Қазақстандағы орман шаруашылығы мен орманды аймақтарда мемлекеттік тілдің қолданылуы: әлеуметтік лингвистикалық, когнитивтік лингвистикалық қырлары

Кіріспе
1.ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ОРМАНДЫ АЙМАҚТАРДЫҢ, ОРМАН ШАРУАШЫЛЫҚТАРЫНЫҢ МЕМЛЕКЕТТІК ТІЛДІҢ ҚОЛДАНЫСЫНЫҢ ӘЛЕУМЕТТІК ЛИНГВИСТИКАЛЫҚ АСПЕКТІЛЕРІ
1.1. ОРМАН. АНЫҚТАМАСЫ МЕН МӘНІ.
1.1. ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ОРМАНДЫ АЙМАҚТАРДЫҢ ТІЛДІК ЖӘНЕ ЭТНОТІЛДІК ЖАҒДАЯТЫ.
1.2. ҚАЗАҚСТАН МЕМЛЕКЕТІНІҢ ОРМАН ШАРУАШЫЛЫҒЫ САЛАСЫНДАҒЫ МЕМЛЕКЕТТІК ТІЛ. ОРНЫ МЕН РОЛІ.
1.3. ОРМАН КОДЕКСІНДЕГІ ҰҒЫМДАРДЫҢ ҚАЗАҚ ТІЛІНЕ АУДАРУДА ЖІБЕРІЛГЕН КЕМШІЛІКТЕР. ҰСЫНЫМДАР
1.6. “ОРМАН” САЛАСЫНА БАЙЛАНЫСТЫ ҰҒЫМДЫҚ АППАРАТТАРЫ МЕН ОСЫ САЛАҒА ҒАНА ТӘН СӨЗ ТІРКЕСТЕРІ
1.5. ОРМАН ШАРУАШЫЛЫҒЫ САЛАСЫНДАҒЫ КӘСІБИ СӨЗДЕР. ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
1.4.ҚАЗАҚСТАН АЙМАҚТАРЫНДАҒЫ АҒАШ ТҮРЛЕРІНЕ БАЙЛАНЫСТЫ ТОПОНИМДЕР
1.5. ҚАЗАҚ ЖЕРІНІҢ АҒАШҚА БАЙЛАНЫСТЫ ДИАЛЕКТ СӨЗДЕРДІҢ ТАРАЛУ КАРТАСЫ.
Тақырыптың өзектілігі. Соңғы уақытта, атап айтқанда XX-ғасырдың ортасынан, отандық және шет ел лингвист-ғалымдарының назары әлеуметтік лингвистика проблемаларына ауды.
1952 жылы американдық зерттеуші-ғалым Х. Карри ұсынған «социолингвистика» (әлеуметтік лингвистика) термині тіл білімінде бұрыннан бар бағытты айқындап, тілді – қоғам құбылысы ретінде зерттеу нысанасына айналдырды. Сол уақыттан бастап отандық және шет ел ғалымдары әлеуметтік лингвистика проблемалары бойынша өздерінің зерттеу жұмыстарын жүргізіп келеді. (Ю.Д.Дешериев, Л.Б.Никольский, А.Д.Швейцер, В.А.Аврорин, Э.Хауген, У.Вайнрах, Р.Белл, Р.Штернеманн, Л.В.Щерба, Ф.П.Филин, Е.М.Верещагин, М.М.Михайлов, А.А.Залевская, В.Г.Костомаров, Б.Х.Хасанов, А.М.Шахнарович, Л.Л.Аюпова, А.П.Майоров, М.М.Копыленко, А.Е.Карлинский, Э.Д.Сүлейменова, С.Т.Саин және т.б.).
Әлемдік әлеуметтік тіл білімі - әлемдік қоғамдық даму мен әлемдік тіл процесін өзара тәуелді құбылыстар ретінде қарастыратын ғылым. Тілдің қолданыс аясын кеңейту әдіснамасы - әлеуметтік лингвистика құзырындағы нысан. Мұның мәнісі: қоғам мен тіл өзара тығыз байланысты, бір-біріне тәуелді. Әрбір тіл – қарым-қатынас қажеттілігі. Тіл адамға қызмет етеді, тіл мен қоғам қарым-қатынасы қоғам өміріндегі тілдің қызметінің өсуімен сипатталатыны сондықтан. Сол себепті де тілге мемлекеттік мәртебе беру, сол арқылы оны дамыту – халықаралық стандарт. Олай болса, профессор Хасанұлының – тілдерді аймақтық тұрғыдан зерттеп, дамыту ұстанымы кезек күттірмейтін проблема. Осы тұрғыдан бірнеше кандидаттық диссертациялар да қорғалды.
Академик, социолингвист Б.Х.Хасанұлының ұстанымы бойынша, әлеуметтік лингвистика тұрғысынан алғанда, тілдік аймақ деген – тілдік жағдаяты (ситуация) жалпы алғанда, ұқсас болып келетін, елдің жақын орналасқан әкімшілік-аумақтық құрылыстағы буындарда (облыс, аудан, ауылдық округ) қоғамдық қызмет атқаратын тілдер тобы орналасқан аумақ. Сондай критерилер бойынша Қазақстан республикасының территориясы төмендегідей тілдік аймақтарға бөлінген:
1.Оңтүстік аймақ (Алматы қаласы, Алматы, Жамбыл, Қызылорда және Оңтүстік Қазақстан облыстары).
2.Батыс аймақ (Ақтөбе, Атырау, Батыс Қазақстан және Маңғыстау облыстары).
3.Солтүстік аймақ (Астана қаласы, Ақмола, Қостанай, Павлодар және Солтүстік Қазақстан облыстары).
4.Шығыс аймақ (Шығыс Қазақстан облысы).
5.Орталық аймақ (Қарағанды облысы).
        
        Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе мемлекеттік унивеситеті
Қолжазба
құқығында
Дүзмағамбетов Ерболат Аблазиұлы
ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ОРМАН ШАРУАШЫЛЫҒЫ МЕН ОРМАНДЫ АЙМАҚТАРДА МЕМЛЕКЕТТІК ... ... ... ... ... – тіл ... ... кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған
диссертация
Ғылыми жетекші:
ф.ғ.д., профессор Б.Хсанұлы
Ақтөбе
Кіріспе
Тақырыптың өзектілігі. Соңғы уақытта, атап ... ... ... және шет ел ... ... ... ... ауды.
1952 жылы американдық зерттеуші-ғалым Х. ... ... ... ... ... тіл білімінде бұрыннан
бар бағытты айқындап, тілді – қоғам ... ... ... ... Сол ... ... ... және шет ел ғалымдары әлеуметтік
лингвистика ... ... ... ... жұмыстарын жүргізіп
келеді. (Ю.Д.Дешериев, Л.Б.Никольский, А.Д.Швейцер, В.А.Аврорин, Э.Хауген,
У.Вайнрах, ... ... ... ... ... ... ... Б.Х.Хасанов, А.М.Шахнарович,
Л.Л.Аюпова, А.П.Майоров, М.М.Копыленко, А.Е.Карлинский, Э.Д.Сүлейменова,
С.Т.Саин және т.б.).
Әлемдік әлеуметтік тіл білімі - ... ... даму мен ... ... ... тәуелді құбылыстар ретінде қарастыратын ғылым. Тілдің
қолданыс аясын кеңейту әдіснамасы - ... ... ... ... мәнісі: қоғам мен тіл өзара тығыз байланысты, бір-біріне
тәуелді. Әрбір тіл – ... ... Тіл ... ... ... мен ... ... қоғам өміріндегі тілдің ... ... ... Сол ... де ... ... мәртебе беру, сол
арқылы оны дамыту – халықаралық стандарт. Олай болса, профессор ... ... ... ... ... дамыту ұстанымы кезек күттірмейтін
проблема. Осы тұрғыдан бірнеше кандидаттық диссертациялар да ... ... ... ... ... ... тұрғысынан алғанда, тілдік ... ...... ... жалпы алғанда, ұқсас болып келетін, елдің ... ... ... ... ... аудан, ауылдық округ)
қоғамдық қызмет атқаратын тілдер тобы орналасқан аумақ. Сондай ... ... ... территориясы төмендегідей тілдік
аймақтарға бөлінген:
1.Оңтүстік ... ... ... ... ... ... Оңтүстік Қазақстан облыстары).
2.Батыс аймақ (Ақтөбе, ... ... ... ... ... ... (Астана қаласы, Ақмола, Қостанай, Павлодар
және Солтүстік Қазақстан облыстары).
4.Шығыс аймақ (Шығыс Қазақстан облысы).
5.Орталық аймақ (Қарағанды облысы).
Келесі, профессор ... ... ... ... ... ... – қоғам өмірінің әр алуан салалары бойынша тыңғылықты
ғылыми зерттеу объектісі ету. Осы ... оның ... әр ... өздерінің зерттеу жұмыстарын бастап та кетті. Ал, ... ...... ... ... және орман шаруашылығы
саласындағы мемлекеттік тілдің қолданылу аясын анықтау, оның ... және ... ... ... когнитивтік, қырларын
барынша қамту болып отыр.
Негізі орман-тоғай ландшафты құнарлы, сулы, таулы, қоныстануға қолайлы
жерлерде ұшырасады. Сондықтан, осы ... ... ... тығыз,
араласа өмір сүреді. Бұл дүние жүзінде белгілі болған ... ... өмір ... ... ... тілдік қатынаста болуға итермелейді.
Олай болса, сол аймақтардың тілдік жағдаяты (ситуация) да күрделі ... әлем тіл ... ... мен тіл ... ... ... ауғандығын айтқанбыз, себебі қоғам мен тіл процесін байланыстырып
зерттегенде ғана тілдердің қолданылу аясын кеңейту үшін қажетті ... ... ... ... ... ең күрделі аймақтарының
және қоғам өмірі салаларының бірі ... ... оның ... ... ... ... тілдің қолданыс аясын кеңейту үшін
қажетті әдіснамалар ... оның ... ... байланысты
ұғымдардың когнитивтік бейнесін ашу зерттеу жұмыстың ... ... ... жұмысымыздың нысанасына еліміздің орманды аймақтары
және орман шаруашылықтарындағы мемлекеттік тілдің қолданылу аясы, ... ... ... психолингвистикалық және гендерлік
аспектілері алынып отыр.
Жұмыстың ғылыми жаңалығы.
Диссертацияда еліміздің әр ... ... ... ... ... ... аясы, сол салада жұмыс
жасайтын адамдардың ... ... ... ... ... ... ... тілінің орманға байланысты лексикасының когнитивті бейнесі анықталды.
1.ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ОРМАНДЫ АЙМАҚТАРДЫҢ, ОРМАН ШАРУАШЫЛЫҚТАРЫНЫҢ МЕМЛЕКЕТТІК
ТІЛДІҢ ҚОЛДАНЫСЫНЫҢ ӘЛЕУМЕТТІК ЛИНГВИСТИКАЛЫҚ ... ... ... МЕН ...... ... шөптесін, басқа да өсімдіктерден (мүк, қына)
және жануарлар, микроорганизмдерден ... өз ... ... ... әрі ... және ... ортаға әсер ететін негізгі
өсімдіктер әлемінің түрі. Орманның ерекшелігі – мұнда оның ... ... ... негізгі қызметті ағаш тектес өсімдіктердің атқаруы. Орман –
биосфераның негізгі құрам ... ... ... элементі болып
табылады. Орман - өнеркәсіпке ... ... ... ағаш ... ... ... көзі.
Сонымен орман – көп қырлы құбылыс. Орман ұғымы ертеде ... ... ... ... мен ... коммуникациясы пайда болған
кезде қалыптасқан болуы керек. Бірақ, оған бертін келе ғана ғылыми ... ... Ең ... ... ... қисындап мазмұндаған орыс
ормантанушы-маман Г.Ф.Морозов (1867-1920) саналады. Ол ... ... ... ... формасы мен ішкі құрылымына және бір біріне
әсер етуі арқасында пайда болған ағаш тектес өсімдіктердің ... ... ... 2003 жылы ... айында қабылданған орман
кодексінде орманға мынадай анықтама берілген: « Орман – ағаш пен ... және ... ... ... да ... жиынтығы
негізінде белгілі бір аумақта қалыптасқан, қоршаған ... ... және ... ... экономиялық және әлеуметтік мәні бар
табиғи кешен» (орм.код).
Орман – биосфераның құрылымды бөлшегі деген түсінік оған ... ... жан ... ... Ормандар Антарктида материгінен басқа барлық
континенттерде кездесіп, барлық құрылық көлемінің 30 ... ... ... га ... Олардың жартысын тропикалық және субтропикалық ормандар
құрайды.Ормандардың қазіргі ... ... даму және ... ... қызметінің әсерінен қалыптасқан. Соңғы 10 мың жыл ішінде жер бетіндегі
ормандардың үштен екі ... ... ... ... ... ... әсіресе ХІХ-ХХ ғасырларда кофе плантациясын жасау, қант
тростник егу, ... да ... ... ... ... ... қатар
қалалардың өсуі, өнеркәсіптік орталықтардың көбеюі және жаңадан пайда ... ... ... ... ... целлюлозды-қағаз, ағаш
химиялық фабрикалары) құрылуы қатты әсер етті. Ормандар ... және ... ... ... Табиғи түрде қалыптасқан ормандар барлық
ормандардың негізгі бөлігін құрайды. ... ағаш ... ... арқылы, жасалған ормандардың әзірше үлес салмағы аз, бірақ
Орталық Европадағы ... ... ... ... ... түрде
қалыптасқан ормандардың көлемінен артық.
Орман алабы және егісі ... ... ... деп ағаш ... басым болып келетін жекеленген территорияны айтамыз.
Орман егістері (орман фитоценозы) – бұл ... ... ... ... ... “Егістер” термині тек қолдан отырғызылған
ағаштарға ғана емес ... ... ... ағаш ... ... ... ... егістеріне ағаш тектес өсімдіктер тән. ... ... ... біткен жалғыз ағаш егісті білдірмейді. Олардың негізгі
айырым белгісі – ... ... жер ... ... ... ... ... шымылдығы.
Орман құрамына өсімдіктерден басқа ... ... ... ... енеді.
Орман – биогеоценоз. Орман биогеоценозын В.Н.Сукачев (1888-1967) былай
деп анықтайды: орман биогеоценозы - құрылымы, құрылысы, компоненттерінң
қасиеттері, ... ... ... яғни өсімдік жамылғысының,
жануарлары мен ... тау ... ... ... ... ... ... қуаты, т.б. табиғат құбылыстары
біркелкі болып келетін ... ... ... ... жақын орман
биогеоценоз учаскелерін белгілі-бір орман биогеоценоз түріне топтастыруға
болады. орман шаруашылығы практикасында оны орман типі ... ... ... (түрлері) табиғи, яғни адамның, табиғат сұрапылынан бұзылмаған
орман типтері және сол ... ... ... ... ... болып
бөлінеді.
Орман бірқатар өнеркәсіптердің (ағаш өңдеу, ... ... ... бай ... көзі ... ... Ең ... шикізат ресурсы – ағаш
материалдары.
Дүние жүзіндегі ағаш қоры халықаралық ... ... ... – 81,9; ... – 47,8; АҚШ – 29,7; ... – 29,4; ...... м*).
Қазақстан республикасының орман қоры 26684,8 мың га. Бұл ... 4,3 % ... Орта ... ... мен ... ормандардың бәрін қоса есепдегі көлеміне тең келеді.
Қазақстан Республикасында Тянь-Шань тауларында шыршалы, Алтайда қылқан
жапырақты, Көкшетау, Баянауыл, Қарқаралы, Аманқарағайда ... ... ... ... Оралда емен, терек, Оңтүстік Қазақстанда
жаңғақ, таулы жерлерде арша ормандары кездеседі. Сырдария, Іле ... ... ... ... ... ... бар. Әрине Қазақстанның
ормандарының көлемі оның территориясының аясында мардымсыз болып ... ... ... ... ... ... Қазақстан
ормандарының көлемі 65 пайызға көп.
Орман қорының аймағы деген терминге мынадай анықтама ... ... ... ... ... ... ... лесом, а также не
занятая им, но предназначенная для нужд лесного ... ... ... ... ... т.е. ... ... лесом, но
предназначенную для ... ... ... ... прогалины,
редины, площади погибших насаждений). Кроме того, в состав лесного фонда
включается ... ... ... ... ... ... ... особого назначения (дороги, канавы, усадьбы и др.), а
также площади болот, ... ... ... ... и ... ... Орман қорына табиғи қалыптасқан орман түрімен қатар қолдан
жасалған орман түрлері де ... ... 2003 жылы ... Орман Кодексінде орман
қорының анықтамасы, оған енетін ... оның ... ... ... көрсетіледі:
1. Қазақстан Республикасының аумағындағы барлық орман, сондай-ақ орман
өсімдіктері өспеген, бірақ орман шаруашылығының қажеттеріне ... ... ... ... ... орман қорын (бұдан әрі – оман қоры)
құрайды.
2. Орман қоры мемлекеттік және жекеше орман қорларынан тұрады.
3. ... ... ... ... ... ... аумақтар жерлеріндегі (орманды және ағаш
өспеген алқаптарды қоса алғанда) табиғи және ... ... ... және ... ... ... ... мемлекеттік орман
қоры жерлеріндегі орман шаруашылығының қажеттері үшін ... ... ... жер ... халықаралық және республикалық маңызы бар ортақ пайдаланудағы темір
жолдар мен автомобиль жолдарының, ... ... және ... желелік құрылыстардың белдеулеріндегі ені он
метр жіне одан көбірек, алаңы 0,05 гектардан ... ... ... Жекеше орман қорына Қазақстан Республикасының Жер туралы ... ... ... ... үшін ... мақсатта жеке және мемлекеттік
емес заңды ... жеке ... ... ұзақ ... жер ... ... солардың қаражаты есебінен жасалған, ені он метр және
одан көбірек, алаңы 0,05 ... ... ... ... ... ... ... мақсаттағы плантациялық екпелер
жатады.
5. Орман қорына:
1) мемлекеттік орман қорының жерінен тыс орналасқан ... ... ... 0,05 ... кем шоқ ... ауыл ... ... бұта өсімдіктер;
2) қала ормандары мен орманды саябақтарды қоспағанда, елді мекендер
шекарасы шегіндегі жасыл желектер;
3) үй ... ... мен ... учаскелеріндегі ағаштар мен
бұталар кірмейді (кодекс).
Әр мемлекет өзінің табиғи ресурстарын сақтауға, оны қорғауға ... да ... ... ... ... Бұл ... ... түрін, орман қорын күзету, қорғау, пайдалану, ормандарды ... ... ... және бақылау механизмдері ... ... ... ... ... еніп ... ... проблемасы да мемлекет тарапынан жан жақты қарастырылып, ормандарды
қорғауға, тиімді пайдалануға үшін түрлі заң ... ... ... ... де ... ... болған: СССР-дің орман қорғау туралы
Ережесі (1950 ж.); СССР ормандарында ағаш дайындау Ережелері (1955ж.). СССР-
дің ... өрт ... ... ... ... ... шөп ... мал бағу Ережелері (1947 ж.), колхоз ормандары
туралы ... (1968 ж.). Бұл заң ... ... СССР ... ... ... ... алғаннан кейін 1993 жылы Орман кодексі қабылданды.
Ал 2003 жылы өңделіп, біраз өзгертулермен қайта ұсынылды. ... ... ... ... ... ормандарды, табиғи кешендерді күтіп
баптауға арналған өкіметтің біраз заң актілері бар.
Орман шаруашылығы – ... ... бір ... Оның ... мынадай жұмыстардан тұрады: ағаш тұқымын немесе көшеттерден
орман өсіру, орманды күту, ағаш ... оның ... ... ... ... ... ... қорғау т.б.. орманды аймақтарда ... ... ... ... үшін орман бірнеше телімдерге (учаске)
бөлінеді, ... ... бір ... бекітіледі. Осындай бірнеше
учаскелер біріктіріліп орман шаруашылығының құзырында ... ... ... лесничий дейді.
1.1. ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ОРМАНДЫ АЙМАҚТАРДЫҢ ТІЛДІК ЖӘНЕ ЭТНОТІЛДІК ... ... ... ... 2002 ... статистикалық
мәліметтер бойынша, 26,7 млн. га. жерді алып жатыр. Орман қоры деп орман
алып жатқан және ағаш ... ... ... ... шаруашылығының
құзырындағы жер көлемін айтамыз.Орманды аймақ - орманы табиғи ... ... бір ... ... ... ... аймақтар
негізінен Қазақстанның шығыс, ... ... ... ... ... ... азды-көпті орманды
аймақтар кездеседі.
Біздің зерттеу жұмызға өзек ... ... ... ... және ... ... аймақтарындағы мемлекеттік тілдің
қолданылу аясын анықтау, ерекшеліктерін көрсету ... ... ... ... бірі – ресми статистикалық мәліметтерді
зерттеу және анализдеу тәсілі. Статистикалық ... ... ... ... ... ... тілдің, нақты сөйлеуші мен тілдің
жағдайын терең түсінуге мүмкіндік ... ... біз өз ... ... ... және әр жылдарда өткізілген ... ... ... ... ... ... ... қорының көлемі жөнінен ең бірінші
орында Қостанай облысы – 6543,8 мың га – бұл барлық облыс ... ... ... – 4861,1 мың га – 8,0%; ... ... – 4682,7 мың га – ... ... Қазақстан облысы – 3633,9 мың га – 6,3 %; Оңтүстік Қазақстан облысы
– 3129,2 мың га – 13,7%; Әрі ... ... ... ... ... ... ... Қызылорда, Павлодар, Маңғыстау, Қарағанды, Батыс
Қазақстан, ... және ... ... орналасады.(1,167)р.к. Енді аталған
региондардың халқының санымен, ұлттық құрамымен танысайық. Қостанай ... ... саны – 1017729 ... ... Қазақстан облысы халқының мемлекеттік тіл білу дәрежесі ... ... ... ... ... ... ұлтының 100% өз
этникалық тілін меңгерген, оның ішінде 2,0 % ... ... 24,5 мың ... 68,7 % ... тілді біледі, бірақ
олардың 26,1 % нашар меңгерген; орыс ... 11,0 % ... ... ... бірақ соның ішіндегі 86,5 % ... ... ... білетіндігі анықталған; 4,525 мың белорустардың 8,1 % қазақ
тілін біледі, дегенмен олардың 73,5 % мемлекеттік ... ... ... ... ... ұлты ... 16,1 % ... тілін
білетіндігін көрсетсе, оның 68,9 % нашар; 9,9 % украиндар мемлекеттік тілді
меңгерген, бірақ оның 76,9 % ... ... ... ... ... ... Алтай тауының орманды ... ... ... ... тобы мекендейді. Ертеде қазақтың кейбір тайпалары
осы жерлерде көшіп-қонып жүргендігі белгілі. Кейін ... ... ... Қытайдан қазақтың ру-тайпалары қоныс аудара бастады.
Бұл өңір екі алып империяның, ... мен ... ... ... жері болатын. “Российские власти пытались нейтрализовать усиления
казахов-мусульман на ... Еще в 1880 году в ... ... ... было открыто противомусульманское отделение “для действия ... В ... ΧΧ века в ... ... на ... ... и ... районов действовало ... ... и не было ни ... ... Однако это не мешало
активной проповеднической ... ... из ... и Поволжской губернии. В 1912-1913 годах на левом берегу реки Чуй ... ... ... Под ... ... были ... земли.
Численность казахов, получивших этот надел, составляла 672 души мужского
пола (из них 462 – ... 210 – ... ... ... Бұл өңірде қазақтармен қатар алтай
халықтары тату өмір сүріп жатқандығын көреміз. “Несмотря на ... ... ... ... 100 лет тесного общения и совместного
жительства), теленгиты хорошо овладели казахским ... а ... ... ... казахов. Алтайцы – жители Кош-Агача – знают
казахские ... ... и ... песни” деп жазған еді С.Каташ 1975
жылы Қазақ ССР Ғылым Академиясының Хабарларында жарық көрген “О ... ... ... атты ... ... алған жылдардан бастап ... ... ... ... ... ... көптеп келе бастады.
Біздің сөз етеріміз, аталған аймақтарды мекендейтін тұрғындардың
тілдік жағдаяты, оған әсер ... ... және ... әлеуметтік
факторлар жөнінде болмақ.
Алдымен тілдік жағдаяттың анықтамасын бере кетуді ... ... ...... бір ... ... саяси-әкімшілік
құрылымдағы бір тілдің немесе бірнеше тілдердің жергілікті-әлеуметтік және
қызметтік қатынасына байланысты өмір ... ... ... ... және экзоглосстық болып бөлінеді. Эндоглосстық тілдік жағдаяты
– социумда бір тілдің бірнеше ... өмір сүру ... ... ... жіне ... диалекттер – социолекттер). Экзоглосстық
тілдік жағдаятқа социумда бірнеше ... ... ... тән. ... ... және ... болып бөлінеді. Тепе-теңдік тілдік
жағдаятта ... ... ... ... ... ал теңсіз тілдік
жағдаят кезінде белгілі-бір тілдер ... ... ... ... болып келеді. Әдетте эндоглосстық тілдік жағадаят теңсіздік болып
келсе, экзоглосстық – теңсіз де тепе-теңдік те бола ... ... ... белгілі бір уақыт кеңістігінде тілдік
жағдаятын қарастырғанда оған әсер етуші әлеуметтік факторларды ескеруіміз
қажет.Тілдік ... екі ... ... ... әсер ететініні
белгілі. Біріншісі – обьективті, екіншісі – ... ...... ... Олар ... ... ... аймағының белгілі кезеңдердегі тілдік
жағдаятының сипаты.
2.ЖАҒРАПИЯЛЫҚ ФАКТОР. Орманды аймақ елдерінің ... ... өзге ... ... ... өзара тілдік қатынаста болуға
ықпал ететін кедергілердің ... ... ... ... ... ... сипаты, сол аумақтағы тілдердің не олардың ... ... ... ... және ... жағдайы.
3.ТАРИХИ ФАКТОР. Этностардың сол аумақта қоныстану ұзақтығы,
материалды және рухани мәдениеттерінің бірлігі немесе ... ... Тіл – ... ... ... ... аймақтағы әрбір этностың демографиялық жағдайы ескерілуі ... ... ... ... ... ... ... жалпы ел, аймақ
көлеміндегі барлық тұрғындар ішіндегі үлес салмағы.
5.ЛИНГВИСТИКАЛЫҚ ФАКТОР. Аймақтағы ... ... ... ... ... ... ... тілдердің өмір сүру формаларының
(әдеби тіл, диалект т.б.) лингвистикалық тұрғыдан зерттелгендігі.
6.СОЦИОЛИНГВИСТИКАЛЫҚ ФАКТОР. Аймақтағы ... орта ... ... ... ... оның компоненттері болып
саналатын тілдер, сол аумақтағы күллі тіл ... ... ... ... ... өкілдерінің ана тілін және мемлекеттік тілді меңгеру
дәрежелері.
7.ДЕМОГРАФИЯЛЫҚ ФАКТОР. ... ... ... ... ... ... процесі, қоныстану тығыздығы, этностардың өз тілінде,
яғни ана тілі, екінші тіл ... ... ... ... ... ... этникалық құрамы, әлеуметтік
рөлдері, әлеуметтік топтар мен жіктердің сөйлеу тілін ... ... ... әсерінің барлығы мен жоқтығы.
Қазақстанның табиғи түрде қалыптасқан орманды ... ... ... ... ... Оңтүстік-Шығыс өңірлерінде
орналасқан. Бұл территорияда ерте заманнан ... ... ... ... еткен. Сол түркі тайпаларының құрамдас бөлігі болып
табылатын қазақ ... ... ... аталған өңірде тірщілік етіп
келеді. Ол туралы сібір тарихшысы Г.Ф.Миллер былай деп жазған еді: “Первый
и главнейший ... в ... есть ... ... ... в ... странах
около рек Тобола, Иртыша, Оби, Тома и Енисея и в лежащих между помянутыми
реками ... ... ... ... деп сол ... ... барлық
түркі тайпаларын атайтыны белгілі.
Кез келген қоғам өзінің өмір сүру және даму ... ... ... қарым-қатынаста болатыны белгілі. Қазақ халқының тарихына көз
жүгіртсек, оның тұйық, өз бетінше өмір ... ... ... соңғы
ғасырларда оның өзге халықтармен өз ... ... ... және бұл ... ана ... әр ... ... еткенініне
тарих куә. Соның бірі Қазақстан жерінің патшалы Ресей тарапынан отарлануы.
Патшалы ... ... ... ... ана тілінде білім алуға
жағдай туғызбағаны аян.
Бұл жерлерді ертедегі түркі тайпалар, сол ерте заманғы түркілерше
сөйлеген тілдік - ... ... ... ... ... ... ... байланысты ұғым атаулары күллі түркі тілі әлемінде біркелкі
болып келуінің себебі ... Ана тілі ... ұғым ... бірақ ол
белгілі бір жағрапиялық ... ... ... ... ... ... бірге дамыған әлеуметтік-этникалық ... ... өмір ... ... ... ... моңғол, қытай,
бурят, башқұрт, татар, сібірдің кейбір этностарымен, орыс-казактармен
қоғамдық, тілдік ... ... ... Осы ... сол ... ... халықтың тілдік жағдаяты да күрделі болып
келді.
Географиялық лингвистика теориясының ... ... ... Ф.де Соссюр, белгілі-бір жердегі бірнеше тілдердің қатар өмір сүру
проблемасы туралы ... ... ... «До сих пор мы рассматривали
географическое разнообразие языков в его ... ... ... ... и ... языков. Мы были вправе так поступать, ибо
географическое разделение является наиболее общим ... ... Одан әрі ... ... теорияны дәлелдеу үшін төмендегі
фактілерді алдыға тартады: «... ... ...... так как он ... во фламандской части Бельгии; в нем говорят по
французски, но нас интересует ... ... ... ... и валлонской языковой территорей. Льеж – ... ... так как он ... на ... ... ... ... в нем иностранным, наложившимся на родственный ему диалект.
Равным образом Брест лингвистически ... к ... ... ... на ... там ... ... не имеет общего с туземным
наречием Бретании; Берлин, где ... ... ... речь, мы
отнесем к нижненемецкой ... и ... ... ... ... ... отарлау саясаты басталғаннан кейін қазақ жерінің
жер беті, жер асты байлығы түгел есепке алына бастады. ... ... ... ... ... ... ... жерлер түгел
хатталды. Ресей патшасы Петр І жарлығымен ... ... ... ... ұйымдастырылды. 1715 жылы И.Д.Бухгольц 2797 адамнан тұратын
драгун-солдат, офицерлердің қарулы отрядын басқарып ... ... ... ... ХУІІІ века. 2-книга, М., 1867, ст.146) ... ... Ямыш ... ... ... ... жағасында Ямышевск
бекінісінің негізін қалады. Бұл көлдің маңайы ертеден қазақтар мен Сібір
халықтарының Томск, Тобольск, Тара ... ... орыс ... ... ... жер болатын. Әрине мұнда, яғни ... ... ... ... қатынас жасау керек, бір сөзбен айтқанда ... ... ... ... оның ... татар тілмәштары
атқарғанға ұқсайды.
Енді қазақ даласында көптеген қалалар, бекіністер салынып, теміржол
жүргізілді. Ресейде ... ... ... ... ішкі ... ... т.б. өңірлерден көптеген крестьян-шаруалар, жер
ауған босқындар ... ... ... ең ... ... ... орын ... Бұл мәселе туралы тарихшылар: «Процесс изьятия земельных угодий ... ... в ... ... ... плодородных участков в
Северном, Восточном и ... ... в ... ... для ... ... хозяйства. В экологическом
отношений этот процесс коснулся прежде всего лесостепной ландшафной зоны ... ... ... ... ... речной сетью,
лесами, хорошей почвы, и предгорной полосы Алтая, Тарбагатая, ... и ... ... с ... ... ... рек и ... горными лугами и т.п.» (1,361)- деп жазады.
Ресей патшалығы тарапынан қазақ жерінің отарлау ... ... ... ішкі ... ... ... аудару көрінісі
орыс жазушыларының да шығармаларынан да орын ... ... ... ... ... тұрмыс жағдайымен танысу үшін қазақ жеріне
келеді және сол ... ... ол ... ... ... ... ... жазушыға «Кочевники и русские переселенцы» очеркін жазуға түрткі
болады. Мұнда ол ішкі ... ... ... ... ... мейлінше обьективті түрде бейнелеген. Ол былай деп жазады: «
Казахи беспрекословно ... всем ... ... ... ... ... (в ее ... размере, на 10 верст
шириною), уступали лучшие свои земли под постройки городов и ... в ... ... Кокчетавском уезде множество
переселенцев из ... ... ... ... ... ... лучшие места и
.... образовали богатые станицы и ... ... ... ... ... ... в ... и Атбасарском уездах и даже в
настоящем году в Петропавловском и ... ... ... ... поселения из крестьян..» (2,41-47). Сондай-ақ, жазушы жергілікті
тұрғындардың ... ауыр ... ... ... неутомимо
вести свое многотрудное скотоводческое хозяйство, ... у ... ... ... для этого земли, безнедоимочно уплачивают подати и
повинности и поддерживают общирную ... в ... ... ... қарамастан
жергілікті қазақтың ру-тайпалары мен ... ... баса да ... ... ... ... қарым-қатынастың болғандығын
айтады. Әрине осындай қарым-қатынастың тілсіз дамуы мүмкін емес.
Орыс және басқа ұлттар шаруаларын ... ... ... ... ... ... ... нәсілдік және мәдени
жағынан қазақтардан басымдылығын кеңінен дәріптеу, орыс ... ... ... ... ... ... жағынан қазақ даласының табиғат
байлығын тонап, талан-таражға салуға көзқарасынан, түсінігі мен ... ... ... ... үшін ... Ресей
патшалығының сұрқия саясаты еді. Бұл қазақ халқының ... ... ... ... ... тілі мен ... жасалған әрекет деп санауымыз керек.
Қазақ жерінің орманды аймақтарына алғаш көшіп келуші орыс-славян
этностары мен ... ... ... ... ... ... ... Олардың кейбіреулері татар тілін білетін еді, ... ... ... білу ... ... ... т.б. тіл алысу үшін
қажет болатын. Ал, жергілікті қазақтар орыс ... ... ... болды.
Отарлау саясатын бетке ұстаған заманда, этникалық әркелкі ... пен ... ... ... ... ... ... көрініс береді: белгілі-бір этникалық топтың ... ... ... оның ... құқығының шектеулігі, ұлттық қаналуы сол
топ ... жеке ... ... ... ... ... үстемділікке ие болып отырған этностың тек аздаған
бөлшегі ғана басқа тілдерді білуге құштар болып келеді, онда да ... ... ... үшін ... өз экономикалық мүддесі үшін екені
белгілі. Бұл дүние жүзінде белгілі болған жәйт.
Олар, көшіп келушілер, ... ... өз ... де ала ... Бұрын қазақ халқы табиғат байлығын тамашалап, жайлап, қыстап, мал
өсіріп қана келген болса және олар ... ... ... ... ... ... сол ... етене өмір сүретін болса, орыс ... ... ... ... ... ағаш ... егу, одан
жасалған өнімдерді сатып, кәсіп ету секілді жаңа ... ... ... ... Сол жаңа ... ... бұрын қазақ тілінде жоқ көптеген
өндірістік тәсіл ... ... ... ... ... аты
пайда бола бастады. Мысалы: лесник, лесничество, ... ... ... ... редина, пал, заимка т.б. сөздер ... ... ... ... ене бастады. Сөйтіп, осы аталған терминдердің
қазақша баламасын табу мәселесі әлі ... ... ... ... ... ... айналған қазақ тілінің қолдану аясы кеңейіп, ғылым тіліне
айналуы орман шаруашылығына байланысты ... орыс ... ... сол сала ... ... ... ... талап етіп отыр.
Сондықтан аталмыш мәселе ... ... тіл ... ... басты
проблемаларының бірі болып табылады.
Жоғарыда айтқандай, ішкі Ресейден және т.б. ... ... ... ... ең ... ... аймақтарға орналасты. Сөйтіп, сол
жер ... ... ... әсер ете ... ... халқы олармен
тұрмыстық қарым-қатынысқа түсіп, бұрыннан бар (қазақ-орыс) қостілдігі одан
әрі қарай дами ... Ол ... ... ғылымдарының докторы,
профессор Б.Хасанов ... ... ... қостілдігі республикамызда кең
тараған құбылыс, тарихи ... ... ... ... алғаш байланысқа түсе бастаған кезінен ... ... ... ... екі ... көрші қоныстанған жерлеріндегі
күнделікті қарым-қатынаста, сауда-саттық саласында жеке адамдар (тілмаштар,
мұғалімдер т.б.) ... ... ... келе ... өзге ... кең ... ... бастайды» (2,134).анатілі ата мұра.
Сол кездегі орманды аймақтарды мекендеген ... ... ... ... отарлау үшін Патша тарапынан арнайы жіберілген орыс-
казактарымен тұрмыстық қарым-қатынаста ... ... ... ... ... Бұл ... ерекшелік – аталған региондарда қазақ тілінің
қарым қатынас ролінін атқаруы. Бұл фактілер туралы сібір этнографы ... ... “ С ... ... весьма долго уживались мирно. Мы
заметили, что ... ... ... частых сношении усвоили
киргизский язык”(кай,24). Бұл жерде киргиз дегені ... ... ... да ... Осындай пікірді Ф.Усовтың да жазбаларынан байқауға
болады: “Почти все казаки Иртышской линии употребляют в ... ... едва ли не ... киргизский язык, нежели русский, заменили многие
русские названия предметов киргизскими и переняли от ... ... ... санағының қорытындысы бойынша Қазақстан территориясында
қазақтардың үлес ... – 81%, орыс ... - 12 %, ...... болса, 1911 жылғы санақта қазақтар - 60%, орыстар – 19,6% болыпты.
Сол кезеңдердегі ... ... ... ... ... төмендегі кестеден көруге болады:
|Халықтар |1897 |1926 |
| |мың |% |Мың |% ... |3392,88 |81,1% |3627,6 |58,5% ... |454,4 |11% |1275,11 |20,6% ... ... |300,6 |7,2% |1293,7 |20,9% ... өкіметінің Қазақстан жерінде орнауы мен нығаюы, екпінді
бесжылдықтар, жаңа ... ... ... халқына әсер еткені мәлім.
Ұлттық интелегенция өкілдерінің түгелге жуық репрессияға ұшырауы, 1932-1933
жылдарда болған ашаршылық ... ... ... ... ... индустрияны, советтік шаруашылықты дамыту мақсатында басқа ұлт
өкілдерінің көптеп ... ... ... ... мәселе жөнінде Қазақстан Республикасының тұңғыш президенті
Н.Назарбаев былай дейді: «Тоталитаризмнің ... ... ... ... бір ... – «ұлт ... ... атап айтуға болады. Қазақтар өздерінің ... ... ... ... ... ... жылдары ішінде шеккен
зардапты одан бұрынғы талай жүздеген жылдар бойы ... жоқ еді. Ал ... ... болған жалғыз қазақтар ғана емес... тоталитаризмнің сорақы
этникалық тәжірибелерін өзінің ... шет ... ұлт ... ... ... ... Азғындықтың осынау философиясы ақыл-ой
бәсекесінің ешбір түріне дес бермейді. Ал ғасыр ... ... ... ... мен саясат технологиялары тұрғысынан алғанда ... ... ... жөнінде де әлдеқайда ілгері ... ... Оның ... ... ... депортацияланған ұлттың өкілдері атап
айтқанда: 1937 жылдың күзі мен ... Қиыр ... ... корейлер,
Еділ бойынан немістер, Ұлы Отан соғыс жылдары депортацияланған шешен,
ингуш, қырым татарлары, қарашай, ... ... т.б. ұлт ... ... тың ... ... ... қазақ жерінің бұрын мал
жайылымы ғана болып келген аймақтар жері ... ... ... ... бой түзеді. Оған негізінен қоныстанған ... ішкі ... ... еді. 1959 ... ... нәтижесі бойынша қазақтардың саны ... ... 30% ... ал ... елді мекенде не бары 16,6% құраған екен. Бұл
туралы сол кездегі КСРО басшысы ... ... ... ... ... Царь в
течение долгого времени не смог заполнить ... этот ... ... ... то нам ... ... это, ... советский метод».
Қазіргі таңда Қазқстанның табиғи орманға бай жерлерінде – ... ... ... Қостанай, Павлодар, Шығыс Қазақстан
облыстарының шұрайлы өңірлерінде орыс этносының үлес ... ... ... ... орыс, неміс этностарының табиғи отанына көшу
үрдісі, қазақ халқының демографиялық өсу ... ... ... қоныстануы өңірдегі демографиялық жағдайды өзгертуде. Алайда, кез-
келген халықтың демографиялық өсу деңгейі мен ана тілінің даму ... ... ... ... бұл ... ... ... аясын кеңейту үшін, осы аймақтардағы жергілікті тілдік жағдаят
ерекшелігін ... ... ... заң ... ... жөн деп
есептейміз.
Ана тілі алдымен қалада құриды деген пікір бар. Еліміздің орманды
аймақтары – тұрақ категориясы бойынша ... ... ... ... жүзіндегі
үрдіс бойынша жергілікті халықтың үлес салмағы сол ... ... ... елді ... үлес ... көп болып келетіні белгілі. Ал
біздің елімізде екеуі де ... Бұл ... ... ... ... бірдей тән емес. Мұндай жағдай еліміздің ... ... ... ... және жасанды шұрайлы аймақтарда кеңінен орын
алған. Бұл жөнінде профессор ... ... ... « Ана ... ... ... ... деңгейімен, таралу шеңберінің көлемімен,
сөйлеушісінің санымен т.б. белгілерімен ... ... ... ... ... ұғым – ... қатегориясына (категория местожительства)
қарай бөлініп қаралады. Бұл ретте біз қалалық жер мен ауылдық ... ... ... екі түрлі болып келетінін айтпақпыз. Бір көңіл бөлетін жайт
сол – ... ... ... қала көпұлтты болып келсе, ауылдық жерге
көпұлттылық тән емес. Біздің Қазақстанда екеуі де көпұлтты. Соған ... тілі ... гөрі ... жердегі этностар арасында әлдеқайда кең
тараған. Мұның басты себебі сол – ... ... ... саны да, ... да ... ... табиғи түрде қалыптасқан шұрайлы және жасанды
шұрайлы жер деген анықтамалар қолдандық. Мұның мәні ... ... ... ... деп, біз ... орманды аймақтарды атадық, ал жасанды түрде
құнарлы жерлер дегеніміз өткен ... 50-ші ... тың ... ... ... тек мал ... ... жыртылып, егін егілген және сол
аймақтарда елді мекендер құрылған, немесе темір жол ... жері ... да, ... ... ... елді ... , яғни жаңа типтес
тұрақ категориясы меңзедік. Ал мұндай жерлер еліміздің ... ... ... және ... ... ... де ... Бірақ,
біздің таңдаған тақырыбымыз орманды аймақ және ... ... ... ... аясы ... ... нысанамызға
еліміздің шығыс, солтүстік, оңтүстігінде орналасқан облыстарымыз еніп отыр.
Тұрақ категориясына социолог ... ... ... ... являются формой включения индивида в общественную жизнь, средой
его цивилизации. Оно формирует у него ... ... ... тип ... – это ... среда жизнедеятельности
человека. В данном плане социальная функция поселения выражает его место в
границах общества как ... ... Но ... ... ... ... и в узком смысле. Город или деревня играет роль ... ... ... ... людей за поселениями
разного типа, с различным «набором» социаольно-экономических ... ... их в ... ... ... по поселению. Такие специфические биосоциальные и биопсихические
общности можно легко обнаружить на Крайнем Севере и в ... ... ... на ... и ... ... в
большом среднеазиатском городе или в кишлаке»(3,243).социология Біздің
орманды аймақтарда орналасқан кейбір ауыл ... ... ... ... ... ... ... қызметтері бір болу процесі
сол адамдарды аталған тұрақ категориясына тұсаулап тұрады.
Қолымызда бар мәліметтер бойынша, осы облыстардағы орыс ... – 83,9%, яғни ... 16,1% ғана ... ... меңгерген
екен. Демек , орыс этносы басым жерлерде біртілділік ... ... ... орыстың үлес салмағына тура пропорционал болып келеді екен.
Біртілділік - ... ... ... ... ... ... Мұны игеру – азаматтық парыз. Осы
облыстардағы орыс этносының мемлекеттік тілді ... ... ... ... – 8.4%,
Павлодар облысы - ... ... - ... ... ... - 10,4% ... бұл келтірілген мысалдар жекеленген облыстар ... ... Ал, сол ... ... ... ... ... саласында қызмет ететін халық құрамы, оның мемлекеттік тіл ... ... ... жоқ. ... де, ... ... қазақ ұлтының
үлес салмағының оралмандар есебінен артып келе жатқандығы анғарылады. ... ... ... ... ... әсер ... мемлекеттік тілдің
қолдану аясын кеңейтуде. Бірақ, олардың мемлекеттік тілде ... ... ... ... ғана. Ал, орман шаруашылығының кейбір
филиалдарындағы ... ... ... ... құжаттар, ресми
тілде болып қала берді. ... ... ... ... ... бірі, осы сала бойынша әлеуметтік-лингвистикалық ... ... ... Тіл ... мониторинг – тіл қызметі жөнінен
ақпарат алу процесі.
Осы мәселе төңірегінде социолингвист-ғалым Б.Хасанұлы: «Замана
талабына сай, ... тіл ... ... ... ... болады. Сонда социолингвистикалық мониторинг тіл ... ... ... ... ... жүргізер еді. Өз қызметінің
деңгейіне қарай социолингвистикалық ... ... ... және
жергілікті деген үш түрге бөлуге болады.
Қазақ тілінің қызметі өмірдің күллі саласы ... әр ... ... ... ... дараланбайды. Тіл саясатының жүзеге
аспауының тағы бір ... сол – онда ... ... жағдаяттар арасындағы
айырмашылықтар ескерілмеген. ... ... ... ... мен ... ... әлдеқайда жеңіл болып келетін батыс,
оңтүстік аймақтарға Қазақстанның тіл саясаты ... ... сол ... ... ... ... тілдік жағдаяты ескерілуі шарт. Қазіргі
кезде социолингвистикалық, психолингвистикалық зерттеу жүргізіп, ортақ ... ... сол ... ... жағдаят ерекшелігін ескере отырып,
қосымша заң актілері қабылданғаны абзал» (4,33).
1.2. ҚАЗАҚСТАН ... ... ... ... ... ... МЕН РОЛІ.
Қазақстанның байырғы қалаларында, Тараз, Отырар, Мерке, Түркістан
т.б. ... ... ... толы ... Ол ... ағаш күйіп тұрған
күннен көлеңкелі сая жасау, құрылыс бұйымдарын жасау үшін ... ... ... ... ... ағаш ... үшін ... құрыла бастап, онда жұмыс жасау үшін Ресейден арнайы ағаш
кесуші кәсібін меңгерген жұмысшылар тартыла бастады. Сол ... ағаш ... ... ... ... ағаш егу, ... ... үшін
орман шаруашылықтары да құрылды. Сол кезеңдерде, орманды қорғау үшін
бірнеше заңдық күші бар ... да ... ... ... ... онда өсетін ағаштарды сақтау және қаланы көгалдандыру
мақсатымен 1867 жылдан ... ... үй ... ... жасауға тыйым
салынды. Отынға шіріп ... ... ... кесілген ағаштарды ғана
пайдалануға рұқсат етілді.
Еліміздің барлық ... ... ... бар. ... де ... ... келеді. Павлодар, Шығыс Қазақстан
облыстарындағы орманды аймақтарда ағаш ... ... ... ... ... ... міндеті - ағаш егу, егістіктерді
қуаңшылықтан қорғау, ... ... ... маусым айында Павлодар облысындағы «Ертіс ... ... ... ... ... ... ... қарасты Шарбақты ауылына, профессор Б.Хасанұлы ... ... ... Экспедиция барысында
орман шаруашылығы жұмысшылары арсында мемлекеттік ... ... ... негізделген сауалнама-сұраулық жүргізілді. Соның нәтижелері
төмендегідей көрініс берді.
Шарбақты ауылы. Мұнда ... ... ... ... ... ... орналасқан. Бұл ауылда 400-дей отбасы
тұрады. Аралас орта ... ... үйі бар. ... ұлтының үлес салмағы
62%, оның 96% қазақ тілін ана тілі ретінде қабылдайды. Орыс диаспорасы 34%
олардың 8,4 ... ... ... Бұл ... ... Орман
шаруашылығы жұмысшы-қызметкерлерінің арасында сауалнама – сұраулық
жүргізілді. Оның мазмұнын ... ... ... ... ... мәліметтер мынау:
Жалпы жұмысшы саны 18 адам, ұлттық құрамы: 9- қазақ, 5-орыс, ... ... ... ... бәрі ... тілді ана тілі ретінде
қабылдайды және қазақ-орыс қостілді. Барлық орыс және 2-украин орыс тілін
ана тілі ... ... ... 1-неміс мемлекетті тілді жақсы
деңгейде меңгерген, сөйлейді бірақ, оқи және жазу білмейді. Іс – ... ... ... ... ... инстанциялардан құжаттар көбіне орыс
тілінде келеді. Өндірістік учаскенің ... ... ... ... ... ... «список работников участка»;
«приказы»; «поздравления»; «акты»; «памятки ... ... ... и ... ... ... ... орыс тілінде
сөйлеседі.
Орман кодексіндегі негізгі ұғымдардың ... ... ... ... ... ағаш ... ... орыс
тіліндегі нұсқасын қолданады. Селдіреуді – алаңқай, не ... ... ... ...... деп атайды. Қазақтардың көбісі қостілді
(қазақ-орыс) бірақ, бұлардың ... сол ... ... ... ... ... кездесетіндігі. Бұл проблема төңірегінде
социолингвист-ғалымдардың: «Говоря о ... ... ... ... ... и функциональный (социолингвитический)
аспект ... В той ... ... ... ... ... ... индивида, два языка не ... ... ... ... в ... общении обычно преобладает
один язык, хотя все члены семьи ... в ... ... владеть двумя
языками данного двуязычного социума. Естественно, уже одно ... что один из двух ... ... с семьей в большей мере) смещает
психологическое равновесие языков в ... ... В их ... за ... ... ... ... наблюдается тенденция к
дифференцированному выбору языка в зависимости от ситуации общения, темы,
собеседника. Так ... ... ... языков в
индивидуальной речевой практике. Применительно ко всему ... ... ... тенденцией к функциональному разграничению языков.
Следовательно, при ... и ... ... двуязычии использование
двух разных языков в ... ... и ... ... ... ... Так ... более обычная
неравновесная, ... ... ... орыс ... ... әңгімелескенімізде оның
сөйлесімінде солтүстік орыс говорының желісі байқалды. Мынадай сұраққа – Мы
правильно направляемся к ... лесу и ... еще нам ... – Да ... той ... ... ... потом прямо за палом- деп жауап берді.
Фасмер «кареньга» сөзі орыс ... ... ... ... ... ... есептейді. Бұл сөздің таралу ареалын В.Я.Дерягин, Л.П.Комягина былай
көрсетеді: «В формах кареньга, ... ... в ... ... или ... ... ... для постройки» и «лес из таких
деревьев» это заимствование распространенное в ... ... ... ... и ... в ... ... территории современной Архангельской
области почти отсутствует. Примеры: ... на ... ... ... ... р-на); Каринга – лес сучковатой некрасивой такой.
Каринга – то от ... ... ... ... ... р-на); Лесу
хорошего нет, одна кареньга (Прилуки Холмогорского р-на); ... тут, ... бор ... ... ... ... ... орманды, яғни орманның белгілі-бір учаскесін
арнайы, егін егу үшін өртеп ... ... ... ... ... Полесья
аймағын зерттеген орыс диалектологтары бұл атау жөнінде былай тұжырымдайды:
«На протяжении многих лет В ... зоне ... ... господствовало
подсечное, или огневое земледелие, предпологающие валку леса, сжигание ... ... ... ... ... расчищенный из под леса»,
как правило, имеют ... ... и ... ... и ... освоения земли: корчевье, поруб, зруд, подсека, сеча, сук,
росчисть, ... ... пал и др.» (6,79). Бұл ... орыс ... осы ... ... Солтүстік батыс өңірінен қоныс аударғандығын
көрсетеді.
Кейбір жергілікті қазақ тұрғындар сөйлесімінде, байқағанымыз, жалпы
өсіп ... ... ... деп атайтындығы қызықтырады. Мұны, осы өңірде
негізінен, қарағай ағашы өсетіндіктен және ... ... ... ... ... ... қарағай орманын күтіп, баптау ... ... ... ... ... Зат. Қарағай кесіп, дайындаушылар.
Қарағайшылардың ... кеп, ... ... ... Сүмбілшаш.)»
(ҚТТС т-4).
Бұл жердің тұрғындары «қайың» ағашын «пионер ... деп ... ... өртенген не болмаса оталған жерге ең алдымен қайың ағашы өседі екен
де, қарағай ағашының өскіндері сол ағаштардың көлеңкесінде ... ... ... ... ... ... Ал, ... басқа жерге
«қоныстануына» мәжбүр болады.
Тал (верба) көптеп кездесетін Ақтөбе, ... ... ... ... ағаш ... атау үшін ... сөзі ... Павлодар облысы : - ана қарағай түбіне ... ... ... терек ағашын көрсетті.
Ақтөбе облысы: - мына талдарды 1965 жылы лесхоз егіп
еді, көрмеймісің жайқалып, орман болып ... ... ... 500 жуық ... ... ... ... мемлекеттік кәсіпорынның Галкино ... бар. ... ... ... 4-қорықшы (обходщик), 18- өрт сөндіруші қызмет етеді.
Жұмысшылардың ... ... 16- ... ... ... ... тілді меңгеру дәрежесі мынадай: барлық қазақ ана тілін жақсы
біледі, 1-неміс, 1-орыс ... ... ... дережесінде меңгерген.
Мемлекттік тілді меңгерген азаматтардың жас-шамалары – 50-55 жаста,яғни 40-
50 ... ... ... ... мәні – 50 ... басында Қазақ
елінің орманды, ауыл өңірлерінде қарым-қатынас тілін аз да болса қазақ тілі
атқарып, бұл процесс бірден ... ... ... 1954-жылы басталған тың
жерлерді игеру науқаны ... ... ... ... ... ... ортаның басым түсуі қазақ
мектептерінің жабылу үрдісі, аталған ... ... ... ... Осы ... ... профессор Б.Хасанұлы былай түйіндейді:
«Қазақтардың 50-жылдары ана ... білу ... 30-40 ... ... ал орыс ... білу ... ... жоғары болуының өзіндік
себептері бар. ... бірі ... ана ... ... ... ... 40-жылдары олардың біршама сақталуы, орыстілді орта
ықпалының еркін басымдық көрсете алмауы. Екіншісі – ... ... ... ... орыстілді ортаның жаппай басым түсуі,
партияның орыс ... ... ... күшеюі, қазақ мектептерін орыс
мектептеріне айналдыру түрінде көрініс берген орыстандыру ... алуы ... Ана тілі ата ... ... ... ... бастап, мемлекеттік тіл статусын
алған қазақ тілінің қолданылу аясы біршама ... ... ... ... 1980 ... ... ... келген қазақ жастарының
арасында мемлекеттік ... ... ... ... ... ... алуы ... заманында көрініс берген орыс тілінен басқа
тілдерге қысым жасалуына тосқауыл ... ... ... ... ... Республикасында тілдерді қолдану мен дамытуға арналған
заң актілері қабылданды. Бірақ, сол заң ... ... ... ... әлі де ... толық жүзеге аспай отырғанын айта ... ... яғни 1992 жылы ... бұл орйда былай деген еді: “Жалпы
алғанда, Қазақстанда Тіл заңы шыққалы ... ... жүзі ... ... пен ... екі ... сөйлеуде: халық өз тілінде, ал сол халықтан
шыққан әкім-қара арасында орыс тілінде сөйлеу басым. Бұл, ... ... ... өз ... ана ... білуі – мойнындағы парызы…. Қазақ тілі
бұрын да (30-жылдардың екінші жартысынан кейін), қазір де қызмет ... ... Ал іс ... ... ... мәселесі 80-жылдардың
ақырынан бастап кейбір ... ... ... қолға алына бастаған
сияқты еді, қазақша қаріпті машинка жоқ не жетіспейді деген желеумен ол да
басылып қалды. ... ... ... (мысалы, Ақтөбе) өз қаулы,
қарар, шешімдерін орыс тілінде шығарып, істі қазақша жүргізетін ... ... ... ат ... Бұл ... ... осыдан он
төрт жыл бұрын орын алған еді. Ал қазір ше? ... ... деп айта ... ... ... ... қаріпті компьютерлер баршылық, бірақ жағдай сол
бұрын, яғни 1992 жылғыдан көп өзгере қойған жоқ. ... ... ... келетін бұйрықтар, шешімдер, ақпараттар сол бұрынғы
ресми тілде келеді.
Алматы облысына қарасты «каменка» орман шаруашылығында мемлекеттік
тілдің ... аясы өте ... ... ... ... ... ... патшалығы тарапынан Қазақ елінің оңтүстік өңірлерін отарлау
саясаты басталғаннан бастап ... ... ... одан ... ... ... ... көшіп келушілердің саны бірде толастаған
емес, керісінше үдере ... және ... ... ... ... ... келіп жұмыс жасаушылар (гастрабайтерлер) санын ешкім
дәл анықтаған емес. Бұрын аталған ... ... мен сол ... жергілікті ұлттың шектен тыс қонақжайлығы көшіп келушілерді
қызықтырған болса, қазіргі ... ... ... қуатты дамуы,
құрылыс қарқынының өсуі экономика жағынан артта қалған көрші мемлекеттерден
жұмыс іздеп келушілердің көптеп келуіне жол ... ... алыс шет ... қызметкерлерін қосыңыз.
«Каменка» орман шаруашылығының бір ерекшелігі, оның ... ... Әр ... – бір ... екі ... ... Сай деп ... таудың шатқалын айтады екен. Обходщиктің (ол жерде ... ... ... ... ... ... орман
учаскеснде ағаштардың жай-күйін қадағалайды, оны ... ... ... жұмыстарын ұйымдастырады, жас көшет отырғызу кезінде ... ... ... ... 29 адам. Ұлттық құрамы:
Қазақтар –
16 адам
Орыстар ... ... ... ... 2 ... ... ... тілді меңгеруі: қазақтардың 16 адамнан 12-
сі ана тілінде еркін сөйлейді, қалған 4-інің жас ... 20-30 ... ... анка ... ... ... бала ... мектепте орыс
тілінде білім алғандығы, жолдас-жоралары арасында орыс тілінде ... ... ... ел- су ... ... ... «кімасар»
тауы орысша «комисаровка» болып өзгерсе, аты әлемге әйгілі ... ... ал ... ... ... ... өзгерген. Ермен деген
шөптің атауы. «Каменка» орман шаруашылығында ұзақ ... бойы ... ... ... шыққан Ахметжанов Шора Ахметжановтың
айтуынша «ермен» таулы жерде өсетін, ащы, ... ... бар ... ... ... «тоғай» - таулы өңірлерде адам баласының аяғы
баспаған жер.
Ақтөбе облысында 14 орман шаруашылығы ... ... Бұл ... жері шөл және ... ... ... келетіндіктен табиғи түрде
қалыптасқан орман жоқ. Әрине, өзеннің, көлдің жағалауларына біткен ағаштар
кіші-гірім ... ... ... бұл жердегі орман шаруашылығының
негізгі міндеті - осы климатқа бейімделген ағаш, бұта егу, ... ... Осы ... 566 - адам ... етеді. Оның ұлттық құрамы: 421 –
қазақ, 96-орыс, 32-украин, ... ... ... ... 4-неміс,
2-башқұрт. Мемлекеттік тілді меңгеру деңгейі: ... ... ... тіл ана тілі ... ... сонымен қатар орыс ұлтының
Ақтөбе облысының әкімдігі іс-қағаздарды жүргізуде 2006 ... ... ... ... ... деп мәлімдеген. Бірақ, орман шаруашылығы
департаментінің шаруашылықтары құжаттарды, ... әлі де ... ... ... Бұл ... ... ... тарапынан қатаң сынға алынды.
Қазақстанда жоғары білімді орман ... ... ... ... университетінде 1948 жылдан бастап “орман, жер, су
ресурстары факультеті жұмыс ... ... үш ... ... ... ... ... шаруашылығы ісі” (лесохозяйственное дело); ... ... ... ... “орман және парк шаруашылығы”
(лесопарковое хозяйство). Оқу екі тілде, яғни ... және орыс ... ... ... ... жастардың үлес салмағы 70 ... ... ... ... ... ... ... тілінде жазылған
оқулықтардың жетіспеушілігі. Бірақ, соңғы кезде аталған ... ... ... С.Б.Байзақовтың басшылығымен біраз ... ... ... университет оқытушылар тарапынан орман
саласына байланысты ұғымдардың түсіндірме ... ... ... ... ... аса үғымдарды қамтиды.
1.3. ОРМАН КОДЕКСІНДЕГІ ҰҒЫМДАРДЫҢ ҚАЗАҚ ТІЛІНЕ АУДАРУДА
ЖІБЕРІЛГЕН ... ... ... мемлекеттің міндеттерінің бірі – табиғат байлығын,
соның ішінде орманды қорғау. Сондықтан, ... ... ... ... ... ету жөніндегі қоғамдық қатынастарды реттеу ... ... ... ... ... оның ... және ... көтерудің, оны ұтымды пайдаланудың хұқықтық негіздерін
белгілейтін орман ... ... ... ... ... ... Республикасында 1993
жылдың 23-қаңтарында қабылданып, содан 10 жыл өте 2003 жылы, шілде айының 8-
күні толықтырылып, өзгертіліп қайта қабылданды ... ҚРЗ). ... ... ... кодекстерде пайдаланған негізгі ұғымдардың орыс тілінен
аударылу мәселесі ... ... ... ... өзі орыс ... ... ... тіліне
аударылғандығы байқалады. Оны қазақ ... ... ... ... ... ... ... қазақ тіліндегі ұғымдар орыс тілінде
шыққан Орман Кодексінде берілген ұғымдардың алфавит реті ... ... ... ...... ... ... кроме молодняка
первого и второго классов возраста, имеюший полноту менее 0,1-0,2. (лесной
кодекс РК 1993).
Қазақша аудармасы:
Селдіреу – ... 0,1-0,2 ... жасы 1 ... ... ... ... өзі өсіп ... сүрекдіңдер. (Орман
кодексі 2003 жыл).
Ал, 1993 жылы қабылданған ... ... ... ... ... ... ... – толымдығы 0,1-0,2 мөлшерінен кем бірінші
немесе екінші класты жас ... ... ... ... ... ... ... аударма – 2003 жылғы кодекстегі «класс»
деген халықаралық терминді «сынып» деп аударғандығы. Айта кететін жәйт,
қазір ... ... ... ... ... ... қолданылып жүр, ол
термин тек мектеп ... ... ... тобы ... ғана
лексикаланып, тіліміздің қорына енген ... ... ... шаруашылығы
саласына байланысты айтылатын, ағаштың жасының деңгейін білдіретін «класс»
деген халықаралық терминді «сынып» деп аударып, мағынасын ... ... жөн деп ... ... ... ... ... берген қазақтың тұңғыш профессор-лингвисі Қ.Жұбанов: ... от ... что ... не ... а ... ... ... за терминами. Отсюда необходимость закрепления
определенного слова за каждым из этих ... ... ... ... в ... ... если это ... тогда как обычные
слова, не являющиеся терминами могут быть заменены другими ... ... от ... ... ... или ... и от ... уместно наличный у него словарный фонд» (7,3). – деп орыс тілі
арқылы енген ... ... сол ... ... қуаттайды.
Бізді күмілжітетіні, орман кодексіндегі «древостой» терминінің
қазақ тіліндегі баламасы ... ... ... ... ... ... әр кезде шыққан ... ... ... ... жылы ... ... сөздікте: Древостой – 1.
ағаштарының қалыңдығы, ағаштылығы, 2. белгілі бір ... ... ... мен күйі.
Древостой – бітік ағаш (Алматы, 1962 ж. ҚССР ... ... ... пен ... құрастырып, Алматы қаласында 1992 жылы
басылып шыққан қазақша-орысша сөздікте былай:
Древостой – ағаш ... ... ... ... ... жерде өскен
ағаштардың жиынтығы.
«Сүрекдің» атауын, тек қазақша-орысша, ... ... ауыл ... ... ғана ... ... – тұқымдық сүрекдің ( 8,296).
Жоғарыда берілген сөздіктердегі қайсы ... ... ... бұрыс
екендігін айқындау үшін, алдымен «древостой» терминінің мағынасын ашып
көрейік.
«Древостой» ұғымына энциклопедиялық сөдікте ... ... ...... деревьев, образующихся более и ... ... ... ... бывают чистые (из одной породы),
смешанные (из двух и ... ... ... (кроны в один ярус), сложные
(несколько ярусов), одновозрастные и разновозрастные (9,375). Яғни, орманда
біркелкі ... ... ... ... ағаш ... атауы қазақ тілінің түсіндірме сөздігінде жоқ, бірақ бұл
атау екі компоненттен тұратын болғандықтан, әр компонентті жеке ... ... ... ... –ағаш діңі мен бұтақтарының негізгі қатты ... ... ... ... ... я болмаса ағаштың
тұтас денесі» (11,242).
Біріншіден, «сүрек» сөзін кәсіби лексика санатында қарайтын ... оның ... ... ғылыми терминологияға өту тенденциясы байқалады.
Кәсіби сөздер мен кәсіби говорлар арқылы терминдер мен терминосистемалардың
«пісуі» мен ... болу ... ... және жеке ... байланысы мен қатынасының болатындығын ескерсек, онда «сүрек»
сөзі ... ... ... ... өтті ... ... бар деп айта ... лексиканың жетілуі оның жеке басының үлгісінен жүрмейді,
қоғамның даму ... яғни оның ... ... болады. Ал оның нақтылы
жетілу жолдары мен үлгісіне келсек, олар тілдің ортақ даму ... оның ... ... даму заңдылықтарына бағынады.
Бірақ, қалай болғанда да жеке-дара тұрып, «сүрек» сөзі ... ... ... ... ... осы мақсатта «дің» сөзін
пайдаланған. Бұл сөз қазақ тілінде сақталған грамматикалық тұлғасы жағынан
– гек – ... ... ... ... ... ... ... Жалпы діңгек ұғымы бір кездері тек ағаш затын ... ... ... ... ... деген орындарда да қолданылған.
Мәселен, орысша каменный столб – тас діңгек ... ... ... туралы қазақ тілінің түсіндірме сөздігінде былай делінген: Діңгек –
талдың тұтас денесі, кесіндісі, бағана (12,242).
Ал, ... ... ... ... ... ...... сақталған «Екі дің» атты топонимі Торғай өзенінің екі бетінде,
яғни ... қара ... ... сары Торғай бойында орналасқан, тастан
қаланған күмбезді нұсқайды.
Сонымен, ... ... ... ... ... атауының
қазақша баламасы ретінде ұсынылып отырған «сүрекдің» ... ... ... екі ... ... тұрады деп қарастырамыз.
Бірінші элементі (сүрек) «древесина» атауының қазақша ... бере ... ... та, ... ... (сүрек+дің), «древостой» деген ұғымды бере
алмайды деп ойлаймыз.
Бізді ойландыратын нәрсе, ол орыс тіліндегі ... ... ... ... жиі ... ... «хлебостой» тәрізді
туынды сөздер қатарына жатады, олар халық тіліндегі жиі актив сөздік қорға
жатып, егіннің немесе шөптің ... ... ... яғни ... ... ... балама ретінде орман кодексінде ... ... ... оның керісінше халық тілінде тіркескен күйінде жиі ұшыраса
бермейтін, жасанды қолданыс екендігі ... тұр. ... ... ... әлі де ... ... сияқты.
Орман кодексінің кейбір жерлерінде «сүрекдің» атауына -дер- көптік
жалғауы жалғанылып ... ... ... ... – «өзі өсіп шыққан сүрекдіңдер». ... ... ... беру үшін ... ... ... ... бар. Бұл
жағдайда «сүрекдің» (древостой ұғымының баламасы болса да) сөзі – ... ... ... ... ... ... ұғым. Олай
болса, қазіргі қазақ тілінің нормасы бойынша, ол сөзге көптік –дер- жалғауы
жалғанбауы тиіс ... ... ... ... ... ... «прогресі» ғылымда мардымсыз зерттелген
проблемалардың бірі. Тіл прогресін сөздіктердің көбеюімен, жаңа ... ... ... пайда болуымен байланыстырады. Алайда, әр аударылған
немесе жаңадан жасалған ұғым сол тілде ... ... ... ... ... біздің ойымызша, басқа тілден аударылуға немесе
жаңадан жасалуға тиіс ұғым атауларын сол ... ... не ... жердегі тұрғылықты жұртпен бірлесіп шешпек керек. Себебі, ... ... ... сөздік қорында сол кәсіпке, тұрмысқа
байланысты ... ... көп ... келеді. Бұл туралы профессор
Қ.Жұбановтың ... ... ... ... ... ісек, тұсақ, құнан,
құнажын, дөнен, ... ... ... ... жоқ. ... синий,
голубой, зеленый деген түстердің бәрін көк дейді. Адайларда, араптарда түйе
түлігінің аттары көп: ... ... ... ... ... ... аттарын көп біледі. Демек, қолданылмаған затқа ат жоқ» ... біз, ... ... ... ретінде «ағаш бітімі»
сөз тіркесін ұсынамыз.
«Редина» термині 1993 жылы қабылданған ... ... ... өскен жерлер» деп, ал 2003 ... ... ... ... деп ... ... «селдіреу» атауы қолайлырақ, өйткені
бұл термин бір сөзбен, дәл және ... ... ... сай ... деп айтуға
болады.
Орман Кодексіннің 3-бабында мынадай сөйлем кездеседі: “орман қорының
жай-күйі туралы ақпараттың қол жетімдігі”
1,6. “ОРМАН” САЛАСЫНА ... ... ... МЕН ОСЫ ... ... СӨЗ ... табиғаттың ең осал, ннәзік ... ... ... осы
проблеманы түсіне бастағанна бері оны ... ... ... ... зайырлы мемлекеттің орманды қорғау, ... ... ... үшін ... Кодексі болуы заңды. Қазақстан орман қорын
иелену, пайдалану, қорғау жөніндегі ... ... ... ... ... Кодексімен, заң актілерімен реттелетін. Қазақстан егеменді мемлекет
аталғаннан ... ... ... (1993 жыл) қабылданып, ол біршама
толықтырулармен, ... 2003 жылы ... ... Міне ... ... ... тілінде “орман кодексі” тіркесімі пайда болды.
Сондай-ақ, “орман” сөзі заң, ... ... т.б. ... ... ... бұрын қазақ тілінде болмаған жаңа тіркесімдер құрады.
Ол тіркестер бір, екі, үш, ... ... ... жаңа ... ... ... орман заңдары; орман құқығы; орман күзеті; орман
иеленуші; орман иелену; ... ... ... ... орманды баптау; орман
өсіру; орман ресурстары; орман зиянкестері; орман пайдаланушы; ... ... ... ... ... ... мониторингі; орман
мекемесі; орман орналастыру; ... ... ... ету; ... әралуандығын сақтау; ормандарды көп мақсатқа пайдалану; орман
ресурстарын ұтымды пайдалану; ... ... ... пайдалану; орман
ресурстарын ақылы пайдалану; тұрақты орман тұқым базасы; орман пайдалануға
рұқсатнама құжаттары; ерекше қорғалатын ... ... ... ... ... ... ресурстарын тендерге қою….
Адамзат өмірінің әр саласында өзіне тән ұғымдық аппараты болатындығы
анық. Сол сияқты орман шарушылығының да өзіне тән, өзгеге жат ... ... Біз өз ... алдымен Орман Кодексіндегі ... ... ... ... ... ... дұрыс деп таптық.
Қызметтері орманды күту, қорғау, баптау, молықтыру және ... ... ... ...... ... мемлекеттік мекемесінің өз шекарасында
орналасқан, орман шаруашылығы іс-шараларын ... мен ... ... ... есептеуге арналған құрылымдық бөлімшесі;
орман шаруашылығы – ... ... ... мен ... ормандарды
мрлықтыру мен орман өсіру, ... ... ... және оның ... ... ... ... қоса, орман қорын зерттеу ... ... ... ... ... жүзеге асыратын экономика саласы;
орман шаруашылығы мемлекеттік мекемесі – мемлекеттік ... ... мен ... ... ... мен ... ... пайдалануды реттеу
жөніндегі шараларды жүзеге асыру үшін Қазақстан Республикасының заңдарында
белгіленген тәртіппен ... ... ... ... ұйымы – қызметі орман ресурстарын есепке
алуды, орман қорын аумақтық орналастыруды, мемлекеттік ... ... ... жүргізу ісін жоспарлауды және орман ... ... ... ... ... ... ... қарауында болатын ұйым;
мемлекеттік орман қоры алқабы – орман орналастыру кезінде орман қорын
мемлекеттік есепке алу, арнайы ... ... мен ... ... ... ... мақсатында мемлекеттік орман қоры құрамында бөлінетін
жер учаскелері;
орман шаруашылығы саласындағы уәкілетті орган – ... ... ... ... ... ... мен орман өсіру саласында басқару
мен бақылау функциясын жүзеге асыратын мемлекеттік ... ... ...... қуалаушылық қасиеттері құнды және себу
сапасы жоғары тұқым алуға бағытталған орман тұқымдарын дайындау, өңдеу,
сақтау және ... ... ... мен шығу ... бақылау жасау
жөніндегі іс-шаралар кешені;
орман шеберінің учаскесі – орманшылық аумағының құрамында екі және
одан да көп ... ... ... бар бір орман шеберіне бекітілген және орман
шаруашылығы іс-шараларын орындауға арналған бір ... ... ... ... ... ... – ағаш пен бұта өсімдіктерінің және жанды табиғаттың ... ... ... ... ... бір ... қалыптасқан,
қоршаған ортамен өзара байланыстағы және маңызды экологиялық, экономикалық
жіне әлеуметтік мәні бар табиғи кешен;
орманды өңір – ... ... ... ... ... ... жалпы
алаңына орман өскен жердің қатысы арқылы анықталып, процентпен белгіленетін
дәрежесі;
агроорман-мелиорациялық екпе – ауыл шаруашылығы үшін қолайсыз ... ... ... мүмкіндік беретін қорғаныштық орман екпесі;
артықшылығы бар ағаштар ... ...... ... гендік қорын сақтау және олардың тұқым ... ... ... ... бар ағаштардың өсімтал тұқымдарын пайдалану
арқылы өсірілген екпелер;
ағашы ... жер – екпе ... ... ... ал орманның жаңа
түптері әлі көтеріле қоймаған орман алқабы;
географиялық дақылдар – жаңа ... ... ... ... ... ... неғұрлым сипатты популяция-ларының
тұқымдық ұрығынан арнаулы әдістер ... ... ... дақылдар;
өртең – екпе ағашын өрт жойып жіберген, ал жаңа ... әлі ... ... алқабы;
қала ормандары және орманды саябақтар – қалалық елді мекен шекарасы
шегінде орналасқан және ... ... ... ... ... және рекреациялық мақсаттағы ормандар;
орманды өңір – қайсыбір аумақта орман ... ... ... ... ... жердің қатысы арқылы анықталып, процентпен белгіленетін
дәрежесі;
аса ... ... ...... құрамы бойынша сирек кездесетін
және эндемиктік тұқымдар бар бірегей орман; өнімділігі мен ... ... ... ... ... ... ... маңызды қорғаныштық
функцияларын орындайтын орман;
кеспеағаш аймағы – ағаш кесудің барлық түрлері үшін бөлінген немесе
ағаштары кесілу ... ... ... гендік резерваты - ... ... түр ... ... ... ... бөлігі бар орман
учаскесі;
орман ағаштары – орманның сүрікті ағаш және бұта ... ... ... бар екпе – ... ... белгілі бір жағдайында өнімділігі
төмен жіне сапасы нашар екпе;
қалыпты екпе - өнімділігі жоғары және орташа, орман өсірудің ... ... ... жақсы және орташа екпе;
орманның жинақталмаған ағаштары – жасанды жолмен ... ... ... ... орманды алқаптарға көшірілмеген ағаштар;
арнайы мақсаттғы плантациялық екпелер - өнеркәсіптік, ... және өзге де ... үшін ... ... екпелер;
артықшылығы бар ағаш - өзімен бір жастағы және бірдей фенологиялық
нысандағы, дәл сондай ... ... ... ... ... ... ... ағаштардан бір немесе бірнеше шаруашылық-құндылық белгілері ... ... ... асып түсетін ағаш;
артықшылығы бар екпе – ... ... ... бір ... ... және тұрақты екпе;
алаңқай жерлер – ағашы жоқ, ... ... ... ... орман алаңы;
селдіреу – жуандығы 0,1-0,2 мөлшеріндегі жасы ... және ... ... ... өзі өсіп ... сүрекдіңдер;
усадьба – ағаш өспеген алқаптарға жататын, ... ... және ... ... ... ... ... істеуімен
байланысты тұрғын үйге арналған және кісі тұрмайтын қора-жайлар орналас-қан
жер ... ... ... ... қоры ... ... пайдалану, қорғау мен күтіп, баптау үшін жасалған құқықтық
қатынастар:
орман иелену – ... ... ... мен ... ... ... табиғи аумақтардың жұмыс ... үшін ... ... ... Республикасының Үкіметі беретін мемлекеттік орман
қоры учаскелерін иелену мен пайдалану ... ... ... ... осы Кодексте белгіленген тәртіппен берілетін жекеше орман
қорын иелену, пайдалану және оған билік ету құқығы;
орман иеленушілер – ... ... қоры ... ... ... ... берілген мемлекеттік ұйымдар, сондай-ақ осы Кодекске
сәйкес жекеше орман қоры учаскесі меншігінде болатын жеке және ... ... ... пайдалану – огрман ресурстары мен орманның пайдалы ... ... ... және ... ... ... ... – осы Кодексте белгіленген тәртіппен уақытша ... ... ... жеке ... заңды тұлға;
орман қорын пайдалану – жеке және заңды тұлғалардың ... ... ... ... ... ... орман қоры
аумағындағы жерді, суды және кең ... ... ... ... өзге де мақсаттарда пайдалану құқығы;
Орманды күту, баптау, қорғау, өсіру және жай-күйін ... ... ... іс-шаралар:
орман шаруашылығы іс-шаралары – орман орналастыру ... ... ... ... ... қорғау, ормандарды молықтыру мен
өсіру, пайдалануды реттеу жөніндегі ... ... ... ... ...... ... болмаған аумақтарда ағаш екпелерін қолдан
отырғызу және өсіру;
орманды молықтыру – орман ағаштарын отырғызуға немесе орманды ... және оны ... ... ... қоса алғанда, бұрынғы орманды
алқаптарды табиғи түрде ... ... ... ... ... жүргізу;
орманды қорғау – орманды зиянкестерден, аурулардан, антропогендік және
табиғи сипаттағы ... ... ... ... ... жер үстінде
және авиациялық әдістермен жүзеге асырылатын іс-шаралар жиынтығы;
орманды қайта жаңғырту – сүрекдіңдер ... ... ... өрт ... және ... ... ... басқа да алаңдарда орманның
жаңа түптерінің пайда болуының табиғи процесі;
орман қорын түгендеу – ... ... ... ... ... сапалық көрсеткіштерін сипаттау, картаға түсіру және анықтау жөніндегі
жұмыстар кешені;
орманды (кеспеағашты) мөлшерлеу – орман ... ... ... ... екпе ағаштардың сапалық және сандық сипаттамаларын анықтау,
есепке алу, бағалау жөніндегі іс-шаралар;
санитарлық мақсатта ағаш кесу – ... ... ... ... ... ағаш кесу ... ... оның барысында
жекелеген ауру, зақымданған, солып қалған және қураған ағаштар ... ... ... ағаш кесу – ... ... және ... ... мақсатында екпелердің арасынан өспей қалған ... ... ... ... ... келтіретін ағаштарды жою
жолымен жүзеге асырылатын орманды мерзімдік күтіп-баптау;
ағаш және бұта тұқымдарының селекциясы (орман ...... ... ... немесе орман тұқымдарының шаруашылық және өзге де
құндылығы бар түрлері мен сорттарын қолдан ... ... ... мақсатта пайдалану үшін ағаш кесу – сүрек дайындау үшін толысқан
және қураған сүрекдіңдерді кесу;
аралық мақсатта пайдалану үшін ағаш кесу – ... ... ағаш ... ... ... мақсатта ағаш кесу, құндылығы
төмен орман екпе ағаштарын, сондай-ақ қорғаныштық, су ... және ... ... ... екпе ағаштарды қайта жаңғыртуға байланысты кесу,
жекелеген талшыбықтарды кесу;
кеспеағаш ... бөлу – ... ... және ... отырып айқындау, кесуге жатқызылған ағаштарға белгі ... ... ... алынған сүректерді заттай және ақшалай бағалау
жөніндегі іс-шаралар;
ормандарды күзету – орман өртінің алдын алу және орман өртіне, ағаштың
заңсыз ... және ... ... ... заңдарын басқа да
бұзушылықтарға қарсы күрес жөніндегі іс-шаралар жиынтығы;
сөл алу – ... ... ... шырын алу үшін оларды көктеп
өсу кезеңінде қолдан зақымдау;
зияндылықтардың экономикалық шегі – орман ... ... ... ... құны ... осы ... күресуге
жұмсалатын шығыннан артып кететін тығыздығы;
орман зиянкестері – орман екпелерін зақымдайтын организмдер;
орманның аса қауіпті зиянкестері – ... ... ... ... ... ... ... асып кететін залал келтіретін
зиянкес организмдер;
гендік қор – ... бір тобы ... ... ... ... түрлердің) олардың белгілі бір кездесу жиілігімен
сипатталатын шектегі жиынтығы;
кесу жасы – ... ... ... ... толысқан санатына
өтуден басталатын және басты пайдалану мақсатында кесуге болатын жасы;
1.5. ОРМАН ШАРУАШЫЛЫҒЫ САЛАСЫНДАҒЫ КӘСІБИ ... ... ... ... біздің арнайы сөз етпегіміз орман
шаруашылығы және ... ... ... кейбір тілдік ерекшеліктер.
Кәсіби лексикаға филолог-ғалымдар І.Кеңесбаев пен ... ... ... « ... лексикаға – белгілі бір шаруашылық
кәсіппен шұғылданатын адамдарға тән ... оған ... бір ... ... білдіретін сөздер жатады» (14,66.). Ал, бір ... атап ... ... ... ... ... былай дейді: «Белгілі бір аймақтың тұрғындары ғана айналысатын
кәсіпке байланысты сөздерді кәсіби лексика деп атайды» (15,64).
Жалпы, көне ... ... ... ... ... ... ... қолданған, оларға өздерінше ат қойған. Бірақ, жалпы орманды
білдіретін, ... ... ... ... атау жоқ. Соған қарағанда,
«орман» атауы, ағаш атауларынан соң пайда болған деген ... бар. ... ... бұл ... жөнінен: «Анализ названий растений показывает,
что тюркоязычные народы с древнейших времен хорошо ... лес, ... и ... мир. ... ... отметить, что название самого
понятия «лес» в тюркских языках возникло ... ... чем ... его обитателей, что получило отражение в разнообразии ареальных
названий и отсутствии единого названия леса в ... ... ... ... ... ... ... названия дерева»
(16,158). - дейді.
Орманды қазақ, қырғыз, т.б ... ... ... ... ... түрікпен тілінде – «тоғай», «дағ».
Қазақстан өңірінің әр жерінде «тоғай» атауының ... ... ... ... тоғай деп батыс қазақстан өңірінде шөбі шүйгін өзен аңғары
түсінілсе, Қызылорда облысының ... ... ... ал, оңтүстік
қазақстанда шөбі мен ағашы ұйысып, қалың өскен ... ... ... таулы-орманды аймақтарындағы респонденттер «тоғай» деп ... ... ... қалың өсіп, адам аяғы баспаған жерді таныса,.
Оңтүстік Қазақстан жұртшылығы ... ... ... ... ... Ал қазақ тілінің түсіндірме сөздігінде: «Өзен бойларындағы жабайы
өскен әр түрлі қалың қу ... - деп, оған ... ... келтіріледі –
«Тоғай аралаған – үйші, Ел ...... ... Ертістің бер жақ беті
кең жазық, қалың тоғай екенін, тоғайда үйеңкі, ... ... ... ... ... ... ... Орманның тағы бір түрі – тоғай.
Тоғай ормандары көбінесе енсіз жолақ болып ... ... ... ... Қаратал, Лепсі өзендерінің алқаптарында көбірек кездеседі (Ө.Орынбаев,
Қазақстан ормандары)». Бұл мысалдардан көретініміз тоғай атауы орманның бір
түрін, яғни кішкене ... ... ... ... ... ... де
сөз бар оған аталған сөздікте: «Тоғайдың қалың шөп өскен ашық жері. Қаланы,
Сырдың суын біраз ... ... ... мен арғы тоғайлық жағына да
шықтым (С.Мұқанов, Есею жыл.). – Ішінде ойдым-ойдым тоғайлығы болса, ... да, ... ет, - деді ... ... (ҚТТС,) делінген.
Жері орманды болып келетін татар, башқұрт, шуваш халықтарының орман
әлеміне қатысты ... ... ... ... ұлттардың тілдік қорына
қарағанда орман өсімдіктерінің атауларына: ағаш, бұта, ... ... ... ... ... ... ... (фауна) атауларына бай болып
келеді. Бұл мәселе ... ... ... бар: ... ... на территории
Татарии обусловило то, что лексика, связанная с лесным ... ... ... ... и т.п.), в ... языке несравненно богаче, чем в
других тюркских языках (казахском, узбекском, туркменском, азербайджанском
и др.)» - деп ... ... ... ағаш ... ... тілінің
қабатымен салыстырады ( 17,125).
Ал, жері ... ... ... ... өз тілінде ағаш атауларының баламасы барлығына қарамастан, орыс
тілінен енген ... ... ... ... «В туркменском
существует общетюркское –ғайын-, однако более употребительно ... ... ... в ... с ... словами: ақ береза –
«белая береза», береза ...... ... ... түркі
тілдерінің лексикасын зерттеген ғалым К.М.Мұсаев.
Жалпы өсіп тұрған ағаш (дерево) атауы төмендегі түркі тілдерінде,
фонетикалық ерекшеліктерін ... ... ағач ... ... ағач ... ёғоч ... jarac (ұйғыр), ағаш (түрікмен),
жағач (қырғыз), агаш (алтай), иывас (шуваш). Ал, ... ... ... сөзімен ерекшеленеді: к-балкар –терек-, қырым-татар –терек/дерек-,
арм-кум –терәк-. ... ... бұл ... ... ... ... ... ағаш аталады да, «ағаш», «ағач», «ағац» ... ... ... ... ... Аталған тілдер тобына ноғай тілі
де қосылады: «терек»-ағаш; «инелі терек» - қарағай; «жапырақты ... ... ... ... - ... ... жер ... «ақ терек» - терек
(тополь); «тал терек» ... ... ... ... дарақт, дәрахт атауларды парсы тілінен
енген сөздер деп есептейтін де авторлар бар. К.М.Мусаев бұл ... ... ... деп пайымдайды: « В Тюркском терек «дерево» М.Рясянен видит
контоминацию с иранским (перс.) ... ... ... что касается
узбекского и уйгурского дарахт «дерево», оно ... ... (ср. ... (парсыша сөз) «дерево»). Весьма вероятно, что
последнее является несколько ... ... ... ... терек. В таком случае уйгурское и ... ... ... ... ... ... ... языков»(16,163). Біз де осы пікірді жақтаймыз, себебі терек ағашы
(тополь) көне түркі халықтардың мекендеген жерлерінде көптеп кездеседі. Сол
халықтар өсіп ... ... ... ... деп атаған, ал ағаш деп оларда
кесілген, таяқ, бөрене танылған. Тіпті, терек сөзі мифологиялық астары бар,
көк әлемін ... ... ... ... сөздерінен шығып, басқа да
көптеген халықтардың лексикасына енген сияқты. Осы ... ... ... шығу ... ... деп ... ... терек
«дерево» представляет собой наименование целого по ... ... - ... ... ... на территориях расселения
тюркских народов, затем перенесено на ... ... оно ... ... ... тіре – плюс ... –к с ... – «подпорка», «опора», «столб», «колонна» и т.д., значения
которые имеются во ... ... ... ... это (тірек) вошло также и
в персидский язык из тюркских со значениями «брус», ... ... ... ... а также в ... ... ... грузинский и другие языки (см. Дерфер,997). В
языке Среднеазиатского тефсира терак употребляется исключительно в ... ... ... ... бар арді ... узун ... ... мақам қылмышлар арді «говорят, что у них шатры были, их ... ... на ... ... ... тақы укуш ... ... кім йақутдын
забардждын улуғ теракларі бар арді «еще увидел ... ... ... у ... были из ... и ... (Боровков, Лексика, 299)»».
Қазақстан елінің батысының кейбір өңірлерінде, атап ... ... ... ... ... ... жерлерінде, Алматы, Талдықорған
облыстарының жекеленген аудандарында өсіп ... ағаш ... ... ... сөзі ... ... егер біз, ағаш сөзінің орнына «терек» атауын қолдану
атласын жасайтын ... ... ... әр ... ... Ақтөбе облысының Мұғалжар, Байғанин, Хромтау, Шалқар, Ырғыз
аудандарында «тал» сөзі қолданылса, ... би ... ... ... ... ... ал ... болып келетін Мәртөк, Қарғалы,
Хобда аудандарындағы қазақтар әдеби вариант ... ... ... ... - Анау ... өсіп тұрған «терекке» дейін жүріп, әңгімелесіп
қайтайық - деп, ... ... ... биік болып өскен қайың ағашын
көрсетті.
- Мына «талдарды» мен лесхозда ... ... ... өз ... едім – деп, ... ... Мұғалжар ауданының тұрғыны «қарағаш»
ағаштарын көрсетті.
«Екпе тал» ... ... ... Ойыл ... ... ... да осы өңірде «тал» сөзінің «ағаш» атауының синонимі
болып табылатындығын айғақтайды.
Еліміздің Оңтүстік облысының тұрғындары «дарақ» ... ... ... бұл атау жалпы ағаш атауының синонимі болып табылады. Мысалы,
«көшпенділер» фильміндегі Абылайдың тәрбиешісі қазақ ... әр ... ... ... өскен ағаштың (емен) басына
жинап ант қабылдайды және сол ағашты қасиетті «дарақ» деп атайды. ... ... ... ... сөздігінде былайша анықтама берілген:
“ дарақ (Қ.орда: Сыр, Жал., Қарм., Арал; Шымкент: Мақт., ... ... ... ... Түрікм.: Красн., Ашр., Таш.; Маң.: Шевч., Маңғ.) биік, зәулім
ағаш. … Орнынан тұра сала дереу дая, Тұбінен дарақтардың ... сая ... 93). ... ... ... аяғым айдын шалқыған, Миюалы дарақпын,
Бұтағым бұлт шарпыған (Аралбай ақын).
Бұл сөздің ...... ... ... сөзі. Өзбек, ұйғыр
тілдерінде ол осыған жақын үлгіде дәрәхт ... ... ... ... мен ... тілінде ол дарақ деген үлгіде игерілген. (Қазақ
тілінің диалектологиялық сөздігі. ... ... ... ... ... кәсіби сөздерге келсек, мұнда айтарлықтай ерекшеліктер жоқ.
Бірақ, кейбір өңірлердің ... тән ... ... ... ... жалпы
ағаш атаулыны «тал», «қарағай», «терек» деп атайтындарда «ағаш» атауы
кесілген, өңделген, қолдануға ... ағаш ... ... ұғымын білдіру үшін Павлодар жақтың қазағы дің ... ... ... сөз ... ... ... терминін қолданса, Шығыс
Қазақстан орман аймағының тұрғыны «арқалдырық» ... ... ... облысында үрлік диалект сөзімен бейнеленеді.
Ағаш, яғни кесілген, дайындалған құрылыс материалын атау үшін Жамбыл
облысының тұрғындары “қарағай” сөзін қолданатындығы да ... ... ... барып қарағай сатып алайын десем, қымбат екен. Кубы 18 ... ... ... ... бес ... бір куб ... ... бір
қарағайың 3,5 мың тенге. Бұл мысалдардан қарағай сөзі ... ... ... ... ... көреміз.
Қазақтың ұлттық өнерінде ағаштан көптеген заттар жасалады.
Балташылар, ағаш ... ... ... ... ... ағаш ойып,
шыбық өріп тоқушылар талды пайдаланған. Бұл ... ... ... ... ... ... болды. Ағаштан бұйым ... ... ... ... үйеңкі, қызыл қарағай, шынар, қара ағаш, ырғай,
мойыл, жөке, тал, арша, жаңғақ ағашы, май ... ... т.б. ... Ағаш ... бұлардың бірі қатты, бірі жонуға оңай, ... ... ... ... ... енді кейбіреулері иілгіш,
жеңіл, су сіңбейтін болатын қасиеттерін де жақсы білген. ... ... ... әрі жонуға жақсы деп ерді, арбаның төс ағашын қайың ағашынан
жасайды. ... ... ... шақырады» деген наным бар, сондықтан болу
керек ол ағашты тұрмыс заттарды ... көп аса ... ... ... ... ... атап ... өзбек, қырғыз
тілдерінде «шырша» сөзі қолданылмайтындығын, ол ... атау үшін ... ... ... Бұл ... ... ... ағашы
өспейтіндігінен емес екендігін ескеруіміз қажет. ... ... ... ... ... түр-түсінде көзге көрінетіндей айырмашылықтар
онша көп емес, сондықтан бірінің ... ... ... ... ... да ... ... айналысатын қазақтар бұрыннан суды жоғарыға, яғни
егіске жеткізу үшін шығыр ... ... ... Ол үшін ... келгенде, орманда) өсетін «жиде» ағашын қолданады, себебі «жиде»
ағашы су тигенде босамайтын және ұзақ ... бойы ... ... ... ... ... тағы ... қаласында Қайрат Қуандықов деген азамат тұрады. Ол елімізде
бес қару жасайтын ... ... ... ... найза, шоқпар, қылыш,
айбалта, қалқан, садақ секілді қаруларды сол ... ... ... Сол ... ... ... ... деді: «ең мықты ағаш- қара
ағаш. Ал ... ... ... ... ... оның ... ... талдан
істеген (астын сызған біз)». Бұл жауаптан біз, оның ... өсіп ... ... ... ... болып табылатын “ағаш” сөзінің орнына ... ... ... ... АЙМАҚТАРЫНДАҒЫ АҒАШ ТҮРЛЕРІНЕ БАЙЛАНЫСТЫ ТОПОНИМДЕР
Әрбір халықтың болмысы, оның жер бетіндегі тіршілігі ... ... ... ... ... де ... атаулардың бір
саласы – топонимдер, яғни жер-судың, өлкенің атаулары, әралуан географиялық
обьектілерге тағылған тілдік айырым белгілер ... ... ... ... ... ... ... (топонимдердің)
қызметін, маңызы мен шығу тегін, құрылысы мен ... ... ... ... мен ... зерттеумен айналысатын ономастиканың бөлігі.
Кең байтақ қазақ жерінің барлық өңірлерінде ағашқа ... ... ... Жері ... ... ... ... Қазақстан болсын
немесе орман өспейтін арқаның жері болсын ағаш ... ... ... ... әр ... ... және әркезеңдік қабаттардан
тұрып, көпқабатты құрылым болып ... ... ... топонимдерінің
лексикалық негізін халықтық – географиялық терминологиясы құрайды. Оның
құрамы өте ... әрі ... ... ... көне ... ... фин-угор тілдерінің апеллятивтерінен тұрады.
Аймақты топонимиялық зерттеу оның байырғы атауларын сақтап қана
қоймай оны ұрпақтан ұрпаққа ... ... ... – бір ... ... ... ... құрастырып тұрған көптеген атаулар
сол аймақтың ландшафтық келбетін көрсетіп тұратыны сөзсіз.
Аймақ атауына профессор Б.Хасанов төмендегідей анықтама ... ... ... - өлке , өңір. Ғылыми тұрғыдан алғанда, аймақ –
елдің табиғи және ... ... ... ... ... ... дараланатын бөлігі немесе бөліктері. Әлеуметтік
лингвистика тұрғысынан алғанда, тілдік ... ... ... ...
тілдік жағдаяты (ситуация), жалпы алғанда, ұқсас болып келген, елдің жақын
орналасқан әкімшілік-аумақтық құрылыстағы буындарда «облыс, ... ... ... ... қызмет атқаратын тілдер тобы орналасқан аумақ.
Аймақ деген ... ... ... көлемді белгілі бір аумақтық
таксономиялық бірлік ... ... ... ... және nomos ... ... сөздері негізінде қалыптасқан). Тілдік аймақ
тілдер қолданысымен туындайтын іштей ... ... ... ... ... ауқымды кеңістік» (1,35-36). Олай болса,
белгілі бір аймақтың топонимдері сол аймақтың бет-бедерін айқындай алады.
Бұл ... ... ... ... ... ... А.Е.Жартыбаев
былай дейді: «Белгілі бір ... ... ... ... ... және ... ... топонимиясына тән заңдылықтарды
айшықтап,ара-жігін көрсете алады.Аймақтық ... ... ... ғана тән нақты өзгешеліктерді айқындай отырып тілдік ономастиқалық
, бейтілдік экстралингвистиқалық ... өзге ... ... өрегін топонимиқалық жүйеде тайға таңба басқандай айғақтайды.
Басқа сөзбен айтқанда, ... ... ... ... ... ... немесе әлі де зерттеушілерге ... ... ... қатар, әрине, белгілі бір өңірдің лингвотарихи,
этномәдени, саяси, тілдік тарихына жаңа дерек пен үлес ... ... ... түрде жүргізілетін аймақтық топонимиялық зерттеулер болып табылады»
(2,3).
Қазақ халқы жер-суды аса қадірлеген. Бұларды ... ... да ... ... ... күні жоқ. Жері ... шұрайлы
десек, көкейде су тұрады. Ал, суы мол жерде орманның болары айтпаса ... ... ... көз ... онда сол ... ... сол ... ғана тән өсімдіктерінен хабар беріп тұрғандай.
Қазақстанның қай аймағын алып ... та, ағаш ... ... ... Ең көп тараған топонимдер: «теректі», «қарағайлы»,
«талды», «қайыңды», «қаратал», «көктерек», «мойылдытал», ... ... ... ... жасалған тіл көзін ғана
көрсетіп қоймайды, аталатын өңірдің физикалық-географиялық ерекшелігін,
топонидерді ... ... ... рухани және материалды
мәдениетін де өз бойында ... ... жоқ кең ... ... қазақтың кейбір ру-тайпалары сол
аймақтың табиғи ерекшелігіне байланысты ат қою үрдісі де ... ... ... бір топ ... ... өсіп ... ... «теректі» деп, өзен
бойына қаптап өскен тал ағашына қарап «талды» ... деп атау ... ... көне топонимдерін зерттеген Б.Бектасова: «Бұл
өңірдегі ... ... да ... ... мен терминдер
жиі қолданыс тапқан. Әсіресе басым қолданатындар: көл, сор, су, өзен, сай,
ағаш, ауыл, ... ... жар, шоқ, т.б. ... ... ... өңірінің көне топонимдері құрамында әсіресе ... сай ... ... арқылы жасалған топонимдер тым көп
кездеседі. Оның куәсі ретінде айтар дәлеліміз – 1160 ... 161 ... ... 83 ... ағаш сөзі, 61 топоним сай сөздерінің тіркесуі арқылы
жасалған. Бұл ... ... ... терминдер мен апеллятивтер
қазақ, жалпы түркі тілдеріндегі топонимдердің ... ... ... ... обьектінің түрлері жайында толық мағлұмат береді» (4,65) – деп
Қостанай облысының көне топонимдерінің тілімізде ... ... ... Айта ... ... бұл ... еліміздің барлық өңірінің орыс
отарлауынан бұрынғы көне топонимдеріне тән болып келеді.
Орталық Қазақстан топонимдерінде аймақта ... ағаш ... ... кездеседі: «...атаулар таулы, сулы жерлердегі биік
өсетін қарағай, қайың, терек, қарағаш ... ... ... Таулы
жерлердегі Ақдің, Қарағайлы, Боқты, Қызыларай т.б. ... ... ... аймақты алып жатады. Таулы жердегі осындай орман ... ... мен ... ... бөлініп кетеді. Аталған жерлердегі
Ақтоғай, Көртоғай, Қайыңды, Шоққарағай, Аршалы, ... т.б. ... ... өсімдік, ағаш түрлерінің ерекшеліктерін көрсетеді.
Жергілікті тұрғындар тілінде аталған ... ... ... ... ... Бесқазылық, Онекіқазылық деп те атаған. Атау
құрамындағы қазылық ... ... ... өңір ... ... атауына байланысты қойылған жер-су атауларының этимологиясы әр
кезде әр-түрлі ғалымдардың зерттеу обьектісі болғандығы айқын. ... ... ... ... ... «Алматы – гор. Первонач. Ущ., пер. и р. ... ...... ... ... ... ошибочна). Название очень
древнее, старше остатков древнего поселения или городища на тысячу ... его ... как ... ... ... в морфеме
–ты древний вариант афф. Обладания-лы. Мы же предлагаем несколько ...

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 54 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстанның табиғат жағдайы56 бет
Ауыл шаруашылығы саласын дамыту89 бет
Жақсартқыш дақылдарды таңдау7 бет
Жылқылар мен түйелердің гигиенасы жайлы ақпарат11 бет
Көпжылдық шөптердің биологиясы4 бет
Малшаруашылығы өнімдеріне шығарудың экономикасы3 бет
Мақтаарал ауданының омыртқалы жануарларын зерттеу79 бет
Топырақ түзілу құбылысының кезеңдері5 бет
ҚР аймағын дамыту стратегиясының негізгі бағыттары және олардың ресурстық қамтылуы3 бет
"Тілдің жүйелік, құрылымдық, таңбалық сипаттары"6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь