Кәмелетке толмағандар қылмыстық жауаптылығының жалпы мәселелері

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...2

1. Кәмелетке толмағандар қылмыстық жауаптылығының жалпы мәселелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..4
1.1 Кәмелетке толмағандарға тағайындалатын жазаның түрлері ... ... ..4
1.2 Кәмелетке толмағандардың қылмыстық жауаптылық пен жазадан босату және оларға тәрбиелік әсері бар мәжбүрлеу шараларын қолдану. Кәмелетке толмағандардың соттылығы, оны жою мен алып тастау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 27

2. Кәмелетке толмағандар жасаған қылмыстардың алдын алудың қылмыстық.құқықтық тәсілдері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 34
2.1 Кәмелетке толмағандардың жасаған қылмыстылығының алдын алу проблемалары және оларды жетілдіру жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...34
2.2 Кәмелетке толмағандардың жасаған қылмыстылығымен күресу саясатының ерекшелігі және оның алдын алудың қылмыстық.құқықтық тәсілдер жүйесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..40
2.3 Кәмелетке толмағандарға тағайындалатын жауаптылықтың құқықтық реттеудің ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..47
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..64
Қолданылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...67
Кәмелетке толмағандардың қылмыстық жауаптылығы және жазалау мәселелеріне Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің өз алдына жеке тарау алынған. Бұл жағдай алдымен кәмелетке толмағандар қылмыстылығының жалпы қылмыстылықтың құрамдас бөлігі ретіндегі айтарлықтай өзіндік ерекшелігімен дәйіктелген.
Кәмелетке толмағандардың қылмыстық жауаптылығы мен жазасы туралы мәселелер арнайы, бірінші рет Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің тарауларының бірінді орын алған, яғни ол әділеттілік қағидаларына сәйкес 1990 жылғы 15 қазанда БҰҰ Бас ассамблеясының келісімімен мақұлданған және күшіне енген «Балалардың құқықтары» туралы Конвенциясымен сәйкестендірілген.
Соған сәйкес Қазақстан Республикасының Конституциясының 1-бабында, оның ең қымбат қазынасы – адам және адамның өмірі, құқықтары мен бостандықтары көрсетілген /1/.
Бұл ерекшеліктер жасөспірімдер мен кәмелетке толмағандардың әлеуметтік-психологиялық тұрғыда өсіп жетілуінің өзгешіліктеріне: әлеуметтендірілу деңгейінің жеткіліксіздігіне, психозикалық, жас жағынан және әлеуметтік кемелденуіне, адамгершілік құндылықтары жөніндегі одағай түсініктеріне, мінез-құлқының өзіндік қасиеттеріне (жылдам ашуланғыштық, қызбалық), «формальды емес жетекшілердің» әсерінен тезберілуі, үлкендерге еріп кетуі және т.б., тәуелді болып келеді.
Кәмелетке толмағандардың арасында жасалатын қылмыстардың көбісі пайдакүнемдік және пайдакүнемдік-зорлық пиғылдармен жасалатын ауыр қылмыстардың үлесі өте жоғары. Ондай қылмыстарға көбіне аса қатыгездік пен тағылықтың (вандализм) сипаттары тән болып келеді. Мұндай қылмыстардың көпшілігі қоса қатысу (көбінесе бірге орындаушылық түрінде), әсіресе топқа қатысу (жартысынан жуығы) түрінде жасалады, ал мұның өзі жасөспірімдердің психологиясының өзіндік ерекшеліктеріне орайлас келеді. Жобамен алғанда олар жасаған үш қылмыстың біреуі ересектермен қосарласып келеді.
Нормативті құқықтық актілер
1. Қазақстан Республикасының Конституциясы 30 тамыз 1995 жылғы (2007 жылғы өзгерістер мен толықтырулармен).
2. Қазақстан Респбликасының Қылмыстық кодексі (2009 жылғы бірінші қаңтарға дейінгі толықырулар мен өзгерістермен) Юрист, 2009.- 5004 б

Арнайы әдебиеттер
3. Каиржанов Е. Уголовное право Республики Казахстан (Общая часть). Алматы, 1998.- 350б.
4. Рахметов с.М., Кулмхамбетова Б.А. Нурымбетов А.А. Наказание. – Алматы: жеті жарғы, 2002.- 256б.
5. Хрестоматия по истории государства и права зарубежных стран / под ред. З.М. Черниловского. – М., 1984. 426б.
6. Мельникова Э.Б. Ювенальная юстиция. – М., 1999. – 123б.
7. Каролина. Уголовно-судебное уложение Карла 5. – Алматы, 1967. – 516б.
8. Российские законодательство Х-ХХ веков. Судебная реформа. Т.8. – М., 1991. – 583б.
9. Российские законодательство Х-ХХ веков. Законодательство эпохи буржуазно-демократической революции. Т.9. – М., 1994.- 521б.
10. Еркин Абиль. История государства и права Казахстана: Курс лекции. Астана: ИКФ «Фолиант», 2002. – 188 с.
11. Алауханов Е.О. Предупреждение преступности несовершеннолетних. //Предупреждение преступности. – 2005. - № 1 – 96 с.
12. Ветлугин Д.В. Уголовное наказание несовершеннолетних: международные стандарты и практика их применения. // Казахстанский журнал междунаордного права, – 2001. – №1(4). – 123 б.
13. Уголовное право Казахстана. Особенная часть. Учебник для ВУЗОВ. Под. Ред. Д.ю.н., проф Рогова и к.ю.н., проф. С.М. Рахметова. – Алматы, ТОО „Баспа“, 2003. – 536 с.
14. Ағыбаев А.Н. Қылмыстық құқық.Жалпы бөлім: Оқулық. Өңделген, толықтырылған, 2-басылым. – Алматы: Жеті Жарғы, 2005. – 560 б.
15. Уголовное право России. Особенная часть. Под. Ред. А.И. Рарога. – М., ИМПЭ, 2006. – 423 с.
16. Дуйсекеев Г. Особенности уголовной ответственности несовершеннолетних. // Фемида. – 2004. – №6. – 160б.
17. Дулатбеков Н.О. Қылмыстық жаза тағайындау (теория және практика мәселелері): монография: - Астана: «Фолиант», 2002. – 215б.
18 Комментарий к уголовному кодексу Республики Казахстан. – Қарағанды. 2006.- 720 б.
19. Алауханов Е., Рахметов С.М. Жаза: практикалық оқу құралы. Алматы: Өркениет, 2003. – 2008б.
20. Чукмайтов Д.С. Предупреждение преступлений (тезисы лекций). Алматы. Баспа, 2002. – 186б.
21. Ағыбаев А.Н. Қылмыстық құқық. Жалпы бөлім. Оқулық., Алматы, Жеті Жарғы, 2001 – 275 б.
22. Уголовное право Республики Казахстан. Отв. Ред. Проф. Рогов И.И., Баймурзин Г.И. Общая часть. – Алматы, жеті Жарғы, 2000. – 223 б.
23. Ветлугин Д.В. Уголовное наказание несовершеннолетних: международные стандарты и практика их применения. // Казахстанский журнал международного права. – 2001, – №1(4). - 128б.
24. Уголовно-исполнительное право / Учебник под ред. И.В. Шмарова. – М., 1998. – 440б.
25. Даулбаев А.К. Официальное нормативное толкование законов в РК. (Проблемы теории и практики). Алматы. 2005. – 76 б.
26. Рыбальская В.Я. Проблемы борьбы с преступностью несовершеннолетних. – Иркутск, 1994.- 136с.
27. Нуртаев Р.Т. Преступная неосторожность: Социологические и уголовно-правовые проблемы. Алматы, 2002. – 6 б.
28. Уголовное право РК. Общая часть. Учебник под ред. И.Ш. Боршашвили., С.М. Рахметов. Алматы, Дәнекер, 2000 – 326б.
29. Орумбаев Б.Ж. Толкование норм права в правоприминительном процессе. Караганда, 2004 – 78с.
30. Закон РК от 9 июля 2004 г. №591-ІІ ЗРК «О профилактике правонарушений среди несовершеннолетних и предупреждении детской безнадзорности и безпризорности» Глава 2. П.1. Ст. 14. // Казахстанская правдв. 2004, 17 июля,
31. Каиржанов Е. Уголовное право РК (Общая часть) – Алматы, 2007.- 131 с.
32. Жунусов Б.Ж. уголовное право РК (Общая часть): Учебное пособие. Караганда. 2006. – 112 с.
33. Криминология: Учебник. Под. Ред. Проф. Н.Ф. Кузнецовой, проф. В.В. Лунеева. – 2-ое изд., перераб. И допол. – М.: Волтерс Клувер, 2004. – 640 с.
34. Ағыбаев А.Н. қылмыстық құқық. Ерекше бөлім: Оқулық. Өңделген, толықтырылған, 2-басылым. – Алматы: Жеті Жарғы, 2003. – 560б.
35. Уголовное право Республики Казахстан. Особенная часть: Учебник. – Алматы: жеті Жарғы, 2003. – 720с.
36. Ерінбетова Л.Қ. кәмелетке толмаған қылмыскер тұлғасы: Монография, Алматы, 2003. – 171б.
37. Криминология: дәрістер курсы. – Астана: Дәнекер, 2005. – 188б.
38. Ли А.Н. Криминально-психологическая характеристика личности учащегося общеобразовательной школы РК: Учебное пособие. – Алматы: норма-К, 2002 – 40 с.
39. Уголовное право. Особенная часть. Под. Общ. Ред. Проф. Л.Д. Гаухмана, проф. Л.М. Колодкина, проф., С.В. максимова. – М., 2007. – 721 с.
40. Уголовное право Россииской федерациию. Особенная часть. Под. Ред. И.Я. Козаченко. – М., 2002. – 665 с.
41. Криминология. Под. ред. Кузнецова Н.Ф., Миньковский М. – М., 1994. 365б.
42. Антонян Ю.М. Преступная жестокость. М., 1999. – 193с.
43. Криминология. Под. Ред. Долгова. – М., 1997. – 691с.
44. Сердюк Л.В. Наилие: криминологическое и головно-правовые иследования. М., 2002. – 104с.
45. Каиржанов Е.И. Криминология. Алматы. Жеті жарғы, 2007. – 312с.
46. Курс уголовного права. Особенная часть. Т.1 Тенденция преступности, ее организованности, закон и опыт борьбы с терроризмом. /Отв. ред. А.И.Долгова. – М., 2006. – 712 с.
47. Уголовное право России. Особенная часть. Под. Ред. Б.В. Здравомыслова. М., 2002. – 476 с.
48. Курс уголовного права. Общая часть. Т.1 Под. Ред. Н.Ф. кузнецовой, И.М. Тяжковой. М., «Зерцало» 2003. – 592 с.
49. Россииское уголовное право. Курс лекций. Т.1 Под. Ред. А.И. Короеева. Владивосток. 2003 – 682с.
50. Миндагулов А.Х. Личность преступника: Учебное пособие. – Алматы: КазГЮУ, 2003. – 136 с.
51. Уголовное право. Особенная часть. Часть 2. Учебник в двух частях. Под. Ред. Проф. Беляева Н.А., Водяникова Д.Г. проф. Орехова В.В. СПб. Издательство Санкт-петербургского университета. 2004. – 433с.
52. Орлов В.С. Подросток и преступление. М.: Юрид. Лит. 2005. – 115с.
53. Бабаев М.М. Криминология. Учебник. – М.: Юрид. Лит. 2002. – 304с.
54. Г.П. Новоселов. Криминология. М., Издательская группа НОРМА-ИНФА. М. 2007. – 361с.
55. Уголовное право. Особенная часть. Учебник для вузов. Отв. Ред. Д.ю.н., профессор З.А. Незнамова. М., Издательская группа НОРМА-ИНФА. М., 2000. – 676с.
56. Каиржанов Е.И. Криминология. Учебник. Алматы. Жеті Жарғы. 2005. – 285с
57. Гасилов Г.В. Криминология. М., Юрид. Лит. 2003. – 256с.
58. Лейкина Н.С. Личность преступника и уголовная ответственность Издательство Ленинградского ууниверситета. – Л., 1999. – 128с.
59. Галперин И.М. Наказание: социальные функции, практика применения. – М.: Юрид. Лит. 2001. – 176с.
60. Нурымбетов А.А. Наказание. Алматы. Жеті Жарғы, 2004. – 143с.
61. Криминология. дәрістер курсы. Астана, Дәнекер, 2005. – 188б.
        
        мазмұны
Кіріспе……………....……………………………………………………….2
1. Кәмелетке толмағандар қылмыстық жауаптылығының жалпы мәселелері
…..………….....................................................4
1.1 Кәмелетке толмағандарға тағайындалатын жазаның түрлері……….4
1.2 ... ... ... ... пен ... және оларға тәрбиелік әсері бар ... ... ... ... ... оны жою мен ... ... ... жасаған қылмыстардың алдын алудың қылмыстық-
құқықтық
тәсілдері....…………................................................34
1. Кәмелетке толмағандардың жасаған қылмыстылығының ... ... және ... ... ... толмағандардың жасаған қылмыстылығымен күресу саясатының
ерекшелігі және оның алдын алудың қылмыстық-құқықтық тәсілдер
жүйесі……………………………………....…………………………..40
2.3 Кәмелетке ... ... ... ... ... ... ... қылмыстық жауаптылығы және ... ... ... ... ... өз алдына жеке
тарау алынған. Бұл жағдай алдымен кәмелетке толмағандар қылмыстылығының
жалпы қылмыстылықтың ... ... ... ... ... ... ... қылмыстық жауаптылығы мен ... ... ... ... рет Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің
тарауларының бірінді орын алған, яғни ол әділеттілік қағидаларына ... ... 15 ... БҰҰ Бас ... ... ... және
күшіне енген «Балалардың ... ... ... ... ... ... ... 1-бабында,
оның ең қымбат қазынасы – адам және адамның өмірі, ... ... ... ... ... жасөспірімдер мен кәмелетке толмағандардың әлеуметтік-
психологиялық тұрғыда өсіп жетілуінің өзгешіліктеріне: әлеуметтендірілу
деңгейінің жеткіліксіздігіне, ... жас ... және ... ... құндылықтары жөніндегі одағай ... ... ... (жылдам ашуланғыштық, қызбалық),
«формальды емес жетекшілердің» әсерінен тезберілуі, үлкендерге еріп кетуі
және т.б., ... ... ... толмағандардың арасында жасалатын қылмыстардың ... және ... ... жасалатын ауыр
қылмыстардың үлесі өте ... ... ... көбіне аса қатыгездік пен
тағылықтың (вандализм) сипаттары тән болып келеді. ... ... қоса ... ... ... ... ... әсіресе топқа
қатысу (жартысынан жуығы) түрінде жасалады, ал мұның өзі ... ... ... ... ... ... ... жасаған үш қылмыстың біреуі ересектермен қосарласып келеді.
Жұмыстың мақсаты: Кәмелетке толмағандардың қылмыстылығымен ... ... және ... ... жөнінде қылмыстық нормаларды
жетілдіру, зерттеу жұмысының басты мақсаты болып табылады.
____________________________
1. ... ... ... 1995 жыл 30 ... ... 21 ... дейінгі өзгертулер мен толықтырулармен) Алматы, «ЮРИСТ»
баспасы -2009.
Жұмыстың міндеттері: Қойылған мақсатқа жету ... мына ... шешу ... ... ... ... күресуін зерттеу объектісі
ретінде зерделеу, кәмелетке ... ... ... ... ... ... толмағандардың қылмыстылығының қазіргі кездегі жай- күйі,
өсуі, құрылымы, қозғалысын анықтау;
- Кәмелетке толмағандардың ... ... мен ... ... ... ... қылмыстылығының алдын алу шараларын
жүйелеу және осы бағыттағы субъектілердің қызметтерін анықтау.
Құрылысы: Дипломдық жұмыс кіріспеден, екі ... бес ... және ... ... ... Кәмелетке толмағандар қылмыстық жауаптылығының жалпы мәселелері.
1.1 Кәмелетке толмағандарға ... ... ... және ... іс ... заңнамалары қылмыстық құқық
субъектісі ретіндегі кәмелетке толмағандарды құқықтық қорғауды жеткілікті
дәрежеде қамтамасыз етеді. Қылмыстық ... пен ... ... ... ... жас ... қатаң ескеріледі.
Кәмелетке толмағандар ... ... ... ... ... келе жатқан тұлға өз дамуының ... ... заң ... ... ... осындай нысанын
атқару қабілетіне ие бола алатындығын анықтауды ұйғарады. ... ... ... ... тұлғаның ойлау санасының белгілі
бір ... ... ... ... және ... тұлғаны тәрбиелеудің құрамдас бөлігі болып табылады.
Қылмыстық жауаптылық – қылмыстық құқықтың қылмыс, жаза, қылмыс құрамы
сияқты ең ... ... ... ... неігізгі ұғымдарының бірі.
Қылмыстық жауаптылық заңдық жауаптылықтың бір түрі ... ... ... ... тән ... барлығына ие болады, сонымен бірге өзінің
мынадай ерекшеліктері бар: қылмыстық жауаптылық қылмыс жасағаны үшін ғана
қолданылады; ... ... ... ... ... жүктеледі; тәртіп
бойынша ол жаза немесе өзге де ... ... ... ... ... ... ... ұғымының нақты анықтамасы
заңнамаларда жоқ. Қылмыстық кодексте қылмыстық жауаптылықтың ... ғана ... (ҚР ҚК ... /2/ қылмыс жасау, яғни Қылмыстық
кодексте ... ... ... ... ... бар ... қылмыстық
жауаптылықтың бірден-бір негізі болып табылады. Бір қылмыс үшін ешкімді де
қайталап қылмыстық жауапқа ... ... ... ... ... – бұл ... ... әрекеті үшін
қылмыстық құқық нормаларына негізделген нормалармен жауап беру міндеті ғана
емес, ол сонымен бірге мемлекеттің кәніліге еріксіз ... ету ... ... ... /3/.
Қылмыстық жауаптылықты жазалаумен бірдей теңдестіруге болмайды. Бұл
ұғымдар бір ... ... ... бірдей емес. Қылмыстық ... жаза ... ... ... ... ... Республикасының қылмыстық кодексі. 2009 жылдың 10
сәуіріне дейінгі ... мен ... ... ресми мәтін. –
Алматы: Жеті жарғы, 2009. – 5 б.
3. Каиржанов Е. Уголовное право Республики Казахстан ...... 1998. ... ... ... болып табылады, ... ол ... ... ... ... ... үкімін шығару/4/.
Бұрынғы 1959 жылғы Казақ КСР Қылмыстық кодексіне қарағанда 1997 жылғы
Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексінде ... ... ... мен ... арнайы бөлімды қарастырылады (VІ-бөлім).
Ондағы нормалардың бәрі де БҰҰ Бас ... ... және ... ... ... ... «Бала құқығы туралың ... ... пен ... ... сай келеді.
Кәмелетке толмағандардың қылмыстық жауаптылығы туралы мәселелерді
қарастыра отырып, оның ... ... шолу ... ... болмайды.
Қылмыстық-құқықтық шаралардың қолданылуына тереңірек баға беру үшін, «көне
заман мен орта ... ... ... ... бірнеше дәуірініңң
кезеңдерін қарастырып өту керек ... сол ... заң ... адам ... ... ... кезеңі
балалық шақ ұғымына ешқандай құқықтық мән берілмеді;
– сол ... ... ... ... мен жас ... сотта,
түрмелерде солардан босатылғаннан кейін қорғаудың арнайы заң ... ... көне ... ... және ... капитализм
құқықтары бала-қылмыскерлерді дербес демографиялық топ ретінде ... ... ... ... заң мен ... ... ... деген қаталдығы,
егер олар заңға қайшы қылық ... ... ... ... ... ... ... заңгерлер үшін ересектермен ... ... 9 ... бала мен ересектерге күштірек әсер ... ... ... ... ... дигестінде «25 жасқа толмаған адамдар туралың
деген тақырыппен ... ... бар ... ... ... 1-
тармағында рим заңгері, претория префектісі Доминиция Ульпианның (шамамен
170-228 жылдары өмір сүрген) айтқандары бар. Нағыз ... ... ... ... ... ... бола білді, осы жастағылардың ... әрі ... ... олардың көбісінің алдаудың шырмауына
түсіп қалу мүмкіндігін ескере отырып эдикт белгіледі, осы ... ... ... ... және ... ... ... уәде берді. Бәлкім,
Ульпианның балғындарға, егер олар қасақаналықпен құқық бұзатын болса көмек
көрсетуге болар ма еді ... ... ... ... ... осы ... ... дәйексөз болып та қалар. «Құқық бұзушылықта, – деп
жауап береді Ульпиан, – кәмелетке ... ... келу ... емес,
және мұндай көмектің
__________________________________
4. Рахметов с.М., Кулмхамбетова Б.А. Нурымбетов А.А. ... ... жеті ... 2002.- 58 ... де ... керек. Өйткені, егер ол ұрлық жасап немеесе
заңға қайшы шыған келтірілген ... оған ... ... жасалмауы тиіс.
12 кесте Заңында (б.д.д. 451-450 жылдардағы көне рим құқығының негізгі
қайнар-көзі) алғаш рет жазаны кешіру қағидасы тұжырымдалды. Ол ең ... ... ... және осы ... ... ... одан
кейінгі кейбір еңбектерде ол кәмелетке толмағандарға ... ... ... кесте Заңында төмендегі келесідей екі шарт болғанда жаза тағайындау
туралы әңгіме қозғалды:
1) адам өзі ... ... ... ... ... қылмыстық әрекеттің өзі аяғына дейін жеткізілмегенде.
Бұл қағида көп уақыт бойы рим ... ... ... ... келді. Мысалы, француз заңгерлері оның Францияда және басқа да
романдық елдердегі өмір сүруін 12 ... ... ... 1789 жылғы Ұлы
француз революциясына ... ... ... Заңы ... ... ... ... есесі
толтырылмайтын әрекет болып саналды, ол үшін ... жаза ... ... ... пісіп-жетілмеген деп танылған кәмелетке толмағандар
үшін жазаны жеіңлдетуге жол берілді.
Балалар мен жас өспірімдерді арнайы құқықтық қорғаудың ... ... ... ... ... ... «Каролинаң (Король Карл-V-
нің қылмыстық-сот ережелері жинағы) сияқты белгілі ... де тән ... ... ... ... ... ... орын таба
білсе де, заңдардың өзінде бұл қағиданы айналып өту жөнінде ... ... ... ... ... ... ... ақыл-
есінен айырылып қалатынң қылмыскерлер турасында айтылды. Осындай адамдарға
қатысты жаза ... ... ... ... не ... керектігі және жаза
қолданудың қажеттігі жөнінде білгір адамдардан ақыл-кеңес сұрауң жөнінде
айтылған. Осы ... ... ... ... ... жөнінде шешім
қабылдайтын болған. Сондай-ақ, заң ... 14 ... ... өлім жазасы
қолданымайтындықтан осы ережеде кәмелетке толмаған қылмыскерге ... ... жайы ... ... бұл ... ... ... ескеруге байланысты қарама-қайшылықтар да болмай
қоймады (кей ... ... ... ... ... қолдану да мүмкін
болды).
ХVІІІ ғасырдың екінші жартысында сотта және қылмысты атқару
______________________________
5. Хрестоматия по ... ... и ... ... стран / под ред.
З.М. Черниловского. – М., 1984. 43-53-беттер
6. ... ЭБ. ... ... – М., 1999. ... ... Уголовно-судебное уложение Карла 5. – Алматы, 1967. ... ... мен жас ... ... ... жоқтығы туралы
мәліметтік деректер де пайда бола бастады. Ағылшын заңгері П. Кинг ... ... ... ... ... зерттеп, түрмелердегі
жасы кіші балалардың құқықтық қорғансыздығының шектен шыққандығын анықтады.
Сотталған ... көп ... 10-13 жас ... ер ... мен ... ... ... Олардың бәрі де ересек ... ... ... ... жағдайлардың бәрі кәмелетке толмағандардың
қылмыстық әрекеттерінің жалғаса түсуіне ... ... ... Англия мен
Уэльс корольдік түрме инспекторлары 1836 жылғы ... ... ... үшін емес, өзінің жасы бойынша түседі, ал одан шыққанда сол
қылықтардың жасалу жолдарын үйреніп шығады шығалды деген ... ... Джон ... өзінің «Түрмелер мемлекетің деген
еңбегінде (1776 ж.) ... мен жас ... ... ... ... ... ... есептелуінің салдары деп атап көрсетті.
Сөйтіп, көне дәуір мен ортағасырлық уақыттарда ... ... ... ... ... проблемалары – олардың
ескерілген құқықтық ... – сол ... ... ... ... болды, бірақта бұл проблемаларды шешу мүмкіндігіне қол
жеткізіле алмады.
Көне ... ... ... қылмыстық жауаптылыққа жас
шамасының ықпалы туралы ... ... жоқ. Ол ... ... заңдар жинағы да ештеңе айтпайды. Тек қана ... ... ... жеті ... ересек бала кісі өлтірсе, ол өлім ... ... жаңа ... бап енгізілді. Бұл қаулы толығымен жат
елдің құқығынан алынған. Қанша дегенмен ... ... ...... ...... байқалмады. Ол заңдарда еркек пен
еркектәң жыныстық қатынасы үшін жауаптылық 12 ... ... ... ... ол 14 жастар бастап қарастырылды.
Мұндай қорытындалар істің шын ... ашып ... ... ... ... байланысты сипаттамаларды анықсыздау түсіндірді.
Қатерліктер діни және ... ... ... онша ... ... ... Ортағасырлық құқықта
айқын жеке логика жеткілікті болды.
Жас шамасы жөніндегі мәселе зиялы емес діни көзқараста ... ... ... ... ... ... қарастырылып, белгіленген заң
бойынша дамыды, ал мемлекеттік ... ... ... ... жас ... қатысты шегін белгілеуге хақысы болмады. Осыдан
кейін мынадай ... ... ... ... ... заңнамалардың жас
шамасына деген назары ... ... ... ауа ... күнә ... ... ... жасағаны үшін
жауаптылық күнәһар болу қабілетіне қарай анықталатын болды. Оның шегі жеті
жас ... XVІ ... ... шетелдік С.Герберштейннің Ресей туралы
хроникасында: «сол ... ... адам ... ... деп, жеті жасар
балаларға қатыстылық телінедің, деп ... ... С. ... жеті жас ... ... тазалық
(адалдық) шегін де анықтайды.
Осындай құбылыстардың христиандық ағымдары еуропалық елдердегі
мәселелерді де ... ... ... ... А. Кистяковский,
Англияда жеті жас шамасында ауыр қылмыс жасағаны үшін өлім ... ... ... ... ... айтады. Византияның заңдары мен ... ... жеті ... өлім ... ... ... ... А. Богдановский де ұстана отырып, 7 жастан бастап ми
құрлысының ... ... ... ... және бұл жас ... өте орнықты, деп санады. /8/ Орыстың заң тәжірибесінде
балаларды бұдан да кіші ... ... ... болғаны белгілі, бұл тергеусіз
сот немесе соттан тыс зорлық-зомбылық ... ... ... ... ... болды. Жеті жастан кем жастағы болған баланы жазалауға
тыйым салатын Бағыттаушы кітаптың тура нұсқауларының ... ... ... ең ... шегі жеті жас ... ... толмағандарды қылмыстық жауапқа тарту ерекшеліктері XІX
ғасырдағы ресейлік заңнамалардан да ... 1845 ... ... ... ... ... Ережелерінде осы жауаптылыққа оның 142-150-баптары
арналды. Негізінен бұл ... ... ... жас ... ... ауыр түрін жеңілірек түріне ауыстыру қарастырылды. Мәселен, ... ... ... ... ... дейінгі кәмелетке толмағандар
абайсызда жасаған қылмысы үшін ата-анасы мен асыраушысының қадағалауымен өз
үйіндегі түзеу жазасына ... ... ... ... судьялармен салынатын жазалар туралы Жарғының ... ... ... 10 мен 17 жас ... ... толмағандардың
түрмеде өтеу жазаларын түзеу баспаналарында өтеуге ауыстыру құқығы берілді.
Кәмелетке толмағандар қылмыстық жауаптылығының ... ... ... Қылмыстық ережелердің 41-бабында қарастырылды. Мәселен, осы
баптың ... ... ... ... мен мәнін ұғына алмаған немесе өз ... ... 10 мен 17 жас ... ... ... қылмыстық іс-
әрекетіне айып тағылмайдың, деп көрсетілді. /9/
_________________________________
8. Российские законодательство Х-ХХ веков. ... ... Т.8. – ... ... ... кейін көп кешікпей Кеңес өкіметі: 1918 жылдың 14-
қаңтарындағы ХКК (халық комиссарлары кеңесі) Декретінде қолдау ... үшін сот пен ... ... ... ұран ... Бұл декрет балиғатқа
толмағандар мен кәмелетке толмағандар үшін сот пен ... ... ... ... қауіпті іс-әрекет жасаған 17 жасқа дейінгі кәмелетке
толмағандар ісі ... ... ... ... ... ... ... 20 жылдардың аяқ шеніне дейін ... ... ... ... ... ... рет ... ұшырады,
солай бола тұрсада қылмыстық жаза арасынан мәжбүрлеу және ... ... ... ие ... ... ... заңы бойынша 15 жасқа дейінгі жасы ... ... ... ... Осы жайында С.Л. Фукс былай деп
жазады, «15 ... ... ... ... ... ... ... кісі өлтіріп немесе ұрлық жасағанынан әлдеқайда артық емес
пе. Қылмыс деп ... ... есеп ... ... ... ... жаза деп ... айып төлей алмау қабілетсіздігі
түсіндіріледі. Он бес ... отау иесі ... ... осы ... ... бола бастауға тиіс болған. Енді сот алдында жас бала емес, меншік иесі,
өзінің ... үшін ... бере ... қазақ құқығы тұрғысынан алғанда
қылмыстық жауапқа тартуға болатын ... ... ... ... қылмыстық құқық нормаларын әсерлілігін сол кездегі
Қазақстан жерінде ... ... ... 1922 ... ... ... мен ... көруге болады. Қазақстан
Орталық атқару комитетінің ІІІ-сессиясы бұрынғы көшпелі халықтың ... ... ауыл ... құқықтық сана-сезім деңгейін ескерк
отырып кәмелетке толмаған қазақтарды қылмыстық жауаптылыққа тартудың ерекше
жағдайын белгіледі. Әсіресе, ... жаза ... ... ... ... қолданылмады, ал кәмелетке толмағандарға 14 тен 18 ... ... ал ... ... 14 тен 16-ға ... жас ... жатты. /10/ Қазақстан жерінде 34 жыл бойы қолданыста болып келген
1926 жылғы ... ... ... ... жауаптылық жасын былайша
анықтады: «медициналық-педагогиклық сипаттағы әлеуметтік қорғау шаралары
қолданылатын он төрт
жасқа дейінгі балиғатқа ... ... ... сипатындағы
әлеуметтік қорғау шаралары қолданылмайдың.
Он төрт жастан он алты жасқа дейінгі кәмелетке толмағандарға ... ... ... қорғау шараларын қолдану,
_________________________________
9. Российские законодательство Х-ХХ веков. ... ... ... ... Т.9. – М., 1994. 284-бет.
10. Еркин Абиль. История государства и права Казахстана: курс ... ИКФ ... 2002. – 56 ... ... ісі ... ... медициналық-педагогиклық
сипаттағы әлеуметтік қорғау шараларын қолдану мүмкін деп тапқанда ... ... (1926 ... ... ҚК ... КСРО ОАК және ХКК 1935 ... ... «Кәмелетке
толмағандар арасындағы қылмыстылықпен күресу шаралары туралың қаулысымен
1924 жылғы КСР Одағы мен одақтас республикалардың ... ... ... ... ... ... шара қолдануға құқық беретін 8-бабы алынып тасталып, 12 жастан
бастап ұрлық ... күш ... ... ... ... біреуді
жарымжан етуге, кісі өлтіруге және кісі өлтіруге ... ... ... толмағандарға қатысты қылмыстық жазалау шараларының
барлық түрін қолдану белгіленді. КСРО ОАК және ... ОК 1935 ... ... ... ... мен ... жою ... туралың
қаулысы қабылданып, онымен кәмелетке толмағандар ісі ... ... ... ... сол ... үстемдікке ие болған қылмыстылықпен
күрестің әмбебеп құралдары ретіндегі мәжбүрлеу туралы қате көзқарас ... ... ... ... ... кәмелетке толмағандарға қатысты алғаш ... ... ... ... ... ... КСРО ... соты
Пленумының 1948 жылғы 17-ақпанындағы «Кәмелетке толмағандарға қатысты 1947
жылғы ... ... ... ... қаулысымен сот органдарына 12
мен 16 жас аралығындағы кәмелетке ... ... ... ... ... ... жаза тағайындау орынсыз деп табылғанда
қылмыстық іс жүргізу тәртібімен істі ... және ... ... колониясына жіберу туралы мәселені талқылауға салу ұсынылды.
Кәмелетке толмағандардың жауаптылығы туралы ... ... жаңа ... КСРО ... Кеңесінің 1958 жылдың 25-желтоқсанындағы
КСР Одағы мен одақтас республикалардың қылмыстық заңнамаларының Негізгі
бастауларын және 1959-1961 ... ... ... ... ... ... табылады. Осы қабылданған жаңа заңнамалардың
ерекешелігі қылмыстық жауаптылық артылатын кәмелеттік жас екі ... ... ... 1997 ... ... жерінде қолданылып келген Қазақ КСР-
інің 1959 жылғы Қылмыстық ... ... ... үшін қылмыстық
жауаптылықты 16 жастан ... ... Қаз КСР ҚК ... 2-
бөлігінде 14 пен 16 жас ... ... ... ... ... ... зиян ... қасақаналықпен денеге
жарақат салу, қарақшылықпен шабуыл жасау, тонау, зорлау, ... ... ... ауыр ... ... мемлекеттік, қоғамдық немесе жеке
адамның мүлкін қасақаналықпен құрту немесе бүлдіру, оқ-дәрімен ... мен ... ... ... ... ұрлау, есірткілік
заттарды ұрлау, сондай-ақ поездардың апатына соқтыратын қасақана ... ... ... Қаз КСР ҚК ... ... ... сот он
сегіз жасқа дейін қоғамға онша қауіптілігі жоқ ... ... ... жаза ... ... ... деп ... болса, ондай адамға
қылмыстық жаза болып саналмайтын тәрбиелеу сипатындағы мәжбүрлеу шараларын
қолдануға ... ... ... ... ... ... ... қатысты тәрбиелеу сипатындағы мәжбүрлеу шарасын қолдану жөніндегі істі
қарау үшін кәмелетке толмағандар ісі жөніндегі комиссияға ... ... ... ... ... Сол сияқты Қаз КСР ҚК 10-бабының 4-бөлігінде
кәмелетке толмағандарға қолданылатын тәрбие ... ... ... ... ... ... қалыптаса бастауының айғағы
ретінде кәмелетке толмағандарға қатысты үкімнің орындалуын кейінге ... ... КСРО ... ... ... 1977 жылғы 15-
ақпандағы «КСР Одағы мен одақтас республикалар ... ... ... ... ... ... ... табылады. Осы бапқа
сәйкес, «алғаш рет 3 жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан ... ... ... жаза тағайындау кезінде жасаған қылмысының
қоғамдық қауіптілік сипаты мен дәрежесін, ... ... мен ... ... ... ... оны ... оқшауламай-ақ түзеу мен ... ... ... ... ... ... қатысты бас
бостандығынан айыру үкімін орындау 6 айдан 2 жылға дейін ... ... ... ... ... туралы кеңестік
заңнамаларды дамытудың нүктесі алғаш рет «Кәмелетке толмағандар қылмыстық
жауаптылығының ... ... ... бөлім енгізілген 1991 жылы КСРО
мен одақтас республикалардың қылмыстық заңнамалар Негіздері ... ... ... ... ... реттейтін
нормаларды бір бөлімге топтастыру идеясы жаңалық емес. /11/ Ал 1958 ... ... ... ... ... Қылмыстық
кодекстерінде мұндай бөлімдердің қарастырылмағаны анық. Сонымен бірге Батыс
Еуропа ... ... ... де осындай бөлімді қарастырды
(мысалы, Болгарияның кодексінде
________________________________
11. ... Е.О. ... ... ... ... – 2005. - № 1 – 44-45 с.
6-тарау).
Кәмелетке толмағандардың ... ... ... қарауға
Қазақстан Республика Қылмыстық кодексінің Жалпы бөлімінің ... ... ... деген тақырыптағы VІ-бөлімі арналған.
Ондағы нормаларда кәмелетке толмағандардың қылмыстық ... ... ... ... осы ... ... ... мен атқарудың кез келген кезеңіндегі жас шамасына ... ... ... ... ескеруге мүмкіндік
береді.
Кәмелетке толмағандардың қылмыстық жауаптылығы қылмыстылықпен күрестің
жалпы қағидалары: заңдылық, азаматтардың заң алдындағы теңдігі, әділеттілік
және адамгершілік ... ... ... дегенмен, кәмелетке
толмағандарға қатысты бұл қағидалардың өзіндік ерекшеліктері бар. ... ... ... ... ... ... ... тәрбиелеуді
және олардың қайталап қылмыс жасамауын ескертуді мақсат тұтады. Бұл қазіргі
замандағы ... ... ... ... ... пен ... етек жаюына, кәмелетке толмағандардың жүріс-
тұрысын қадағалаудың босаңсуына байланысты өзекті мәселелердің бірі ... ... ... айында БҰҰ Бас Ассамблеясы бала құқығы туралы
Конвенция қабылдаған болатын. Онда қылмыстық қудалауға ... ... ... өспірімдерді қаорғау нормаларының кең мазмұны бар. Осы ... ... ... балалар деп заң бойынша кәмелетке ... одан да ... ... ... 18-ге ... ... ... жалпы қорытынды түрінде Адам құқығының ... ... және ... және ... құқықтар туралы халықаралық
пактімен берілетін барлық ... ... және оның ... ... да ... жөнінде айтылған. Бұдан басқа, бұл құжат
балаларға қатысты өлім жазасы, өмір бойға бас ... ... ... ... жазалау шараларын қолдануға ... ... ең ... ... қылмыстық жазалауға жатпайтын кәмелетке
толмағандардың қылмыстық жауаптылығын дәл осы жасында өзінің ... ... және ... есеп бере ... жағдайға жеткен баланың 18 жасқа
толуынан төмен жаста анықтауды ... ... жас ... да ... ... 17 жасар жас өспіріммен
салыстырғанды 14 жастағы бала да ... ... ... айырмашылықты иеленеді.
Алдын ала тергеу органы кәмелетке толмағандарға қатысты
_____________________________________
12. Ветлугин Д.В. Уголовное наказание несовершеннолетних: международные
стандарты и ... их ... // ... журнал международного
права, – 2001. – №1(4). – ... ... ... келесідей мәселелрді шешуі алуы ... ... ... сөз қозғалып отырған адамға қатысты қылмыстық
жауаптылыққа ... ... бола ма; 2) осы ... қылмыстық жазалау
шарасын қолдану орында ма; 3) ... ... ... ... жасаған әректінен басқа істің мән-жайларын жеңілдетуден басқа мән-
жайлары бар ма. ... ... ... кәмелетке толмағанға қатысты
заңды әділетті қолданудың кепілі бола алады.
Алдын ала тергеу ... және ... ... ... ... ... үшін шаралар жасалуы тиіс. Бұл кімелетке толмағанның қылмыс
субъектісі ... сай ... ... пен жаза ... ... толмағандық фактісі ескерілгендігін, сонымен бірге
қандай жаста қылмыс жасағанын анықтау мәселесін шешу үшін қажет /13/.
Жас ... өз ... ... ... ... мен оны басқара алу
қаблетін ... ... ... бар. ... ... ... ... жеткен кәмелетке толмаған (14 немесе 16 жас) жаса ... ... ... ... жататын кешенді түрде жүргізілетін
соттық психологиялық-психиатриялық сараптамадан ... ... ... ... 2002 ... 11-сәуірдегі «Кәмелетке
толмағандары қылмысы және оларды қылмыстық және өзге де ... ... ... ... ... ... сот ... туралың Нормативтік
қаулысының 2-тармағына ... ... іс ... ... іс ... ... қылмыстық жауаптылыққа тартылушының нақты
туған ... ... ... айы, ... ... шараларын қабылдауға міндетті.
Бұл жерда тиісті жасқа жеткені дәл сол туған күнінен емес, келесі ... ... ... ... ... болмаған немесе болғанның өзінде ол
күдік туғызған жағдайда ... ... ... іс жүргізу
кодексінің (бұдан былай ҚР ... ... ... ... сараптама
тағайындалады. Мұндай жағдайда туған күні сарапшылардың ... ... ... ... күні деп ... ... анықтауы кезіндегі ең
төменгі және ең жоғарғы жас саны (мысалы, 14-тен 15-ке дейін) сараптамамен
ұсынылған ең ... жас ... ... ... ... ... ... емес өтеді,
сондықтан сот-тергеу тәжірибесінде кімелетке толғандардың ... ... ... ... даму ... ... деп санауға болмайдын
жағдайлар да жиі болып тұрады. Психология қалыптасқан «психологиялық жасң
деген ұғым ... ... сай ... және оның шегі ... ... жас – ауыспалы күймен шектелген, бірнеше жылғы
______________________________
13. Уголовное право ... ... ... ... для ... Ред. ... проф ... и к.ю.н., проф. С.М. Рахметова. – Алматы, ТОО
„Баспа“, 2003. – 235 с.
мерзімдік ... ... ... ... сапалы анықталған бір
кезеңі. Даму ... жас ... кем ... ... үшін ... ... ең бастысы әсерлену-жігерлену ... ... ... ... ... ... даму ... ойдың
дамуымен бірігіп кетеді. Мұндай ... ... ... кетеді. Кәмелетке толмағандардың психикалық даму бөгелісі тұлғалық
қалыптасудың жас шамасы ... ... ... ... ... ... мүмкін. Дамудың нақты деңгейінің осы сияқты тиісті
нормаларынан елеулі түрде қалыс қалуы ... даму ... ... ... және тұлғалық инфантилизмінің түрлі жолдары туралы сөз
қозғауға себеп ... ... ... бір ... қабысады.
Қылмыстық заңнама өз қылықтарына саналық-еріктілік көзқараспен қарау
қабілеті ... ... ... ... қылмыстарға тән
зардаптарды қарастырады. Бұл жердегі әңгіме кәмелетке толмағандардың жалпы
мінез-құлқы ... ... нақ ... бір ... ... ... болып отыр.
Кәмелетке толмаған айыптаушылардың бойынан өзінің жасаған әреутінің
нақты сипаты мен ... ... ... білу ... не ... іс-әрект жасау кезінде өзін өзі ұстай алмауына байланысты ... ... ... ... ... сот оның есі дүрыс еместігі
жөнінде қорытынды шығарады (ҚР ҚК 16-бабы). Бұл ... адам ... ... ... сөз. ... ҚР ҚК ... ... есі
дұрыс емес деп танылған адамға сот осы ... ... ... мәжбүрлеу шараларын қолдануы мүмкін делінген /14/.
И.А. Кудрявцевтің атап өткеніндей, іс ... ... ... ... кем қалуының барлық түрі кешенді психологиялық-
психиатриялық сараптаманың ... ... ... және ... Тек қана ерте ... ... ... ақаулығы мен тиісті
ақпараттырының жетіспеушілігімен байланысқан психикалық даму ... ... ... өз ... мәнін толығымен ұғына білуі ... ... ... ... ... ... мақсатын, өзіне
және қоғамға келетін зардаптарды болжап білетінін, өзінің қылығын мораль
мен заң ... ... ... көрсетеді. Адамның өз әрекетіне өзі ие
бола алу мүмкіндігі нақты жағдайда (қылмыс жасау кезінде) мақсат мен ... ... ... ... ... ... қылық жасауды ұғыну
қабілетін анықтайды.
______________________________
14. Ағыбаев А.Н. Қылмыстық құқық.Жалпы ... ... ... 2-басылым. – Алматы: Жеті Жарғы, 2005. – 123 ... ... ... ... ол үшін ... және ... психология ғана емес сонымен бірге балалар мен
жас өспірімдер психологиясы мен патопсихологиясы ... ... ... ... қажет ететін болғандықтан зерттеулердің күрделірек
түрлерінің бірі болып ... ... ... пәні ... ... іс ... ... маңызға ие болатын, сондай-ақ құқықтық
қатынас субъектісінің психологиялық ерекшеліктерін заңдық мәнін анықтаумен
байланысқан істің ... ... ... мен ... ... ... кешенді соттық
психологиялық-психиатриялық сараптамасын өткізу кезінде осы мән-жайларды,
психикалық даму бөгелісінің бар екендігін, мұндай бөгелстің ... ... ... жас ... жеке және ... дамуының
жеткіліксіз түрлерін, өзінің қылығымен өтіп жатқан істің мәнін түсіну ... ... ... ... ... ... құқыққа ие болулары тиіс
/15/.
Бұл жерде эоғарыда аталып өткендей, айыпталушының мінез-құлқы ... ... ... ... ... ... ... ізге түсу органдары мен соттарға бөгеліс дәрежесі мен оның
себептері ... ... гөрі ... ... ... қол ... ... өз әректтінің мәнін түсінуі мен оны
басақара білу қабілеті туралы сұрақтардың ... ... жөн ... ... бәрі де ... ... ... бекітілген болуы
керек.
Сарапшылардың қорытындысы ... мен ... ... ... ... ... ізге түсу ... психологтардың да сарапшы психиатрлардың да құзырына жататын
мәселелерді қарастырып бекітуі тиіс.
ҚР ҚК ... ... ... ... ... мәселелерді қарау
кезінде қылмыстық ізге түсу органдары мен соттардың сарапшыларға ... ... ... құрастырылуы мүмкін:
1. Қоғамға қауіпті іс әрекет жасау кезінде кәмелетке толмаған ... ... ... ... ... ... психикалық ауытқушылықпен байланысқан
психикалық даму бөгелісі болды ма, болса ол немен көрінеді?
3. ... ... ... ... ... ол ... ... қауіпті іс-әрекет жасау сәтінде өз әректінің нақты сипаты мен
________________________________
15. Уголовное право России. Особенная часть. Под. Ред. А.И. ... ... ... 2006. – 324 ... ... ... мәнде ұғына алды ма?
4. Психикалық даму бөгелісі ... ... ... адам ... ... ... кезінде өз әрекетін басақара алатын ба еді?
Сарапшылардың бекітіп айтқан немесе теріс ... ... ... ... кезінде соттық психологиялық-психиатриялық
кешенді сараптаманың қорытындысынан туындайтын әрқилы құқықтық ... ... ... ... ... кәмелетке толмаған адам психикасының
бұзылуына байланысты емес психикалық дамуы жағынан артта қалуы салдарынан
кішігірім немесе орташа ауырлықтағы ... ... ... ... ... (әрекетсіздігінің) іс жүзіндегі сипаты мен қоғамдық қауіптілігін
толық ... ... ... не оған ие бола ... ... ... онда кәмелетке толмаған бұл қылмыстық жауапқа тартуға жатпайды.
ҚР ҚК 15-бабының 3-бөлігін қолдану туралы мәселелерді ... ... ізге түзу ... мен соттың құзырына тиеді: /16/
Мұндай жағдайда есі ... ... ... ... ... психикалық аурау салдарынан емес, психикалық дамуының
бөгелесі салдарынан пайда болады ... ... ... ... ... 18-ге дейінгі жастағы кәмелетке толмағандарға
ғана таралады.
Кәмелетке толмағандарға қатысты ҚР ҚК 15-бабының 3-бөлігін ... ... шешу ... ... ізге түзі ... мен сот ... ... кәмелетке толмағанға кешенді психологиялық-психиатриялық
және психологиялық сараптама жасау тәртібін басшылыққа алуы қажет.
Ауыр немесе аса ауыр ... ... ... ... ... психикалық дамуының бөгелісі оған жаза тағайындау кезінде ескерілуі
тиіс.
Егер кәмелетке толмаған айыпталушының ... өз ... ... ... мен қоғамға қауіптілігін толық мәнде ұғыну не қылмыс жасау
кезінде оны басқару қабілетін шектейтін психикалық ... ... ол ... ... ... ... алайда психикалық
ауытқушылығы жаза тағайындау кезінде сотпен ескеріледі және ол ... ... ... тағайындауға негіз болады (ҚР ҚК 88-бабы).
Кәмелетке толмаған психикалық аурумен байланысы жоқ ... не ... даму ... белгілері болғанына қарамастан
өз әрекетінің іс жүзіндегі ... мен ... ... ... Дуйсекеев Г. Особенности уголовной ответственности ... ... – 2004. – №6. – ... ұғынып не қылмыс жасау кезінде оны басқару қабілетті болған жағдайда
сот оны есу ... деп ... және ол ... ... ... жауаптылыққа
жатады.
Қазақстан Республикасының Жоғарғы соты өзінің 2002 жылғы 11-сәуірдегі
«кәмелетке толмағандар қылмысы жөніндегі және оларды қылмыстық және өзге ... жат ... ... ... ... ... сот тәжірибесі туралың
№6 нормативтік қаулысында кәмелетке толмағанның ақылының кемдігі бар деуге
негіз болатын дерек болған кезде оның ... даму ... ... ... түрде кешенді психологиялық-психиатриялық сараптама тағайындалады,
деп көрсетті.
Жаза түрлерінің барлық ... ... ... ... ... ... ... ие болады. ҚР ҚК 79-бабындағы кәмелетке
толмағандар үшін қолданылатын жазаның саны жаза ... ... ... (ҚР ҚК ... ... қысқартылған. ҚР ҚК 39-бабында
көзделген негізгі он қылмыс түрінің алтауын ғана кәмелетке ... ... Ал 1959 ... Қаз КСР ҚК ... ... ... үшін ... сегіз қылмыстың ішінен алтауы кәмелетке
толмағандар үшін қолданылатын.
Жазаның белгілі бір лауазымды атқару немесе белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... тәртіптік әскери
бөлімде ұстау, өлім жазасы сияқты жаза түрлері әлі де ... өз ... ... ... ... не жекелеген қылмыстардың тым
қаталдығына байланысты кәмелеке толмағандарға қолданылмайды. Бұл ... ... ... ... ... ... ... кәмелетке толмаған қылмыскерлерге қатысты жазаның мақсатты
ерекшеліктеріне негізделген /17/.
ҚР ҚР ... ... ... ... ... жаза ... мыналар болып табылады:
а) айыппұл (ҚР ҚК 40-бабы);
б) белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан айыру (ҚР ҚК 41-бабы);
в) ... ... ... (ҚР ҚК ... ... ... (ҚР ҚК 43-бабы);
г-1) бас бостандығын шектеу (ҚР ҚК 45-бабы);
е) бас бостандығынан айыру (ҚР ҚК 48-бабы).
1959 жылғы Қаз КСР ҚК сәйкес, ... ... ... жазалар
қолдануға болатын: бас бостандығынан айыру; бас бостандығынан айырмай-ақ
түзеу жұмыстары; ... бір ... ... ... ... ... ... және қоғамдық бетке басу.
ҚР ҚК 79-бабында көрсетілген кәмелетке толмағандарға қатысты
___________________________
17. Дулатбеков Н.О. Қылмыстық жаза тағайындау (теория және ... ... - ... ... 2002. – ... ... қолданудың өзіндік ерекшеліктері болады.
ҚР ҚК 40-бабына сәйкес, айыппұл, ҚР ... ... және ... сәтіне қолданылып жүрген айлық есептік көрсеткіштің белгілі бір
мөлшеріне сәйкес ... ... не ... ... жалақысының немесе
ол қылмыс жасаған сәтіне белгілі бір кезең ішіндегі өзге де ... ... ақша ... алуды көрсетеді. Айыппұл ... ... ... мен ... ... ... байланысты әрбір
нақты жағдайда заңмен белгіленген ақшалаай ... ... ... ... ҚР ҚК ... 2-бөлігіне сәйкес, айыппұл кәмелетке ... ... ... ... ... ... ... жарайтын мүлкі болған
жағдайда ғана тағайындалады. ... ... бес жүз ... ... ... ... немесе кәмелетке толмаған адамның жалақысының
немесе өзге табысының екі ... алты айға ... ... ... 1959 ... Қаз ССР Қылмыстық кодексінде ... ... ... ... сондықтан айыппұл мөлшері кінәлінің
мүліктік жағдайына ... ... ... ... ... (Қаз КСР ҚК ... бір ... айналысу құқығынан айыру кінәлінің белгілі бір
кәсіби немесе өзге де қызметпен айналысуға тыйым салуды білдіреді. Белгілі
бір ... ... өзге де ... ... ... ... ... үкімінде
көрсетілген адамды кәсіби шеберлігі мен дайындығына қарамастан ... ... ... ... ... жұмыспен айналысу құқығынан
айыру деп түсінуге болады. Бұл ... ... ... тыйым салу
мемлекеттік ұйымдарда кәсіби қызметпен ... қана ... ... ... жеке ... ұйымдарында ақылы жұмыс істеуіне тыйым
салынады. Мысалы, ... ... мен ... ... салу ... сотпен белгіленген мерзім ... ... ... ... ... ... айналысуға жол бермейді. Соттың үкімімен
мемлекттік кәсәпорындардығы автокөліктерді ... мен ... ... адам жеке ... ... кәсіпорындарында да жөндеу және
пайдалаумен байланысты жұмыстарға қабылданбайды /18/.
Кәмелетке толмағандарға белгілі бір қызметпен ... ... ... жылдан екі жылға дейінгі мерзімге тағайындалады (ҚР ҚК 79-бабының 3-
бөлігі), ересектер үшін бұл ... бір ... бес ... дейінгі мерзімге
тағайындалады. 1959 жылғы Қаз КСР ҚК ... ... бір ... құқығынан айыру кінәлінің жасына қарамастан бір жылдан бс жылға
дейінгі ... ... ... к ... ... ... ... – Қарағанды.
2006. 195-196-беттер.
ҚР ҚК 42-бабына сәйкес, қоғамдық жұмыстар сотталған ... ... ... ... бос ... ... ... пайдалы жұмыстарды
орындауынан тұрады, олардың түрлерін ... ... ... ... ... ... органдары белгілейді.
Заң шығарушы кәмелетке толмағандарды қоғамдық ... ... ... ... ... қоғамдық жұмыстар алпыс сағаттан екі жүз
қырық ... ... ... және ... төрт сағаттан аспайтын уақытта
өтеледі.
Кәмелетке толмағандарды қоғамдық жұмыстарға тарту қырық ... ... ... ... ... ... ол кәмелетке толмаған адамның
қолынан келетін жұмысты орындауы болып табылады және ол оны ... ... ... бос ... ... Он алты жасқа толмаған адамдардың
бұл жаза түрін орындауының ұзақтығы ... екі ... ал он ... ... ... ... ... үшін күніне үш сағаттан аспауы керек (ҚР ҚК 79-
бабының 4-бөлігі). Бұл жерде кәмелетке толмағандар күші келетін, денсаулығы
мен денесінің ... ... ... ... ... ... ... қоғамдық жұмыстарды оқудан ... ... бос ... ... ... ... заң бойынша түзеу жұмыстары – бұл сотталушыны
тапқан табысының белгілі бір бөлігін мемлекет пайдасына ... ... сот үкім ... ... он алты ... ... ... толмаған
адамдарға бір жылға дейінгі мерзімге тағайындалады (ҚР ҚК ... ... ... үшін айта кетейік, ересектер үшін түзеу жұмыстары екі
жылғы дейінгі мерзімге тағайындалады.
1959 жылғы Қаз КСР ҚК ... ... ... ... бір ... ... ... мерзімге тағайындалатын. Ал 1959 жылғы Қаз КСР ҚК ... бас ... ... ... жұмыстарын тағайындау үкім
шығарылатын кезде жасы он алтығы толмағандар үшін ... ... ... ... ... ... басу ... тағайындалатындығы
айтылған.
Бас бостандығын шектеу кәмелетке толмағандарға қатысты қолданылатын
қылмыстық жазаның жаңа түрі болып табылады /19/. Бас ... ... ... ... соттың сотталған адамға оның бас бостандығын шектейтін
белгілі бір міндеттер жүктеуінен тұрады және қоғамнан оқшауламай бір ... ... ... ... ... органның қадағалауымен оның
тұрғылықты жері бойынша өтеледі. Өзге жаза ... ... ... ... ... бас ... ... ауыстырылған жағдайда, ол
бір жылға жетпейтін мерзімге тағайындалуы мүмкін. Сот бас бостандығын
_________________________________
19. ... Е., ... С.М. ... практикалық оқу құралы. Алматы:
Өркениет, 2003. – 23б.
шектеу түрінде жаза тағайындай ... ... ... ... ... ... ... жұмыс істейтін және оқитын жерін
өзгертпеу, ... ... ... ... бір ... оқудан және жұмыстан бос уақытта тұрғылықты жерінен кетпеу, басқа
да жерлерге бармау міндеттерін орындауды жүктейді. Сот, бас ... ... ... оның түзелуіне ықпал ететін басқа да міндеттерді
орындауды: алкогольге ... ... ... ... ... ... аурулардан емделу курсынан ... ... ... ... асыруды жүктей алады. Кәмелетке толмағандарға
бас бостандығын шектеу жазасы екі жылдан бір жылға дейінгі, ал ... бір ... бес ... ... ... тағайындалуы мүмкін /20/.
ҚР Қылмыстық-атқару кодексінің 46-бабының 2-бөлігінде, бас бостандығын
шектеу түріндегі жазаны өтеуші сотталған ... ... өтеу орны ... шегінде орналасқан жоғары жіне арнаулы орта оқу ... ... ... ... адам ... ... ... өзге жерде орналасқан жоғары және арнаулы оқу орындарында оқи
алады.
ҚР ҚК ... ... ... бас бостандығынан айыру
сотталушыны ... ... ... ... ... ... түзеу
колониясына немесе түрмеге отырғызу жолымен оқшаулаудан тұрады
ҚР ҚК ... ... ... ... ... ... айыру он жылдан аспайтын, ал ауырлататын мән-жайларда кісі
өлтіргені үшін немесе қылмыстардың ... ... ... ... ... кісі өлтіргені үшін - он екі ... ... ... ... Он төрт ... он ... жасқа дейін ауыр емес
қылмысты және он төрт жастан он алты ... ... ... ауыр ... рет жасаған адамдарға бас бостандығынан айыру тағайындалмайды.
Қазақстан Республикасы Жоғарғы сотының 2001 жылғы 19-қазандағы «Бас
бостандығынан айыру ... ... ... кейбір мәселелері
туралың №15 Нормативтік қаулысының 4-тармағында, қылмыстың жазаның ең ... бас ... ... ... ... ҚР ҚК 79-бабында
белгіленген мерзім шегінде тағайындалатындығы айтылған. Бұл жерде ... үшін де ... ... үшін де жәек ... ... да ... жаза мерзімі 10 жылдан аспауы керек.
Кәмелетке толмағандарды 12 жылға дейінгі ... бас ... тек қана ... ... кісі ... ... Д.С. Предупреждение преступлений (тезисы лекций).
Алматы. Баспа, 2002. – 36б.
үшін ... ... Бұл ... ... ... ... жиынтығымен тағайындалған бас бостандығынан ... ... ... кісі ... үшін ... ... (яғни 12
жылдан аспауы тиіс /21/.
Дегенмен, сот тәжірибелерін зерделеу ... ... ... ... осы ... ... ... жаза тағайындау кезінде түрлі
қателіктерге жол береді. Ол жөнінде мына бір келесідей қылмыстық іс ... ... ... ... ... сотының 2002 жылғы 15-ақпандағы
үкімімен 1983 жылы туылған, Петропавл қаласының тумасы, ... ... ҚР ҚК ... 2-бөлігіндегі «дң, «зң тармақтары бойынша пайда табу
мақсатымен алдан ала сөз ... ... ... кісі ... үшін 10
жылға дейін мерзімге бас ... ... ҚР ҚК ... ... «бң, «вң, «гң ... ... ... рет адамдар тобымен
сөз байласып тұрғын үйге заңсыз ... ... ... үшін 5 ... ... бас бостандығынан айыруға, ҚР ҚК 179-бабының 3-бөлігіндегі «бң
тармағы бойынша қарақшылықпен ... ауыр зиян ... ... өліміне әкеп соққан қылмысы үшін 8 жылға дейін мерзімге бас
бостандығынан ... ҚР ҚК ... ... ... ... немесе
денсаулыққа қауіпті күш қолданумен біреудің автомобилін ұрлау мақсатынсыз
заңсыз ... ... үшін 6 ... ... мерзімге бас бостандығынан
айыруға, ҚР ҚК 28-бабының 5-бөлігіндегі және ҚР ҚК ... ... «аң, «бң, «вң ... ... ... ала сөз ... ... бірнеше рет тұрғын үйге ... ... ... ... үшін 3 жылға дейін мерзімге бас бостандығынан айыруға, ҚР ҚК ... ... және ҚР ҚК ... ... «бң ... ірі мөлшерде ұрлық жасауда көмек көрсеткен қылмысы үшін 5 ... ... бас ... ... ... ҚР ҚК ... 3-
бөлігі негізінде ішінара қосу жолындағы жазалар жиынтығы бойынша оған 12
жылға дейінгі мерзімге бас ... ... ... ... режимдегі
тәрбие колониясында өтеу белгіленді. Қазақстан Республикасы Жоғарғы сотының
Қадағалау алқасы М. қылмысты кәмелетке толмаған жасағандықтан және ... оған жаза ... ҚР ҚК ... ... мен ... Жоғарғы сотының 2001 жылғы 19-қазандағы «Бас бостандығынан
айыру түріндегі жазаны тағайындаудың кейбір ... ... ... 4-тармағы бойынша 10 жылдан аспауға тиіс болғандықтан ... ... ... 2002 ... ... үкімін өзгерткен.
Сондай-ақ Шығыс Қазақстан облыстық сотының 2000 жылғы 18
_________________________________
21. Ағыбаев А.Н. ... ... ... ... ... Алматы, Жеті
Жарғы, 2001 – 43 б.
-ақпанындағы ... 1982 жылы ... ... ... тумасы, бұрын
сотталған К. ҚР ҚК ... ... «б“ ... ... ... ауыр зиян ... абайсызда жәбірленушінің
өліміне әкеп соққан қылмысы үшін ... ... 9 ... ... ... ҚР ҚК 96-бабының 2-бөлігіндегі «дң, «зң ... аса ... ... табу ... кісі ... үшін мүлкі
тәркіленіп, 10 жылға бас бостандығынан айыруға сотталған. ҚР ҚК 58-бабының
3, 4-бөліктері негізінде қылмыстардың жиынтығы ... ... ... ... ... ... ... режимдегі тәрбиелеу колониясында бас
бостандығынан ... ... өтеу ... ... ... ... ... алқасы соттың қаулысы келесідей негіздемелерге
байланысты өзгертуге жатады деп шешкен. Атап айтқанда, дәл ... ... К. ... ... ҚР ҚК ... ... сәйкес, осы
жасаған қылмысы үшін 10 жылданы артық, ал ауырлататын мән-жайларда кісі
өлтіргені үшін 12 ... ... ... бас ... айыру жазасы
қолданылуы керек еді. Сот К.-ға ҚР ҚК 96-бабының 2-бөлігіндегі «дң, ... ... кісі ... үшін 10 ... бас ... айыру
жазасын белгілеген. ҚР ҚК 58-бабын қолдана отырып ... ... 11 жыл бас ... ... белгілеген. Осы аталған заңға
сәйкес, сот ... ... ... ... ... ... кісі ... үшін белгіленген мерзімнен артық жаза
тағайындауға құқылы емес еді. ... ... ... Республикасы Жоғарғы
сотының Қадағалау алқасы К.-ға қатысты Шығыс Қазақстан облыстық ... ... ... ... ҚР ҚК ... негізінде қылмыстардың
жиынтығы бойынша 10 жыл бас бостандығынан айыру ... өтеу ... 1959 ... Қаз КСР ҚК ... ... сәйкес, қылмыс
жасағанға дейін он сегіз жасқа толмағандарға бас бостандығынан айыру жазасы
10 жылдан артық мерзімге тағайындалмайтын ... ... ... бас ... ... ... қорғауға қатысты Ережелерінде «кәмелетке толмағандарды түзеу
мекемелерінде ұстау қашанда амалсыздықтан және тиісті уақыт кезеңнің ең аз
деген аралығында ... шара ... ... деп ... еді ... ... ... бас бостандығынан айыру жазасы:
а) бас бостандығынан айыруға бірінші рет сотталған кәмелетке толмаған
ер балалар, сондай-ақ кәмелетке толмаған қыз ... үшін ... ... ... ... ... Отв. Ред. ... Рогов И.И.,
Баймурзин Г.И. Общая часть. – ... жеті ... 2000. – 12 ... ... колонияларында;
б) бас бостандығынан айыруға бұрын сотталған кәмелетке толмаған ... үшін ... ... ... колонияларында өтеледі.
Қоғамдық қауіптілік сипатына және дәрежесіне, ... ... ... және ... да ... ... сот қабылданған шешімнің себебін
көрсете отырып, еркек жынысты кәмелетке толмай сотталған ... ... ... ... ... ... ... өтеуін
тағайындауы мүмкін (ҚР ҚК 79-б. 9-бөл.).
Қазақстан Республикасы Жоғарғы сотының 2001 жылғы ... ... ... ... ... ... ... мәселелері
туралың нормативті қаулысының 13-тармағына сәйкес, кәмелетке ... ... ... және дәл үкім ... ... ... ... толған
адамдардың бас бостандығынан айыру жазасын өтейтін түзеу колонияларының
режимі ҚР ҚК 48-бабына сәйкес тағайындалады.
Кәмелетке ... жаза ... ... ең ... ... қол ... ... отырып, сот ҚР ҚК 79-бабының 10-бөлігіне
сәйкес, жазаны орындаушы органға кәмелетке толмай ... ... ... ... оның жеке басының белгілі бір ерекшеліктерін ескеру туралы
нұсқау беруі мүмкін. Бұл кәмелетке толмағанның ... ... ... мен денсаулығының нашарлығы,, ... бір ... ... мен бой ... ... ... ... толмаған ер бала бас
бостандығынан ... ... ... ... ... ... ... бостандығынан айыру түріндегі жаза қолданылуы ... ... 15 ... ... ... бала ... жағдайда ғана түрмеге
қамауға алыну мүмкін.
Он алты жастаға кәмелетке толмаған құқық бұзушыға көптеген жағдайда
қоғамдық ... ... ... жаза тағайындалады.
17 жасқа деткенде шартты түрде соттау қолданылады/23/.
ҚР ҚК 79-бабының 10-бөлігіне сәйкес, сот ... ... ... ... сотталған адаммен қарым-қатынас кезінде оның жеке басының
белгілі бір ерекшеліктерін ескеру туралы нұсқау ... ... ... ... ... жазаны атқарудың (қылмыстылыққа әсер
ету шаралары ретіндегі) қазіргі заманғы жүйесінде әр елде әртүрлі ... ... ... ... ... үлгілері жиі көзге
түседі: арнайы қарау, ... ... оның ... ... түрлі амалдары бар. Халықаралық ... ... ... әлеуметтік-
психологиялық қарау мен
_________________________________
23. Ветлугин Д.В. Уголовное наказание несовершеннолетних: международные
стандарты и практика их ... // ... ... ... – 2001, – №1(4). ... терапия үлгілері кеңірек тараған.
Бас бостандығынан айыру түріндегі жаза қолданудың маңызды мақсатынан
қылмыскерді әлеуметтендіру сыңайы байқалады.
Атап ... тура ... ... ... ... ... қарай түрлі ықпал ету шараларын қолдануды теңестіруге ұмтылуда.
«Үйреншікті қылмыскерлерң деп жаза ... ... ... бөлу ... ... түрде назар аударғанмен адам құқығына онша ... шара ... ... мәжбүр етуде.
И.В. Шмаровтың сотталғандардың ... ... ... ... ... ... іздестіруі жазаны атқару саласындағы
халықаралық қауымдастықтар алдында да орасан зор мәселе тудырды. /24/
Осы жөніндегі біраз шешілгені, белгілі бір дәрежеде ... ... рет бас ... ... ... соның ішінде кәмелетке
толмағандарға ықпал ету мәселесі болып көрінеді. Нақ осы тұрғыдан алғанда
батыстық криминологтар мен жазаны ... ... ... көп ... аударатын сияқты. Түрдеегілердің бойында ... ... бере ... өмір ... деген құштарлығын қалыптастыру
қажет; ол өмірді бағалай білетіндей, ... ... ... еркіндік жағдайда құқық бұзбай күн кешуге үйренуі тиіс.
«Әлеуметтендіруң – бұл әсіресе ... ... ... ... ... ... қоғамда қалыптасқан нормаларға бейімделу және
мінез-құлық пен сезімталдықтың ... бола ... ... ... ... ... деген іргелі еңбегінде қылмыс жасаған кәмелетке
толмағандарға қатысты бас бостандығынан ... ... ... ... ... жүзеге асырылған моделдері суреттелген, олар – тәрбиемен
ықпал ету моделі, қауымдық терапия, қоршаған ортаның шындығымен әсер ... ... ... ... өзін өзі ... талдау, медициналық
модель, сондай-ақ кәмелетке толмағандардың қалың ортасындағы қылмыстылықты
ескертуге бағытталған өзге де шараларды жүзеге асыру.
Кәмелетке толмағандар қылмыстылығына ықпал ету ... ... ... қылмыстылық себептерін әртүрлі тұрғыдан қарауды ғана ... ... бұл тағы да ... жеке ... ... және ... тұлғаға ықпал етуға ықпал етуге тиісінше қарауды көрсетеді.
ҚР ҚК 80-бабының ... ... ... ... ... ... кезінде ҚР ҚК 52-бабында көзделген мән-жайлардан басқа, оның
_________________________________
24. Уголовно-исполнительное ... / ... под ред. И.В. ......... мен ... жағдайлары, психикалық даму деңгейі, жеке басының
өзге де ... ... оған жасы ... ... ... ... ... өзі жазаны жеңілдететін мән-жай
болып табылады. Дегенмен бұл мән-жайға ... ... ... мән ... де ... ҚР ҚК ... ... сәйкес, кәмелетке толмаған
жас жеңілдететін мән-жай ретінде басқа да жеңілдететін және ... ... ... ... ... ҚК 52-бабында көрсетілген жаза тағайындаудың ... ... ... де сай ... ... кәмелетке толмағанның жеке
тұлғасына да және оның қылмыс жасау кезіндегі ... заң ... да ... ... ие ... ҚК ... көрсетілген мән-жайлар осы санаттағы адамдардың жас
ерекшеліктеріне тікелей қатысты. ... ... ... еліктеу,
жастық албырттық, жақсы мен жаманның айыра алмаушылық, ... ... ... өзі ... гөрі ... ... сияқты және басқа жас
өспірімнің дамып келе жатқан ағзасына психофизиологиялық ... ... ... қатысты қасиеттерді жатқызуға болады. Он ... ... ... ... ... ... ... мәнін толық ұғына
білетіндей әлі де ... ... ... ... жаста оның мінез
құлқына отбасы, тәрбие жағдайы, қоршаған орта басымдылықпен әсер ... ... ... Жоғарғы сотының 2002 жылғы 11-сәуірдегі
«Кәмелетке толмағандары қылмысы және оларды қылмыстық және өзге де ... ... ... ... ... бойынша сот тәжірибесі туралың
Нормативтік қаулысының 17-тармағына сәйкес, кәмелетке жаза ... ҚР ҚК ... ... ... ... олардың өмірі мен
тәрбие жағдайын (отбасыздағы қолйсыз жағдайлар, ата-аналар, ... ... кей ... ... ... және т.б.), ... даму деңгейі,
тұлғалық ерекшеліктерін (психикалық ауытқуда болуы, жеңілтектік, ... т.б.), ... ... ... ... ... ... ілігу,
қызғаншақтық, кекшілдік және т.б.), өзынан үлкен жас ... ... ... түрде ескеруі тиіс.
Атап өту керек, ҚР ҚК 53-бабына ... ... ... ... қылмыстық жауаптылығы пен жазансын жеңілдететін мән-жайлар
болып табылады.
Сонымен бірге, соттар қылмыс ... ... ... ... ... де ... мән-жайды білдіреді деп түсіне бермеуі керек. Мұндай
басқа да жеңілдетуші және ауырлатушы мән-жайлардың
__________________________________
25. ... А.К. ... ... ... ... в ... ... и практики). Алматы. 2005. – 37 б.
жиынтығымен танылады. Қазақстан Республикасы Жоғарғы соты Пленумының ... ... ... ... жаза ... ... сақтауы туралың Қаулысында, соттардың жаза тағайындаған ... ... ... ... ... мен дәрежесін, кінәлінің
тұлғасы мен жауаптылықты ауырлататын және жеңілдететін ... ... ... заң ... ... ... ... толмаған адам қылмыс жасаған кезде жас өпірімнің объектінің
құндылығын қаншалықты ұғынғанын анықтау алу ... ... ... қорғалатын қоғамдық қатынастардың әрқилы және күрделі жақтары мен
элементтерін әрқашан толық әрі дұрыс ұғына ... ... олар өз ... ... төмендеу деп шындығында маңызды объектілерге қол сұғады.
Кінәнің түрлі нысандарына келе ... ... ... ... ... де ... өз ... дәрежесін ұғынуы,
зардаптарының дәрежесін болжай білуі, ниеттің пайда болған кезі ... ... ... ... ... және ... күні ... ойластырған
және кездейсоқ пайда болған ниеттер). Кәмелетке ... ... ... ... ... ... жағынан ересектердің
ниеттеріне қарағанда ... ... ... ... қылмыстың қоғамға қауіптілік сипаты мен дәрежесін
анықтау кезінде қылмыстың ... мен ... ... орынға ие болады. Г.М.
Миньковский мен А.П. Тузов ... ... ... ... ... тұлғаның адамгершілік қасиеттеріінің қалыптасу жағдайларынен және
әлеуметтік-психологиялық ерекшеліктерінен, ал ... ... ... өмір
жағдайындағы криминогенді элементтерінен көрінеді. Кәмелетке толмағанның
себептік саласындағы болып жататын ... ең ... өмір ... ... ... ... ... Рыбальская да кәмелетке толмағандар қылмыстылығы елдегі ... ... ... ... ... ... ... деп атап өтеді. Ол өмірдің, оқудың және еңбекке ... жаңа ... ... ... орай білім алу, бос уақытты
ұйымдастыру мен оған қол жеткізу мүмкіндіктеріне байланысты. /26/. ... ... ... жаза ... кезіндегі есте болар жәйт,
тіпті міндетті белгісі ... ... ... ... ... де ... қылығының басымдылық көрсететін ниеті опасыз түрткі емес, өзге де
түрткі болып табылады. ... ... ... ... ... ... кейде
жас өспірімнің бойындағы пайда табуды ғана емес, ... ... В.Я. ... ... с преступностью несовершеннолетних. –
Иркутск, 1994. 26-бет.
бойындағы текнтектікті, топ ... өзін ... ... ермегі
сияқты пиғылдарды көрсетуі мүмкін. Бұзақылық әрекет, зорлау ... ... ... ... ... ... өзін өзі
билеушілікті көрсеткісі келгендік салдарынан туындайды.
1.2 Кәмелетке толмағандарды ... ... пен ... ... ... тәрбиелік әсері бар мәжбүрлеу шараларын қолдану. Кәмелетке
толмағандардың соттылығы, оны жою мен алып тастау
Кәмелетке толмаған қылмыскерді нәтижелі түрде дұрыс ... ... ... ... үшін ... ... және экономикалық
жағдайлары да ойдағыдай болуы керек. Осы сияқты жағдайлардың ішінен ... ... ... ... ... жақсы ортамен
араласуы, зиянды еліктеушілігі болмау, кәсіби білім алу мен заңды қызметпен
айналысу, олардың материалдық және рухани ... ... ... ... ... ... ... жоқтығы кәмелетке
толмағандарға қылмыстың қоғамдық қауіптілігінің сипаттарына сәйкес
келмейтін ... ... жаза ... ... ... ой ... Мұндай жағдайда, заңға сәйкес, сот қылмыс ... ... мен ... ... ... ... ... қолданулары тиіс
/27/.
Сонымен бірге он сегіз жасқа толмаған адамның қылмыс жасауы ҚР ҚК 79-
бабында көрсетілген шаралардың барлығын қолдана беру ... ... ой ... ҚР ҚК ... 1-бөлігіне сәйкес, кішігірім ... ... ... ... рет ... ... қылмыс жасағаны үшін
сотталған кәмелетке толмаған адам, егер оны ... ... ... мүмкін деп анықталған ... сот оны ... ... ... Бұл ... ҚР ... кодекстің 82-бабында
көзделген тәрбиелік әсері бар мәжбүрлеу шараларын ... ... ҚК ... ... ... рет ... немесе орташа
ауырлықтағы қылмыс жасағаны үшін сотталған кәмелетке толмаған адам, егер
оны түзеуге ... ... ... ... ... ... Нуртаев Р.Т. Преступная неосторожность: Социологические и уголовно-
правовые проблемы. Алматы, 2002. – 6 б.
бар мәжбүрлеу ... ... ... қол жеткізуге болады деп танылса,
сот оны ... ... ... ... деп ... ... ... тәрбиелік әсері бар мәжбүрлеу шараларын
қолдану арқылы қылмыстық жауаптылықтан ... ... ... ... ... ... ... түрде болғанда мүмкін:
1) кәмелетке толмаған адамның кішігірім немесе орташа ауырлықтағы
қылмыс ... осы ... ... ... рет ... ... толмағанды түзеуге қылмыстық жауаптылықпен ... ... бар ... ... ... жолымен қол жеткізуге
болатындығы жөнінде сотты сендіретін жағымды мінездеменің болуы.
Соттың сенімі кәмелетке толмағанның жасаған әрекетін, ... ... ... ... құқықтық сана-сезім деңгейін, адамгершілік
қасиетін, ата-анасымен, айналасындағылармен ... ... ... негізінде қалыптасады.
ҚР ҚК 82-бабының 1-бөлігі былай дейді, сот кәмелетке толмаған адамға
тәрбиелік әсері бар мынадай ... ... ... ... ескерту;
б) ата-аналарының немесе олардың орнындағы ... ... ... ... қадағалауына беру;
в) келтірілген зиянды қалпына келтіру міндетін жүктеу;
г) бос уақытын шектеу және кәмелетке толмаған ... ... ... ... ... ... ... тәрбие немесе емдеу-тәрбиелеу
мекемесіне орналастыру.
ҚР ҚК 82-бабының 1-бөлігі былай дейді, кәмелетке толмаған адамға бір
мезгілде ... ... бар ... тәрбиелеу шаралары тағайындалуы
мүмкін.
Жазадан тәрбиелік әсері бар ... ... ... ... ... ... ҚК ... 1-бөлігіне сәйкес, ескерту кәмелетке толмаған адамға
оның әрекетімен келтірілген зиянды түсіндіруден және ... ... ... ... зардаптарын түсіндіруден тұрады. Ескертудің
маңызды тәрбиелік және құқықтық мәні бар /28/.
Қадағалауға беру ... ... ... ... адамдарға не
мамандандырылған мемлекеттік органға кәмелетке толмаған ... ... ету және оның ... ... ... ... ... право РК. Общая часть. Учебник под ред. И.Ш.
Боршашвили., С.М. ... ... ... 2000 – ... ... Бұл мәжбүрлеу шарасын қолдануда ата-аналар осы
міндеттерді орындаудың ... ... ... міндеттері
нақтыланады, оларға, мысалы, баланың бос уақытын бақылау, баланың белгілі
бір уақыттан кейін үйден шығармау тапсырылады. Бұл шара өз ... ... мен өзге де ... ... балаларын жауаптылыққа тарту
мүмкіндігі жөніндегі ескерту болып ... да, ... бала ... ... ... ... /29/. Ата-аналар мен өзге да
адамдар балаларын қадағалу қолынан келмейтінін не ... ... ... ... жағдайда олардың балаларын қадағалауды
мамандандырылған мемлекеттік орган мойнына алады. Мысал ... А. ... ... ... ... кіріп, құны 3000 теңгелі „SEGA» бейне
қондырғысын ұрлап алады. Қарағанды қаласындағы ... сот ... ... ... істі ... келе, А.-ның бірінші рет қылмыс жасап
отырғанын, кәмелетке толмағандар істелі жөніндегі ... ... ... жері мен ... ... ... ... бәрі
де жағымды сипатта жазылған және оның ... ... ... Сот осы ... ... келе оны қылмыстық жазадан босатып,
ҚР ҚК 82-бабының 1-бөлігіндегі «аң, «бң тармақтары сәйкес, ескерту ... ... ... беріп, тәрбиелік әсері бар мәжбүрлеу
шарасын белгілеген.
Келтірілген зиянды қалпына келтіру міндеті кәмелетке толмаған адамның
мүліктік жағдайын және оның ... ... ... ... ... ала ... ... заңнама моральдық зиянның орнын мүлікпен қалпына
келтіру ... ... ... ... ... ... зиян кешірім сұраумен қалпына келтіріледі. Мысалы, кәмелетке
толмаған, Қарағанды политехника ... ... Т. ... ... ... соғып, колледж ғимаратында бомба қойылған деп жалған дабыл
қағады. Тергеу барысында сол күні ... ... ... Т. ... болып, полицияға телефон соққан. Сот талқылауы барысында сот ... рет ... ... отырғанын, кәмелетке толмағандар істері жөніндегі
инспекцияның есебінде тұрмағаны, ... жері мен ... ... берілген
мінездемелердің бәрі де жағымды сипатта жазылғаны, сондай-ақ ол сабақтан
кейін жеке меншік шеберханада автослесарь ... ... ... анықталды.
Сот Т.-ны жазадан босату жөнінде қаулы қабылдап, ҚР ҚК 82-бабының 1-
бөлігіндегі «аң, «вң ... ... ... ... және осы ... ... келген мемелекеттік органдарға келтірілген зиянды
қалпына келтіруді жүктеп, ... ... бар ... ... белгіледі.
_________________________________
29. Орумбаев Б.Ж. Толкование норм права в правоприминительном
процессе. Караганда, 2004 – ... ... ... бос ... ... және оның ... талаптар белгілеу, белгілі бір орындарға ... бос ... бір ... оның ... ... көлік құрамын басқаруға
байланысты нысанын пайдалануға тыйым салуды, тәуліктің белгілі ... ... ... тыс жерде болуын, мамандандырылған мемлекеттік
органның рұқсатынсыз басқа жерлерге ... ... ... ... ... адамға білім беру мекемесіне қайта оралу, оқуын
жалғастыру немесе ... не ... ... органның
көмегімен жұмысқа орналасу талабы да қойылуы мүмкін. Кәмелетке толмаған
адамға қатысты оның ... үшін ... ... табылатын басқа да талаптар
қойылуы мүмкін. Мұндай талаптар ... ... ... ... толған
адамның өміріне дақ салатындай қатаң болмауы, оның ар-намысына ... ... ... ҚК ... 5- ... алты айдан екі жылға дейінгі ... ... ... ... ... орналастыруды сот
кәмелетке толмай қасақана орташа ауырлықтағы қылмыс жасаған ... ... ... ... ... ... – бұл ... белгілісі қоғамға қауіпті әрекет жасаған,
қылмыстық жауаптылықтан ... он бір ... ое ... ... ... кәмелетке толмағандарды тәрбиелеу, оқыту және әлеуметтік ақтауды
қамтамасыз ету ... ... ... ... ұстап білім беретін ұйым
/30/. Аталған мекемелерде болу мынадай жағдайларда ... ... ... адамның кәмелетке толуына байланысты;
- түзетуді қамтамасыз етуші мамандандырылған мемлекеттік ... ... сот ... ... адам өзінің түзелуі үшін бұдан
әрі бұл шараны ... ... ... деген тұжырымға келгенде (ҚР ҚК 83-
б. 5- бөл.).
Кәмелеттік жасқа толмағандарға арналған арнаулы ... ... ... мекемесінде болуды осы баптың бесінші бөлігінде көзделген мерзім
біткеннен кейін ұзартуға тек кәмелетке толмаған адамның жалпы білім беретін
немесе ... ... ... ... ... ... ғана жол беріледі,
бірақ ол кәмелетке толғанға дейінгісінен аспауы керек (ҚР ҚК 83-б. ... ... ... әсері бар мәжбүрлеу шараларының жүйесі
кәмелетке толмағандарды қылмыстық жауаптылықтан және ... ... ... ... ... ... ... үшін негіз құрады.
Тәрбиелік әсері бар мәжбүрлеу шараларын ... үшін ... ... РК от 9 июля 2004 г. ... ЗРК «О ... ... несовершеннолетних и предупреждении ... ... ... ... 2. П.1. Ст. 14. // ... ... 2004, 17
июля,
толмағанның бірінші рет кішігірім ... ... ... ... ... тәрбиелік әсері бар мәжбүрлеу шараларын қолдану жолымен қол жеткізу
мүмкіндігі негіз болады.
Аталған ... ... ... ... ... ... қолдану орынсыз, бұл жерде мойындау, кез келген дәлелдеме сияқты
сын көзбен бағалануы тиіс. Кәмелетке толмағандарда өз ... ... ... ... болуы мүмкін (мысалы, қылмыстық жазадан қорқуы
немесе нағыз қылмыскерден қорқуы).
Кәмелетке толмаған адамның түзу жолға түсу ... ... ... ... ... және ... ... тұлғасымен,
тұрмысы мен тәрбие жағдайы ... және ... ... ... /31/.
Жазаны өтеуден шартты түрде мерзімінен бұрын босату кәмелетке толмаған
жаста ... ... бас ... ... ... ... ... адамдарға қатысты:
а) кішігірім немесе орташа ауырлықтағы қылмысы үшін сот тағайындаған
жаза ... ... ... ... ауыр ... үшін сот ... жазаның кемінде үштен бірін;
в) адам өміріне қол ... ... аса ауыр ... үшін ... ... ... жартысын;
г) адам өміріне қол сұғумен жанасқан аса ауыр қылмысы үшін ... жаза ... ... үштен екісін нақты ... ... ... ... үшін ... үшін де) сотпен тағайындалған
жазаны өтеуден ... ... ... ... ... үшін ... ... бас
бостандығынан айыру немесе түзету ... ... ... ... және ... өтеп ... адамның түзу жолға сөзсіз түсуі болып
табылады.
Сондай-ақ айта кету керек, он сегіз бен жиырма жас ... ... ... ... ... сипатын және жеке басын ескере отырып,
сот ерекше жағдайларда, оларға кәмелетке толмағандарға арналған арнаулы
тәрбие ... ... ... ... ... осы
бөлімнің ережелерін қолдана алады (ҚР ҚК 87-б.). Бұл ... ... ... ретінде мыналарды санауға болады: топтасқан қылмыста болмашы рөл
атқаруы, өміпінің ауыр жағдайына байланысты ... ... ... ... ... және ... да ... өзі тәуелді болған адам
тарапынан психикалық мәжбүрлеудің болуы. Мұндай адамның ... ... ... ... ... даму ... ... ауытқушылығының болуын) талап етеді.
_______________________________
31. Каиржанов Е. Головное право РК ... ...... 2007.- ... ... тұлғасының қылмыстық-құқықтық мінездемесі сияқты.
Кәмелетке толмағандар тұлғасының ерекшеліктері амалсыздан осы институтты
ескеруге ... ... 21-ге ... жас ... – бұл ... ... күш салуды талап ететен адамның әлеуметтік қалыптасу
кезеңі. Бір жағынан кәмелетке толмағандардың табиғи жасының ... ... ... ... ... де тым ... ... (өзінің дегенінде
тұру қажеттігі, ақылы толысқан және әділнетті ... өмір ... ... ... өз ... ... ету
мүмкіндігі тарлау, сондықтан олар қоғамға және оның ... ... ... дау айтқысы, ілік шығарғысы келеді, арты қылмыс жасауға
әкеп соқтырады. Сонымен бірге, ... ... ... ... әлі пісіп-жетіле қоймағандықтарынан өздерінің жасаған қылықтарына
ересектер ... ... бере ... ... ... ... пен
материалдық тәуелсіздікке ие болу, отау тігіп, отбасын құру) жаса ... ... өте тез ... ... ... әлеуметтік
нормаларды иегеруге тырысады. Кәмелетке ... ... ... ... мен ... қатысты әділетті талаптары олар ... ... ... ... талап етеді /32/.
Қазақстан Республикасы Жоғарғы сотының 2002 ... ... ... ... және оларды қылмыстық және өзге де қоғамға
жат әрекеттерге ... ... ... ... сот ... ... қаулысының 22-тармағында, ҚР ҚК 13-бабының 4-бөлігіне сәйкес,
он сегіз жасқа толмаған адамның жасаған қылмысы үшін ... ... тану ... ... деп ... бірге алып тасталмаған және жойылмаған соттылық ҚР ҚК 11-
бабына сәйкес, ... ... рет ... ... бұрын екі немесе
одан да көп сотталған ... ... ... ... ... белгілерді
қалыптастырады.
ҚР КК 86-бабы он сегіз жасқа толғанға ... ... ... адамдар
үшін соттылықты жоюдың келесідей қысқартылған мерзімдерін қарастырады:
а) бас ... ... ... ... ... ... ... кейін төрт айға;
б) кішігірім немесе орташа ауырлықтағы қылмысы үшін бас ... ... ... бір жылға;
в) ауыр және аса ауыр қылмысы үшін бас бостандығынан айыруды өтегеннен
кейін үш жылға тең болады.
Кәмелетке ... ҚР ҚК ... ... ... туралы
жалпы ережелер қолданылады (ҚР ҚК 77-б. 1 және 6-бөл.), жазадан
__________________________________
32. Жунусов Б.Ж. уголовное право РК (Общая часть): Учебное ... 2006. – 112 ... ... ... жоқ деп танылуы туралы ереже (ҚР ҚК 77-
б. 2-бөл.), шартты түрде сотталған адамдар жөнінде – ... ... ... ... (ҚР ҚК 77-б. ... «аң ... және соттылықты алып тастау
туралы ереже (ҚР ҚК 77-б. 5-бөл.) ... ... бұл ... кәмелетке
толмағандар үлгілі тәртібімен және еңбекке адал қарауымен көрінгенде ғана
қолданылуы мүмкін.
2 ... ... ... ... алдын алудың қылмыстық-
құқықтық тәсілдері
2.1 Кәмелетке толмағандардың жасаған қылмыстылығының алдын алу
проблемалары және ... ... ... елде қылмыскерлікпен күрес кең ауқымды жүргізілуде. Мысалы, бір
жағдайларда қоғамға қауіпті іс-әрекеттің алдын алу ... ... ... ... ... тыю керек, ал үшінші жағдайларда жасалған
қылмысты ашып, айыптыларды жазаға тартып оларды түзету ... ... ... қылмыстылығын құқықтық реттеудің негізгі міндеті –
оның алдын алу, бұрын айтқанымыздай, көбіне ересектердің (ата-ананың, ... ... ... және т.б.) ... ... қатар, ересектердің кәмелетке толмағандарды тәрбиелеудегі
қоғамға қауіпті қылықтары өздерінің ... мен ... ... ... жасайтын теріс ықпалының дәрежесі жағынан алуан түрлі.
Бұл ересек адамдардың мұндай әрекеттері үшін қылмыстық жауаптылықты көтеру
мәселесін туындатады. ... ... ... құқықтық
нысандары дегеніміз қылмыстық жауапкершілікті белгілеудің және ... ... ... ... ... ... алуды қамтамасыз ету және оның
тиімділігін көтеру үшін ... ... ... ... қылмысқа итермелейтін барлық
қоғамға қауіпті іс-әрекеттерді толықтай ... ... ... қылмыстардың қылмысқа итермелейтін,
арандататын, кәмелетке ... ... ... ... қоғамға қауіптілік
деңгейін заңда дұрыс анықталуы керек.
Кәмелетке толмағандарды ... ... ... ... ... ... үшін ересектердің ... ... ... ... ... ықпалдан қорғауда маңызды
рөл атқарады. ... ... ... ісіне аса қауіптілік
тудыратын жағдайға қылмыс немесе қоғамға қайшы басқадай ... ... ... ... ... толмаған қыздарды ересек адамдардың қылмыс жасауға тартуының
қоғам үшін қауіптілігі құқық ... ... ... ... ... ... ... қатаймаған қыздарға бұзылатындай ықпал
етуінде, олардың қалыпты рухани-өнегелік дамуын бұзуында.
_________________________________
33. Криминология: Учебник. Под. Ред. ... Н.Ф. ... ... В.В.
Лунеева. – 2-ое изд., перераб. И допол. – М.: Волтерс ... 2004. – ... ... кодекс ересек адамдардың мына қылмыстық ... ... ... ретінде қарастырады: – кәмелетке толмағанды
қылмыс жасауға тарту – ҚР ҚК-нің 131-бабы; – ... ... ... ... жасауға тарту – 132-бап; – кәмелетке толмағандарды есірткі
заттарды және жүйкеге әсер ететін ... ... ...... ... 2-бөлігінің «в» тармағы.
ҚК-тің 132-бабының редакциясында кәмелетке толмағанды тарту қылмыс
болып саналатын қоғамға ... ... ... ... ... ... жүзінде, өзінің теріс ... ... бұл ... кем ... қоғамға қайшы әрекеттерге тарту факторлары
бар екендігі айқындалды. Оларға ... ... ... а) ... кәмелетке толмаған қыздар мен ұлдарды порнографиялық материалдар
мен бұйымдар даярлау үшін модель ретінде пайдалану; б) егуге тыйым салынған
өсімдіктерді өсіргенде ... ... ... бар) ... толмағандар
еңбегін пайдалану; в) есірткі және жүйкеге әсер ... ... ... бала ... ... г) ... айналысатын
притондарда кәмелетке толмағандар еңбегін пайдалану/34/.
Сонымен, кәмелетке толмағанды тарту оның ... ... ... жасауға итермелейтін қоғамға қайшы әрекеттердің толық тізбесін ... ... ... ... да, ... пікірімізше, ҚК-нің 131-бабының 1-
бөлігінде берілген тізбені «өзге де қоғамға қайшы әрекеттер» деп толықтыру
қажет.
ҚК-нің 131-бабы 1-бөлігінің және ... ... ... бес ... және үш ... дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыру
түріндегі ең ... жаза ... ... ҚК-нің 10-бабына сәйкес бұл
қылмыстардың қатардағы ... орта ... ... ... Ал, ... ... қылмысқа және қоғамға ... ... ... баға беру бұл ... ... ... сай ... кәмелетке толмаған ұлдардың да, қыздардың ... ... алу ... ... ... да бұл ... қылмыстар санатына жатқызу керек деп санаймыз. Ол үшін ҚК-нің 131 және
132-баптарының ... ... ... алты жылға бас
бостандығынан айыруға дейін көтеру керек.
Кәмелетке толмағандар қылмыстылығының ... ... ... ... ... алғашқы декретінде көрініс тапқан, ... ... ... ... толмағандарға қатысты көптеген
қылмыстық әрекеттері үшін қылмыстық жауапкершіліктің өз бетінше нормалары
белгіленген. Мысалы, ... ... ... ... 1920 ... 4
наурыздағы «қоғамға қауіпті әрекеттерде айыпталған
______________________________________
34. Ағыбаев А.Н. ... ... ... ... Оқулық. Өңделген,
толықтырылған, 2-басылым. – Алматы: Жеті ... 2003. – ... ... ... ... декретінің және Ағарту, Денсаулық
және Әділет Халық Комиссарларының 1920 ... ... ... кәмелетке толмағандардың істері бойынша комиссияларға ересек
адамдарды: а) кәмелетке толмағандарды және жас сәбилерді қоғамға қауіпті ... ... ... ... б) ... ... ... жасағаны
немесе оған жол бергені ... в) ... ... ... ... жезөкшелікке және жыныстық қатынасқа көндіргені үшін; г)
кәмелетке толмағандар мен жас ... ... ... ... ... толмағандар мен жас сәбилерге қатыгездік көрсеткені үшін ... ... ... ... ... беруді жүктеді.
Бұдан біз Нұсқаулықтың қылмыстық заңнаманың Ерекше бөлімінің ... ... ... ... ... ... ... дамытудың үлгісін көреміз.
Кейін КСРО ХКК-нің 1935 жылғы 7 ... ... ... күресу шаралары туралы» Қаулысымен кәмелетке толмағандарды
қылмыстық әрекеттің әртүрлі ... ... ... ... құқықтық
негізі құрылды. Бұл заңға сәйкес кәмелетке толмағандарды ... ... ... ... оларды саудагерлікпен,
жезөкшелікпен, қайыршылықпен және т.б. ... ... ... ... ... белгіленген. Санкцияда бес жылдан кем емес мерзімге
түрмеге ұстау көзделген, яғни бұл ... ауыр ... ... көрсетеді /35/.
Кәмелетке толмағандар жасаған қылмысқа ересек адамдардың қатысуы өзінің
қоғамға қауіптілік дәрежесі жағынан ҚК-нің 131 және ... ... ... ... Бұл ... ... кәмелетке
толмағандардың ынтасы бойынша жасалған қылмыстарға қатысу жайында ... ... ... ... мәні ...... адам өзінің қатысуымен
заңмен қорғалатын мүдделерге кәмелетке толмағанның теріс ... оны ... ... ... ... ... ... бірлесіп қылмыс жасағанда кәмелетке толмаған үлкен тәжірибе
алады. Ересектердің мұндай әрекеттері жастардың қалыпты дамуына елеулі ... олар ... ... ... ... қылмыстық кодексте
кәмелетке толмағандармен қылмысқа бірге ... үшін ... ... ... құқықтық нормалар жоқ. «Бұл олқылықты
толтыру үшін жазаны ауырлататын мән-жайлар тізбесінде (ҚК-нің ... ... ... ... ... қылмыс жасауын көрсету
керек», – деген Т.М.Чапурконың пікірімен келісу керек деп ... ... ... ... ... ... право Республики Казахстан. Особенная часть: Учебник. –
Алматы: жеті Жарғы, 2003. – 520с.
толмағандардың қылмыстық және өзге қоғамға ... ... үшін ... ... орын алады. Ересек қылмыскерлердің кәмелетке
толмағандармен мұндай ... ... ... ... ... кезде
орын алуы мүмкін. Олар: қылмыстық жолмен тапқан мүлікті иемдену және сату
(176-бап); қару-жарақты, ... ... ... мен ... иелену, беру сату, сақтау, тасымалдау немесе өзімен алып жүру (251-
бап); есірткі заттарды немесе жүйкеге әсер ... ... ... үшін
притондар ұйымдастыру не ұстау (264-бап); есірткі заттарды немесе жүйкеге
әсер ететін заттарды заңсыз даярлау, ... ... ... ... ... ... жезөкшелікпен айналысу үшін притондар ұйымдастыру немесе
ұстау (271-бап); порнографиялық материалдарды ... ... ... ... қылмысты жасыру (ҚК-нің 363-бабы) және басқалар.
Бұлардың кәмелетке толмағанға теріс ... ... ... ... ... ... ... қылмыс жасауға
итермелейді. Сондықтан да ... ... бұл ... және ... ... үшін қатаң жазалануы тиіс /36/.
Өкінішке орай, қылмыстық кодекс бұл ... ... Бұл ... ... ... болады: жазаны ауырлататын мән-жайлар тізбесін (ҚК-
нің 54-бабы) ересек ... ... ... ... ... үшін қылмыс жасауын көрсетіп толықтыру; 2) қылмыстық кодекстің
бабына осындай іс-әрекет үшін ... ... ... белгілерді
кіргізу. Сонымен, саралаушы белгілермен 176, 251, 259, ... ... ... қылмыс жасауға итермелейтін қылмыстардың ішінде
кәмелетке толмағандарға және олардың мүдделеріне қылмыстық қол сұғу елеулі
орын ... Осы ... ... ...... ...... айналу процесін мұқият көруге болады». Бұл ... ... ... ... ол ... ... ... жауапкершілігінде көрініс табуға тиіс. Егер бұл заңмен қамтамасыз
етілсе, онда құқық ... ... бұл ... ... ... ... пайда болады, кәмелетке ... ... ... тиімділігі артады.
Ересек азаматтар кәмелетке толмағандарды қылмыс жасауға және өзге де
теріс қылықтарға итермелегені үшін ... ... ... ... Т.М.Чапурконың көзқарасы дұрыс, ол әрбір ересек адамның
қоғамдық борышының әлеуметтік негізін жеткіншектердің өнегелік ... ... деп ... ҚР ... ... ... Ерінбетова Л.Қ. кәмелетке толмаған қылмыскер тұлғасы: Монография,
Алматы, 2003. – 123б.
-бөлігінде (1995 жылы қабылданған) «балаларына қамқорлық жасау және ...... ... құқығы әрі міндеті» делінген, ал Т.М.Чапурко
кәмелетке толмағандардың өнегелі дамуына ... ... ... ... ... ... 27-бабын мынадай редакцияда толықтыруды
ұсынады: «Кәмелетке толмағандардың өнегелі дамуына ұқыпты қарау – ... ... ... бұл борышты қоғамдық - қауіпті бұзу заңмен
қудаланады». ... ... ... ... ... ... заңнаманы ары қарай дамытудың конституциялық негізіне ... ... ... ... ... ... үшін қылмыстық жауаптылығы орынды болады, егер ол ... ... ... ... ... ... ... толмағандарға
ықпалдың қоғамға қауіпті нысандары жатады: а) кәмелетке ... ... ... б) ... ... қоғамға қайшы әрекеттер жасауға
тарту; в) қылмысты ... ... ... ... г) қылмысты
кәмелетке толмағанның қоғамға қайшы мүдделері үшін жасау; д) ... ... оның ... ... ... қол ... е) кәмелетке
толмағанның көзінше қылмыс жасау/37/.
Кәмелетке толмағанды қылмысқа итермелейтін бұл ... ең ... оны ... жасауға тарту. Қылмыстық кодекс бұл іс-әрекетті қылмыстың
ерекше, дербес құрамы ретінде қарастырады (ҚК-нің 131-бабы). ... ... ... ... адам жасөспірім-нің тағдырын бұзады, келешегіне
кесір келтіреді. Ересек адамның қылығы жасөспірімнің ... ... ... ... ... ... қылмысқа тартудың қоғамға қауіптілік деңгейіне
жақын келетін тағы бір форма – оны ... ... ... ... ... естен тандыратын заттарды ұдайы пайдалану; жезөкшелікпен
айналысу, қайыр ... және т.б. ... ... бұл ... ... құрамға жатқызған (ҚК-нің 131-бабы). Бұрынғы Қылмыстық кодексте ... бұл ... ... ... қылмыстық іске тартудың өзінше
бір түрі деп қарастырылды (ҚК-нің 210-бабы).
Кәмелетке толмағандарды ... және ... ... ... тарту фактылары соңғы кездері көбейді. 1990-2000 ... ... ... үшін ... ... саны 2,6 есе ... ... дейін).
Кәмелетке толмағандарды қылмыстық немесе қоғамға қайшы әрекеттерге
тарту қылмысы басқалар қатарында 25%-ды құрайды. Шындығында бұл ... ... ...... мен ... бірлесіп жасаған
қылмыста ересектердің жастарды қылмысқа
___________________________________
34. Криминология: дәрістер курсы. – Астана: Дәнекер, 2005. – 120б.
тартқандығын дәлелдеу қиынға түседі.
Өзінің ... ... ... ... ... бірлесіп жасаған қылмысы оларды қылмыстық және қоғамға қайшы
әрекеттерге тарту қылмысымен жақын тұр. Мұндағы ... ... ... бірлесіп қылмыс жасауында ғана емес, ол ... ... ... ықпалында, нәтижесінде кәмелетке толмағанның
бойына қоғамға қайшы пікір ұялайды. Мұндай адамды ... ... ... ... ... ... рөл атқарады. Осындай ... ... қою үшін ... ... қатысатын кәмелетке
толмағандардың қылмыстық жауапкершілігін ... ... бұл ... ... ... алудағы қылмыстық-құқықтық тәсіл болар
еді. Қазіргі Қылмыстық кодексте бұл ... ... Бұл ... себебі статистикаға сүйенсек аралас топтар ... ... ... ... ... ... ... аралығында мұндай
қылмыстар 2,2 есе өскен ... ... ... ... мен ... ... ... негізінде алған біздің есебіміз
бойынша қоғамға қауіпті ... бұл ... ... ... ... ... ... жиынтығына кіреді.
Кәмелетке толмағандар қылмыстылығының себептік жиынтығында кәмелетке
толмағандардың қоғамға қайшы мүдделері үшін ересектер жасайтын ... ... орын ... ... ... қылмыстар жатады, мысалы: притондарда
жезөкшелікке қатыстыру (ҚК-нің ... ... ... ... мүлікті
кәмелетке толмағанның иемденуі немесе сатуы (ҚК-нің 176-бабы), қару-
жарақты, оқ-дәріні, ... ... мен ... ... ... ... оларды кәмелетке толмағанға беру, сату (ҚК-нің ... ... ... әсер ететін заттарды кәмелетке толмағаннан заңсыз
иелену не оларды кәмелетке ... сату ... ... және ... ... ... ... әрекеттері кәмелетке толмағандарды
біржола қылмыстық жолға түсіруі мүмкін, ... да ... ... ... ... ... Ал Қылмыстық кодексте бұл ... ... ... ... ... қылмыстар саны жыл сайын өсуде. Мысалы,
кәмелетке толмағандардың есірткімен байланысты қылмыстылығының ... ... ... ... 5,9 есе ... ... ... қоғамға
қайшы мүдделері үшін ересектер жасаған қылмыстар үлесі 25 %-ды ... ... және ... ... қылмыстық қол сұғу
оларды әлеуметтендіруге, тәрбиелеуге ... ... ... ... да ... ... психофизиологиялық
_______________________________
38. Ли А.Н. ... ... ... общеобразовательной школы РК: Учебное пособие. – Алматы: норма-К,
2002 – 25с.
ерекшеліктерімен ... ... ... ... ... жасауға
итермелейді. Мысалы, адамның жеке басына қарсы бағытталған ... ... ... ... ... ... қарымтасы
ретінде жасайды. Кәмелетке толмағандарға ... ... ... қол сұғу ... ... ... 27 %-ында себептік
жиынтыққа ... Ол ... ... ... ... ... кәмелетке толмаған жәбірленушіні қылмыстың саралаушы
белгісі ретінде бөліп алу жолымен анықтағанда ескеріледі.
Ересек ... ... ... ... ... жасауы
олардың тәрбиесіне теріс ықпалын тигізеді дейді ... Ол ... ... ... ... ондай жағдайда жасалған
қылмыстан «үлгі» алатындығын көрсетіп отыр. Біз ... ... ... ... ... ... ... ықпал еткен. Бірақ
қазіргі қылмыстық кодекс мұндай ... ... ... ... әсер ... ... ... қарастырмаған, яғни оның
кәмелетке толмағанға теріс ықпалы назардан тыс ... ... ... ... итеретін қылмыстар тобының
тізбесі негізінде кәмелетке толмағандар қылмыстылығының алдын алудың ересек
адамдарға қолданылатын тәсілдерінің ... ... ... олардың
қатарына мыналар жатады: – кәмелетке толмағанды қылмысқа ... ...... ... ... ... ... үшін
жауаптылықты күшейту; – кәмелетке толмағанға немесе оның ... қол ... үшін ... ...... ... қылмыс жасағандық үшін жауаптылықты күшейту/39/.
Мүмкін, бұл аталған құқықтық-қылмыстық шаралар кәмелетке толмағандар
қылмыстылығының алдын алуға оң ықпалын тигізер.
Аталған ... үшін ... ... ... және оны қолдану
тәжірибесі қылмыскерліктің алдын алу ... ... ... және ол үшін не ... ... екендігін айқындау қылмыстық
құқық теориясының алдында тұрған міндет.
2.2 Кәмелетке толмағандардың жасаған ... ... ... және оның ... алудың қылмыстық-құқықтық тәсілдер жүйесі
_________________________________
39. Уголовное право. ... ... Под. Общ. Ред. ... ... проф. Л.Мм. Колодкина, проф., С.В. максимова. – М., 2007. – 612
с.
Елдегі қоғамдық ... ... жас ... тәрбие берудің
және оларды оқытудың бұрынғы жүйесінің негізін бұзды, ... ... ... ... ... отбасы мен мемлекеттің мүмкіндіктері
азайды, керекті тәрбие және ... алу ... ... ... ... .
Отбасының немесе мемелекеттің қамқорлығының болмауы, тіршілік жағдайын
тудырмау, балалардың іс-әрекетіне бақылаудың ... ... ... ... кетуіне мүмкіндік тудырады. Олар ... не ... соны ... ... жолмен табады, қоғамның қалыпты өміріне қауіп тудырады.
Жасөспірімнің ұзақ уақыт қараусыз және криминалдық ... ... оның ... өмір ... ... /40/.
Кәмелетке толмағандар қылмыстылығының келеңсіз үрдісінің қазіргі кезде
үдеп бара жатқандығы – Қазақстанның қоғамындағы өнегелік-психологиялық ... ... ... ... ... ... сөз еткенде жасөспірімдер арасындағы агрессияның
шектен шығып бара жатқандығын ... ... ... Жағдайдың бұлай
ұшығатынын криминологтар 1991 жылы-ақ ... еді. ... адам ... ... жоқ ... ... толмағандарға жастайынан
түсіндіретін болсақ адам ... ... ауыр ... ... ... азайған болар еді. Дене температурасы 3º-қа көтерілсе, дем 3
минутке тоқтаса, 3м ... ... ... ... ... ... ... жатқан «боевик» фильмдерде ұрып-соғып жатсаң «былқ ... ... Ал, адам ... ... асыра дәріптеу жастарда
жалған түсінік қалдырады. Нәтижесінде өлтіргісі келмесе де ... ... жиі ... ... өзгерістер тергеу және сот тәжірибесінде, ... ... ... ... мен ... қызметінде, тиісінше
қылмыскерлікпен күрес нәтижелерінің статистикасында тікелей көрініс тапты.
Соған байланысты қылмыстан сақтандыру ... ... ... ... ... қылмыстылығының нақты жайын, оған қарсы
қолданылатын шаралар тиімділігін бағалауда едәуір қиындыққа тап болып отыр.
Кәмелетке ... ... ... – жалпы қоғам
өмірінің әлеуметтік өмірінде, әсіресе жастар ортасында болып жатқан теріс
өзгерістердің тегін ... ... ... ... ... ... да
бір сандық заңдылыққа бағынады, одан біз ... ... ... динамикасын болжай аламыз» – дейді белгия ғалымы А.Кетле.
Біздің ойымызша, кәмелетке толмағандар қылмыстылығын қандай да бір
__________________________________
40. Уголовное ... ... ... ... ... Под. Ред.
И.Я. Козаченко. – М., 2002. – 321 с.
кезеңнің қоғамдық қатынастарымен заңды байланыстағы тарихи санат ... ... оның етек ... ... ... ... ... шаралар қолдануға негіз береді.
Қазіргі кезде кәмелетке толмағандардың қылмыстылығы жөнінде едәуір
материал жинақталды, оны ... ... де ... ... ... ... ... күйін, оның сандық және сапалық
өзгерісін жекелеген аймақтар бойынша, ... ... ... ... ... ... ... нақты бағалауға мүмкіндік
береді. Мүмкін, кәмелетке толмағандар ... ... ... болуы, сондықтан оған криминалдық зерттеу жасап, оның
ерекшеліктерін ... ... және ... ... ... ... кәмелетке
толмағандар қылмыстылығы проблемасы соңғы кездері барған сайын асқындай
түсуде.
Криминолог ғалымдар, кәмелетке толмағандар ... ... ... деп жазды: «Кәмелетке толмағандар жасайтын жасаған
қылмыстар тобында соңғы ... ... ... адам ... ауыр зақым келтірудің азаю үрдісі бар», бірақ ... ... саны ... оны ... ... ... ... жиі төбелесетіндігімен түсіндіруге болады.
Кәмелетке толмағандар қылмыстылығының 1994 жылғы құрылымына мынадай
сипаттар тән болды: ... ... ауыр ... ... қылмыстарының (адам өлтіру, ауыр дене жарақатын салу,
әйел зорлау, қарақшылық) үлесі 10%-дан аз болды және ... ... ... ... қылмыстардың бестен төрті ұрлық, тонау, ... ... ... ... аса ... ... ... в) бұзақылықтың
абсолюттік және үлестік көрсеткіштерінің өсуі нақты үрдіспен байланысты
болмады, ол бұл ... ... ... ... ... еді; г)
1988-1992 жылдары кәмелетке толмағандар қылмыстылығының етек алуы олардың
қылмыстылығының түрлері бойынша ара қатынасының ... ... ... ... адам ... ауыр дене ... ... қарақшылық
пен бұзақылықтың ұзақ уақыт бойы ұдайы азаюының салдарынан ... ... ... ... ... ... 1966-1970
жылдарғы 30%-дан 1986-1990 ... 11%-ға ... яғни 3 ... ... Бірақ, 1991 жылдан бастап қылмыстың бұл түрлері жедел өсе бастады.
1961-1991 жылдар ... ... ... қылмыстылығының
көрсеткіштерін талдай келе ғалымдар оның ... КСРО ... ... ... байқады. Осы кезеңде
_____________________________________
41. Криминология /ред. Кузнецова Н.Ф., ... М. – М., 1994. ... ... ... ... ... әйел
зорлауды, ұрлықты, тонауды, ұрлау мақсатынсыз автокөлік айдап ... ... ... ... бұзақылықты екі еседей жиі, ал адам
өлтіруді, денеге ауыр жарақат салуды үш есе ... ... ... ... жуығында топтасқандық сипат болған, ал ересектермен
бірлесіп жасағандары 66 %-ға дейін ... Орта ... ... 3-4
жеткіншек, қылмыстың түріне қарай (бұзақылық 90%-ға дейін, әйел зорлау 60 %-
ға ... оны мас ... ... ... ... ... қазіргі қылмыскерлік бір
кездері КСРО-дағы қылмыскерліктен бастау алады, есеп сол ... ... КСРО ... ғана ... қылмыскерлікті де мұраға қалдырды.
Қылмыскерлер үшін ұлттық шекара деген болмайды, және бұл ... ... бір ... онша ... емес /42/. ... 1995 ... 1986-1990
жылдарғы кезеңмен салыстырғанда кәмелетке ... адам ... 295 %-ға, ... ауыр ... ... – 163 %-ға, ... 223 %-ға артқан. 1995 жылғы абсолюттік көрсеткіш: 1215 қасақана ... 1950 ауыр дене ... 1769 әйел ... 17452 ... ... 128765 ... және 15811 бұзақылық.
Профессор В.Д.Ермаковтың айтуынша, кәмелетке ... ... ... тән ... түрі кең етек ... олар: қару-жарақ,
есірткі саудасы, притон ұстау; ... мен ... ... ... ... ... ... және денсаулыққа қастандық
жасау; валюта мен құнды қағаздарға байланысты алаяқтық жасау; компьютерге
байланысты қылмыстар; ұрлық заттарды ... өз ... ... болу ... толмағандар қылмыстылығы құрылымының 10 жылдағы (1991-2001
ж.) өзгерісіне қарап жасаған қылмыстар үлесінің өскендігін көруге ... адам ... ... ... 3 есе (1991 жылы – 0,3 %, 2001 ж. ... %), қарақшылықпен шабуыл жасау – 2,5 есе (1,3%/ 3,2%), тонау – 14 %-ға
(6,9%/ 8,0%) ... ал ... ... ауыр ... салу ... еседен
аса өскен (0,6%/ 1,5%).
2002 жылы, кәмелетке толмағандар қылмыстылығының тіркелген ... ... ... ... қылмыстар деңгейі көтеріліп кетті,
олардың үлесі 73,6 %-ға жетті.
Кәмелетке толмағандар жасаған тонаудың үлесі 2001 ... ... ... 10,1 %-ға; ... шабуыл – 3,2%-дан 4,3%-ға, адам өлтіру – ... ... ауыр ... салу – ... ... өсті.
Кәмелетке толмағандардың Алматы және Оңтүстік Қазақстан облыстарындағы
қылмыстылықтарында осындай үрдіс бар. ... ... Ю.М. ... ... М., 1999. – 45с.
Жамбыл облысында кәмелетке толмағандар жасаған қылмыстар саны соңғы 10
жылда 26,5 %-ға ... (1991 ж. – 4071, 2001 ж. – 2992), адам ... %-ға (1991 ж. – 0,2%, 2001 ж. – 0,9%), ... қасақана ауыр жарақат
салу 0,2 %-ға (0,6% / 0,8%), ... ... ... (1,3% ... ... (5,3% / 5,9 %) ... ... облысында 1997 жылмен салыстырғанда 2003 жылы
кәмелетке ... ... ... ... ... адам ... ... 2 еседен аса өскен (1,1 %), қасақана ауыр жарақат салу 1,5
есе (2003 ж. – 2,3 %, 1997 ж. – 1,4 %), ... 4 %-ға (9,8% / 5,8%) ... ... (3,1% / 2%) ... ... ... толмағандардың жасаған қылмыс-тарының
етек алып бара жатқандығы байқалады, олардың 80 %-дан астамы ауыр және ... ... ... ... ... ... көбіне топтасып жасайды, олардың мұндай
қылмыстарының саны ересектердікінен 1,5-5 есе көп, ал ... ... 20-80 % ... (қылмыстардың түрлеріне, жасалған аймақтарға ... ... ... ... егер кәмелетке толмағанның ... және ... ... ... олар үшін қалыпты
жағдай. Тек ондай қылмыстарда соңғы кездері сапалық өзгерістер бар. Топтағы
адам саны көп, ... ... ... ... – күш қолдана
отырып ауыр немесе аса ауыр қылмыс жасау. ... ... ... үшінде
топ мүшелерінің жастары аралас келеді, олар ұзақ ... ... ... ... ... ... ... қылмысқа да көптеп ... ... 129 мың ... ... 3 ... ... ұйымдасқан қылмыстарға қатысқан. Жұмыссыздардың, бас
бостандығынан айыруға сотталып қайтып оралған ... ... ... ... ... өз ... таба алмай жүрген кәмелетке толмағандар
есебінен мұндай топтардың әлеуметтік ... ... ... ... топтардың жетекшілері өздері ықпал ететін зоналарға оларды еркін
жібереді, тіптен құшақ жая қарсы алады.
1991-2001 жыл аралығында ... ... ... ... ... саны 77,2 %-ға ... ол 2001 жылы 16 ... асты.
Жеткіншектер, бір жағынан қызық көріп, екіншіден – сексуалдық ... ... ... ... ... және ... ... Ондай заттарды заңсыз таратумен ... ... 2001 ... ... ... ... Под. Ред. Долгова. – М., 1997. – 325 с.
салыстырғанда, 22,4 %-ға өскен.
Қазақстанда жеткіншектер арасындағы ... ... ... ... ... жалпы Қазақстан бойынша 14-15 пен 16-17 ... ... жылы ... 8 %, 92%; 1976 жылы – 18,3 және 81,7%; 1991 жылы – ... 76 % болды. 1996 жылы бұл ара қатынас 32,6 және 67,4 %-ға ... ... ... 14-15 жасарлардың үлесі 27-30 %-дан, сотталғандар арасында ... %-дан ... ... ... ... аса ауыр қылмыс жасаудағы белсенділігі артып тұр.
Мысалы, 2000-2001 ... ... ... ... қылмыстар жасау
қарқынының өсуі 16-17 ... ... 14-15 ... ... 5 және 5,7 % ... кездері мұндай құбылыстар кең етек алды. Оның басты себебі – ... ... ... ... ... ... ... жетімдік,
ересектердің оларды қылмысқа тартуы, агрессивтігі, формальды емес ... ... ... ... ... қарасақ, қылмыстық
жауапкершілік жасына жетпей қоғамға қауіпті іс-әрекеттер жасағаны үшін ішкі
істер бөлімдеріне жеткізілген кәмелетке толмағандар саны өткен жылы ... ... 66005 адам ... ... азаю 2002 жылы ... ... орын ... жылдары бұл қылмыстардың көбею, тұрақтану және азаю кезеңдері
қысқа болғандықтан ... ... ... ... тұжырым жасау қиын.
Мысалы, қылмыс субъектісі болып ... ... ... ... жауапкершілікке жатпайтын адамдар санының ара қатынасына жасалған
талдау соңғылардың құқық бұзушы жастар ... ... ... ... 2002 ... қорытындысы бойынша статистикалық
мәлімет 14-17 жасарлардың криминалдық белсенділігінің төмендеу ... ... мың) ... ... ... ... (– 13 ... екендігін көрсетті. Бұдан біз олардың тиісті ықпалға тез ұшырайтынын
көреміз. Қылмыстық ... ... ... ... ... мен 14-15 жасарлардың ара қатынасы 87,3 % және 12,7 % ... ... ... бұзушылармен сақтандыру жұмысын тиімді
жүргізуге кедергі болатын бір жағдай – ... ... ... ... 70%-ы ... өзінің қылмыстық ортасына қайтып оралады. Сол
себепті сақтандыру жұмысын жүргізуге мәжбүр ететін жеткіншектер саны соңғы
онжылдықта өте жоғары ... тұр. ... ... ... ... әрекет жасау дағдылары бойға орнығуда,
олардың қылығы ересектердікінен кем түспейді.
Кәмелетке толмаған қылмыскердің әлеуметке жат мінез-құлқы біртіндеп
_________________________________
44. ... Л.В. ... ... и ... М., 2002. – 32с.
және оның қылмыс ... ... ... ... да ... ... ... зерделеу проблемасы өзекті мәселеге
айналды.
Бұл айтылғандардан мынадай тұжырым жасауға ... ... ... оң өзгерістер қылмыстық жауапкершілік ... ... ... берілген теріс бағаны түзете алмайды. Сондықтан да бұл топты
халықтың аса ... ... ... ... ... ... ... жасаған қылмыстылығынің болашақ сипатын едәуір
анықтай алады.
Соңғы онжылдықта қоғамда кәмелетке ... ... ... ... ... ... ... ІІМ-нің ҒЗИ-ы жүргізген зерттеулерінің материалдары
кәмелетке толмай қылмыс ... ... ... ... ... ... ... психогендік-жарақаттаушы жағдайды дұрыс бағалай алмау
(жауап алынғандардың 77 %-ы; ...... ... ... әсіресе жастау ересектердің және беделділердің, ұйымдасқан
қылмыскерлік өкілдерінің теріс ықпалына тез ... қалу (50 %-ға ... 29-33 %-ға ... ... жаны ... (50 %; 37-42 ... тәртіпке келмегендігі (62 %; 40-43 %); қылмыстық ... ... ... ... тез ... алуы (79 %; 30-35 %);
мойындалған адам құндылықтарына басқаша қарау (65 %; 25-31 %); ... ... ... ... ... ... тапқан құқықтық нигилизм (71 %;
30-40 %); топтасқан корпоратизм және ... (92 %; 50-60 %); ... ... ... ... (60 %-ға дейін; 35 %-ға ... ... ... (70 %; 50 %) және т.б. ... 60-80 %-ға ... психикалық
ауытқуы бар жеткіншектер жасайды /45/.
Кәмелетке толмағандардың жасаған қылмыстылығының себептік жиынтығы
соңғы 10-15 ... ... және ол ... ... әлеуметтік-
психологиялық және жеке даралық деңгейде әрекет ... ... ... ... ... ... үй тұрмысындағы,
тәрбиелеудегі келеңсіз жағдайларды, отбасының бұзылуын, бұрынғы ... ... ... болады. ІІМ
мәліметтеріне қарағанда қылмыс жасағаны үшін 1999 жылы ... ... ... ... 65698-і толық емес отбасында не отбасынан ... ... (2000 жылы – 67044). ... ... ... емес отбасында тәрбиеленген жасөспірімдер саны біртіндеп азайып
келе жатқан болатын.
__________________________________
45. Каиржанов Е.И. Криминология. Алматы. Жеті ... 2007. – ... ... ... толмағандардың жасаған қылмыстылығында мынадай
ерекшелік бар деп айтуға болады:
1. Кәмелетке толмағандар қоғамның ... ... ... өте ... Олар қоғамның күн санап
нашарлап бара жатқан «денсаулығының» «барометрі» іспетті.
Кәмелетке толмағандардың қылмыстылығы барған сайын жасаған
қылмысқа ... ... ... ... ... ... ауыр жарақат салу, қарақшылық жасау, тонау,
бұзақылық сияқты қылмыскерлер саны ... ... ... ... ... сапалық жағынан
өткен онжылдықтағы қылмыстардан мүлде өзгеше. Бұл бәрінен
бұрын қылмыстық ... ... ... тәсіліне қатысты.
Кәмелетке толмаған-дар қару қолдана бастады, ұйымдасқан
топтарға бірікті, агрессия мен ... ... ... тәсіліне айналдырды.
3. Қылмыскерлік барған сайын «жасаруда», ондағы 14-15
жасарлардың өзіндік ... ... Бұл ... ... ... ... жүргізілген талдама растап
отыр.
4. Қылмыстық жауапкершілік жасына жетпегендердің криминалдық
белсенділігі едәуір артты. Жасаған ... ... ... өтеп отырған 192 ... ... 59 %-ы ... 14 ... дейін жасаған /46/.
2.3 Кәмелетке толмағандарға тағайындалатын ... ... ... ... ету ... ... ... толмағандардың себептік кешеніне берілетін жүйелік баға ... жеке ... ... ... сипаттамасы мен олардың ... ... да ... ... заңнаманың мүмкіндіктерін ҚК-
нің 2-бабы, біріншіден, қол сұққандық үшін ... ... ... ... қорғау, екіншіден, қылмыстың алдын алу
деп қарастырған.
Қылмыстың алдын алу – ... жеке ... ... ... ... оған оң түзету енгізу; адамның криминогендік және криминалдық ... үзу; ол ... ... ... ... заң шеңберінде
қатаң әлеуметтік бақылау орнату шараларын көздейді1.
Кәмелетке толмағандардың жасаған қылмыстылығының алдын алуға ... ... бұл ... олардың жекелеген топтары жайында емес, әлеуметтік
орта мен оның теріс жақтарын ... ... ... ... ... ... да қылмыстың алдын алу бұл жерде бірінші тұруға
тиіс, ал оған қол ... ... ... ғана ... ... ... ... Сол себепті жеткіншектер дамуының қазіргі ... ... ... ... ... ... кең
пайдалану қажет деп санаймыз /47/.
Кәмелетке толмағандар қылмыстарының алдын алудың қылмыстық-құқықтық
тәсілдерінің тобын құқық бұзуы әбден ... ... ... ... олар:
1) құқықтық насихат; 2) қылмыстың кейбір санаттары ... ... ... ала ... ... 3) ... толмаған құқық бұзушыны
қылмыс жасаудан өз еркінен тыс тартуға түрткі ... 4) ... ... ... ... қатысқаны немесе тартылғаны үшін өкінуге көндіру;
5) оның жүріс-тұрысын бақылау, қайталап қылмыс жасауға жібермеу.
Бұл ... ... ... ... ... Дегенмен,
кәмелетке толмаған құқық бұзушыларға қолданылатын ... ... бар, олар ... ... ... құқық
теориясының міндеті осы ерекшеліктерді айқындау және бұл ... ... үшін не ... ... ... анықтау.
Құқықтық насихат дегеніміз идеологиялық қызметтің белгілі бір түрі,
негізгі үш міндеттің: зерделеудің, таратудың, ... ... мәні ... Бұл идеологиялық қызметте әлеуметтік шындықтың теориялық
көрінісі мен әлеуметтік идеялардың халыққа белсенді ... ... ... Насихаттың басты міндеті идеяларды, білімді, әртүрлі
рухани құндылықтарды, әлеуметтік ақпаратты тарату. ... ... тән: ... оның ... ... ... ... сана
қалыптастыру үшін теориялық идеяларды, ... ... ... тәжірибесін тарту. Құқықтық идеяларды, білім мен тәжірибені
халықтың игергеніне ... ... ... ... іс-әрекетін
демократия мен заңдылық қағидаларына сай ... ... ... құқықтық насихаттың мақсатын әртүрлі
негіздер бойынша топтастыруға болады:
• уақыт масштабы ...... ... ұзақ ... және алдағы уақытқа)
және тактикалық;
• жоспарланған нәтижелердің көлемі бойынша –
жалпы және жеке
• мақсаттар ... ... ... ... ... ... ... России. Особенная часть. Под. Ред. Б.В. ... 20027 – 321 ... ... ... және бұл ... ... сондай-ақ құқықтық
насихатты жүзеге асыратын органдар бойынша.
Біздің ... ... ... ... ... да ... ... әрбір кәмелетке толмағанның түйсігі және ... оның ... ... ... ... ...... адамға, заңға,
құқықтық тәртіпке құрметпен қарайтын адам бойындағы саяси және ... ... ... деп ... ... мәдениетті қалыптастыру.
Құқықтық насихаттың жалпы мақсаты – кәмелетке ... ... ... айқын көрініс табатын құқықтық сананы оның бойында ... Бұл ... ... ... жұмысының басты бағыттарын бөліп алып,
сол арқылы мақсатқа жеткізетін жолдағы ... ... ... үшін
қажет.
Құқықтық насихаттың жалпы мақсаты негізінде оның жекелеген ... ... мен ... үшін өзінің маңыздылығын жоғалтпаған жеке
мақсаттарды анықтауға ... ... ... ... ... және ... ... ажырата алатын
құқықтық сана жататындықтан, бұл элементтерді ... ... ... ... ... да тиісінше белгіленуі мүмкін: –
азаматтардың (барлығының) құқықтық ... ...... мен ... ... және тиянақты рационалды және эмоционалды
бағалауды қалыптастыру; – ... ... ... ... ... ... керектігіне сенімді қалыптастыру. Өнегелік ... ... ... құқық тәртібіне, өз құқықтарын пайдалануға және
міндеттерін орындауға құрметпен және сеніммен қараудың маңызы зор.
Қылмыстық заңдарды насихаттау екі ... ... ... және ... формаларында көрініс табады. Яғни оның ықпалы мемлекеттің барлық
жұртшылығына да, оның өзіндік сипаты бар ... ... мен ... ... ... педагог А.С. Макаренко «барлығы да: адамдар да, заттар да,
құбылыстар да ... ... ... мүшелерінің кейбір бөлігі заң
талаптарын саналы, еркімен, мәжбүрлеусіз ... мұны олар ... ... орындадым деп санайды. Заңдылық құқықтық ... ... ... ... мемлекеттің де, қоғамның да мүддесіне,
сонымен қатар жеке адамдардың ... мен ... ... және ... ... да сай ... Әрине, бұл жалпы сипаттаманың қандай
әрекеттердің қылмыстық жазаланатын екендігін анықтайтын
______________________________
48. Курс уголовного ... ... ... Т.1 Под. Ред. Н.Ф. кузнецовой,
И.М. Тяжковой. М., «Зерцало» 2003. – 221 ... ... ... ... ... бар. ... заң ... дамуына оң ықпал етеді, ал ол ... жат ... ... ... заң ... ... ... рөл атқаруы үшін жұртшылық,
әсіресе кәмелетке ... ... ... ... ... Бірақ
азаматтардың, оның ішінде кәмелетке толмағандардың тіршілік етіп жүрген
жағдайы, әрқашанда заң талаптарына сай келе ... ... ... ... өздерінің өмір тауқыметін сөз етеді, заңды белінен басып
кету жолын іздейді, ондайдың сәті түсе қалса соған ... ... ... заңды уағыздауды жүзеге асырады, бірақ қызметтің бұл түрі олар
үшін негізгі болып табылмайды. Шындығында ... ... ... ... ... ... ... қатысты құқық қолдануы кезінде
алады.
Құқықтық кодекс талаптары ... ... ... ... да ... ... ол, ... жасалған қылмысты талқылау кезінде
беріледі, оның жастарды тәрбиелеудегі ... ... ... ... «Құқық негіздері» сабағы құқықтық білімнің қажетті
көлемін толық қамтымайды /49/.
Заңды насихаттаудың мақсаттық бағытын ықпал етуге ... ... ... қарастыру керек, мысалы:
– ата-аналарға немесе кәмелетке толмағанды тәрбиелеу міндеті
жүктелген өзге адамдарға ықпал ету;
– тікелей кәмелетке толмағандардың өздеріне ықпал ... ... ... қабілеті бар кәмелетке толмағандардың
тәрбиесін бұзатын кәмелетке толған адамдарға ықпал ету;
Құқықты, ... ... және ... ... ... ... жастайынан тәрбиеленуі тиіс. Адам жастайынан қоғамның құқық берумен
қатар өзіне міндет артқанын білуі керек. Қылмыстық ... ... ... тек ... алып келмеу керек, ол ... заң ... ... зиян ... ... ... ... бұл
жерде қылмыс жасаудан тоқтататын заң ... ол ... ... ... ... қылмыстың алдын алу тәсілдері ретінде
пайдалану жайында болып отыр.
Жасаған қылығының қоғамға қаншалықты қауіпті ... ... ... оның ... ... ... ересек адамдардың «сен әлі жазалайтын
жасқа ... ... ... ... түсіп қалған кәмелетке толмағандар
өздерінің жасаған іс-әрекеттерінің қаншалықты қауіпті және ... ... ... сот ... ғана ... түсінеді. Бірақ бұл заңның әрекеттері
мен күшін кеш білгендік болып ... ... ... бірі – ... ... ... уголовное право. Курс лекций. Т.1 Под. Ред. А.И.
Короеева. Владивосток. 2003 – 382с.
Қылмыстық ... ... ... ... ... ... жазалардың алты түрінің біреуі ғана – белгілі бір мерзімге бас
бостандығынан айыру қолданылады, көбіне шартты түрде ... ... ... ... ... аса ауыр емес жаңа қылмыс жасаса, оны ... ... оған жаңа ... ... белгілеу туралы қайтара шешім
қабылданады.
Ал, екінші қайтара шартты түрде сотталған жасөспірімде жазасыз ... ... ... беті ... ... ол ... заңды жете
білмейтін құрбыларының, таныстарының алдында «беделді» болып шыға келеді,
себебі – қанша қылмыс жасаса да оған ... жаза ... жоқ деп ... ... шешу үшін ... ... кәмелетке толмағандарға алты
айдан бір жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыру ... ... ... Ал, ең ... қамауға алу – белгіленген ... ... өтеу ... ... – бір ... төрт ... ... мүлде оқшаулау).
Қылмыстық заңнаманы насихаттағанда кәмелетке толмаған қыздар мен ұлдар
психологиясында айырмашылық бар ... ... ... ... баса ... аударған жөн.
Қылмыстың болатын, болмайтындығы отбасына, оның ... ... ... ... да ... қалыптасқан қыздың немесе
ұлдың жеке басының әлеуметтік, психологиялық, психикалық және ... оған ... ... шараларының мазмұнына, ал
қылмыстың алдын ала ... ... ... ... шараларын
қолдануға елеулі ықпал етеді. Адам, қоғам ... ... ... ... ... заң ... сай келетіндігін, олардың ешбір
қоғамда еш ... ... ... ... ұғындырып
түсіндірудің маңызы зор /50/.
Кәмелетке толмағандарды құқықтық тәрбиелеу процесіне жалпы тәрбиелеу
процесін ... ... ... тән, олар ... ... тәрбиелік қызметтің мақсатын сипаттайды. Бұл ... ... ... тікелей объектісіне сананың белгілі бір саласы,
ішкі рухани өмір, және соның ... ... ... ... ... ... Ал тікелей субъектіге құқықтық тәрбие беру
ісіне белсеніп қатысып жүрген мемлекеттік ... мен ... ... ... өзі ... Бұл ... ... өзінің қызметтік борышы
болып табылатын ... ... ... ... ... ... беру
саласын, қоғамдық ұйымдарды да қамту керек.
Бұл насихат процесінің мақсаты кәмелетке толмағандардың заң бұзбауы
___________________________________
50. Миндагулов А.Х. ... ... ... ...... 2003. – 48 с.
көзделген талаптарды ... ғана ... ... бойында тиянақты оң
қасиеттер қалыптастыру: қажетті құқықтық білімді игеру; ... ... ... ... бағалауға дағдылану; санаға заңға деген құрмет ұялату.
Ең басты ...... ... қол ... ... Бұл ... ... мақсаттардың, идеалдардың белгілі бір жүйесін
құру ... Бұл ... ... сонда, олар едәуір тиянақты, тез
өзгермейді, адамды ұзақ ... ... ... толмағанның қоғам
қалаған іс-әрекетіне біршама кепілдік береді.
Егер ... ... ... басқарудағы мақсат әр-түрлі
сылтауларды пайдалана отырып қалаған іс-әрекетке қол ... ... ...... ... ... ретінде пайдалана
отырып белгілі бір сылтаунамалық құрылымды қалыптастыру. ... ... ... ... ... ... қылықтың объективтік-
нәтижелік сипаттамасы ғана емес, психологиялық сипаттамасы да маңызды.
Мысалы, бірдей ... ... ... ... жақсы да, жаман да,
ұжымдық та, жеке бастыкі де болуы ... ... ... ... объективтік процестер ықпалын,
қоғамдық практика ықпалын ұмытпау керек. Ал, тәрбие жұмысы ... ... ... оның ... де артады, ал жұмыс өз бетіне жіберілген
жерде ондай тәрбиеге «көшенің», басқа насихат пен ... ... ... ... ... ... заң нормаларын нақты түсіндірумен
шектелмейді, маман оның саяси мәні мен мазмұнын ашады, ... ... ... ... құқықтық тәсілдермен қорғау керектігін түсіндіреді
/51/.
Бұл мәліметтерді былайша ... ... ... білім беретін орта мектептерде 9 сынып оқушыларының қылмыстық
құқықтың жалпы ережелері мен оның ... ... оқып ... ... «Құқық негіздері» курсының шегінде 5 сағат бөлінген; б) кәсіби-
техникалық білім беру мекемелерінде сол ... оқып ... 40 ... және ... ... пәні ... 7 ... бөлінген; в) техникум-
колледждерде сол тақырыпты оқып үйренуге 20 сағаттық ... 2 ... г) ... оқу ... бұл ... ... техникалық
оқу орыны – 24 сағаттық «Құқық» пәні шегінде 2 сағат, заңға бағдар алмаған
гумманитарлық оқу ... – 100 ... ... пәні шегінде 4 сағат
бөлген. Сонымен, құқықты оқытып ... ... ... 4-7 ... ... ... беру ... мемлекеттік кәсіби және кәсіби емес
білім беру торабы етек ... ... ... ... 14-18 ... болса 1%-ын ғана қамтиды.
______________________________
51. Уголовное право. Особенная часть. Часть 2. Учебник в двух частях.
Под. Ред. ... ... Н.А., ... Д.Г. ... Орехова В.В. СПб.
Издательство Санкт-петербургского университета. 2004. – 233с.
Құқықтық насихаттың мазмұны оның ықпалы ... ... ... ... ... ... баратын кәмелетке толмағандар үшін
насихаттың мазмұны мыналарды көрсетеді: қоғамдағы қылмыстық
жасаған ... ... ... ... ... ... қауіпті екендігі; қылмыс жасағандық
үшін жауапкершілікке тартылатын, заңда белгіленген жас;
қылмыс жасағандық үшін сотты ... ... ... ... ... ... ... және т.б.); Сонымен
қатар кәмелетке толмаған құқық ... ... ... ... ... ... ... жайында айтуға
болмайды, ондай ... ... ... ... сезімін
нашарлатады.
2) құқықтық тәрбие жемісті болу үшін ... ... ... ... ... деңгейімен, құқық жайындағы түсінігімен, заңды,
тәртіпті сақтауға көзқарасымен жақсы таныс болуға ... ғана ... ... тиісті әдістерін дұрыс таңдап алуға
болады. Сонымен, қылмыстық заң насихатын, ... ... ... ... кәмелетке толмағандардың
психологиялық күйіне, заңды қылықтың тиісті ... ... ... ... өздеріне арналған құқықтық насихат ересектерге
арналған құқықтық насихатпен (олар өздерінің жеткіншектер алдындағы ата-
аналық, азаматтық, ... ... ... ... және ... қылмыстық бұзғандық үшін қатаң ... ... ... ... ... ... қарай заң насихатын мынадай мазмұндар бойынша
бөліп алуға болады:
а) кәмелетке толмағандарды ... және ... ... туралы барлық
ересек халыққа арналған насихат;
б) ата-анаға немесе бала тәрбиесі жүктелген өзге адамдарға ... ... ... ... ... ... ... не өзге
мекемелердің кәмелетке толмағандарды қадағалайтын басқадай қызметкерлерінің
құқықтық сауатын ашу /52/.
Бұл бағыттардың әрқайсысы жан-жақты ... ... ... және оларды
заң шығарушылар да, құқық қолданушылар да, ... та ... ... ... насихаттық ықпал етудегі мақсат олардың бала тәрбиесіне
назарын аудару. ... ... мына ... ... ... құқыққа
қызығушылық, құқықты білу, құқыққа ... ... ... ... ... мүддесі мен мұқтаждығына оның іс
-әрекетін анықтайтын фактор ретінде маңыздылық беріледі.
_______________________________________
52. Орлов В.С. Подросток и преступление. М.: Юрид. Лит. 2005. – ... ... ... ... және басқадай әлеуметтік-
демографиялық ерекшеліктеріне қарай құқықты әр деңгейде ... Егер ... ... ... ... да бір ... болса ол білгендерін ... ... еді. ... тек мораль нормаларын, өнегелікті және
дәстүр-салтты ғана білуі ... ... ... ... ... алмайды. Құқықтық нормалар мен принциптерді білу соларға деген ... ... ғана ... ... ... ... береді.
Кәмелетке толмағанның тәрбиесі үшін қылмыстық заңда ... ... ... көзделгенін олардың назарына жеткізу керек. ... ...... ... ... ... қатыгездік көрсетіп, оны тәрбиелеу жөніндегі өз міндетін
орындамауы немесе дұрыс ... ... ...... ... бағып қарауға сот шешімі бойынша ... ... ... жалтаруы (ҚК-нің 136-бабының 1-бөлігі), сондай-ақ жас баласының
көзінше қылмыс жасау.
Кейбір азаматтар (педагогтар, тәрбиешілер және т.б.) үшін ... ... ... ... ... Олар балаларға қадағалау ... ... бұл ... ... ... ... болуға тиіс.
ҚР ҚК-нің 80-бабының 1-бөлігі – «Кәмелетке толмағанға жаза ... ... ... болады, онда кәмелетке толмағанға ҚК-нің 52-
бабында көзделген мән-жайлардан ... жаза ... оның ... мен ... ... даму деңгейі, басқа да ерекшеліктері,
сондай-ақ оған ересектердің ықпалы ескеріледі деп көрсетілген.
Құқықтық насихат ықпалының басты ... адам ... ... ... ... де ескеру керек.
Құқықтық насихат тиімділігінің объективтік жағдайлары мен ... ... ... ... ... ... ... саяси және басқа әлеуметтік жағдайлардың жиынтығын, қоғамдағы
өнегелік ахуалды, мәдениет пен идеологияның дамуын, құқық тәртібінің жайын
жатқызу ... ... ары ... дамуы мемлекеттік және құқық қорғау
органдарынан құқықтық насихат жұмысын ... ... ... ... ... құқықтық мәдениеті неғұрлым жоғары болса олар
қоғамдық қатынастардың қалыптасу және жаңа адамды ... ... ... ... насихат керек, себебі өмірге жаңа ұрпақ
келуде, ал қоғамдағы жағдай мен ... ... ... ... ... да
өзгерді. Олардың материалдық және рухани сұраныстары өсті. Сондықтан да
заңнаманы ... ... ... ... ... /53/.
Осы мақсатта кәмелетке толмағандарды өзгедей қоғамға қайшы
____________________________
53. Бабаев М.М. ... ... – М.: ... Лит. 2002. – ... ... үшін ... ... тарту мүмкіндігін (ҚК-нің
131-бабы) заң жүзінде кеңейтіп, осы көрсетілген қылмыстық ... ... ... ... ... бұрын сотталғандардың жауапкершілігін
көтеру қарастырылса.
Объективтік жағдайлар қатарында ... атап ... ... ... ... жетілгендік дәрежесі, олардың
нақтылығы, түсініктілігі;
2) тәрбие процесін қылмыстық бұзуларды айқындау, ашу ... ... жаза ... сот ... ондай
қылмыстардан жалпы және арнайы сақтанудың мақсаттарына сай
келетіндігі.
Құқық насихаттау ... ... ... құқықтық
насихаттың мәні мен қағидалары, оны ... ... ... ... ... және т.б. жатады.
Қылмыстық заңды насихаттау құқық ... ... ... ... қолданумен тығыз байланыста болады. Ондай шараларға құқық бұзушыны
ресми сақтандыру және оны басталған қылмыстан өз бетімен бас тартуға түрткі
болу ... ... ... алуда тиімділікке жетудің бір жолы –
ресми алдын ала ... ... ... ... органдарының өкілетті өкілі
кәнігі құқық бұзушы жасөспірімге ресми түрде ескерту жасайды.
Бұл шараның тиімділігі пайдаланылған ... ... ... бойынша
және оң ықпалдың деңгейі бойынша бағаланады.
Ішкі істер органдарының құрылымында жастар ... ... ... ... ... ... ... құқық бұзған
кәмелетке толмағандарға және олардың қылмыс жасауына себепші болған ата-
анаға қоғамға қайшы ... жол ... ... ... алдын ала
ескертуді қолдану мүмкіндігі қарастырылған.
Ресми алдын ала ескерту, аталған ведомствалық нормативтік актіге сәйкес
белгіленген үлгідегі ... ... және ... ... ... бас ... ... немесе әкімшілік жауапкершілікке тартумен
байланысты емес жазалау шарасына ... ... ... ... ... тәртіпті ұдайы бұзса немесе жезөкшелікпен айналысатыны күмән
тудырмаса;
б) ата-аналарға және оларды ... егер олар ... ... ... ... олардың қылмыспен айналысуына
септігін тигізсе ... ... ... ... ресми алдын ала ескерту ... орын ... ... ол ... ... заңнамада ешқандай нұсқау
жоқ. Бұл шараны әркім «өз бетінше» қолдануда.
_______________________________
54. Г.П. Новоселов. Криминология. М., Издательская группа ... 2007. – ... ... органдарының сұралған 230 қызметкерлерінің 26 %-ы ғана ресми
ескертуді өз практикасында қолданған, ал 5,2 %-ы бұл ... ... ... ... 7,2 %-ы ... ... ала ... жеке дара сақтандыру
шарасымен біріктірген жөн дейді.
Кәмелетке толмағандардың қылмыстық істерінің ... ... ... ... ескертудің қолданылғаны жайында айтылмаған. Оның
қолданылғандығын кәмелетке толмағанды бақылау карточкасы бойынша анықтауға
болатын жағдайда да ол ... ... ... істе ... ... ... ... ішкі істер ... ... ... ... ғана ... – іс жүргізу нормаларында тәрбиеленушінің қылмыстық әрекеттер
жасауға ... ... жат өмір ... ... ... ... ресми
ескерту жасағандығы көрсетіледі. Сондықтан, айыптау қорытындысында ... ... ... ... сипаттамасының элементі ретінде
көрсетеді.
Заң шығарушыға ресми ескертуді қылмыстың алдын алудың ... ... ... ... шешуді ұсынған жөн. Оның тиімділігін арттыру
үшін, ... ... ... ... ... тізбесінде «ресми
алдын ала ескерту жасалғаннан кейін қылмыс ... деп ... ... ... ... ... ... құжат толтырып, статистика жүргізілуі
тиіс, онда өзіне қатысты шара қолданылған адам ... ... ... ... ... ... мен ішкі ... органдары тарапынан
бақылауға алынуға жатады.
Батыс елдерінде полиция қызметкері бұрын құқық бұзған және ондай қылық
үшін жауапкершілік болатындығы жайында ескертілген ... ... ... ... ... ... ... алады.
Бұл шараны кәмелетке толмаған толықтай ұғына алмауы мүмкін, ... ... ... ... оған ... ықпал жасайтынын анықтау
керек, ал ... ... ала ... оны ... ... ... және баласына дұрыс тәрбие бере алмаған ата-анасына жасау керек
/55/.
Кәмелетке толмағанды басталған қылмысты аяқтаудан өз ... ... ... – ҚР ҚК-нің 26-бабына – қылмыс жасаудан өз еркімен ... ... ... негізделген шара. Бұл баптың 2 және ... адам ... ... дейін жеткізуден өз еркімен және ... ... және оның ... ... басқадай құрамы болмаса, ол
қылмыстық жауапкершіліктен босатылады ... ... ... Особенная часть. Учебник для вузов. Отв. Ред.
Д.ю.н., профессор З.А. ... М., ... ... ... ... – 436с.
Анықтау органдары кейде кәмелетке толмағанды қылмысты ... ... бас ... ... ... ... ... мүмкіндігін
пайдаланады. Осыған қарамастан қылмыстық-құқықтық теорияда өз еркімен бас
тартуға көндірудің ... ... ... жоқ. ... ... ... ... құқық қорғау органдарының көмегімен болуын заңсыз деп
таниды. Ал басқалары мұны қолдайды, олар құқық ... ... ... ... заң ... орындалуын оның санкцияларына
жүгінбей-ақ ... етіп ... ... ... қылмыстың алғашқы
кезеңінде-ақ түзетуге қолайлы жағдай ... ... Біз бұл ... ... ... ... ... адамның қылмыс жасау пиғылы белгілі
болса, онда қылмысты болдырмау мүмкіндігі артады. «Пиғылы белгілі болған
адамды ... бас ... ... арқылы қылмысты болдырмауға болады.
Егер олар дайындыққа кіріскен болса, онда ... ... өз ... ... ... ... ... босанады».
Қылмысты аяғына дейін жеткізу жолында өте ... ... одан бас ... өз ... бас ... көну ... саналады. Бір
нақты жағдай қылмыстық пиғылдың пайда болуына септігін тигізіп, оның жүзеге
асырылуын жеңілдететін ... ... бір ... ... ... ықпалдың
бетін қайтарып, адамды алғашқы пиғылдан бас ... ... бола ... ... органдарының қызметкерлері кәмелетке ... ... ... ... ... алдын ала ықпал жасап оны ... бас ... ... ... ... ... сақтандыру шараларының
нәтижесінде кәмелетке толмаған қылмыс жасаудан бас тарту керектігі жайында
тұжырым жасауы тиіс.
Қылмыстан ... ... және ... ... ... ... пиғылынан бас тартудан ғана емес, ... ... ... бір
кезеңде өз еркімен тоқтатудан да көрініс табады. Әдетте, ... ... тез, ... да бір теріс, келеңсіз «арандатушы» ... ... ... мұндай жағдайда қалған адам, біршама сыртқы
түрткінің немесе сыртқы ... ... ... ... өз ... ... ... Е.І. Қайыржановтың пікірінше, өз еркімен бас тартуға
көндіру өте күрделі іс, ол кәсіби шеберлікті, ... ... ... ... ... ... толмағандардың көпшілігі өз іс-әрекетінде басталған
_________________________________
56. Каиржанов Е.И. Криминология. Учебник. Алматы. Жеті Жарғы. 2005. ... ... өз ... бас ... немесе жасаған қылмыс үшін шынайы
өкінуді пайдалану мүмкіндігі бар екендігін білмеген.
Бұл шараны қолданудың сандық ... жоқ, ... ... статистикада
келтірілмейді.
Ішкі істер органдарының жауап ... 130 ... ... ... ... ... алдын ала хабар алған, ал олардың 12%-ы
кәмелетке толмағанды қылмыс жасаудан еркімен бас тартуға түрткі болған, ... ... ... ... тыйған, 21%-ы алдын ала әңгімелескен, 4,3%-ы
ресми алдын ала ескерткен.
Бұл қылмыстық-құқықтық шараны ... ... ... ... толмағанды қылмыс жасаудан өз еркімен бас тартуға түрткі болудағы
мақсат – оның ... ... ... ... жол ... Ол үшін ... білім, психологиялық-педагогикалық тәжірибе қажет. Ондай қасиет
ішкі істер органдары қызметкерлерінің барлығының бірдей бойынан табылмайды,
оның үстіне бұл ... ... ... толық іске қосылған жоқ/57/.
Басталған қылмысты аяқтаудан өз бетімен бас тартуға ... ... ... жөн. ... тек ішкі ... органдарының
қызметкерлері ғана емес педагогтар да, психологтар да, социологтар да
жүргізуі ... ... ... кез ... ... ... ... жасауды
ойластырып жүруі мүмкін жаспен жүргізіледі. Оның жеке басы жан-жақты
зерделенеді. ... ... ... ... қылмыс жасаудан
сақтандыра отырып, оны сондай қылыққа итермелеген ... ... ... ... ... органдары өз қызметінде оперативтік мәліметтерді пайдалана
отырып қылмысқа даярлықтың бастапқы ... ... ... бас ... ... Бұл ... ішкі істер органдары қызметкерлерінің басым
көпшілігі кәмелетке толмағанды қылмыс ... өз ... бас ... болу ... ... ... тыю ... пайдаланады.
Ішкі істер органдарының практикалық қызметіндегі мұндай жағдай ҚР ... ... ... ... ... саны ... бұйрығының талаптарынан
барып қалыптасты. Бетін қайтарған ... есеп ... ... ... да, ... ... ... соңғы бұйрықтарда болатын
қылмыстың алдын алуға емес, басталған қылмысты тыйып тастау және ашу жағына
басымдық берген.
Соңғы ... тек ... ... ... да, ... да топтар жасайтын қылмыстар саны көбейіп барады. Анықтау
органдарының ... сол ... ... ... өзара байланысты екі
міндет тұр: 1) ересек адамдардың кәмелетке толмағандарды қылмысқа
____________________________________
57. Гасилов Г.В. Криминология. М., ... Лит. 2003. – ... жол ... ... қылмыстық жауапқа тартудан алып қалу, және ... ... ... ... ... ... ... үшін жауапқа
тарту.
Қылмыстық-құқықтық ықпал ету шарасы ретінде ... ... ... шын ... ... болу ... ... Ерекше бөлімінің
бірқатар нормаларына негізделген, оларда аяқталған қылмыс белгісі бар ... ... ... шын ... ... ... жауапкершіліктен
босату көзделген (125, 165, 231, 233, 234, 236, 251, 252, 259, 297, ... 352 және ... ... ... ... ... бөлімінде
шын өкіну жазаны жеңілдететін мән-жай ретінде қарастырылған (ҚК-нің ... ... ... ... ... ... ауыр зардаптарын
болдырмау және қылмыспен күрестің тиімділігін арттыру мақсатында құқық
бұзушының ... ... ... ... ... ... Жоғарыда көрсетілген ескертпелерде кінәлі адамның қылмысты
ашуға немесе тыюға, қылмыскерді әшкерелеуге, қылмыстық ... ... ... өз ... ... оны ... жауапкершіліктен
босатуға негіз болады делінген /58/.
Кінәлі адамның ... ... ... іс-әрекетіне қарай Қылмыстық
кодексте құқықтық салдар да, жазаны жеңілдететін мән-жайлардың белгілері де
едәуір өзгерген (ҚК-нің 53-бабы 1-бөлігінің «д», «к» ... ... ... емес, шын өкінуді ғана ескереді, ол ... ... ... қылмыскерлерді әшкерелеуге, қылмыстан тапқан мүлікті іздестіруге
белсенді ... ... ... ... ... ... және ... көмек көрсету, қылмыстан келген мүліктік залал
мен моральдық зиянды еркімен өтеу, жәбірленуге ... ... ... ... басқа да әрекеттер».
Жауап алынған 130 қызметкердің 66%-ында кәмелетке толмаған қылмыскердің
шын өкінуіне түрткі болу ... ... және ... шараны олар мына
мақсатта жүргізген:
а) жасалған қылмысты тиісті органға өз еркімен хабарлау (2% ... ... ... белсенді көмектесу (10 % жағдайда);
в) қылмыстың басқа қатысушыларын әшкерелеу (14,5 % жағдай);
г) жасалған қылмыстың зиянды салдарын болдырмау (37 % ... ... ... зиянды еркімен өтеу (36,5 % жағдай).
Қылмыстың алдын алу тәсілдерінің бірі – қыз балалардың ... ... ... жағдайдың күрделі екендігі шындық.
Жазасын өтеп шыққандар үшін сенімді әлеуметтік кепілдіктер
___________________________________
58. Лейкина Н.С. ... ... и ... ... ... ... – Л., 1999. – ... олардың жұмысқа тұрып, тұрмысын жолға ... ... елде ... ... ... кең етек ... Рецидивтік қылмыстар
саны 2000 жылы 7,5 %-ға өсті. Қылмыстық заңды бұрын бұзған адамдар ашылған
қылмыстардың төртеуінің ... ... ... рецидивтік қылмыстылығы өз алдына бір
проблема. Мысалы, 1987-2000 жылдар аралығында сотталған, ... да ... үшін ... бар ... толмағандар саны 2,6 есе, яғни 7524-
тен 19491-ге дейін өскен. 2000 жылы ... 148560 ... ... ғана ішкі ... органдарында есепте тұрған, бұл
сотталған барлық кәмелетке толмағандардың 25,5%-ын ... ... ... ... үшін ... ... ... ғана бөлігінің арнайы
бақылауда болғандығын көреміз/59/.
Ішкі істер органдарында мамандандырылған бөлімше – ... мен ... ... ... ... ... ... бар, ол жастарды бақылау жұмысын жүзеге асырады. 2000 жылғы ... ... ... ... сәйкес кәмелетке толмаған
арасындағы құқық бұзушылықтың алдын алу мақсатындағы бақылау мен ... ... ... ... ...... тағайындауынсыз
есірткі заттарды немесе жүйкеге әсер ететін заттарды пайдаланушы не естен
тандыратын заттарды пайдаланушы; – ... жаза ... ... алып
келген құқық бұзушылық жасаған; – әкімшілік ... ... ... ... бұзушылық жасаған; – рахымшылық туралы акті бойынша ... ... ... ... ... ... мәжбүрлеу
шараларын қолданып-ақ кәмелетке жетпегенді түзетуге болады деп ... ... ... – қылмыстық жауапкершілік басталатын
жасқа жетпе-гендіктен қылмыстық жауапкершілікке жатпайтындар; – психикасы
бұзылғандықтан ... ... ... ... ... жатпайтындар; – қамауда ұстаумен байланысты емес бұлтартпау
шарасы алынған және ... ... деп ... ... ... – жаза ... шартты-мерзімінен бұрын босағандар, рахымшылық
актісі бойынша босағандар; – жазаны өтеу мерзімі немесе ... ... ...... ... ... арнайы оқу-тәрбие мекемелерінен босатылғандар, егер олар сол
мекемелерде болған кезеңде режим бұзса, құқыққа қайшы әрекет жасаса ... ... ... ... ... ... болса
және (немесе) әлеуметтік көмекті керек етсе; – ауырлығы шамалы және ... ... ... ... ... мәжбүрлеу шаралары қолданылып
босанғандар; –
________________________________
59. Галперин И.М. Наказание: ... ... ... ...
М.: Юрид. Лит. 2001. – 21с.
шартты түрде сотталғандар, міндетті жұмыстарға, түзеу жұмыстарына немесе
бас бостандығынан айырумен ... емес ... ... ... – баланы тәрбиелеу, оқыту және (немесе) бағып-қағу жөніндегі
өз міндеттерін ... және ... ... ... ... ететін не
қатыгездік көрсететін ата-аналар ... ... ... ...... ... алдын алу қажет болған жағдайда және ... ... ... ... оның ... келісімімен басқа
кәмелетке толмағандар, олардың ата-аналары немесе заңды ... ... ... қылмысқа тартушы немесе оларға қатысты қылмыстық
әрекет жасаушы ... ... ... толмағанды оқыту, тәрбиелеу
және бағып-қағу жөніндегі өз міндеттерін орындамайтын ата-аналарды, заңды
өкілдерді және ... ... ... ... ... заңда
белгіленген шараларды қолдану туралы ұсыныс енгізу; – өз құзыреті шегінде
іздеу ... ... ... ... ... кәмелетке толмаған-
дарды тауып, белгіленген тәртіпте оларды тиісті мекемелерге жіберу.
Біздің пікірімізше, бақылауға жататын кәмелетке толмағандар мен ... бұл ... ... кодекстің (1997 жылғы) баптарына толықтай
сай келмейді. Ол ... тез ... ... керек. Ол үшін ведомстволық
нормативтік құжаттар қылмыстық заң талаптарына сәйкес өзгертілуі тиіс.
Қылмыстық заң (1997 жылғы) ... ... тиіс ... шеңберін
кеңейтуді қарастырады. Оған кәмелетке толмағандардың мына санаттары жатады:
а) бас бостандығынан ... ... емес ... ... ... ... ... түзету жұмыстары, қызметтің белгілі бір түрімен
айналысу құқығынан айыру); б) ҚК-нің ... ... ... ... в) жаза ... ...... бұрын
босатылғандар (84-бап); г) жазадан ауруына байланысты босатылғандар (73-
бап); д) ... өтеу ... ... ... ... ... ... босатылғандар (76-бап); ж) шын өкінуіне
байланысты ... ... ... ... ... ... ... қылмыстық жауапкершілікпен
босатылғандар (67-бап); к) жағдайдың өзгеруіне байланысты ... ... ... ... ... белгілі бір міндет жүктеледі, оны сот
үкімде көрсетеді. Оның жүріс-тұрысын бақылауды ондай ... ... ... ... ... Мұндай жағдайда құқық қолданушы кәмелетке
толмағанның өзіне қолданылатын барлық қылмыстық-құқықтық тәсілдерді бірден
пайдаланады: – ... ...... ... ... ... А.А. ... Алматы. Жеті Жарғы, 2004. – 34с.
ескертеді; – міндетті түрде бақылауға алады.
Егер жазаның өтелмеген бөлігінде: а) сотталған адам – өзіне сол ... жаза ... ... ... ... ... ... шартты-
мерзімінен бұрын босатуды қолданғанда сот өзіне жүктеген ... ... ... онда сот, ... органдардың ұсынысы бойынша
шартты-мерзімінен бұрын босатуды бұзу және ... ... ... өтеу
туралы мәселе көтере алады; – сотталған адам абайсызда қылмыс жасаса,
шартты-мерзімінен бұрын ... бұзу ... ... ... сот ... сотталған адам қасақана қылмыс жасаса, сот оған үкімдер жиынтығы бойынша
жаза тағайындайды.
Кәмелетке толмағандардың ... ... ... алдын алудағы
жұмыстың нәтижелілігі ондай адамдарды уақтылы және ... ... өмір ... ... айналысатындығы, кіммен байланысатындығы ... ... ... ... ... ... ... орнатып, олармен жеке дара сақтандыру жұмысын жүргізу
керек, олар қиын ... тап ... ... ... қажет. Алдын алу
шараларының ішінде жеке дара сақтандыру жұмыстарының маңыздылығы зор, ... ... ... үшін беделі бар, айтқанын ол екі етпейтін
адамдарды тартқан жөн ... ... ... ішкі ... ... ... нормативтік
құжаттарында беріледі.
Бас бостандығынан айыру түріндегі, арнайы оқу-тәрбие немесе емдеу-
тәрбие мекемелерінде бас ... ... ... ... ... кәмелетке толмаған қыз балалардың әлеуметтік бейімделуіне көмектесу
ішкі істер органдары үшін ... ... ... ... ... алу
қызметінің бұл түрлерінің тиімділігін нақты жағдайлар толықтай қамтамасыз
ете алмайды (жұмысқа орналасу, кәсіби білім алу және ... ... ... ... аяқтаудан өз еркімен бас тартуға
түрткі болу – қылмыс ... өз ... бас ... ... ... ... қылмысқа қылмыстық-құқықтық ықпал ету шарасы. Бұл баптың 2 және
3-тармақтарында егер адам қылмысты аяғына дейін жеткізуден өз ... ... және ол ... ... қылмыстың басқа құрамы жоқ болса, онда ол
қылмыс үшін ... ... ... ... өздерінің оперативтік жұмыстарының барысында кейде
қылмысты ... ... ... де ... ... өз еркімен бас тартуға түрткі болудың ... ... ... жоқ. Кейбір авторлар құқық қорғау органдары тарапынан өз еркімен бас
тартуға ... ... ... ... бұл өз ... бас ... шартына
қайшы келеді дейді. Басқа біреулер бұл шараны қажет дейді,
____________________________________
61. Криминология. дәрістер курсы. Астана, Дәнекер, 2005. – ... ... ол ... заң ... орындалуын оның
санкцияларына жүгінбей-ақ қамтамасыз етіп қоймайды, сонымен қатар құқық
бұзушылардың қылмыстың бастапқы ... ... ... жағдай
тудырады екен. Біз осы соңғы пікірге қосыламыз.
Адамның қылмыс жасау ниетін ол ... ... ... ... ... ... артқан болар еді. «Қылмыс жасау ... ... оны ... бас ... ... арқылы қылмысты болдырмауға
болады. Егер олар дайындыққа кіріскенмен қылмысты аяқтаудан өз еркімен бас
тартса, онда ... ... ... Бұл, ... ... қылмысты
болдырмау жағын көздейтін шара.
ҚОРЫТЫНДЫ
Кәмелетке толмағандардың қылмыстық әрекеті ... ... ... ... ... ... ... «Кәмелетке
толмағандардың қылмыстық жауаптылығың деген тақырыптағы VІ-бөлімі арналған.
Ондағы нормаларда кәмелетке толмағандардың қылмыстық ... ... ... ... осы ... ... тағайындау мен атқарудың кез келген кезеңіндегі жас шамасына қатысты
психофизиологиялық ерекшеліктеріне ескеруге, ... ... ... көптеген елдерінде қылмыс жасауда кінәлі немесе айыпты деп
танылған кәмелетке ... ... ... ... режимдерден
айырмашылықта болуы қабылданған. Мұның бірқатар себептері ... ... ... жас ... қарай әрекетіне
байланысты жеңілірек жауаптылықты қарастырады.
Екіншіден, қылмыс жасаған кәмелетке толмағандар ересектерге қарағанда
түзеуге оңай ... және ... ... ... ... ... жеңіл игереді.
Осыларды ескере отырып, көптеген елдердің қылмыстық заңнамаларында
қылмыстық жауаптылыққа тартудың ең ... ... ... ... ... толған азамат қылмыс жасады кінәлі аталған жағдайда қылмыстық
жазалауға емес, әлеуметтік ... ... ... ... ... қылмыстық жауаптылығы нормаларын жеке
тарауға бөліп қарастыру, қылмыстық іс-жүргізудегі ... ... ... толмағандардың жасаған қылмыстылығын және оның алдын алуды
зерттеу мынадай теориялық ... мен ... ... жасауға
негіз болады:
– Статистикалық мәліметтердің талдамасы біздің қоғамда соңғы
жылдары кәмелетке толмағандар ... ... ауыр ... ... ... ... оның
құрылымының нашарлағанын көрсетіп отыр. Қоғамдағы
әлеуметтік ... ... ... ... ... ... етек алуы кәмелетке
толмағандар қылмыстылығының жоғары деңгейде қалуы ... ... ... да мемлекет бұл
қылмыскерлікпен күресу жолын іздестіруі тиіс.
– Кәмелетке ... ... ... одан ... ... берілуі керек. Әлеуметтік сақтандыру
жүйесі соңғы ... ... ... ... ол ... тәсілдер арқылы толықтыруға ... ... ... екі ... ... кәмелетке толғандарға қолданылатын қылмыстық-құқықтық
тәсілдер ... ... ... ... ... 2) ... ... қолданылатын
қылмыстық-құқықтық тәсілдер (қылмыстық заңды насихаттау,
ресми ... ала ... ... ... ... өз
еркімен бас тартуға түрткі болу, шын өкінуге түрткі болу,
бақылауға алу).
– Кәмелетке толмағанның ... ... ... қоғамға қайшы
әрекеттер жасауына түрткі болатын немесе түрткі бола алатын
қылмыстардың қоғамға қауіптілігі жоғары, олар ... ... әсер етуі ... ... ... ... ... қарау әрбір азаматтың
қоғамдық борышы, Конституцияда бекіту жолымен оған құқықтық
форма берген ... ... ... ... жасауына түрткі болатын
қылмыстардың кейбір құрамдарының белгілері жаңа ... ... ... Және де ... ... ... қажет: қылмыскердің жәбірленушінің
кәмелетке толмағандығын «көрінеу» білуі ... ... ... ... ол кей жағдайларда тағайындалатын
қылмысты жеңілдетуге себеп болуы мүмкін.
– Кәмелетке толмағанның заң ... ... ... ... ... ... жазаны ауырлату
үкімнің ықпалдық күшін көтерер еді.
– Кәмелетке толмағандар жасаған ... ... ... ғана ... ... ... қылмыстық-
құқықтық шараларының тиімділігі артады. Сондықтан ... ... ... ... ... ... ету ата-анаға арналған құқық-тық насихатпен, ... ... ... толықтырылуы тиіс.
– Қылмыстың алдын алудың маңыздылығы ресми ... ... ... ... ... болуын талап етеді, құқық
қорғау органдарының қызметкерлерін кәмелетке толмағанның
қылмыстан өз еркімен бас тартуына және шын ... ... ... Кәмелетке толмағанның қайта қылмыс жасауына жол ... оның ... ... ... заң
актісімен реттеледі. Бұл жұмыстың тиімділігін арттыру үшін
объектіні оқыту, жұмысқа тұрғызу, ... ... ... ... ... ... ... қазіргі дағдарысты жағдайда жеткіліксіз, оны
ұйымдастыруға арнайы нормативтік ... ең ...... қолдау
керек.
Қазіргі кезде кәмелетке толмағандар қылмыстылығымен күреске ... ... ... Олардың қызметін-дегі ... ... ... сақтандыру – елдегі саяси және әлеуметтік жағдайды
тұрақтандыру, ресми және ... ... ... ... ... ... көбейту, заңдарды уағыздау;
кәмелетке толмағандарға қарсы бағытталған қылмыстардың ... ... Ол үшін мына ... жүзеге асыру керек:
1) әрбір кәмелетке толмағанмен, отбасымен нақтылай айналысып
және жалпылай да ... ... сол ... ... ... және идеологиялық
сақтандыру шараларын пайдалану;
2) Конституцияның 38-бабының 2-бөлігіндегі «балаларға, олардың
тәрбиесіне ...... ... ... және
міндеті» дегенді «Балалардың өнегелі дамуына ұқыпты қарау –
әрбір азаматтың қоғамдық ... оны бұзу ... деп ... керек.
3) ҚК-нің 63-бабындағы Жазаны ауырлататын мән-жайларды: а)
«кәмелетке толмағанмен бірлесіп қылмыс ... ... ... ... қылмыс жасау»; в) «кәмелетке
толмағанның қоғамға қайшы ... ... оның ... ... ... ... ... керек.
Қылмыскерліктің алдын алу – онымен күресетін әртүрлі мемлекеттік
институттардың ... ... ... ... Олар қолданылатын
қылмыстық-құқықтық тәсілдер, бірінші кезекте, кәмелетке толмағандардың өз
бетінше қылмыс ... ... ... ... ... ... соң
қылмыс жасауға қабілеті бар кәмелетке толмағандарға қарсы бағытталуы тиіс.
Пайдаланылған әдебиетер тізімі
Нормативті құқықтық актілер
1. Қазақстан Республикасының Конституциясы 30 тамыз 1995 ... (2007 ... мен ... ... ... Қылмыстық кодексі (2009 жылғы бірінші қаңтарға
дейінгі толықырулар мен өзгерістермен) Юрист, 2009.- 5004 ... ... ... Е. ... ... Республики Казахстан (Общая часть). Алматы,
1998.- 350б.
4. Рахметов с.М., Кулмхамбетова Б.А. ... А.А. ... ... жеті ... 2002.- ... Хрестоматия по истории государства и права зарубежных стран / под ... ... – М., 1984. ... Мельникова Э.Б. Ювенальная юстиция. – М., 1999. – ... ... ... ... ... 5. – ... 1967. – ... Российские законодательство Х-ХХ веков. Судебная ... Т.8. – ...... ... ... Х-ХХ ... ... эпохи буржуазно-
демократической революции. Т.9. – М., 1994.- 521б.
10. Еркин Абиль. История ... и ... ... Курс ... ИКФ ... 2002. – 188 ... ... Е.О. Предупреждение ... ... ... – 2005. - № 1 – 96 ... ... Д.В. Уголовное наказание несовершеннолетних: международные
стандарты и практика их применения. // Казахстанский ... ... – 2001. – №1(4). – 123 ... ... ... ... Особенная часть. Учебник для ... ... ... проф ... и ... проф. С.М. Рахметова. – Алматы, ... 2003. – 536 ... ... А.Н. ... ... ... ... Өңделген,
толықтырылған, 2-басылым. – Алматы: Жеті ... 2005. – 560 ... ... ... ... ... часть. Под. Ред. А.И. Рарога. – М.,
ИМПЭ, 2006. – 423 с.
16. Дуйсекеев Г. Особенности уголовной ... ... ... – 2004. – №6. – ... ... Н.О. ... жаза тағайындау (теория және практика
мәселелері): монография: - ... ... 2002. – ... ... к уголовному кодексу Республики Казахстан. – ... 720 ... ... Е., Рахметов С.М. Жаза: практикалық оқу құралы. Алматы:
Өркениет, 2003. – 2008б.
20. Чукмайтов Д.С. ... ... ... ... Алматы.
Баспа, 2002. – 186б.
21. Ағыбаев А.Н. Қылмыстық құқық. Жалпы бөлім. Оқулық., Алматы, Жеті ... – 275 ... ... ... Республики Казахстан. Отв. Ред. Проф. Рогов И.И.,
Баймурзин Г.И. ... ...... жеті ... 2000. – 223 ... ... Д.В. Уголовное наказание несовершеннолетних: международные
стандарты и практика их применения. // Казахстанский ... ... – 2001, – №1(4). - ... ... ... / Учебник под ред. И.В. Шмарова. – М.,
1998. – 440б.
25. Даулбаев А.К. ... ... ... ... в ... ... и практики). Алматы. 2005. – 76 б.
26. Рыбальская В.Я. ... ... с ... несовершеннолетних. –
Иркутск, 1994.- 136с.
27. Нуртаев Р.Т. Преступная неосторожность: Социологические и ... ... ... 2002. – 6 ... ... ... РК. ... часть. Учебник под ред. И.Ш. Боршашвили.,
С.М. Рахметов. Алматы, Дәнекер, 2000 – 326б.
29. Орумбаев Б.Ж. ... норм ... в ... ... 2004 – ... Закон РК от 9 июля 2004 г. №591-ІІ ЗРК «О профилактике ... ... и ... ... ... и
безпризорности» Глава 2. П.1. Ст. 14. // Казахстанская правдв. 2004, 17
июля,
31. Каиржанов Е. ... ... РК ... ...... 2007.- 131 ... Жунусов Б.Ж. уголовное право РК (Общая часть): ... ... 2006. – 112 ... ... ... Под. Ред. ... Н.Ф. ... проф. В.В.
Лунеева. – 2-ое изд., перераб. И допол. – М.: Волтерс ... 2004. – ... ... А.Н. ... ... ... ... Оқулық. Өңделген,
толықтырылған, 2-басылым. – Алматы: Жеті Жарғы, 2003. – ... ... ... ... ... ... часть: Учебник. –
Алматы: жеті Жарғы, 2003. – ... ... Л.Қ. ... ... ... ... ... 2003. – 171б.
37. Криминология: дәрістер курсы. – Астана: Дәнекер, 2005. – ... Ли А.Н. ... ... личности учащегося
общеобразовательной школы РК: Учебное пособие. – Алматы: норма-К, 2002 – 40
с.
39. Уголовное право. Особенная часть. Под. Общ. Ред. ... Л.Д. ... Л.М. ... ... С.В. ... – М., 2007. – 721 ... Уголовное право Россииской федерациию. Особенная часть. Под. Ред. И.Я.
Козаченко. – М., 2002. – 665 ... ... Под. ред. ... Н.Ф., Миньковский М. – М., 1994.
365б.
42. Антонян Ю.М. Преступная жестокость. М., 1999. – ... ... Под. Ред. ... – М., 1997. – 691с.
44. Сердюк Л.В. Наилие: криминологическое и ... ... 2002. – ... ... Е.И. ... Алматы. Жеті жарғы, 2007. – 312с.
46. Курс уголовного права. Особенная часть. Т.1 Тенденция преступности, ее
организованности, ... и опыт ... с ... /Отв. ... – М., 2006. – 712 с.
47. Уголовное право России. Особенная часть. Под. Ред. Б.В. ... 2002. – 476 ... Курс ... права. Общая часть. Т.1 Под. Ред. Н.Ф. кузнецовой, ... М., ... 2003. – 592 ... ... ... ... Курс ... Т.1 Под. Ред. А.И. Короеева.
Владивосток. 2003 – 682с.
50. Миндагулов А.Х. Личность ... ... ...... 2003. – 136 ... ... право. Особенная часть. Часть 2. Учебник в двух ... ... ... ... Н.А., ... Д.Г. ... Орехова В.В. СПб.
Издательство Санкт-петербургского университета. 2004. – 433с.
52. Орлов В.С. ... и ... М.: ... Лит. 2005. – 115с.
53. Бабаев М.М. Криминология. Учебник. – М.: Юрид. Лит. 2002. – ... Г.П. ... ... М., ... ... ... М.
2007. – 361с.
55. Уголовное право. Особенная часть. Учебник для вузов. Отв. Ред. ... З.А. ... М., ... ... ... М., 2000. ... ... Е.И. Криминология. Учебник. Алматы. Жеті Жарғы. 2005. – 285с
57. Гасилов Г.В. Криминология. М., Юрид. Лит. 2003. – ... ... Н.С. ... ... и уголовная ответственность
Издательство Ленинградского ууниверситета. – Л., 1999. – 128с.
59. Галперин И.М. Наказание: ... ... ... ...... Лит. 2001. – ... Нурымбетов А.А. Наказание. Алматы. Жеті Жарғы, 2004. – ... ... ... ... Астана, Дәнекер, 2005. – 188б.
46. Курс уголовного права. Особенная часть. Т.1 Тенденция преступности, ... ... и опыт ... с терроризмом. /Отв. ред.
А.И.Долгова. – М., 2006. 34-б.

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 83 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Кәмелетке толмағандарды жазалаудың ерекшеліктері53 бет
Кәмелетке толмағандардың қылмыстық жауаптылығы жайлы47 бет
Кәмелетке толмағандарға тағайындалатын жаза түрлері мен шектері48 бет
«Кәмелетке толмағадардың қылмыстық жауаптылығы».5 бет
Кәмелет жасқа толмағандардың қылмыстық жауаптылығы және жазалаудың теориялық мәселелері78 бет
Кәмелетке толмаған қылмыскерлердің қылмыстық жауаптылығы45 бет
Кәмелетке толмағандардың қылмыстық жауаптылығы27 бет
Кәмелетке толмағандардың қылмыстық жауаптылығы туралы20 бет
Кәмелетке толмағандардың қылмыстық жауаптылығына жалпы сипаттама.32 бет
Кәмелетке толмағандардың қылмыстық жауаптылығының жалпы сипаттамасы19 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь