"Қазақстан жерінің зерттелу тарихы"

I. Кіріспе бөлім

II. Негізгі бөлім

А) Қазақстан жері туралы қарапайым, атаулар тізімі түріндегі
деректердің жинақталуы.

Ә) Қазақстанның Ресейге қосылу кезіндегі географиялық
зерттеулер.

В) Ресей империясының боданы кезінде Қазақстан табиғатының
отарлау мақсатында тереңдете зерттелуі.

Г) Қазақстан табиғатының кеңес дәуірінде жан.жақты зерттелуі.

III. Қорытынды бөлім
Қазақстан жерінің зерттеу тарихы өте ұзақ және әріден, адам баласы мәдениеті дамуының ежелгі кезеңінен басталады. Мұның басты екі себебі бар. Біріншіден қазақ жері Еуразияның орта тұсында – Еуропа мен Азия елдерінің бір-бірімен тығыз қарым-қатынас жасаған жолдарының торабында орналасқан. Солтүстік Орал тауларымен, ал оңтүстігінде Арал, Каспий су айдындарымен шектелген жалпақ дала өңірін бойлап халықтардың талай ұлы көштері өткендігін тарихтан білеміз. Дені шығыстан батысқа қарай бағытталған бұл ұлы көші-қон Еуропаның, соның ішінде әсіресе Ресейдің тағдырына үлкен ықпал жасағаны белгілі. Қазақ жері талай ғасыр әлемдік маңызы бар құрлық керуен жолдарының үстінде жатты. Тағы осы кең «қақпа» арқылы батыс пен шығыс елдері бір-бірімен елшілік қарым-қатынас жүргізіп отырды.
Екіншіден, кең-байтақ даланы қоныстанған көшпенді ел тауар өткізетін қолайлы аймақ, ал оның жер байлығы арзан шикізат көзі ретінде әруақытта көрші назарын өзіне аударды.
Түрлі кезеңдерде Қазақстан жерін зерттеудің сипаты мен ерекшеліктері зерттеу жүргізген елдің әлеуметтік-экономикалық дәрежесіне тығыз байланысты болды. Сондықтан Қазақстанды географиялық зерттеу тарихын дәуірлеу ең алдымен жалпы тарихи дәуірлерге бөлуге негізделді. Сонымен бірге әр кезеңдегі зерттеу сипатының ерекшеліктері де есепке алынды. Осы негізде Қазақстан табиғатын зерттеу тарихи төрт дәуірге бөлуге болады.
I-дәуір Ежелгі заманнан XVIII ғ. 30-жылдарға дейінгі аралықты қамтиды.
Бұл кезеңде арнайы географиялық ғылыми-зерттеул жұмыстары жүргізілмеген, тек табиғат нысандары жайында үзік-үзік қарапайым деректер саудагерлер мен елшілердің кездейсоқ саяхаттары нәтижесінде жинақталған. Осыған орай Қазақстан табиғаты және оны жайлаған халықтар туралы алғашқы жазба деректер ежелгі Грек және Рим ғалымдарының еңбектерінде-ақ кездесе бастайды. Мәселен, Геродот(б.з.б. V ғ.) Каспий теңізінің тұйық алап екендігін, одан шығысқа қарай созылып кететін кең байтақ жазықты массагеттер мекендейтінін баяндайды. Сонымен қатар ол өз еңбегңнде тұңғыш рет Волга (Оар) және Жайық (Лик) өзендері туралы көмескі мағлұматтар келтіреді. Грек ғалымы бұл деректерді Қара теңіз маңына барып қайтқан саяхатының скифтерден естіген әңгімелерінен алған. Әрине, тікелей өз көзімен көрмегендіктен саяхатшылардың әңгңмелерінде шындық пен болжам араласып жүруі заңды құбылыс.
1. Ә.Бірмағанбетов «Қазақстанның физикалық географиясы» Алматы 2004 ж.

2. Өтемағамбетов М.М. «Қазақстанның физикалық географиясы» Алматы 1978 ж.


3. Бірмағамбетов Ә.Б. «Қазақстанның физикалық географиясы бойынша әдістемелік нұсқаулар» Алматы 1992 ж.

4. Бірмағамбетов Ә.Б. «Қазақстанның табиғатын зерттеудің негізгі кезеңдері» Алматы 2001 ж.


5. Гвоздицкий Н.А., Николаев В.М. «Қазақстанның физикалық географиясы» Алматы 1979 ж.
        
        Қазақстан Республикасының
Білім және ғылым министірлігі
Қазақ мемлекеттік қыздар ... ... ... ... ... ... зерттелу тарихы"
Орындаған: Аманбаева Н.Ж.
Тексерген: Жарбосова ... ... ... ... ... ... жері туралы қарапайым, атаулар тізімі түріндегі
деректердің жинақталуы.
Ә) Қазақстанның Ресейге қосылу кезіндегі географиялық
зерттеулер.
В) Ресей империясының боданы ... ... ... ... ... ... ... табиғатының кеңес дәуірінде жан-жақты зерттелуі.
III. Қорытынды ... ... ... ... өте ұзақ және ... адам ... дамуының ежелгі кезеңінен басталады. Мұның басты екі себебі бар.
Біріншіден қазақ жері Еуразияның орта тұсында – ... мен Азия ... ... ... ... жолдарының торабында орналасқан.
Солтүстік Орал ... ал ... ... ... су ... жалпақ дала өңірін бойлап халықтардың талай ұлы ... ... ... Дені ... батысқа қарай бағытталған бұл
ұлы ... ... ... ... әсіресе Ресейдің тағдырына үлкен ықпал
жасағаны белгілі. Қазақ жері талай ... ... ... бар ... ... ... ... Тағы осы кең «қақпа» арқылы батыс пен ... ... ... ... ... отырды.
Екіншіден, кең-байтақ даланы қоныстанған көшпенді ел тауар өткізетін
қолайлы аймақ, ал оның жер ... ... ... көзі ... ... ... ... аударды.
Түрлі кезеңдерде Қазақстан жерін зерттеудің сипаты мен ерекшеліктері
зерттеу жүргізген елдің әлеуметтік-экономикалық дәрежесіне ... ... ... ... ... зерттеу тарихын дәуірлеу ең
алдымен жалпы тарихи ... ... ... ... ... ... зерттеу сипатының ерекшеліктері де есепке алынды. Осы негізде
Қазақстан табиғатын зерттеу тарихи төрт дәуірге бөлуге болады.
I-дәуір ... ... XVIII ғ. ... ... ... кезеңде арнайы географиялық ... ... тек ... ... жайында үзік-үзік қарапайым деректер
саудагерлер мен елшілердің кездейсоқ саяхаттары ... ... орай ... ... және оны жайлаған халықтар туралы алғашқы
жазба деректер ежелгі Грек және Рим ғалымдарының ... ... ... ... V ғ.) ... ... ... алап
екендігін, одан шығысқа қарай созылып кететін кең байтақ ... ... ... Сонымен қатар ол өз еңбегңнде ... ... (Оар) және ... (Лик) ... ... ... мағлұматтар
келтіреді. Грек ғалымы бұл деректерді Қара теңіз маңына барып қайтқан
саяхатының ... ... ... ... Әрине, тікелей өз
көзімен көрмегендіктен саяхатшылардың әңгңмелерінде шындық пен ... ... ... ... ... ... теңізіне батыстағы Аракс өзені құяды деп ... ... ... ... патшасы Кирдің массагеттерге жорығын баяндайтын екінші бір
жерінде тағы да теңіздің шығыс жағасындағы Аракс өзені ... ... ... Бұл ... ... Әмударияны шатыстырған деп болжауға болады.
Қалай дегенімен ... ... ... гректерге Каспийден шығыстағы
елдер туралы көмескі болса да кейбір мағлұматтар ... ... ... ... елдер туралы неғұрлым толығырақ және шындыққа
жақын келетін деректер ежелгі Грек географы Клавдий ... (б.з. ... ... ... Ол Жайық (Даих), Жем (Рюммус), Сырдария (Яксарт)
өзендерінің атын атайды. Бірақ К Птолемей Сырдария ... ... ... ... деп ... ... ... теңізі және Арал-Каспий басеиінінің кейбір ірі
өзендері ... ... ... ... ... ... т.б. ... да кірген.
Б.з.б. II-ғасырда Қытай аса қуатты ғұн тайпалары бірлестігімен
күресте одақтастар іздеу барысында ... Азия мен ... ... ... елшілік және сауда-саттық қарым-қатынас орнатады.
Сол кездегі Қытай елшілері батыс ... ... ... сипаттаған
бірқатар мәліметтер хабарлайды.
Ол мәліметтер көбінесе халықтардың ... ... және ... ... ... ... ... рет Арал теңізі, Сырдария, Іле,
Талас,Шу өзендері, ... ... ... ... алқабына қатысты бөлігі туралы ... және дәл ... орта ... араб ... ... Бұл араб ... ... Орта Азияны қосып алғаннан кейін
қазақ жерімен іргелес елге айналуының тікелей нәтижесі болды. ... ... ... батыс бөлігі арқылы Волга ... ... және ... қатынастарын орнатуы Арал-Каспий алқабы жайындағы
мәліметтерді кеңейте түсті.
Белгілі саяхатшы ... 922 ж. ... ... және
Каспий маңы ойпатын басыпволга бойына өткен. Оған кері ... XIV ғ. ... ... барған. Бұл екі ... жол ... ... ... ... Сағыз, Жем өзендері аталған.
Араб ғалымдарының Арал-Каспий алқабы ... ... ... орын ... ... ... ... деген атпен Арал теңізінің
тұңғыш картасын жасады. Ибын-Хауқал жасаған Орта Азия ... ... Арал ... ... ... ... өзендері бейнеленген.
Идрисидің «Үлкен картасында » Каспий мен Арал теңізі бір-біріне ... ғ. ... ... ... Рим папасының өкілі Плано Картини
және Франция елшісі Вильгельм Рубрук өздері болып өткен Қазақстанның ... ... ... ... сипаттамасын берген. Олар Каспий теңізінің
тұйық алап екендігі туралы орта ғасырдың 1-жартысында ұмыт болған ... ... ... ... ... ... Тарбағатай,
Жоңғар Алатауы туралы алғашқы деректерді жариялған
Шығыс елдері туралы кейбір деректер Моңғол шапқыншылығы кезінде
жаңа ... ... ... ... шыққан саудагерлердің ... ... XIV ғ. ... ... сауда орталықтары Генуя мен
Венецияның қолында болды. Донның сағасындағы Тана қаласында Еуропаның шығыс
елдерімен бүкіл саудасы ... ... ... ... ... және Алмалық қалалары арқылы генуялықтар Қытаймен қатынас ... Осы ... жолы ... ... ... саудагерлерге басшылық
түрінде жазылған кітабында толық ... бар. Оның ... ... ... ... – ол кезде Астрахпнь мен Сарыайшықтың
арасында құрлық жолымен ... су жолы ... ... ... 1375 ж.
Италияда жасалған ... ... ... картасында» Өлі Қолтық пен
Маңғыстау түбегінің анық бейнеленуі дәлел бола алады. Картада Өлі ... ... ... ... ... көп нүктелермен белгіленген. Бұл
шығанақты құм басып бара жатқанын, оның біраз бөлігі ... ... ... ... солтүстік бөлігінің дүние ... ... ... ... осы ... ... ... жолдарының өтуінің
нәтижесі деп білу керек.
XV ғ. соңына қарай Алтын Орданың ыдырауына және ... ... ... ... ... ... ... еуропалықтар
Қазақстан мен Орта Азия арқылы Шығыс елдерімен жүретін байланысын ... орай тура XVI ғ. ... ... ... географиялық әдебиет қазақ
жері туралы деректермен толыққан жоқ.
Орта ғасырдың соңғы кезеңінде ... жері ... ... ... ... орыс мемлекетінің қолына көшті. Бұл XV ғ. ... орын ала ... орыс ... экономикалық және саяси
байланыстарының тікелей нәтижесі болды. Мұндай байланыстар Ресей ... ж.) және ... (1556 ж.) ... ... ... ... Волга мен
Жайық өзендерінің аралығын жайлаған Ноғай Ордасына да ... ... ... ... ... ... маңы халықтарының түгелдей орыс үкіметіне
бағынуы орыс-қазақ байланыстарының күрт ... ... ... ... ... жері арқылы ежелден бері Орта Азия халықтарымен сауда және
елшілік қатынастар жүргізіп келгені ... Орта Азия ... ... ... Орда ... екі ... пайдаланған. Олардың біріншісі
Астраханьнан Жайықтың төменгі ... ... ... онан әрі ... Отырарға, немесе Үргенішке қарай кететін құрлық жолы болатын.
Екіншісі – ... ... ... әрі ... ... ... пен Хиуаға шығатын жол..
XVI ғ. орыстар қазақ жерінің үлкен ... ... ... ... жинауына қолайлы жағдай туғызды. Бұл ... ... ... және оған ... ... « ... ... деп
аталатын картасынан орын алған. Өкінішке орай «Үлкен сызба» ... ... ... жоқ. Оның сызбаша сипаттамасы «Үлкен сызбаның
кітабы»/1627 ж./ ... ... ... бере ... Осы ... қарағанда «Үлкен сызба» Есіл, Ұлытау, Сарысу, Қаратауғу дейінгі
Қазақстанның аса маңызды ... ... ... өтетін бүкіл батыс бөлігі
түгелдей ... онда 50-ге жуық ... ... /өзен, көл,
тау, құм, т.б./ аты аталған. Осы ... орыс ... ... кен ... ... да ... болған. «Кітапта» Индер көлі мен
Елек өзені бойында тұз өндірілгендігі, Ұлытау төңірегінде қалайы, ... ... ... бояу кездесетіндігі айтылған.
Ресейдің қазақ және Орта Азия хандықтарымен XVI ғ. ... ... ... ... XVII ғ. онан әрі ... ... Бұл ... Батыс
Қазақстан арқылы өтетін жолдармен бірге Сібір ... ... ... ... Одан ... ... Ертіс арқылы Қытаймен және ... жиі ... ... ... ... шығысқа қарай созылып
жатқан кең ... ... XVII ғ. ... ... ... тарихшы және географ Семен Ремезовтың «Бүкіл ... және ... ... ... (1697 ж.) ... картасында көрсетіледі.
С.Ремезовтың сызбасына Қазақстанның барлық ірі ... ... ... мекендеген халықтар, қираған қала орындары т.б. ұзын ұрғасы
200-ге тарта жер-су аттары енген. Онда «Үлкен сызбаға» енбегн жаңа ... көп. Олар ... ... ... ... ... ежелгі заманнан XVIII ғ. ... ... ... ... ... ... мен Азия ... бір-бірімен
сауда және елшілік қарым-қатынасының нәтижесінде жинақталған. Қазақ жерін
зерттеудің бастапқы кезеңі ... ... ... ... ... ... Бұл ... жер бетінің көрінерлік нысындары картаға
түсіріле бастады.
II-дәуір. XVIII ғ. 30 жылдарынан XIX ғ. 60 ... ... ... ... ... ... оның ... зерттелу
тарихында да ерекше дәуір құрайды. Бұл дәуірде мұнан бұрын орын ... ... ... ... ... ... табиғат құбылыстарын
бақылау және зерттеу жұмыстарына ауысады. ... ... ... қана ... ... бірге оларға талдау жасау арнайы білімді қажет
ететінінде сөз жоқ. Соған ... енді ... ... ... елшілер, түрлі қызмет адамдарының орнына табиғат зерттеу ... ... ... ... ... ... 3 ... мақсатқа сай жұргізілді.
Олар, біріншіден әскери-барлау жұмыстары; ... ... ... қазақ жеріне кеулеп кіру және елде орыс ... ... ... ... ... жерлерді шаруашылыққа игеру. Бұл айтылғандар
Ресейдің Қазақстанды жаулап ... өз ... ... 3 кезеңіне сәйкес
келеді.
Әскери барлау жұмыстары Қазақстанның Ресейге қосылуынан әлде-
қайда бұрын ... ... XVIII ғ. бас ... бір ... ... жағынан бұрынырақ өтіп кеткенімен ... ... ... ... ... отырған дәуірге жақынырақ тұрады.
Ресей үкіметі қазақ даласына ерте кезден-ақ бүкіл Азия елдеріне
апаратын ... ... ... алғашқы сатысы деп қарады.. Орыстардың шығыс
елдеріне үмтылысы әсіресе I ... ... ... қолға алына бастады.
Ертіс бойына бекіністер салуға және ... ... ... ... ... және Оңтүстік-шығыс Қазақстанда ... ... ... ... ... экспедициялардың
нәтижесінде бір жағынан Қазақстанның жеке бөліктерінің ірі ... және ... ... ... шолу ... ... екінші
жағынан табиғат жағдайлары туралы ғылыми мәліметтер алынады.
Әскери-барлау мақсатындағы экспидициялар ... ... ... ... жиі ұйымдастырылды. Үкімет орындары мұндай
экспидицияларға әрдайым жаңа жерлерді жаулап ... және ... ... ... ретінде қарады. Сондықтан 1731 ж. Кіші жүздің ханы
Әбілқайырдан ... ... кіру ... ант ... ... елшілігіне екі геодезист офицердің қосып жіберілуін кездей
соқ ... деп ... ... жүз ханы ... ... ... ... сағасына
қала салуға орын таңдау үшін 1740-41 ж. В.Д.Галадышев пен И.Муравиннің
экспидициясы зерттеу жұмыстарымен ... ... ... ... Орсқ қамалынан Сырдарияның сағасы арқылы сипатталады. Жазбаша
есепке ... ... ... ... ... ... Арал
теңізңнің шығыс жағалауы көрсетілген.
И.Муравин мен К.Миллердің материалдарын И.Красильников Орынбор
губерниясының және оған іргелес аудандардың шолу ... шолу ... (1755). Бұл ... ... ... өзі ... түсірулермен айналысқан Жайық алқабы ұсақ өзендері мен
көлдеріне дейін егжей-тегжейлі ... ... ... ... ... ... ... т.б.). Осымен қатар олардың Орталық Қазақстанда
қатысты көптеген географиялық объектілерді табуға болады. Атап ... ... ... мен қыраттары, Есіл, Нұра, Сарысу, Шу, Торғай
өзендері және олардың ... ... ... ... экспедициялардың нәтижесінде бір жағынан
қазақстанның жеке бөліктерінің ... ірі ... ... және ... ... шолу ... ... екінші жағынан оның табиғат
жағдайлары ... ... ... ... ... ж. Академиялық
экспедициялар басталды.
Мазмұны жөнінен академиялық экспедициялар жалпы ғылыми сипатқа ие
болды: бір ... ... ... ... сонымен бірге археология,
тарих, халықтың әдет-ғұрпы және ... ... ... ... ... ішінде өте-мөте табиғат жағдайларына басты
көңіл ... ... ... ... ... ... да бір қатар аудандарын қамтыды. Әсіресе ... мен ... ... аса ... географиялық мәліметтер жиналды.
Сондай ақ экспедиция мүшелері аса бай ... ... ... Қазақстанның жазықтық бөлігінің кейбір ... ... ... ... ... ... ... ғ. соңы мен XIX ғ. басында Қазақстан табиғатын зерттеуде
әртүрлі елшілер мен әскери ... ... ... орын ... ... ... жүріп өткен жолдарының табиғат жағдайларына тыңғылықты
бақылаулар жүргізіп, өсімдіктер мен ... ... ... сияқты елшіліктер мен әскери экспедицияларға қосып жіберілген
ғалымдар мен топографтар бақылаулары да үлкен ғылыми нәтиже ... ... Орал ... ... ... екендігін
түпкілікті анықтады.
1800 ж. Т.Бурнашев пен И.Поспелов ... ... ... ... ... ... ... Саяхатшылардың жол жазбаларында осы
кзге дейін зерттеушілердің назарынан тыс қалып келген Сарыарқаның ... ... ... ... туралы кейбір деректер келтірілді.
1825-26 ж. Ф.Ф.Берг басқарған экспедицыя Э.А.Эверсманның және Бас
штабтың ... ... ... ... мен Арал ... зертеді.
XIX ғ. 30 жылдарына дейін бүкіл қазақ ... ... ... ... және ... мәліметер А.И.Левшиннің
«қырғыз-қазақ немесе қырғыз-қисақ ордалары мен далаларының сипаттамасы «
деген еңбегінде (1832 ж.) ... рет ... ... ... ... ... жаңа ... сүйеніп 1831 ж. Жасалған
«Қырғыз-қазақтарға қарасты жерлер мен Түркістанның картасы» берілген. ... жеке ... сол ... ... ... ... Онда ... территориясының Ресей қол астына бұрын ... ... ... ... ... дұрыс көрсетілсе,
шығыс бөлігін бейнелеуде бірқатар ауытқушылықтар баиқалады. Ал орталық
Қазақстан «ақ ... ... ... кеме ... ... ... ұйымдастырылған
экспедиция- ны басқару А.И.Будаковтың үлесіне тиді.
Экспедиция 1848-49 ж. Екі маусымда ... ... ... түсіріп шықты, көптеген тереңдіктерді өлшеді, теңіздің орталық
бөлігінен бұрын белгісіс ... ... ... Осы ... ... және ... өлшеулер Аралдың бірыңғай теңіздегі бірыңғай
картасын ... ... ... ... Орыс География қоғамының
жазбаларында Арал теңізінің жүиелі физикалық географиялық ... ... ... ... ... бедері жайлы ... ... ж. ... орыс ... ... ... ... Каспий
теңізінде тұңғыш арнаулы гидралогиялық және биологиялық ... ... ... ... ... бара ... жайында
қортынды жасап, теңіздің солтүстік жағалауында кеңінен ... ... ... ... енген «Бэр төбешіетерін» сипаттап жазды.
Қарастырып отырған дәуірдің соңына қарай зерттеу кешенді физикалық
географиялық сипат ала ... Бұл ... ... ... ... 1857-58 ж. ... экспедициясынан басталды.
Экспедиция маршруты ... Жем ... ... ... ... Арал ... ... маңы ойпатын, Ырғыз-Торғай алабын қамтыды.
И.Г.Борщов өзінің бұрынғы зкрттеушілер атап ... ... және ... ... жатқан жазықтар біртегіс емес,
бірнеше сатыдан тұратынын анықтады. Орал ... ... ... ... қарай биіктей беретін белесті көтеріңкі жазық, ал Торғай үстіртін-
көлі көп, дөңгелек қазан шұңқыр ретінде бөлді. Бұл ... ... ... ... ... Орал мен ... ... жағынан Сарыарқаға
қарағанда төмен жатуы негізге алғандығы ... ... ... ... ... мен ... топырақ жағдайларының ерекше орын алатынын алғашқылардың
бірі болып атап ... Ол ... ... ... ... ... ... тұзды шөл, төбешікті құм облыстарын бөлді.
Н.А.Северцовтың ... ... ... ... ... ... аймағында пермь, триас, бор, және
кейнозой шөгінді жыныстарын тауып, олардың ... ... ж. ... ... ... ... ... бөлігін
зерттеумен айналысты. Ол ғалымның табиғат ... ... ... ... бір ... ... оның ... жарып ағатын Жайық өзені табиғи
шекара құрамайды деген тұжырымы физикалық географияда озық ... ... ... ... ... ... ... таулы бөлігінде және
оған іргелес аудандарда кешенді физикалық географиялық зерттеулер кең ... ... ... ... ... ... ... зерттеулері ғылыми нәтижелері жөнінен ерекше орын алады.
А.И.Шеренк 1840-50 ж. Арналған Шығыс және оңтүстік ... ... ... ... ... сол ... геологиялық құрылысы,
орография, өсімдігі және ... ... ... ... ... ... Аса бай ... мәліметтерді қорту нәтижесінде
Жоңғар алатауы мен Балқаш-Алакөл ... ... ... Жоңғар Алатауында өсімдіктің биіктік белдеулер бойынша
таралу ... ... ж. ... Іле ... мен ... ... ... Орталық
Тянь-Шаньға өтті. Экспедицыя ... ... тау ... туралы
түсінікті түбегейлі өзгертті. Қар жиегінің биіктігі анықталып, ірі тау
мұздықтары ... ... ... ... ... Шу ... басын
Ыстық көлден алмайтын болып ... ... ... ... ... өзгеріс енгізілді. П.П.Семенов-Тян-Шанский белгілеген
Іле Алатауының солтүстік ... ... ... ... схемасы жалпы
Орта Азия мен Қазақстан тауларында ... ... ... ... берді. П.П.Семенов-Тяншанскийдің еңбектері нәтижесінде Тяньшан және
жалпы Қазақстанның Шығыс және ... ... ... аймақтарын кешенді
физикалық географиялық зерттеулердің берік ғылыми негізі қаланды.
ХІХ ғ. 50-60 ... ... мен ... ... ... ... үлкен еңбек сіңірді. Ғалым «Жоңғария очерктері», «Ыстықкөл
сапарының күнделігі», «Іле ... ... ... «Қырғыздар
туралы жазбалар» деген еңберіктерінде ХІХ ... ... ... ... ... дейін кеңінен қолданып келе жатқан
дәуірлі ... ... ... жер ... ... климатын,
өсімдігі мен жануарлар дүниесін барынша толық сипаттайды. Қазақстанның ... ... ... және шолу ... ... ... өзінің
география саласындағы еңбектерінде бірінші рет Қазақстан топономикасына
байланысты ... ... Оның ... жол ... ... мен ... ... жер-су атауларының түсініктері
берілді.
П.П.Семенов-Тян-Шанский мен ... ... ... зерттеулерін А.Ф.Голубев, М.В.Венокав, А.В.Влангали ... ... ... ХVIII ғ. ... ХІХ ғ. 60-жылдарына дейін
созылған Қазақстанның Ресейге қосылу дәуірінде ... ... ... орыс ... жаңа ... ... алу және отарға айналдыру
саясатына негізделіп жүргізілді. Ресей бодандығын алдымен қабылдаған ... ... ... ... Батыс Қазақстанның табиғат жағдайлары
жөнінен мағлұмат мол жинақталды. Тұңғыш географиялық сипаттамалар да ... ... ... ХІХ ғ. 50-60 ... ... орыс ... билігін
орнату барысында Шығыс және Оңтүстік-шығыс Қазақстан табиғатын зерттеу
мықтап қолға алынды.
Бұл дәуірде көбінесе ... ... ... ... асырылды.
Табиғат зерттеудің бұл бағыты жаңа ... ... ... ... және ... жалпылама танысу мақсатына сәйкес
келеді.
III-дәуір XIX ғ. ... ... ... ... ... ғ. 60 жылдарында Қазақстанның ұзаққа созылған Ресейге қосылу
процесі аяқталды. Бұл ... ... ... ... ... үлкен өзгеріс федализімен капитализімге өту ... ... Орыс ... ... ... ... тауар өткізетін рынок ретінде
ғана емес, сонымен бірге шикізат көзі ретінде де қарай бастады. ... ... ... ... ... ... ... пайдалы қазбаларды
іздеу, темір жол салу, егістік жер қорын кеңейту, жер беті мен жер асты су
қорларын пайдалану ... ... іс ... ... Өтке ... ... ... орнына бірінші кезекте арнаулы ... ... ... ... т.б. ... ... ... Қазақстанның түпкір-түпкірінен жіберілген геологиялық
экспедициялар пайдалы қазба кен орындарын ... ... ж. ... Оңтүстік Қазақстандағы Ленгер, Келтемашат,
Боралдай қоңыр көмір кен ... ... ... ... барлауға байланысты
Маңғыстау түбегіндегі П.Дорошин, Н.П.Барботе ... ... ... ... ж. ... пен ... Арал маңы, Қаратау,
Солтүстік Тянь-Шань, Оңтүстік Балқаш маңы, Тарбағатайда ... ... ... мәліметтер Түркістанның тұңғыш
геологиялық картасына енді. Картада бүкіл ... ... жері ... ғ. 90-жылдарында Сібір темір жолын салуға бмайланысты Солтүстік
Қазақстанға көрнекті ... ... ... ... ... ... ... Солтүстік және ішін ара
Орталық Қазақстанның геологиялық құрлысының негізгі ... ... кен ... ... т.б.) ... Сол сияқты ХХ ғ. ... ... және ... ... жол ... байланысты геологиялық, гидрогиологиялық, орографиялық т.б.
мағлұматтар алынды.
Геологиялық, ... ... ... және ... ... байланысты Қазақстанның жеке аймақтарының жер бедері
туралы деректер жинала бастады.
ХІХ ғ. соңғы кезінде Қазақстанның жеке аудандарының ... ... және ... жол желелерін жоспарлауға ... ... ... нақты деректер алына бастады.
1874 ж. А.А.Тилло орыс география қоғамының ... Арал ... ... ... ... анықтау жұмыстарымен айналысты.
Экспедиция бұрынғы өлшеулерге қарағанда бұл айырма екі еседе көп ... (74 м.). Арал ... ... дәл ... оның ... ... ... мүмкіндік берді.
ХІХ ғ. соңы мен ХХ ғ. басында Орынбор-Ташкент, Александров-Гай-
Әмударияның ... ... ... ... Семей –Верный
магистральдары бойынша нивелирлеу жұмыстары атқарылды. Дәл нивелирлеудің
нәтижесінде ... ... жеке ... ... ... қайта қарауға мәжбір етті. Л.С.Биргтің Арал проблемасына
байланысты ХХ ғ. басында ... ... ... Арал маңы ... ... аса маңызды орын алады. Ғалым Арал ... ... жел ... ... ... амфитиятыр, беткеиіндегі
қуыс, т.с.с. ркльеф формалары ... ... ... ... жел
ойыс рельеф формаларын түзуге де қатысатындығы белгілі болды (жел үру ... 1913 ж. ... ... мен ... ... ... облыстарға бөлу тәжірибесі» деген ... ... ... ... 5 геоморфологиялық облысқа жатқызды. ... ... ... ... ... ... (Қазақ) қатпарлы өлкесі,
Түркістан ойпаты. Бұларды тұңғыш ... ... ... ... Қырғыз
қатпарлы өлкесі және Түркістан ойпаты ... ... ... енді.
Қазан револютсиясына дейінгі дәуірде Қазақстан климатының сипатын
анықтайтын нақтылы ... ... ... ... ... 1857 ж. ... 1856 ж. ... орнады. Станциялар саны ХХ ғ.
басында Қоныс аудару басқармасының қызметіне байланысты ... ... ... ... саны ... қарсаңында 43-ке ғана ... ... ... өте ... ... ... ... Қазақстанның
орташа температуралардың және жауын-шашынның таралуына қарай үш климаттық
өңірге бөлді (1907). Он-ың климаттық ... ... ... ... ... болды.
Осы кезеңде А.Н.Седельниковтың « Зайсан көлі» деген ... ... ... ... ... ... және оған дейін жиналған
мағлұматтар негізінде көлге жалпы географиялық сипаттама берілді.
ХХ ғ. басында ... ... ауып ... орыс ... ... ... ... және Орталық Қазақстанның
өзендерін зерттеу жұмысы қолға алынды. Бірінші кезекте ... ... ... ірі ... және ... ... баса көңіл бөлінді. Жеке
өзендердің сипаттамасында олардың ағысының бағыты, ... ... ... ... ... деңгейінің көтерілу мөлшері,
ағынның жылдамдығы, судың түсі мен ... т.б. ... ... ... жер бетіне шығатын көздері және судың сапасы ... ... ... ... ... ... есебі
жарияланбады.
Революцияға дейінгі дәуірде Оңтүстік және ... ... ... мұз басу ... ғалымдардың назарын өзіне аудара бастады. Тянь-
Шаньда, қала берді бүкіл Орта Азия тауларында ... ... ... рет ... ... ... келген болатын. Ол Тянь-
Шаньда мұздықтардың таралуының қар жиегі биіктігімен байланысын анықтады.
Басқа таулы аймақтармен ... ... қар ... ... атап ... ... ... бірнеше
мұздықтардыашып, сипаттап жазды.
1902-04 ж. Тянь-Шань мен Жоңғар Алатауында, кейінірек ... ... ... және ... ... ... Ол
бірнеше мұздықтарды ашып, сипаттап жазды. Осы таулардағы ежелгі мұз басу
жайында көптеген мәліметтер жинады. Оған ... ... ... ... ... ... ... назарын аударған. Ал Саур мен
Тарбағатайда ежелгі мұз басу өткенін Е.П.Михаэлис анықтаған ... ... Іле ... мен ... ... мұз басу ... С.Е.Дмитриев түгелдей аралады. В.В.Резниченко
Сауыр мен Оңтүстік Алтайдың мұздықтарын зерттеді.
ХХ ғ. басында Ресейдің Азиялық бөлігіне орыс ... ... ... ... ... және ... ... зерттеу кең етек
алды.
А.И.Безсонов Жаркент пен Верный уездерінің, Семей-Верный теміржол
өңірінің топырағы мен жалпы ... ... ... Осы ... ... белдеулерін анықтады.
Топырақтанушы ғалымдар бас аяғы он жылға жетпейтін уақытта \1908-
1914\ әкімшілік ... ... уез, ... ... ... табиғат
зоналарына жататын аймақтарды жан-жақты зерттеп, ... есеп ... ... берді және ірі масштабты топырақ карталарын жасады.
Соның нәтижесінде Қазақстанның негізгі зоналық топырақ типтері және ... ... ғ. соңғ ... ... ... және ... А.Н.Краснов
Қазақстанның түрлі аудандарында өсімдік түрлерінің ... ... ... жалпы Тянь-Шань флорасының даму тарихын ғылыми ... ... ... Тянь-Шаньдағы биіктік зоналық заңдылықтары жаңа
деректермен толықтыра түсті. А.Н.Красновтың Қазақстандағы ... және ... ... сипатымен
ерекшеленді.
Революция қарсаңында В.В.Сапожников Тянь-Шаньда, Жоңғар Алатауында
және Алтайда жүргізген зерттеулерінің нәтижесінде ... ... ... заңдылықтарын ашты. Шығыс және Оңтүстік Шығыс
Қазақстанның таулы өңірінде Алтайдан Тянь-Шаньға ... ... ... ... ... бірте-бірте сібірлік сипатын жоғалтып, Түркістан, тіпті
Гималай ... ... бола ... ... ... ... екі томдық еңбегінде және алдын-ала ғылыми ... ... ... ... ... ... Қазақстанда жүргізген геоботаникалық бақылауларына
сүйеніп, шөл дала ... ... ... дала мен шөл ... ... ... ... ж. И.М.Крашенинников топырақтанушы Ф.И.Левченкомен бірге Торғай
үстіртінің солтүстік ... ... ... ... ... табиғат жағдайларының барлық компоненттерімен
тығыз байланыста қарастыруы оның зерттеулерінің ерекше географиялық сипатын
байқатады. Ғылыми ... ... ... ... ... ... Жаркөл т.б. көлдер тізбегі және Торғай мен Ырғыз ... ... ... ... ... өңірді «Ұлы көлді қазан шұңқыр» деп
атады.
1913-14 ж. ... Орал ... ... ... ... (Көшім мен
Үлкен өзенінің аралығы) ... ... ... ... ... өсімдік жамылғысын жер бедерімен және
топырақпен тығыз байлансыта қарастырды. Ол зерттеген ауданында ... ... ... ... ойыстардың, кең көлемді жалпақ ойыстардың т.б.
флорасын ажыратады.
Қорыта айтқанда, ХХ ғ. бас ... ... ... ... және ... ... ... физикалық
географиялық зерттеулерге негіз қалады.
ХІХ ғ. екінші жартысы мен ХХ ғ. ... ... ... ... ... ... ғасырдың 60-70 жылдарында зоолог және
географ Н.А.Северцов өзінің ... ... ... ... бақылауларын онан әрі жалғастырады. Ол ұзақ жылдар бойы Жайық
атырабында, Арал маңы мен Сыр ... ... маңы ... ... және ... Тянь-Шаньда зерттеулер жүргізді. Ол «Түркістан
жануарларының таулы және ... ... ... ... ... ... ... белдеулерін сипаттады, жалпы Орта Азияны зоогеографиялық
аудандастырудың негізін қалады.
Қарастырылып отырған дәуірде табиғат ... ... ... ... ... ... табиғи
аудандастыру мәселелері бастау алды. Бұл ... ... ... жоғарыда
көрсетілгендей топырақ – ... ... ... ... ... территориясында географиялық зоналар ... ... ... ... ... ... ішкі
бөлінуінің географиялық заңдылықтары зерттеле басталды. ... ... тек ... мен ... қана ... сонымен
бірге зоогеографиялық еңбектер де орын алды.
IV-дәуір XIX ғ. 60-жылдарынан 1917-жылға дейінгі уақытты ... ... ... ... жағдайлары мен табиғат ресурстарын
зерттеу сипаты әр кезеңдегі халық шаруашылығы алға ... ... ... ... ... ... табу және өндіру мәселелері
геологиялық зерттеу жұмыстарының кең өріс ... ... ... Ауыл
шаруашылығын қайта құру және жаңа жерлері игеру кезеңінде топырақ зерттеу
және ... ... ... ... Жаңа ... пайда болуы және темір жол ... ... ... жандандырды. Түрлі мелиорация шаралары гидрологиялық
зерттеулердің кеңінен қойылуын қажет етті ... ... ... ... ... ... ... зерттеулер жоспарлы түрде жүзеге асырылды.
Кеңес дәуіріндегі географиялық зерттеулердің тағы бір ерекшелігі –
зерттеу ... ... ... ... мен ... ... және ... оқу орындарының көптеп қатысуы. 30-жылдары КСРО
Ғылым Академиясының ... ... ... география бөлімінің
ұйымдастырылуы және жоғарғы оқу орындарында география факультеттерінің
ашылуы Республика территориясында ... ... ... ... ... ... туғызды.
Табиғат жағдайларын зерттеуге арнаулы ғылыми мекемелермен қатар
түрлі ғылыми қоғамдармен комитеттерде ... КСРО ... ... ... ... және ... ... зерттеу
жөніндегі айырықша комитеті 20-жылдары Кеңес Одағының түкпір-түкпіріне,
соның ішінде ... ... ... жабдықтап жіберді.
Жан-жақты зерттеу жұмыстарын жүргізу ең алдымен топографиялық
түсірулерге негізделген географиялық ... ... ... ... дәуірдегі
әскери-топографиялық карталар дәлдігі төмен болғандықтан жаңа талапқа ... олар ... ... ... ... ... бәрінен бұрын біріңғай
топографиялық түсірулер қолға ... ... бірі ... ... ... жалпы географиялық карталарды жеке ... ... ... жеке ... компоненттерінің ішінде әсіресе оның
геологиялық құрылысына айырықша көңіл ... ... ... ... Қазақстанның жеке аймақтарының стратеграфиясымен
тектоникасы анықталды.
Тың және тыңайған жерлерді ... ... ... КСРО Ғылым Академиясының кешенді экспедициясы жұмыс істеді.
Нәтижесінде Солтүстік Қазақстанның географиялық картасы жасалды және оған
түсініктеме ... ... ... ... дәуірінде Қазақстанның жеке табиғат ... ... оның ... құрылысына айрықша көңіл ... ... ... ... ... ... кен орындарын барлау жұмыстарының
барған сайын ... ... деп білу ... ... ... 30 ... 60 жылдары барлаған мыс, қроғасын және мырыш қоры бірнеше
есе, көмір мен фосфорит қоры ... ... кені мен хром қоры ... есе,
вольфрам мен молибден қоры 100 еседен ... ... өзі ... ... зерттеулерінің нәтижесінде ... ... ... мен ... анықталды.
Ол 50 жылдардан бастап арнаулы микроклиматтық зертеулерге айрықша
көңіл бөлінді. Мұндай зерттеулер орман алқаптарын жоспарлауға ... мыңы ... тың және ... ... игеру кезінде Сотүстік
Қазақстанда және Сарыақада кең көлемде жүргізілд.
Сонымен, кеңес ... ... ... бүкіл
территорияны қамтуына, әсіресе шөл және биік ... ... ... Қазақстанның климаты жан-жақты зерттелді. Жеке алғанда ... ... ... ... ... құбылыстар –
аңзақ, қуаңшылық, үсік, қарлы боран және көктайғақтың пайда болу ... ... және ... ... жолдары белгіленді, Республика
территориясы климаттық аудандарға бөлінді.
Халақ шаруашылығын қалпына келтіру ... ... ... ... ... жұмыстары онан әрі ... ... ... ... ... биік таулы
аймақтарында 1500 ден асатын мұздықтар тіркелді. Олардың жалпы ... ... ... ... ... ... 5/1-і аңғарлық мұздықтар,
қалғандары қар, ілінбе, тегіс тау бастары ... ... ... ... ... басқармасы экспедициялық зерттеулері
Республика территориясындағы көзге түсетіндей барлық өзендер мен көлдердің
бойына гидрологиялық бақылау орындарыорнатылып, оларда ... ... ... су ... ... ... ... қату мерзімі, мұздың
қалыңдығы т.б. қадағалау ұйымдастырылды.
Ұлы Отан соғысынан кейінгі жылдары ... және ... ... ... жер суаруға пайдалану және өзендерде су электор станцияларын
салу мақсатында жан-жақты зерттеулер орын алды. Осы іспеттес ... ... ... ұйымдастырылып өсімдіктер мен
жануарлардың көптеген ... ... ... ... ... жағдайлары мен ... ... жаңа ... – аэро және ... ... бастады. Ландшафт химиясы, ландшафт физикасы, медициналық
география, рекреациялық география, ... ... және ... ... ... қойылуда. Сонымен бірге географиялық зерттеулер
халық шаруашылығы қажетін өтеуге түпкілікті бет бұрғаны ... ... ... ... ... ... кезектегі мәселенің
бірі – жеке региондар бойынша географиялық болжамдар болып отыр.
Қортындылай келе ... ... ... тарихының дәуірлерге бөлініп
қарастырылуы оның сол ... ... ... ... қойған
мақсаттарымен байланыстырады.
І- дәуір Қазақ жерінің сыртқы көрінісі туралы үзік-үзік қарапайым
деректер саудагерлер мен ... ... ... нәтижесінде
жинақталса, ІІ-дәуір тарихи жағынан Қазақ жерін Ресейдің жаулап алу
мерзімімен сәйкес ... ... ... жаңа ... ... ... ... айналдыру мақсатында жүргізілген. ІІІ-дәуірде Ресей елінің
боданы болған Қазақ ... ... ... ... ... ... ... географиялық , гидрологиялық, топырақтану,
ботаникалық, зоологиялық т.б. арнаулы ғылыми экспедицмялар физикалық
география ұшін ... ... ... кеңес үкіметі жылдарында ... ... ... ... ары қарай жүйелі түрде жалғастырылып, елдің бүкіл
территориясын қамтиды.Сонымен бірге бұл ... ... ... ... де кең өріс алғанын көре аламыз.
Осылай-ша сонау ежелгі заманнан бері ... ... ... ... ... ... ... бүгінгі еліміздің география саласында қол
жеткізген жетістіктердің негізі деп білеміз.
Әдебиеттер
Ә.Бірмағанбетов «Қазақстанның физикалық географиясы» ... 2004 ... М.М. ... физикалық географиясы» Алматы 1978 ж.
Бірмағамбетов Ә.Б. «Қазақстанның физикалық географиясы бойынша әдістемелік
нұсқаулар» Алматы 1992 ж.
Бірмағамбетов Ә.Б. ... ... ... ... ... 2001 ... Н.А., Николаев В.М. «Қазақстанның физикалық географиясы» Алматы
1979 ж.

Пән: География
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 20 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Алматы қаласындағы ірі сейсмикалық қауіптер10 бет
ХVІ ғасырдағы жетісу аймағындағы Қазақ хандығының саяси жағдайы4 бет
"Қазақ жеріндегі исламның таралуы."96 бет
XVIII ғасырдың басындағы қазақ жерінің Ресей империясының құрамына қосылуының алғышарты7 бет
«Жамбыл» ЖШС жері егістік алқаптарының пішіні және көлемін қайта орналастыруын анықтау60 бет
Абайдың туылған жері7 бет
Ақмола облысы астрахан ауданы «Приишимское» жшс-нің жыртылған жерін реттестіру жобасы64 бет
БҚО Зеленов ауданының жерін есепке алу23 бет
Жоңғар мемлекетінің құрылуы және оның қазақ жеріне шапқыншылығы13 бет
Ислам діні қазақ жерінде таралуы.Ислам дінінің әлеуметтік және негізгі бағыттары17 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь