси
алғышарттар әзірледі деген ... ... ... айтылған Әбілқайыр хандығының XV ғасырдың орта тұсында
көрші елдермен жүргізген саяси қарым-қатынасы мәселесіне ... ... бен ... жинақтап қорытындылайық.
Біріншіден, Әбілқайыр ханның бүкіл Шығыс Дешті Қыпшақты ... ... сол ... басқа саяси құрылымдардың (Сібір хандығы,
Ноғай ... ... ... ... да, ол өз ... ... ... саяси қарым-қатынастардың сипатын анықтайды.
Екіншіден, Әбілқайыр ханның Мәуереннахр және Моғолстандағы темір,
шағатай ... ... ... ... ашық ... ... да,
ұнатпағаны белгілі. Өз іштеріндегі саяси дағдарысқа байланысты олар Сыр
бойының Әбілқайыр ... ... ... ... болады. Ал,
Әбілқайыр хан болса, Темір әулеті арасындағы өзара күресті өз пайдасына
шешуге ... ... ол ... ... ... ... жылдары
Мәуереннахрдың ішкі саяси өміріне оның ықпалы азаяды.
Үшіншіден, XV ғ. ... ... ... ... ... елдермен
жүргізген саяси қарым-қатынастарында ешбір ... ... ... ... ... ... ол ... хандығының құрылуы үшін
аса қолайлы саяси алғышарттар даярлаған ... ... ... ... XV ... МОҒОЛСТАН МЕН ТЕМІР ӘУЛЕТІ МЕМЛЕКЕТТЕРІ
2.1 Қазақ хандығы құрылуы қарсаңындағы Моғолстан
«Моғол туралы айтсақ, ең алдымен Мырза ... ... ... ... атты ... этникалық атаулардың тегі мен шығу тарихын
айқындап алғанымыз дұрыс борлар. ... ... ... ... ... ... ... бірнеше нұсқаларды шатыстыру мүмкін» дей келе,
зерттеуші И. ... ... және ... ... ... түсіндіреді.
«Моғол» сөзінің Мырза Хайдар заманында қолданысқа енуін түсіну үшін,
Шыңғыс дәуіріне қайта ... ... ... хан ... болғанда, оның
империясы төрт ұлысқа бөлініп, оның төрт ұлына берілді. Екінші ұлы Шағатай
ханға (1227-1242) орталық ұлыс ... оған ... ... (қазіргі
Өзбекстан), Ұйғыр жерлері ( Қазіргі Қытайдағы Шығыс Түркістан), ... ... ... ... ... ... Ғазиндер жері Үнді
өзеніне дейін (қазіргі Тәжікстан, Ауғанстан және Пәкістанның ... ... ... 1270 ... ... Шағатай хандары қалыпты, мазасыз
дәуірді бастан кешірді, ал содан кейін хандық үшін ауыр ... ... үшін ... ... топ ... қырқысып, бірнеше билеуші пайда
болды. Бұл кезең, Мырза Хайдардың айтуынша, XIV ғасырда Тоғлық ... ... ... ... тізгіні алғанына дейін жалғасты. Сол қиын
кезеңде ... ... ... ... және ... ... екіге бөлінді: батыс
бөлігінің хандары Шағатай хандары деп аталып кетті, ал ... ... ... ... атпен белгілі болды және сол жерді мекендеген
адамдар Моғолдар деп аталды. Олардың бәрі де ... ... ... ... ... ... мекендеген, бір атадан шыққан халықтар еді»/31. 19-20/.
Әйгілі тарихшы Мұхаммед ... ... өз ... ... ... ... ... дейді: «Қазіргі күнде Моғолстан атанып отырған
территорияның көлемі ... ... 7-8 ... жол. Оның ... ... ... жерімен шектесіп, Барыскөл ... Еміл ... ... ... Оның ... солтүстікте Көкше теңіз (Балқаш), Бум
және Қаратал өзендері ... ... ... ... Түркістан және
Ташкентпен шектеседі, ал оңтүстікте Ферғана уалаятымен, Қашқар, Ақсу, Шалшы
және Тұрпанмен шектеседі...»/1. 238/. Моғолстанда ... ... ... ұлы өзендер бар, олар Іле, Еміл, Ертіс, Чұйлық (Шу
өзені) және Нарын, бұл өзендер Сайқұннан (Сырдариядан) кем ... ... ... ... ... ... ... құяды. Көкше теңіз – Моғолстан мен
Өзбекстанның (Шығыс Дешті Қыпшақтың) ... ... ... ... ... ... байланысты Моғолстанның жер көлемі бірде кеңейіп,
бірде тарылып отырды. Дулат феодалдарының ... ... ... ... ... Моғолстанға кейде бірігіп, кейде айрылып отырды. Моғолстанның
алғашқы ханы Тұғлұқ ... XIV ... 60-шы ... бір ... ... ... ... алған кезі де болды. Бірақ бұл ... ... ... бармай-ақ Әмір Темірдің қолына өтті. ... ... жері – Іле ... ... және ... ... ... еді.
Моғолстан мемлекетінің астанасы – Іле алқабындағы Алмалық қаласы ... ... осы ... қайтыс болған, оның мазары да осы арада.
Моғолстан мемлекетінің негізгі халқы түркі тілдес ... ... ... ... үйсін, керей (керейт), арғынот (арғын), барын,
барлас, ... т.б. ... ... көпшілігі ежелден осы өңірде жасаған
түркі тілдес халықтарына сіңісіп түріктеніп ... ... ... ... Ал ... бір ... алты ... (қазіргі оңтүстік
Шиншианның) негізгі халқы ұйғырлар еді/19. 220/.
Орта ғасырдағы тарихшылардың деректеріне қарағанда, XIV ... ... ... «моғол» қалыптасқан халықтың аты емес, әскери
саяси одақтың аты болды. XIV ғасырдың ортасында осы ... ... ... ... хандық «Моғолстан» аталды, «моғол» сөзі мен «моңғол» этнонимі
арасында меңзестік бары мәлім. Соның үшін ... ... ... ... деп ... Іс ... бұл ... «моғол» одағына
біріккендер моңғол тілдес тайпалар емес, түркі тілдес тайпалар еді. ... ... ... ... ... моғолдарды «жете» (ете) деп атаған,
кейін «моғол – чете» деген қосарынан қолданылып жүрген. ... ... ... ... жзбаларына сүйеніп, Ш. Уәлиханов: «Моғол-четені
моңғолдармен шатастыруға болмайды. В. В. ... ... ... ... ... 78/ ... ... ғалым В. В. Бартольд та: «Ол
кезде Моғолстан атанған оңтүстік-шығыс Қазақстанның негізгі ... ... ... ... ... /25. 212/. Осы «моғол»
одағына енген ұлыстар – дулат, қаңлы, т. б. ... ұлы ... ... еді.
Моғолстан хандығының алғашқы хандығы Тұғлұқ Темір өзі билеген түркі
тілдес мұсылман халықтары арасында беделін ... ... ... хан ... отырған соң ұзақ өтпей-ақ мұсылман болған. Сонымен бірге
өзіне қарасты ел ... ... ... ... Моңғол тіліндегі
шежіредерегінде бұл туралы: «Әмір Болатшы оны он алты жасында алып келді.
Тұғлұқ ... 18 ... хан ... отырды. 22 жасында мұсылман болды. 34
жасында қайтыс болды» /33. 79-80/ делінген. Әйгілі тарихшы Мұхаммед ... ... ... ... хан өзі ... ... бірге
Моғолстанда ислам дінін жалпыластыруға мейлінше күш жұмсағандығын, ... ... ... ... ... ... жұмылғандығын баяндай келіп:
Моғолстанда бір күнде ақ жүз алпыс мың адам мұсылман болды /1. 236/ ... ... ... Махмұд ибн Уәлидің «Бахыр әл- асырар» атты еңбегінде де
айтылады.
Моғолстан мемлекетінің негізгі халқы ежелден бері осы ... ... ... ... ... ... ... т. б. тайпалары еді. Моғолстан
мемлекетінде көшпенді және жартылай көшпенді тайпалардың ... ... ... жүйе ... ... ұлыстарды ұлыс бектері биледі. Олар
хан қазынасына өзіне қарасты ұлыстардан алым-салық жинауға ... ... ... ... өмір ... мемлекетте феодалдық бытыраңқылықтың бедел
алуына мұрындық болды. ... ұлыс ... ... еді. Бұл ... оның ... ... ... бері Жұңғария
мен Жетісуды жеке билеп келген дулат ұлысының ұлыс бектері мен ... ... ... ... Өздеріне жақпаған жарлықтардан бас тартып,
тойтарыс берді. Моғолстанның алғашқы хандары Тұғлұқ Темір хан мен ... ... ... бір ... ... ... етіп құруда және
Мәуереннахрды бағындыру жолында жасаған әрекеттері мен жорықтары ... ... ... ... сәтсіздікке жолықты. Бұл ... ... ... Әмір ... ... ішкі істеріне
килігіп, шапқыншылық жорықтар жасап отырды/19. 222/.
Моғолстандағы ішкі феодалдық ... ... ... ... ... ... ... Дулат тайпасының белді
билеушілерінің бірі – Қамариден Дулати бұрыннан ханға қарсы ... ... еді. ... әмірі Болатшы қайтыс болғаннан соң, Тұғлұқ Темір хан жарлық
жариялап, Болатшының жас балалы ... ... ... әмір ... ... үлкен ұлы Қамариден Дулатиді қақпайлап билік басынан
ығыстырмақ болады, Моғолстанға үстемдік еткен дулат тайпасының көсемі ... ... ... ... Темір ханның бұл жарлығына батыл тойтарыс
беріп, хан үкіметіне қарсы күреске аттанады/1. 22/.
Әйгілі тарихшы Мұйнаддин Натанзидің ... ... ... ... Шаһиден Дулатимен бірлесе отырып, Ілияс Қожа Оғланды хан ... 248/. ... ... ... Қожаны өлтірді. Шарифиден Язди:
Ілияс Қожа өлген соң Қамариден бүлік тудырды ... ... ... Дулатидың айтуынша, Қамариден Тұғлұқ Темір ханның тұқымын ... ... ... ... ... қалған жалғыз тұяқ жас бала Қызыр Қожа
Оғланды ұлыс бегі Әмір Құдайдат жасырып қорғап қалады/33. 82/.
Хандық үкіметке қарсы ... ... ... осы ... ... ... ... айналады. Алайда, әскери-феодалдық
ақсүйектер билеген, ... ... ... ... және жартылай
көшпенді ұлыстар мен тайпалардың басын біріктіру Қамариден Дулатиге де оңай
түспейді. Нәтижеде Моғолстан ... іс ... ... ... ... пайда болады. Орта Азия ... ... ... ... ... ... ... деректеріне қарағанда Дулат
Әмір Қамариден Дулати Жетісу жерінің басым ... ... Іле ... ... мен Шу ... дейінгі тайпаларды, яғни Моғолстан орталық
өңірін билейді, Іле алқабынан Тарбағатай тауына дейінгі жерлер мен ... ... ... ... ... ... ... басшыларының ұлысы
күшейеді. Әскери феодал ақсүйектер басқарған қаңлы, керейт (керей), арғынот
т. б. тайпалар өз ... жеке ... ... ... ... мезгілде дулат тайпасының билеушісі Әмір Қамариден Дулати ... ... ... ... ... ... Алайда ақсүйектер
арасында өзара қырқыстар мен ... да ... ... ... ... қантөгіс қақтығыстар толассыз жүріп жатты. Бұл ... ... ... ... ... ... ... өзара жауласып
отырды. Қамариден Дулати Кебек Темір және Ширауылмен әскери күш ... ... ... ... 44/. – деп жазды.
XIV ғасырдың 70-90-шы жылдарында Орта Азия ... Әмір ... мен Ақ ... ... ... ... Әмір ... жасаған алғашқы жорығы 1371-1372 жылдардан басталды. Бұл
жорықта Әмір ... ... ... ... дейін келді және осы
өңірдегі ... ... ... ... 23/. Әмір Темірдің
шапқыншылық жорықтары Ақ Орда мен Моғолстан ... ауыр ... ... шаруашылығы бүлінді, қала-қыстақтар қирап, сауда мен қолөнер құлдырап,
мал басы кеміп кетті. ... ... ... Дулати Еңке Төремен
тізе қоса отырып, Әмір Темірдің шапқыншылығына қарсы күрес ... ... ... ... ... ... етті. XIV ғасырдың 80-ші
жылдарының соңында Моғолстан мен Ақ Орда билеушілерінің Әмір Темірге қарсы
саяси одағы құрылды/35. ... ... ... билеушілері Қамариден
Дулати, Еңке Төре, Моғолстанның жаңа ханы Қызыр Қожа (1389-1399) және ... ... ... ... бұл одақ Ақ Орда мен ... ... ортақ жауға қарсы жұмылдырып, Шығыс Дешті Қыпшақ және ... ауыр ... ... тәуелсіздігін сақтап қалды.
Әмір Темірмен күрестегі сәтсіздіктер салдарынан Қамариденнің
мемлекеттік билігінің әлсіреуін ... ... ... ... ... Темірдің баласы Қызыр Қожаны хан тағына ... 82/. ... ... ... ғана еді, іс ... ... Әмір ... Дулатидің қолында
болды. Қамариден қайтыс болған соң, Қызыр Қожа хан бүкіл ... ... ... ... ... ... ... Қожа хан өлгеннен соң, оның
балалары: Шаки Жахан, Мұхаммед Ұғлан, Шерғали хан, Шах Жахан хандар ... ... ... ... ... Бұл ... ... әулетінен
шыққан Шерғали Ұғланның баласы Уәйіс хан араласты. Уәйіс хан тегінде ... ... ... еді. Ол 1418-ші жылы нағашысы Шахи ... ... ... ... ... жылы ... Қожа ... тағы бір баласы Шермұхаммед
Ұғлан Мәуереннахрдағы Әмір Темірдің немересі Ұлықбектің ... ... ... ... ... хан тағын қайтарып алды да, 1425-ші
жылға дейін Моғолстанды аз ғана ... ... ... хан ... ... ... рет шайқас жүргізіп, Тараз маңындағы ... ... ... ... соң, ... шығыс-оңтүстік жағына қашып
кетті. Ол маңда көшіп-қонып жүріп, өз атырабына күш ... ... Бәр ... ... ... Топ, ... және Сары ұйғыр деген
жерлерді мекен етіп, 1422-ші жылы ... ... ... ... ... Әмір ... әулетінің Қашқарды Моғолстаннан бөліп әкету
әрекетіне қарсы қажырлы күрес ... ... ... астанасын
оңтүстіктен Жетісудағы Іле Балық қаласына көшіруге мәжбүр болды. Бұл ... ұзақ ... ... ... қаласына барды да, Түркістан қаласының
әмірі қыпшақ Шаих Нұрадденнің қызына үйленді. Бұл оның ... мен ... ... ... ... ... ... Уәйіс хан
Моғолстанның үкімет билігін ... ... ... Бұл ... ... ... хан ... бұзылып, өзара жауласып, Ұлықбек Моғолстанға жорық
жасап, 1425-ші жылы Шермұхаммедті өлтіріп, ... ... ... ... Уәйіс ханның қолына көшті /36. 274/. ... хн ... ... ... ... ... Моғолстандағы дулат, қыпшақ,
ұйғыр, найман, иңчықылы, қоңчыға сүйеніп, Моғолстанның ... ... ... ойрат жоңғарларына қарсы күресті, ... ... ... ... ханмен ұрыста қаза болды.
Уәйіс хан қаза ... соң, ... ішкі ... ... ... ... хан ... таласқан екі топ жорыққа шықты. Дулат
тайпасының ... ... ... шах ... ... ... топ
Моғолстанның хан тағына Уәйіс ханның 11 жасар баласы ... ... ... Ал ... тайпасының әмірі Ерзен бастаған екінші топ хан
тағына ... ... 13 ... ... Жүніс сұлтанды отырғызуға ұрынды. 1433-
1434 жж. Есенбұға сұлтанды жақтаушы ... тобы ... ... ... Моғолстанның хан тағына отырғызды. ... ... ... тобы ... ... отыз мың ... ... Мәуереннахрға
қоныс аударып, Ұлықбекке барып паналады. Ұлықбек Жүніс сұлтанды ... хан ... ... (1434-1464) билік еткен феодалдардың
өзара тартыстарын баса алмады, тек ... бір ... ... ... ... мен Жетісу өңірін мекендеген тайпалар Есенбұғаға
бағынбады. Моғолстан ... ... ... ... ... ... дулат әмірлерінің бірқатары да Есенбұғаны хан деп ... ... іс ... ... ... ... Алабұға деген жерге қамал
орнатып, Ферғана аймақтарына әскери жорық жасады. Ал ... ... ... алып ... мен ... шабуыл жасады. Барын және
шорас тайпаларынан әскери-феодалдық шонжарлары өздеріне ... ... ... шығыс-солтүстік шекараларына ауып барып, ойрат
жоңғарларының жетекшісі ... ... ... ... және ... жетекшілері өздеріне қарасты ... ... ... ... ... аударып, Әбілқайыр ханға бағынды. Моғолстанның орталық өңірі
– Жетісудағы тайпалардың жанжаққа ... ... ... ... ... ... ... мемлекетінің сыртқы жағдайы да нашарлай түсті. Бұрынғы Дешті
Қыпшақтағы Ақ Орданың орнын басқан Әбілқайыр (1428-1468) мемлекеті күшейді.
1446 жылы ... хан ... ... ... мен ... ... стратегиялық қалаларды - Аққорған, Сауран, Аркөк, Созақ қалаларын
жаулап алып, Моғолстанға батыс жақтан қауіп ... ... ... ... ... ... ... бастады. 1456-1457 жж. ойрат, жоңғар
әскери ... ... Шу ... ... ... бойындағы қалаларға
баса көктеп кіріп, Сығанақ қаласының түбінде Әбілқайыр ... ... 339/. ... олар бұл ... ... батыс Монғолияға
қайтып кетті.
XV ғасырдың 40- жылдарының аяғы 50-жылдарының басында ... ... ... мен ... ... жүре ... Ол осы ... нығайтып алған соң бұл арада көшпелі ақсүйектермен бірігіп,
Мәуереннахрдағы Әмір ... ... ... ... ... ... ... Әмір Темір әулетінен шыққан Әбусағит мырза оған
қарсы соғысып, Аспара мағында Есенбұға ханның ... ... ... ... Есенбұғаны Таразға дейін қуды.
1433-1434жылдары Моғолстандағы хан тағы үшін таласта інісі Есенбұғадан
жеңіліп, Мәуереннахрға барған Жүніс сұлтанды Ұлықбек ... ға ... ... ... 20 ... уақыт тұрып, мұсылманша (ислам мәдениетінің
ілім-білімдерін) толық біліп алды. XV ғасырдың 50-жылдары ... ... ... Жүністі Персиядан шақыртып алды/37. 530/. Әбусағит
мырза Моғолстанда жаңадан қырқыс тудырып, Есенбұғаны әлсірету ... жылы ... ... ... аттандырды. Бұл ұрыста Есенбұғадан
жеңілген Жүніс сұлтан Моғолстаннан ... ... мен ... ... ... ... Бұл қаланы Әбусағит оған арнап
берген еді. Жүніс сұлтан осы жеңілістен соң Моғолстан ... ... ... ... дейін осы Жетікентте тұрды.
1456 жылы бұрынғы Ақ Орда ханы Орыс ханның немерелері Керей хан ... хан ... ... ... қазақтарды бастап, Жетісуға қоныс
аударды. Моғолстан ханы Есенбұға қазақтарды ... ... ... ішкі және
сыртқы жағдайын нығайтуға пайдаланбақ болды. Есенбұға оларға Шу өзені мен
Талас ... ... ... ... хан мен Жәнібек хан осы ... ... ете ... ... ... құрды.
1462 жылы Моғолстан ханы Есенбұға қайтыс болды. Осыдан кейін Жүніс хан
(1462-1487) билік басына ... да, ... ... ... батыс шегін басып алды. Қашқарияны билеген Есенбұғаның баласы
Досмұхаммед хан ... ... соң, ... хан ... басып алды. Жүніс хан
1472 жылдың қарсаңында Ташкент пен Ферғанадан Ақсу мен ... ... ... ... ... мен Қашқарияны өз қоластына біріктірді.
Осы жылы ойраттар Жетісуға шабуыл жасады. Жүніс хан Іле ... ... ... ... ойсырай жеңіліп, Сырдария бойына қашып
кетті. Ол арада Жүніс ханды Ташкент билеушісі ... ... Бір ... ... хан ... ... ... Жүніс хан Әбусағит
мирасқорларының таластартысына ... ... ... ... ғасырдың басында Жүніс хан ұрпақтары ... ... ... ... ... ... ... әкеліп соқты. Ежелден Жетісу мен
Іле өңірін мекендеген үйсін, дулат, қаңлы, жалайыр, т.б. ... ... ... ... ... ... ... бірікті/19. 226-227/.
XV ғасырдың 30-жылдарында ... ... ... өмір ... ... Бұл кез М. Х. ... ... қарағанда моғол
ханы Уәйіс ханның қаза болып, ел ... ... үшін және ... ... ... ... күшейіп тұрған мезгілі еді. М. Х.
Дулати Уәйіс ... екі ұлы бар еді, ... ... хан ... ... еді, әмірлердің көпшілігі осы ... хан ... ... ... оны ... ... ... еді деп хабарлайды /38. 104-
105/. Жүністің Орта Азияға қарай кетудегі басты мақсаты онда Әмір ... ... ... ... ... түбі моғол билігін алуға ірекет жасау
еді. Сөйтіп Моғол мемлекетінің билеушілері екі топқа бөлініп билік ... ... ... ... ... ... ... кеткенмен де Моғолстанда тыныштық
орнай қойған жоқ. Атақты күшейіп алған ... жас ... ... да ... Ал ... ... шыққан жаңа әмір болған Сайид
Алидің елді айтқанына көндіріп ханға ... ... ... ... ... иелігіндегі Маңғылайсүбе жерінің біразы және Қашғар қаласын
Әмір Темірдің ұрпақтары жаулап алған, соны қайтарыпа алудың қамында ... ... қолы ... ... ... да ірі ... өз ... алыстап кеткен еді. Мәселен, дулат руынан Әмір Кәрімберді Моғолстан
шекарасында Әндіжан мен ... ... ... ... ... бір төбенің
басына қорған салдырып, өзінше жеке ... Ал өзі ... ... ... Ал Әмір ... ... ... Қой суы деген
жерінде қорған салдырып, онда балашағасын ... ... ... ... ... ... ... жасаған/38. 109/. Мұндай ірі байлар
осындай бытыраңқылыққа кетіп жатса, кейбір монғол тайпалары шорас, ... ... Исан ... ... ... Тайшы қалмаққа ауып
оларға қосылып келіп жатты. Ал колучи (қалушы), бұлғашы (булгачи) т. ... ... ... қоластына кетсе, кейбір құнжы тайпаларының
әмірлері тағы басқалары Моғолстан даласында бұнт ... ... ... ... ... ... иеліктерге көтеріле
көшулері Моғол хандығы үшін аса ауыр жағдай еді. ... ... ... азаюы оның толық жойылуына әкеліп соғатыны сөзсіз.
Мұндай жағдай елдің тек саяси бірлігін ... қана ... ... жағдайының құлдырауына әкеп соғатын еді.
Моғол мемлекеті өз ішінде осындай саяси бытыраңқылыққа ... ... ... да ... ... ... ... кетіріп жатты. Жалпы
қалмақтардың моғол жеріне шапқыншылығы Уәйіс (1418-1428) ханның кезінде ақ
дамыл ... М. Х. ... ... ... ... хан ... рет ... соның бір ретінде ғана жеңіске жеткен. Бірнеше рет
тұтқынға да ... ... рет ... ... ханымды қалмақ тайпасына
беріп құтылған/39/.
Тарихшы И. Я. ... ... ... қарағанда, XV ғасырдың
30-40 жылдары ойраттардың шабуылы ... ... ... Моғолстанға қарай
жүрген еді/11. 249/. Ал өзбек тарихшысы Б. А. Ахметовтың жазуы бойынша,
қалмақтар Уәйіс ... ... ... жері мен Шу ... басып алған еді
деген пікірдің дұрыс еместігін К. А. Пищулина ... ... ... ол, ол ... ... тек шабуыл жасап өз жеріне қайта шығып кетіп
отырғандығын дәлелдейді/38. 109/ .
Моғол ... ... ... ... мемлекеттердің өз
жағдайларын жақсартып алуларына әсерін тигізді. Әсіресе осы ... ... ... территориясын кеңейтіп, Сырдария бойындағы Сығғанақ, Созақ,
Үзгенді сияқты қалаларды басып алған. Бұл жағдай Әбілқайыр ... ... ... да қол ... ... бағыт болатын. Өйткені бұл
екі хандықтың саяси және экономикалық жағынан Түркістан үшін ... ... ... ... Бұл шара ... ... да, екі хандықтың
арасында бірбіріне деген қайшылық пайда ... ... XV ... 50-ші ... басында моғол ханы Есенбұға
дулат тайпасының өзіне сенімді көсемдерінің арқасында Жетісу мен Тянь-Шань
аумағындағы ру-тайпаларын ... ... М. Х. ... ... әсіресе «бірінші болып оның жағына дулаттың әмірі ... ... ... ... Одан соң барлық ел ханға қайтып оралды» дейді /38.
109/. Хан ... ... ... ... ... алғаш рет Сайрам
(Испиджаб), Түркістан, Ташкент (Шаш) қалаларына ... ... ... ... бұл ... Шағатай ұлысы кезінде ... ... ... өзіне қаратуға жасаған әрекеттері еді. Алайда екінші бір жорық
кезінде әмір Темір ұрпағы Әбу ... ... ... ханды Таразға дейін қуып
одан ары баруға жүрексініп ... М. Х. ... ... қарағанда,
моғолдар ешбір ұрыссыз қайтып кеткен /38. 110/.
Моғол ханы да бұдан кейінде Орта Азияға ... ... ... бір ... ... ... Хан ... Әбу Сайидтың Хорасанға
кеткенін пайдаланған. Бұл кезде Есенбұға ханның әскер санының ... ... ... ... Әндіжан қаласын өзінің әскерімен үш қайыр етіп қоршап
жерасты жол қазып қаланы алады. ... ... өз ... беріліп ханға көп
сыйлықтар беріп, татуласып келісімге келуге мәжбүр ... Ал ... ... және бұл ... ауып ... өз адамдарын Қашғар мен Моғолстанға
қайтарған /38. 111/.
Бұл ... ... Әбу ... ... ... жатты, алайда Есенбұғаға
қарсы аттануға өзінің әлсіз ... ... ... ... кең ... оңтүстік-шығыс аймағын алып жатты. Егер оған ... мен ... ... оны ... өзі ... ол кең ... бір ... мүмкін. Екіншіден, оның да әскер санының өзі көбейген, ... ... ... бас ... ... Әбу ... мырза Есенбұғаға қарсы екінші бір жолды ойлап табады.
Ол өзіне бас сауғалап келген Есенбұғаның ... ... ... әскер беріп,
оған қарсы аттандыруды ойластырады. Сонда олар өзара ... ... ... ... ... мүмкіндік туатындығын біледі /29.
153/.
Сөйтіп, XV ғасырдың орта кезінде Жетісу ... ... ... ... Әмір ... ... арасында шешілмеген таластартыстың
арасында қалған еді. Екіншіден, моғол ханы ... ... ... хан ... ... үшін ... күшейе түскен еді. Сонымен хандықтың жағдайы
онша оңалмай ... кез ... ... ... ... ... ... Есентайшы бастаған
қалмақ шапқыншылығы күшейе бастайды. ... 1452 жылы ... ... Шу ... ... дейін ішкі аудандарға басып кіреді. Есенбұға
хан бұл ... ... ... ... ... ... қолы ... Сондықтан қалмақтарға ойдағыдай қарсылық көрсете алмаған /3. 168/.
Ал ... ... ... елді тонап қайта шығып өз жеріне тартып
отырған. Мұндай ауы-қауық шапқыншылық жиі болып тұрған. ... аса ... ... 1457 жылы да ... Бұл ... де ... ханы ... жағдайды тыныштандырумен жүрген. Қалмақтар Жетісуға басып кіріп, оның
батысында Шу ... ... ... ... өздері жеңіл-желпі
салт аттарымен Әбілқайыр ханның жеріне басып кірген. Әбілқайырмен Көккесене
түбінде ... ... хан ... ... ... ... /11. ... жеңілгенін мойындаған хан бір баласын ӨзТемір тайшаға беріп,
келісімге келген.
Осындай ірі ... ... ... ханы ... ... ... да шауып, қайта Шу бойына келіп қалдырған арба, ... өз ... ... ... ... ханы не себепті Жетісуда ... ... ... ... ... ... К. А. Пищулина, В. А.
Моисеев те, И. Я. ... де ... ... ... 30/.
Зерттеуші Б. Б. Кәрібаев Қазақ хандығының құрылу ... ... ... ... ... ... да ... айтады/24. 75/. Мұхаммед Хайдар Дулати ... ... ... бөлімінде осы ханның тұсындағы оқиғаларға үш тарауды
арнайды/28.104/. Тіпті осы үш ... бірі ... Бұға ... ... ... және сол кездерде болған оқиғалар туралы баяндау» деп
аталады/28. 103/. Бұл тарауда моғол әмірлерінің ... ... ... ... ... ... мен ... толық
тәртіпсіздіктерін айта келе, автор ... ... ... моғол әмірлері
өздеріне қамал тұрғызып алып, ханға толық бағынбады. Түбінде қайтып ... ... хан ... ... ... – деп ... ... де Әбілқайыр ханға көшпелі өзбектер әмірлерінің қарсылығы ... ... тек ... бір оқиғалар барысында ашық ... ... ... әмірлер тарапынан бірден ашық түрде байқалады. Бұл
жағдай да XV ... орта ... ... ... ішкі ... ахуалының
әлсіздігін көрсетіп, ... ... ... ... ... деп ой түюге ... ... Біз ... ... мен ... саяси қарым-қатынасының қандай екенін білдік.
Енді Моғолстан мен Мәуереннахрдағы ... ... ... мемлекеті
арасындағы саяси қарым-қатынастарға тоқталып ... Бұл ... ... ... ... неге батыс бөлігінде құрылды деген
сұраққа жауап бола алады/24. ... жылы ... ... ... ... кейін, онда алты
айдай Абдал-Латиф билік етіп, ол да ... ... ... 1451жылға
дейін Ақсақ Темір ұрпақтары арасында үздіксіз ... ... ... ... ... жеңіске жететіндігі белгілі. Билікке келгкен жаңа билеушіге
атадан қалған империяны сақтау үшін бірден екі майданда соғысу қажет ... ... жау ... ... ... ... ... шахтың Хорасанды
бағындыруға қарсы жасаған әркеттеріне қарсы тұру болса, екіншісі шығыстағы
жау болды. Ол ... хан ... ... саяси дағдарысты
пайдаланып, моғол ханы бірнеше рет ... ... және ... ... 104/. Және де ол Әбу Сайд ... ашық ... ... тек тонаушылық сипаттағы жорықтар жасап тұрады. Осындай жағдайда
Мәуереннахр билеушісі шығыстағы жауды – Есенбұғаны ... ... ... негізгі күшін басқыншылық сипаттағы жауға қарсы жұмылдырады. Ал ... ... ... бір амал ойлап табады. Ол Есенбұғаға қарсы ... ... ... ... ... (Әбу ... ... адам жіберіп, Есенбұғаның ағасы Жүніс ханды
алдыртты және оны ... ... ... ... ойы ... екі ... ... оның мемлекетінің шекарасы қауіпсіздікте болар ... ... ... ... ... ... Мәуереннахр мен Моғолстанның саяси қарымқатынасы
XV ғасырдың 50-ші жылдарында шиеленіскен халде, ... ... ... екі ел арасындағы жағдай Керей мен Жәнібектің ... ... ... ... жоқ. ... енді ... пен ... хан
арасындағы жағдай өте ауырлап кетеді.
Әбу Сайд мырзаның қолдауымен Моғолстанға аттанған Жүніске Есенбұға
ханға ... ... ... ... ... Сөйтіп, аз ғана уақыт ішінде
Жүністің ... ... ... әмірлер топтасады. 1456-1457 ... ... ... ... басталады. Бірақ бұл жорық Жүніс үшін
сәтсіздікпен аяқталады да, ол Мәуереннахрға қайта оралады /28. 110/. Ал ... ... ... ... ... ... ... деген аймақты
иелікке береді. Махмуд ибн ... ... бұл жер ... жерлердің жаны болды/26. 352/. ... ... ... ... жасамақ түгілі, өз билігін сақтап қалу басты мәселеге
айналады. Сондықтан да ол қай ... ... ... ... ... ... Жүністің иелігіне қарсы жерден жер беруге әзір болды.
Мәуереннахр мен Моғолстан арасындағы қалыптасқан саяси қатынастар ... 50-ші ... ... ... пен ... хан ... тақ
үшін күресті туғызады. Ал бұл күрестің Моғолстан жеріне ауысуы оның ... ... ... ... Бұл ... саяси жағдай Керей мен
Жәнібек сұлтандардың Әбілқайыр ханнан бөлініп, Жүніс пен Есенбұға ... ... ... Шу ... мен ... өңіріне көшіп келіп,
аталған аймақта ... ... ... ... ... ... жағдай
жасайды/24. 77/.
Жоғарыда айтылған барлық ой-пікірлерімізді тұжырымдай келе, Қазақ
хандығының құрылуы қарсаңындағы, яғни XV ... 50-ші ... ... ... ... мен Жәнібек сұлтандарға ... ... ... ... көтеруіне қолайлы жағдайлар жасады
дейміз. XV ғасырдың ортасында Әбілқайыр ... ... ... ... мен ... ... ... 20 мың
қазақтың шығыс дешті қыпшақтан Моғолстандағы ... ... ... ... ... ... хандығының құрылуы, Моғолстан мемлекеті мен қазақ
халқының ... ... ... аса маңызды оқиға болды. Бұл мезгілдегі
Моғолстан қазақ хандығының ... және ... өз ... жеке ... ... ... аяқтауына территориялық тірек, саяси-экономикалық
негіз болды. Жетісуда қазақ хандығы құрылған соң көп ұзамай-ақ Моғолстанның
хандары өздерінің ... ... ... айырылды. Ондағы қазақ
тайпалары қазақ хандығының негізгі бөлігімен бірікті.
2.2 XV ғасырдың ортасындағы Мәуереннахрдағы Темір әулеті ... ... ... ... саяси жағынан өзіндік әсер еткен
мемлекеттердің бірі Мәуереннахрдағы Темір әулетінің мемлекеті ... ... ... ... ... ... этносаяси жағдайлар жаңа
мемлекеттің қалыптасуына ... ... ... оның көршісі
Моғолстандағы ішкі этносаяси жағдайлар Қазақ хандығының Моғолстан аумағында
ту көтеруіне алып келді. Ал нақты ... ... ... ... – оның ... ... әулеті мемлекетімен XV ғасырдың
ортасында жүргізілген саяси ... ... ... ... да біз үшін XV ... орта ... Темір әулеті мемлекетінің
ішкі және сыртқы жағдайын білудің маңызы зор.
Орта Азиядағы темірлік әулеттің ... ... ... ... қарастырылған деуге болады. Тіпті, XV ... ... ... ... арнайы зерттеулер бар. Сондықтан біз XV
ғасырдың 40-50 жылдарындағы Мәуереннахрдың ішкі және ... ... ... ... ... ... ... мәселелерге жалпылама
түрде қарап, ал Қазақ хандығының құрылуына қатысы бар мәселелерге тереңірек
тоқталамыз.
Ақсақ Темірдің жаулап алу ... ... ... оның
империясы этносаяси, мәдени, экономикалық дамуы жағынан алғанда ... ... ... ... ... Темірдің кіші ұлы Шахрух империяны 40
жылдай басқарса да, империяның әр ... ... ... ... мен сепаристік бағыттағы қимылдар оның негізі берік емес екендігін
көрсетіп отырды. Болашақтағы саяси ... мен тақ үшін ... ... Шахрухтың тірі кезінде-ақ, XV ғасырдың 40-шы жылдарының
басында қалана бастайды. Сол тұста тақ ... ... ... бойынша
билеуші әулеттің өз арасында бірнеше үміткерлер пайда болып, олар жасырын
түрде болса да болашақ ... ... ... В. В. ... ... ... әбден қартайып, кәрі жасқа жетсе де, ол өз ұлдары
мен ... ... ... ресми түрде тақ мұрагері етіп жариялаайды
/12. 147/. Соған қарамастан 40-шы жылдардың ... ... ... ... үміткерлер пайда болады. Бірінші және ең басты үміткер –
Шахрухтың ... ұлы, ... ... ... ... ... ...
Шахрухтың келесі бір ұлы, Балх аймағының билеушісі – ... Жөкі ... ... іс ... ... отырған Шахрухтың әйелі Гаухар-
шад билікке немерелерінің бірі – Ала ад-дауланы отырғызуға ниет ... өзі көп ... ... Ұлығбектің ұлы Абдаллатифті ресми түрде
тақ мұрагері етіп ... да, ... ... ... 466/. Шахрухтың
тірі кезінде тақтан үміттенгендер өз ойларын жасырын ұстайды. Бірақ ... ... ... ... ... болса да иеленуге даярлана бастайды.
1444 жылы Шахрухтың ... ... ... ... ... арасында
болған оқиғалар Шахрухтың өлімінен кейін Темір әулеті ... жан ... ... ... ... ... ауырып, бүкіл Герат оның
қайтыс болғандығы туралы хабарды ... ... ... ... Жөкі ... тез аттанып Гератқа келеді, ал мұнда Гаухар шадтың
талап етуімен империяның әскери күштерінің басшысы ... ... ... ... Ала ... ант беріп қояды. Бір қызығы, қатты ауырып,
өлім ... ... ... ... ... ... үміткер Мұхаммед Жөкі
белгісіз жағдайда сол жылы қайтыс болады. Сондай-ақ сол жылы Ала ... ант ... ... ... Фирузшах пен оның ұлы да өмірден ерте қош
айтысады/12. 147-148/. Міне, осы ... өзі ... ... ... тақ үшін ... ... ... білдірген
алғашқы қоңырау секілді болды. Соған қарамастан ресми түрде тақ мұрагері
болып ешкім жарияланбайды. Мұхаммед ... ... ... ... ... ... ең басты екі адам қалады. Бірінші – ... ал ... ... Ала ... ... жылы ... 14-де (басқа бір деректер ... 12 ... ... ... ... бірінде жүріп ауырады да, көп ұзамай
қайтыс болады/15. 5/. Шахрухтың ... ... ... ... ... ... арасында күрес басталып кетеді. В. В. Бартольдтың еңбегінде
бұл ... ... ... біз оған ... ... тек ... тұстары мен нәтижелеріне ғана назар аударамыз/12. 148/.
Егерде Шахрух өлгеннен ... ... ... ... тақ ... ... ... бөліп қарасақ бірінші кезеңге 1447 жылдың
наурызы мен сол ... ... ... ... ... ... ... Хорасан аймағында өтеді де, Герат тағына басты үміткердің бірі Ала
ад-даула иемденеді. Ұлығбек болса ... сол ... ... ... онда ... бірі – ... отырғызады. Ала ад-
даула Гератты иеленгенімен, оның билігі ... ... ... ... аймағына Шахрухтың немересі, Байсұңқардың ұлдарының бірі ... ... ... орнайды.
1447 жылдың соңында Мәуереннахр мен Хорасан билеушілері ... ... да ... келісімдерге қол жеткізіліп, тыныштық
қалыптасады/12. 150/. Бірақ та бұл ... ... ... 1448 ... ... ... ... еніп, Темір әулеті арасындағы күрестің
екінші кезеңін бастап жібереді.
Екінші кезеңдегі басты оқиғаларға ... ... ... пен ... 90000 ... ... ... Тарнаба
қалашығы түбінде Ала ад-даула әскерін жеңіліске ұшыратады; ә) Ала ... ... ... ... ... ... б) ... Герат пен оның
төңірегіндегі қалалардың бірін күшпен, бірін ... ... де, ... бағындыру үшін батысқа қарай жорығын жалғастырады. Гераттағы
әмірлердің ... ... ... ... ... етеді, сөйтіп ол қарашаның
соңында Гератқа ... ... ал ... ... ... ... ... Самарқанға жорығы оны Хорасаннан Мәуереннахрға ... ... ... ұлы Абдаллатифті Гератта қалдырып, өзі
Самарқанға қайтып оралады; екі аптадан ... ... ... Абдаллатифті
Гераттан қуып шығады/13. 156/.
Темір әулеті арасындағы күрестің екінші кезеңін қорытындылай келе,
күрес ... ... ... ... атқарса да, нәтижесі ол үшін өте
тиімсіз болды дейміз. Күрестің бастапқы сатыларында ол қалай ... ... ... ол қол ... ... ... айырылады.
Абдраззак Самаркандидың айтуына қарағанда, 1448 жылғы тақ үшін жүргізілген
күрестер әскер мен ... ... ... Ұлығбектің беделін күрт
төмендетіп жібереді/12. 156/.
1449 жылдың көктемінде ... ... ... ... бірақ ол оны жүзеге асыра алмайды. Өйткені, Ұлығбекке
қлы Абдаллатифке қарсы күресуге тура ... ... 1449 ... көктемінде
Темір әулеті арасындағы күрестің үшінші кезеңі басталып кетеді. Күрес
Мәуереннахр аумағында ... мен ұлы ... ... ... ... арасындағы күрестің себептерін В. В Бартольд өте жақсы ашып
көрсеткен /12. 124-125/. Әкесі мен ұлы ... ... 1449 ... ... ... ... жеңіліп, кейіннен һөлтірілуімен аяқталады.
Осылайша, үшінші кезеңнің соңында ... ... ... ... ... ... ... өмірінің соңғы айларында Мәуереннахр мен Дешті
Қыпшақ билеушілері ... ... ... ... бірекі
фактіге тоқтала кетсек дейміз. Б. А. Ахмедов Масуд бен Осман ... ... ... ... ... ұлынан масқара болып жеңілгеннне
кейін, Дешті Қыпшақтағы Әбілқайыр ханға барып, одан көмек алуды ойластырды,
бірақ ол ... ... ұлы оған ... ... ... деп, ... келеді де, билікті ұлына тапсыруды, зі ғылыммен ... ... /15. 63/. Ал ... ... ... ... Ұлығбектің Әбілқайыр ханға барғандығы, бірақ одан көмек ала алмай,
Самарқанға қайтып оралғандығы айтылады/15. 64/.
Ұлығбектің ... ... не ... ... ... анықтау
онша қиын емес. 1446 жылы Сырдария өзенінің орта ағасы бойындағы ... ... ... ... «көшпелі өзбектер» елінің бллеушісі бүкіл
Дешті Қыпшақтың ... ғана ... ... ... ... ... ... Мәуереннахрды өзіне тәуелділікте ұстауға мүмкіндік
алған болатын. Шахрухтың ... ... ... ... арасындағы тақ үшін
күрестер ол үшін өте тиімді еді. ... 1449 ... ... мен баласы
арасындағы күрестер оның бұл ойының жүзеге асуына бір ... ... ... ... Сол ... де ұзақ ... бойы ... билеген, 55
жастағы Ұлығбекке қолдау көрсету, оның ... ... ... Әбілқайыр
ханның жоспарының жүзеге асуына ... ... ... еді. ... ... ... оны ... қолдау көрсетуден бас тартқызады.
Осылайша, Мәуереннахрда 40 жылдан аса уақыт билік ... ... ... ... солтүстіктегі көршісінен қолдау таппай, ақырында өз
ұлының қолына қайтып ... Ал ... ... ... ... ... сол жылдың 25 қазанында атақты Ұлығбекті өлтірткізеді. 2-3 күннен
кейін бауыры Абд-ал-Азиз де өлім жазасына кесіледі/12. ... пен оның ұлы ... ... ... ... ... ... көзге түсе бастайды. Шахрухтың Ибрагим атты ... ... ... мен ... ... атты ... баласы Әбу Сайд
мырза Ұлығбек жағында ... ... ... де, ... ... бірақ
өлтірілмейді.
Жеке дара билікті иеленген Абдаллатиф қатаң шаралар арқылы өзіне қарсы
келгендер мен қарсы шыққандарды ... ... ... Оның ... көтеріліс жасауға дәті бармайды, дегенмен де қастандық арқылы
жаңа билеушінің көзін ... бел ... В. В. ... ... ... ... пен Абд ... бұрынғы нөкерлері
болып, олар өз бектерінің өлімі үшін кек алуды мақсат еткен/12. 161/. ... 8 ... ... ... ... ... ... билікке қамауда жатқан Абдолланы әкеледі.
Абдолланың билікке келуімен Мәуереннахрдың саяси өмірінде тыныштық
орнай қоймайды, ... ... үшін ... оты одан ары қыза түседі.
Бұхарада қамауда ... Абу Сайд ... дін ... мен қала ... ... оған ант ... Абу Сайд мырза бірден ... ... та ... ... ... ... солтүтіктегі көрші
«көшпелі өзбектер» еліне қашуға мәжбүр болады.
Осы тұста Хорасан аймағында да Шахрухтың үш ... ... ... және Ала ... ... Герат тағы үшін күрес қызып,
Балх, Хисар және Шапурган аймақтарының ... Ала ... ... де, ... ... ... ... аттанады. Өз кезегінде Абдолла мырза да
оған әскермен қарсы шығады. Бірақ екі жақ ... ашық ... ... бірі - ... ... ... қайтып оралады. Ала ад-
дауланың шайқасқа шықпай, кейін оралуына Әбілқасым Бабырдың Хорасанға ... ... ... ... ... ... ... қайтуына
солтүстік аймақтарда қашып жүрген Әбу Сайд мырзадан төнген қауіп-қатерлер
себеп болады. Әбу Сайд мырза сол ... ... ... ... ... ... бірі ... (Түркістан) басып алған болатын. Қалаға
қарсыласының мықтап бекуіне жол бермеу үшін Абдолла ... ... ... Сыр бойына әскер жібереді. ... та одан ... ... ... ... өзі ... Әбу Сайд мырза болса,
Әбілқайыр ханнан әскери көмек сұрауға мәжбүр болады. «Көшпелі ... ханы оның бұл ... ... ... Дешті Қыпшақтың әскерін өзі
бастап шығады. Абдраззак Самарканди екі жақ ... ... ... ... ... Шайқастың нәтижесі бойынша Мәуереннахр
әскері жеңіліске ұшырап, Абдолланың өзі қаза ... да, 1451 ... соңы ... ... Әбу Сайд мырза Самарқан тағының егесіне
айналады/9. 200-201/.
Осылайша, ... ... ... Әбу Сайд мырзаның билікке
келгенге дейінгі 4 жарым жылдай уақыт ішіндегі Темір әулеті ... ... ішкі ... ... ... келе, төмендегідей тұжырымдар
жасауға болады. Біріншіден, ... ... ... ... орталық
биліктің әлсіреуіне байланысты ол ... ... ... ... ... ... ортақ мүдденің, бірліктің болмауы тақ үшін
күрестердің болуына алып келеді.
Екіншіден, тақ үшін ... ... ... ... Шахрухтың
үлкен ұлы Ұлығбек пен ... тағы бір ... ... ұлдарының
арасында өтсе, күрестің келесі кезеңінде ... үшін ... одан ... ... Хорасандағы күрес Байсұңқардың ұлдары арасында жүреді. Ал
Мәуереннахрдағы ... отын ... пен ұлы ... қыздырады.
Нәтижесінде, әкесін өлтіріп, ұлы билікке келеді. Үшіншіден ... ... ... Әмір ... өзге ... ... өкілдер де
белсене араласып, аз уақыт болса да, ... ... ... билікке таласушылар арасында өте беделді,
көпшіліктің қолдауына ... дара ... ... ... ... де, үміткерлер міндетті түрде сыртқы күштерге арқа сүйеуге
мәжбүр ... Әбу Сайд ... ... ... ... ... ... саяси бытыраңқылықтардың нәтижесінде Мәуереннахр аймағында
Гератқа бағынбайтын жеке саяси құрылым пайда болып, билік үшін ...... ... оны да өте ... ... ... ... болғаннан кейінгі Темір әулеті билеген Мәуереннахрдың 4-5 жыл
ішіндегі ішкі саяси жағдайы ... ... ... Сайд ... ... 1451 ... ... 18 жыл бойы билесе де,
оған өз ... ... ... ... ... қалу үшін ... ... мен ішкі күштерге қарсы соғыс жүргізуіне тура ... ... жылы ... Әбілқасым Бабаырдың қайтыс болуынан кейін, ол Хорасанды
бағындырады, бірақ Гератқа тұрақты билік жүргізу үшін ... ... ... Ақ ... әулеттерімен күрес жүргізуіне тура келеді. Міне,
осындай Мәуереннахрдың ... ... ... оның ... ... ... Қазақ хандығының құрылуына қалай ықпал еткенін
білу үшін, Әбу Сайд мырзаның 1451-1457 жылдардағы билігіне, осы ... ішкі және ... ... ... ... Сайд ... билігіне алғашқылардың бірі болып баға берген В. В.
Бартольд «Ұлығбектің қырық жылдық үстемдігі Әбу Сайд мырзаның ... Қожа ... ... топ ... ... үстемдігімен
ауысты», – деп жазады/12. 166/. Біз бұл жерде XV ғасырдағы Мәуереннахрдың
әлеуметтік, ... ... діни ... ... ... Бірақ та бұл мәселелер әсіресе діни факторлардың ықпалы Әбу Сайд
мырзаның өмірінде, жүргізген саясатында байқалады. Орта Азиядағы сопылықтың
негізін ... ... ... Қожа ... ол – ... Қожа
Ұбайдоллах, Қожа Насыр ад-дин Убайдаллах, Хазірет Ишан ... ... ... ... мен екінші жартысында Мәуереннахрдың саяси өмірінде
үлкен рөл ... В. В. ... Әбу Сайд ... Қожа ... ... ... ... 168/. В. В. Бартольдтың бұл ... ... ... ... мәдени өмірін одан кейінгі
жылдардағы мәдени өмірмен салыстыру үшін айтылған пікір деп ... Ал ... өмір ... ... тұрақтанып, билік үшін ашық ... ... ішкі ... өмірді толығымен бейбіт қалыпқа түсті
деуге болмайды.
Әбу Сайд мырзаның18 жылдық билігінің алғашқы жылдарында ... ... ... ... ... әсер етеді. Оның біріншісіне – Ұлығбектің
40 жылдық билігі тұсында саяси ... алыс ... да, ... арасында
ықпалы күшті болған сопылық бағыттағы нақышбандық топ жетекшілерінің Әбу
Сайд мырзаға қолдау көрсетуі ... ... – өзін ... ... ... ... қолдауы болды. Самарқан тағының иесі болған
қызметі үшін мол ... ... ... ... ... ... атты қызын
ұзатады/9. 201/. Осындай мықты қолдауға ие болған Әбу Сайд ... ... ... қарсы шыққандар мен бас кқтергендерді жеңіліске ... ... ... ... ... ... бірі – ... Әбу Сайд мырзаның тақты иеленуін барынша мадақтай келе, оның
алғашқы жасаған әрекеттері туралы былай деп ... ... ... ... оның бірінші және маңызды ісі ... ... кек алу ... ... ұстатып, өлтірткізеді де, Абдаллатифті
өлтірген жерде өртетіп жібертті» /9. 201/. Әбу Сайд мырза осы ... ... ... ұзақ ... ... ... ... алғашқы кезде тым-тырыс қалғандай болады да, ... ... ... ... бас көтеру 1455 жылы Отырар қаласында болады, бірақ оны Әбу
Сайд мырза тез басып тастайды. Бір ... ... бас ... хан ... ... В. В. Бартольдтың пікірінше, бүлікшілерге
Бұқарадағы дін басылары ... ... 169/. Біз ... ... ... жатқызамыз. Ал Әбілқайыр ханның Отырардағы
бүлікшілерді қолдауын мынадай ... ... Әбу Сайд ... келгеннен кейін бірнеше рет Моғолстан әскерлерін жеңуі, ... да, 1454 жылы ... ... ... ... келісімге келуі,
оның беделін көтеріп, абыройын асырады. Халық арасында ықпалы өсіп, билігі
күшейе түседі. Солтүстіктегі ... бұл ... ... ... ол Әбу Сайд ... билігін төмендетіп ұстауды мақсат еткен
секілді. Кезінде, яғни 1449 жылы Әбілқайыр хан ... ... ... ... үшін оған ... ... ... әскери көмектен бас тартқан
болатын.
1455 жылғы Отырардағы Әбу Сайд мырзаға қарсы жасалған бас ... ... – онда ... ... шыққан өкілдің жетекшілік етпеуі
жатады. Темір әулетінің бір өкілі басқарып, жетекшілік еткен болса, онда ... ... ... ... ... түрде хабарлаған болар еді.
Ал келесі көтеріліске Темір әулеті өкілдерінің бірі жетекшілік етеді.
Ол көтерілістің Мәуереннахрдың сол ... ішкі ... ... ... ... ... оған ... кетелік.
1451-1457жылдары Мәуереннахрдың ішкі саяси өмірінде болған ірі оқиғалардың
біріне Ұлығбектің немересі, Абдаллатифтің ұлы ... ... Әбу ... қарсы жасаған көтерілісі жатады. В. В. Бартольд Абдраззак
Самаркандидің ... ... ... ... ... 1461 жылы
басталды деп жазса/33. 170/, Әбілғазы болса, Мұхаммед Жөкінің көтерілісіне
қатысты оқиғалардың бәрін, яғни ... ... Әбу Сайд ... оны
Шахрухия қамалында қоршауға алғанын, ... оны ... ... ... ... 860 (1455) жылы ... еді деп ... 123-
125/. Шахрух пен Әбу Сайд мырзаның билік құрған жылдары Гератта билеуші
әулеттің жанында ... ... ... (1413-1482) мемлекеттің ішкі
және сыртқы саяси өмірінде болып жатқан оқиғалардың бәрі белгілі болып, әр
жылғы ... ... ... ... ... Жөкінің көтерілісі,
оның «көшпелі өзбектер» ханына әскери көмек алып, Әбу Сайд ... ... және т. с. с. ... ... ... ... оқиғалардың
қатарына жатқандықтан, Самарканди сол ... ... бола ... болған мерзімін қате айтуы мүмкін емес.
Ал Әбілғазыға көмек Мұхаммед Жөкіге қатысты оқиғалар 200 жылдан ... ... оның ... ... жылдарын қате айтуы немесе
шамамен болжап айтуы әбден мүмкін. Сондықтан да біз, ... ... ... ... ... 1461 жылы басталды деген деректі қолдаймыз.
Мұхаммед Жөкінің көтерілістің ... ... тез ... ... ... аумағын бағындаруы – біріншіден, Әбілқайыр ... ... ... ... ... ... ... Жөкіні
қолдайтын күштердің көп болуынан деп түсінеміз. Ұлығбек ... Әбу Сайд ... ... ... өзінен өзі-ақ
түсінікті. Отырардағы бас ... ... ... ... Әбу Сайдтың
қарсыластарды көтеріліске кең ауқымдылық беру үшін міндетті ... ... ... ... ... ... Жөкіні
билікке әкелуді ойластырған. Біздің ойымызша, көтеріліс 1461 ... оның ... 1455 ... ... ... басылғаннан
кейін бірден басталған/23. 50/.
Жалпы алғанда, бұл ... ... бас ... мен ... Әбу Сайд мырзаның билігінің алғашқы жылдарында ... ... ... әлі де болса тұрақсыз, құбылмалы жағдайда ... ... ... ... ... ... сыртқы саяси
жағдайының барысынан, оның ішінде ... ... және ... ... ... жүргізген саяси қарым-қатынастарының
Қазақ хандығының құрылуына қандай дәрежеде қолайлы жағдайлар ... ... ... осы ... шеңберіндегі жазба деректер
негізінде нақты анықталған оқиғаларды салыстыру ... ... мен ... ... ... ... ... білуге болады. Олай болса, 1450-
ші жылдардың бірінші жартысындағы Мәуереннахрдың көршіліс елдермен ... ... ... ... ... ... ... Біз бұған дейін бұл қарым-қатынастарды Моғолстан тұрғысынан
қарастырғанбыз. Сондай-ақ ... ... да, ... ... ұлысының
құрамында болған екі аймақтың жеке мемлекет болғаннан бергі қатынастарына
шолу ... ... ... мәселелерді бұл жерде қайталап
жатпай, тек ... ... ... екі ел ... ... ауыспалы болғанын байқаймыз. XIV ... 50-60 жж. ... ... ... рөл ... ... ... тұсында да Мәуереннахр бұл жетекші ролді сақтап қалады. Ал ... ... ... ... ... ... арасындағы билік үшін болған
өзара күрес жылдары екі ел арасындағы саяси қарым-қатынаста ... ... ... аударды да, Мәуереннахр жағы тек қорғанушы рөлін
атқаруға мәжбүр болады.
Біз бұған дейін Моғолстанның Мәуереннахрмен ... ... ... ханның ол елге жасаған бірнеше жорықтарын, Әбу Сайд
мырзаның Ианги ... ... ... ... ... ... Бұл ... оны қайталап жатпай, тек оқиғаларға Мәуереннахр
тұрғысынан сипаттама берелік.
1451 жылға дейін, яғни Әбу Сайд ... ... ... дейін Есенбұға
ханның Темір әулеті арасындағы билік үшін ... ... ... ... ... ... рет тонаушылық сипатта жорықтар
жасайды. Есенбұға үшін бұл жорықтар қалай сәтті ... ... ... қайғылы аяқталып отырады. 1447-1451 жылдардағы темір әулеті
арасындағы күрестің ... ... ... ... Хорасан аймағы
үшін, оның өз ұлымен сондай-ақ Абдаллатиф мырзаның Абдаллахпен, Абдаллахтың
Әбу Сайдпен ... ... ... ... аймақтары ешбір
қорғаусыз қалып, Мұхаммед Хайдар Дулатидың айтуынша, Есенбұға «Сайрам,
Түркістан, Ташкентте ... ... ... қайта оралып» отырады.
Мәуереннахр тарапынан ... ... соң ... хан «сол ... екінші
рет шабуыл жасайды» /27. 109/.
1451 жылы Самарқан тағына Әбу Сайд мырзаның келуімен ... ... ... ... ... Әбу Сайд ... ... ханды қуып,
Иангиге дейін тықсырды, моғолдар ұрыссыз қашып кетті», – деп ... ... Сайд ... ... ... соң, Есенбұға ханға қарсы жорыққа
шықты. Янгидің арғы жағында Ашпарада, Моғолстанда ол Есенбұға ... ... ... – деп баян етеді/42. 30/. Әбу Сайд мырза осылайша Есенбұға
ханға алғаш рет ... ... де, оның ... ... тұрақты
тосқауыл қоя алмайды. Самарқан билеушісінің сыртқы ... ... ... Хорасан аймағын жаулау екендігін білген ... ханы ... ... жорықтар жасап, үнемі қауіп-қатерде ұстайды, ал ... ... ... ... ... ... олар кейін оралса, тағы да
қауіп төндіре бастайды. Міне, Мәуереннахр билеушісі үшін ... ... бір ... ... ... қарым-қатынастар жүргізу мүмкін
емес болатын.
Мәуереннахр билеушілерінің XV ... 50-ші ... ... басты бағыты – оңтүстік-батыс бағыт, яғни орталығы Герат қаласы
болған Хорасан аймағын Әмір ... ... ... ... қосу ... Сол себепті де ол Моғолстанның тонаушылық жорықтарына
қарамастан Хорасаннан ... ... үшін бар ... ... Әбу ... ... бір ... екі майданда күрес жүргізуге тура келеді.
Біріншісі – ... ... ... ... екіншісі – оңтүстік-батыс
бағыттағы Хорасан үшін темір ... ... ... ... ... ... ... Қарақойлы әулетінің билеушісі Жахан шахпен
күрес болды. Осы екі ... ... Әбу Сайд ... басты бағыт ретінде
Хорасан бағытын ұстанады да, өзінің негізгі күштерін сонда бағыштайды. ... ... ... орынға қояды. Мұны біз ... ... ... ... ... үшін ... бағыт болып саналған Хорасанға келсек, онда
1447 жылы ... ... ... ... ... ... жиі ауысып отырады.
1448 жылы Ұлығбектің Хорасанға жасаған екінші жорығынан кейін, ... ... ... ... үш ұлы ... де, 1451 ... дейін
билік үшін күрестер Сұлтан Мұхаммед мырза, Әбілқасым Бабыр және Ала ад-
даула арасында ... А. ... ... «ағайынды үш бауырдың
арасындағы қатынастар Ұлығбек әулеті арасындағы қатынастарға ... ... мен Ала ... ... ... ... ...Олар өздерін
қаншама қарапайым етіп көрсеткенімен, іс насырға шауып, ұрыс болады. Бабыр
жеңіске жетіп, екі бауырын да ... ... Ол ... ... ... ал ... екі көзін ойып алғызады» /43. 350/. Осылайша, Бабыр
1451 жылы Хорасан билігіне таласқан негізгі ... ... ... оған жаңа қарсыластар пайда болады. Оның бірі – ... ... оған ... ... ... мақсат етіп қойған Әбу Сайд ... ...... ... ... әулетінің билеушісі –
Жахан шах (1436-1467 жж.) ... ... Әбу Сайд ... хан мен Бабыр қандай қауіптер туғызып отырса, ... ... да Әбу Сайд ... мен Жахан шах дәл сондай қауіптер туғызады.
1457 жылы ... ... ... ... ... ... болып, сол
жылдың аяғында Әбу сайд мырза Гератты ... Ал ... жылы ... ... ... 1469 ... ... бүкіл Хорасанды Мәуереннахрға
қосады. 1457 жылы Хорасан аймағындағы саясатын ... ... үшін ... ... ... ... ... үшін Шираз қаласынан
Есенбұға ханның ағасы Жүніс ханды шақыртып, оны інісіне қарсы қояды. Жалпы
алғанда, ... ... ... датасын анықтауда Жүніс ханның
Моғолстанға келуі ... мен ... де ... ... ... ... бұл оқиғаның Қазақ хандығының құрылуы үшін өзіндік маңызы ... ... ... XV ... орта ... ішкі саяси жағдайы
тұрақсыз болып, ондағы билік үшін саяси күрестер әсіресе, Мәуереннахрдың
Моғолстанмен қарым-қатынасы осы ... ... ... ... ... Қазақ хандығының құрылуына қолайлы саяси алғышарттар
әзірледі деген қорытындыға ... ... ... ең өзекті мәселелердің бірі – Қазақ
хандығының құрылуы. Қазақ мемлекеттілігі мен ... ... ... бұл өте ... тарихи оқиға болды. Ол ... ... ... ... ... қосып шоғырландыруды, қазақтың
этникалық территориясын біріктіруде, қазақтың байырғы заманнан ... ... жеке ел ... ... ... ... аса ... және
түбегейлі шешуші рөл атқарды. Қазақ хандығының ... ... ... бірі және ...... ... ... хандығы
құрылуының саяси алғышарты мәселесі сол ... ... ... ... ... және ... ... ішкі және сыртқы саяси жағдайларымен байланысты. XV ғасырдың
ортасында Қазақ хандығының құрылуына Дешті ... ... ... ... ... дамуының барысы, осы аумақтағы мемлекеттік
құрылымдардың саяси даму үрдістері алып ... ... ... ... ... ... ... саналса, XV ғасыр ортасындағы ... және ... ... ... ... ... ішкі ... мен бір-бірлерімен саяси қарым-қатынастары өзінше рөл атқара
алды. Диплом жұмысының негізгі жаңалығы да – ... ... ... ... аймақтардағы мемлекеттер: Әбілқайыр хандығының,
Моғолстанның және ... ... ... ұрпақтары мемлекетінің ішкі,
сыртқы саяси жағдайларын салыстыра талдау болып табылады. XV ... ... ... ... ... саяси жағдайының қандай
бағытта жүргендігін анықтау, бізге не себепті Қазақ ... ... ... – Керей мен Жәнібектің Моғолстанға көшкендігін және ... ... ханы ... оларға өз елінің батыс жағындағы өңірден
иелік бергендігін түсінуге мүмкіндік береді.
Диплом жұмысының негізгі ...... ... ... ... Моғолстан, Темір әулеті мемлекеттерінің саяси
жағдайы мен өзара байланыстарын талдай отырып, Қазақ ... ... ... қолайлы жағдайларда анықтау. Енді жоғарыда айтылған Әбілқайыр
хандығының XV ғасырдың орта ... ... ... ... ... ... мәселесіне байланысты айтқан ойларымыз бен пікірлерімізді жинақтап
қорытындылайық.
Біріншіден, Әбілқайыр ... ... ... ... ... бағындыруы
Жошы Ұлысының сол қанатындағы басқа саяси құрылымдардың (Сібір хандығы,
Ноғай ... ... ... ... да, ол өз ... сол
мемлекеттермен жүргізілген саяси қарым-қатынастардың сипатын анықтайды.
Екіншіден, Әбілқайыр ханның Мәуереннахр және Моғолстандағы ... ... ... ... ... ашық ... ... да, ұнатпағаны
белгілі. Өз ... ... ... ... олар Сыр ... ... ... мойындауға мәжбүр болады. Ал, Әбілқайыр хан
болса, ... ... ... ... ... өз ... ... тырысады.
Алғашында ол саясат нәтижелі болғанымен, кейінгі жылдары Мәуереннахрдың
ішкі саяси ... оның ... ... ... XV ... ... ханның көрші елдермен жүргізген саяси қарым-қатынастарында ешбір
елмен қатынастардың достық ... ... ... ... ... хандығының құрылуы үшін аса қолайлы саяси алғышарттар даярлаған деген
жалпы қорытындыға ... мен ... ... ... ... ... ... 50-ші жылдарының ортасында Жүніс пен Есенбұға хан ... ... ... ... Ал бұл ... Моғолстан жеріне ауысуы оның ресми
ханына одақтастарды қажет еткізеді. Бұл қалыптасқан ... ... ... ... ... Әбілқайыр ханнан бөлініп, Жүніс пен Есенбұға ханның
иеліктерінің арасындағы аймақ Шу алабы мен ... ... ... ... ... ... ... іргетасын қалауға тікелей қолайлы жағдай
жасайды.
Жоғарыда айтылған барлық ой-пікірлерімізді тұжырымдай келе, ... ... ... яғни XV ... 50-ші ... ... ... Керей мен Жәнібек сұлтандарға жаңа
мемлекеттің Қазақ хандығының шаңырақ ... ... ... жасады
дейміз. XV ғасырдың ортасында ... ... ... ... қанау мен езгінің күшеюіне байланысты, 20 мың
қазақтың шығыс дешті қыпшақтан Моғолстандағы Жетісуға ... ... ... ... ... хандығының құрылуы, Моғолстан мемлекеті мен қазақ
халқының тарихи тағдырына қатысты аса маңызды оқиға ... Бұл ... ... ... құрылуына және қазақтың өз алдына жеке ... ... ... ... ... ... ... болды. Жетісуда қазақ хандығы құрылған соң көп ұзамай-ақ Моғолстанның
хандары өздерінің Жетісу өңіріндегі ... ... ... ... ... хандығының негізгі бөлігімен бірікті.
Қазақ хандығының құрылуына саяси ... ... әсер ... бірі ... ... ... мемлекеті болды. Егерде
XV ғасырдың ортасында ... ... ... жағдайлар жаңа
мемлекеттің қалыптасуына ... ... ... оның ... ішкі ... ... Қазақ хандығының Моғолстан аумағында
ту көтеруіне алып келді. Ал нақты Моғолстанның батысында Қазақ хандығының
құрылуы – оның ... ... ... ... XV ... ... саяси қарым-қатынастардың нәтижесі болып ... да біз үшін XV ... орта ... ... ... ... және ... жағдайын білудің маңызы зор.
Ақсақ Темірдің жаулап алу соғыстары нәтижесінде құрылған оның империясы
этносаяси, ... ... ... ... алғанда біркелкі болмады.
Әкеден қалған тақты ... ... кіші ұлы ... ... 40 ... да, ... әр аймақтарында әлсін-әлсін болып тұратын толқулар
мен сепаристік бағыттағы қимылдар оның негізі берік емес екендігін көрсетіп
отырды. Болашақтағы саяси ... мен тақ үшін ... ... тірі ... XV ... 40-шы ... ... бастайды. Сол тұста тақ мұрагеріне қатысты мәселе бойынша ... өз ... ... ... ... болып, олар жасырын түрде
болса да болашақ ... ... ... ... ... ... пен Ала-ад-Даула арасында ... Тақ үшін ... ... ... ... ... Ұлығбекке көмектесуден бас тартады.
Шахрухтың қайтыс болғанынан Әбу Сайд мырзаның билікке келгенге дейінгі ... ... ... ... ... әулеті билік құрған империяның ішкі саяси
жағдайын ... ... ... ... ... ... ... негізі берік болмай, орталық биліктің әлсіреуіне
байланысты ол бірнеше аймақтарға бөлініп кетеді. ... ... ... мүдденің, бірліктің болмауы тақ үшін күрестердің болуына алып келеді.
Екіншіден, тақ үшін күрестер алғашында ... ... ... ұлы Ұлығбек пен Шахрухтың тағы бір ... ... ... ... ... ... кезеңінде билік үшін тартыстар одан ... ... ... ... ... ... ... жүреді. Ал
Мәуереннахрдағы күрестің отын ... пен ұлы ... ... ... ... ұлы ... келеді. Үшіншіден Мәуереннахрдағы
күреске соңғы кезеңде Әмір Темірдің өзге ... ... ... де
белсене араласып, аз уақыт болса да, тақты иеленелі.
Төртіншіден, Мәуереннахрдағы билікке таласушылар арасында өте беделді,
көпшіліктің ... ... дара ... ... ... ... де, үміткерлер міндетті түрде сыртқы күштерге арқа сүйеуге
мәжбүр ... Әбу Сайд ... ... келуін осымен түсіндіруге болады.
Бесіншіден, саяси бытыраңқылықтардың нәтижесінде Мәуереннахр аймағында
Гератқа бағынбайтын жеке саяси құрылым пайда болып, ... үшін ...... ... оны да өте әлсіретіп жібереді. Міне, ... ... ... Темір әулеті билеген Мәуереннахрдың 4-5 жыл
ішіндегі ішкі ... ... ... қалыптасады.
Әбу Сайд мырза Мәуереннахрды 1451 жылдан бастап 18 жыл бойы билесе де,
оған өз билігін, сондай-ақ Мәуереннахрдың тұтастығын сақтап қалу үшін ... ... мен ішкі ... ... ... ... тура ... билеушілерінің XV ғасырдың 50-ші жылдарындағы сыртқы саясаттағы
басты бағыты – оңтүстік-батыс бағыт, яғни ... ... ... ... ... Әмір ... ... кезіндегідей Мәуереннахрға қайта қосу
болды. Сол себепті де ол Моғолстанның ... ... ... айырылып қалмау үшін бар күштерін салады. Әбу Сайд мырзаға
бірден бір мезгілде екі майданда ... ... тура ... ... ... ... ... болса, екіншісі – оңтүстік-батыс бағыттағы
Хорасан үшін темір ... ... ... ... ... қауіп
төндіріп отырған Қарақойлы әулетінің билеушісі Жахан шахпен күрес болды.
Осы екі ... ... Әбу Сайд ... басты бағыт ретінде Хорасан
бағытын ұстанады да, өзінің негізгі ... ... ... Ал шығыс
бағытты екінші орынға қояды. Мәуереннахрдың XV ғасырдың орта ... ... ... ... болып, ондағы билік үшін саяси күрестер әсіресе,
Мәуереннахрдың Моғолстанмен қарым-қатынасы осы кездерде моғолстанның ... ... ... ... ... ... қолайлы саяси
алғышарттар әзірледі деген қорытындыға ... ... ... ... ... ... Қазақ хандығы
құрылды. Қазақ хандығының құрылуы қазақ мемлекеттілігінің бастауы болды.
Әбілқайыр билігімен келіспеушілікке ... ... ... ... ... ... берді. Әбілқайыр хан қайтыс болғаннан кейін өзбек
ұлысының ... ... ... ... ... ... қанжілік болған қазақ халқы Жетісуға келіп ес жиып, ... ... ... Мұны ... ... ... көшпенділері Әбілқайыр
ханның қоластынан шығып, Қазақ хандығына келіп жатты.XV ғасырдың ... ... ... ... ... ... 200 мың адам ... жылы Есенбұға хан қайтыс болып, ойрат шонжарларының ... ... ... ... қазақ тайпаларының Қазақ хандығына
келіп қосылуын үдете түседі. Бұл өз ... ... ... ... ... билігін нығайтып, беделі мен әскери-саяси күш-қуатын
арттыруға септігін тигізді.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
1. ... ... ... Тарихи Рашиди, парсы тіліндегі қолжазба
нұсқасынан тәржімалаған Ислам Жеменей. Жалпы ред. ... ... ... ... Дербісәлі, Алматы: Тұран, 2003, 616 б.
2. Кәрібаев Б. Б. XV ғасырдың 40-50 жж. Әбілқайыр ... ... ... ... ... мәселелері жөнінде//
ҚазҰУ хабаршысы. Халықаралық қатынастар және халықаралық құқық
сериясы. № 1-2 (39-40). ... ... по ... казахских ханств в XV-XVII вв. ... ... и ... сочинений) Составитель: К. Ибрагимов, Н. Н.
Мингулов, К. А. ... В. П. ... ... ... Абулхаир-хани// МИКХ. Составитель: К. Ибрагимов, Н. Н.
Мингулов, К. А. Пищулина, В. П. ... ... ... ... ... ... ... К. Ибрагимов, Н.
Н. Мингулов, К. А. Пищулина, В. П. Юдин. ... ... ... ... К. Ибрагимов, Н. Н. Мингулов, К. ... В. П. ... ... ... ... ... ... – Алматы, 1997.
8. Әбілғазы. Түрік шежіресі. – Алматы, 1992.
9. СМИЗО
10. ... Б. А. ... ... ...... ... К. А. ... Казахстан в середине XIV-начале XVI вв.
(Вопросы политической и социально-экономической истории). – Алма-Ата,
1977.
12. Бартольд В. В. Улугбек и его ... Соч., Т. II., Ч.2. – М., ... ... В. В. История культурной жизни Туркестана. Соч., - Т.I.,
Ч.1. – М., 1963.
14. ... А. Ю. ... при ... и Тимуридах. – Л., 1993.
15. Ахмедов Б. А. Из политической ... ... XV в. ... ... 1960. - ... ... М. Г. ... Золотой Орды// На стыке ... ... ... ... и ... ... X-XIVвв.). – М.,
1996.
17. Кляшторный С. Г., Султанов Т. И. Казахстан: ... ...... ... ... ... Қазақтың көне тарихы.
19. Қазақстан тарихы/Қаражан
20. Кәрібай Б. Түркістан және Қазақ хандығы. – Алматы, 1999.
21. ... Б. ... ... ... ... ... қарым-
қатынастары// Ақиқат, №11, 2008, - 97-106 бб.
22. ... Б. ... ... ... Ана ... №52 (941).
Желтоқсанның 25-і, 2008 жыл. 36-бет.
23. Кәрібаев Б. Б. XV ғасырдың ортасындағы Мәуереннахрдағы Темір ... ... ... ... ... ... ... 2008, 45-53 бб.
24. Кәрібаев Б. Б. Қазақ хандығының құрылу қарсаңындағы ... ... және ... ... ... (XV ғ.50-ші жылдары)//
Қазіргі Қазақстан ғылымындағы әлемдік тарих мәселелері. Проблемы
всемирной истории в ... ... ... ... ... конф. материалдары. Материалы Респ. науч.-теор. конф. Ред.
кол. А. И. Купчишин, К. Т. Жумагулов: Каз. Гос. Нац. ун-т им. ...... , 2001, - 74-78 ... ... В. В. Соч., - Т.V., - М. ... Бахр аль ... ... Составитель: К. Ибрагимов, Н. Н. Мингулов, К.
А. Пищулина, В. П. Юдин. А.,1969.
27. Султанов Т. И. ... ... ... ... ...... Мектеп, 2003. – 160 с. – (Серия «Слово
Седьмое»).
28. Мырза Хайдар Дұғлат. Тарих и Рашиди., ... ... ... ... Қазақстан тарихы. – Алматы, 1998.
30. Шайбанинаме.// МИКХ. Составитель: К. Ибрагимов, Н. Н. Мингулов, К. А.
Пищулина, В. П. Юдин. ... И. ... ... және ... ... ... хабаршысы. Тарих
сериясы, №1(44). 2007. – 19-24 бб.
32. Қазақ ... ... ... ... В. В. Соч., - ... - М. ... ... Натанзи. Мунта хап ат-тауарих муйни.// МИКХ. ... ... Н. Н. ... К. А. ... В. П. ... А.,1969.
35. Қырғыз ССР тарихы, 1-том, - Фрунзе, 1968.
36. Қазақ совет энциклопедиясы, 2-том.
37. ... ... ... ... ... Мухаммед Хайдар. Тарих-и Рашиди. Введение, ... ... А. ... Р. П. ... Л. М. ...
Ташкент, 1996.
39. Златкин И. Я. История Джунгарского ханства (1635-1758) ИНА АН СССР.
М., 1964.
40. ... Н. XV ... ... хандығының саяси жағдайы.// ҚазҰУ
хабаршысы. Тарих сериясы, №1(44). 2007. – 29-30 ... ... ... ССР. Т. 1. С ... ... до середины XIX
века. – ... ... ... ... ... Бабыр. Бабырнама. Толықтырылып екінші басылуы.
– Алматы, 1993.
43. Мюллер А. История ислама с ... до ... ......

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 63 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстан тарихы жоғары және арнаулы орта оқу орындарына арналған оқулық440 бет
Қазақ хандығы құрылуының алғышарттары12 бет
Қазақ хандығы құрылуының этникалық алғышарттары22 бет
Қазақ хандығының құрылуына алғышарттар27 бет
Алихан Бөкейхан6 бет
Ж.Баласағұн. "Құдағу біліг" шығармасына тақырыптық-идеялық, мазмұндық талдау . Насреддин Рабгузи "Рабғузи қиссалары", Х.Дулати "Тарих и Рашиди", Ш.Жәңгірұлы нәзира дәстүрі9 бет
Тарих философиясы164 бет
Қаз дауысты Қазыбек4 бет
Қазақ халқының қалыптасуы туралы мәлімет27 бет
Қазақ хандығы мен Ноғай Ордасы8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь