Құқықтық мемлекет туралы

КІРІСПЕ 3
1. Мемлекеттің негізгі ұғымдары мен санаттары. Құқықтың мемлекет 5
1.1.Құқықтық мемлекет 12
2. Құқықтың негізгі ұғымдарымен санаттары 13
2.1. Құқыққа түсінік беру 20
3. Құқықтық сана және құқықтық мәдениет 25
3.1. Құқықтық сананың түрлері 28
ҚОРЫТЫНДЫ 34
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР 35
Мемлекет пен құқық әлеуметтік институт, ұйым ретінде үнемі өмір сүріп келген жоқ, олар белгілері күрделене түсу арқылы біртіндеп қалыптасты. Ғылыми болжам бойынша, жер шары бұдан 4-5 миллиард, алғашқы адамдар мөлшермен 2 млн. жыл бұрын қалыптасқан. Қазақстанның аумағын ең ежелгі адамдар бұдан 1 млн. жыл бұрын қоныстана бастаған деген деректер бар. Біздің заманымыздан 40 мың жыл бұрын қазіргі замандағы адамдардың, яғни біздің ата-бабамыз деп болжалатын «ақылды адам» (хомо сапиенс-һото sapiens) қалыптасуы аяқталды. Адамзат тарихындағы алғашқы мемлекеттер біздің заманымыздан бұрынғы 4-5 мың жылдықтарда Ежелгі Египетте, Вавилонда, Үндістанда, Қытайда дүниеге келді. Сонда 35 мың жыл аралықта адам¬дар мемлекетсіз өмір сүрді деген болжам айтуға болады. Бұл дәуір ғылымда адамдардың қандық туысқандық белгілері мен бірігіп еңбек ету, өмір сүру әрекетінің негізінде, тобыр, топ болып өмір сүрген, мемлекеттің пайда болуына дейінгі аралық алғашқы қауымдық не, рулық құрылыс кезеңі деп аталады. Бұл кезеңде мем¬лекет пен құқық әлі қалыптаса қойған жоқ. Сондықтан алғашқы қауымдық не рулық құрылыс кезеңінде адамдар арасындағы қоғамдық қатынас жасы үлкендердің, туысқандардың, көсемдердің, ру, тайпа басшыларының, ақсақалдар кеңесінің беделімен, ықпалымен реттеліп отырылды. Мемлекеттің пайда болуы жайындағы екінші бір теория ол патриархалдық теория деп аталады. Теория отбасы руға, ру тайпаларға, тайпалар тайпа одағына, ал тайпалар одағы белгілі бір мемлекетке бірігіп, нәтижесінде мемлекет пайда болады деп түсіндіреді. Сондықтан мемлекет үлкен отбасы сияқты. Мемле-кет басшысы монархтың өзінің қол астындағы тұрғындарына қатынасын, отағасының отбасы мүшелерімен қатынасына ұқсас деп дәлелдейді. Патриархалдық теорияның негізін қалаушылары Аристотелъді, Конфуциді және XVIII ғасырда өмір сүрген ағылшын ойшылы Р. Фильмерді жатқызуға болады.
XVII—XVIII ғасырларда мемлекеттің пайда болуын түсіндіретін шарттар теориясы қалыптасты. Теорияның негізін қалаушылар Т. Гоббс, Дж. Локк, Ж.Ж. Руссо, Д. Дидро болды. Аталған теорияны жақтаушылардың пікірінше мемлекет халық пен оны басқарушылардың арасындағы адамдардың құқықтарын, бостандықтарын, меншігін, қауіпсіздігін қорғау, бірлікте, татулықта, бағыныштылықта тұру туралы келісімшарт жасасудың нәтижесінде пайда болды.
1. «Прокуратура туралы» Қазақстан Республикасының 1995 жыл¬ғы 21 желтоқсандағы № 2709 Заңы. Алматы: Юрист, 2005.
2. «Қазақстан Республикасының ішкі істер органдары туралы» Қазақстан Республикасының 1995 жылғы 21 желтоқсандағы № 2707 Заңы. Алматы: Юрист, 2005.
3. «Қазақстан Республикасының ұлттық қауіпсіздік органдары туралы» Қазақстан Республикасының 1995 жылғы 21 желтоқсандағы № 2710 Заңы. Алматы: Юрист, 2005.
4. «Қазақстан Республикасындағы әлеуметтік әріптестік туралы» Қазақстан Республикасының 2000 жылғы 18 желтоқсандағы № 129-И Заңы.
5. «Адвокаттық қызмет туралы» Қазақстан Республикасының 1997 жылғы 5 желтоқсандағы № 195-1 Заңы. Алматы: Юрист, 2005.
6. «Нотариат туралы» 1997 жылғы 14 шілдедегі № 155-1. Алматы: Юрист, 2005.
7. «Кәсіптік одақтар туралы» Қазақстан Республикасының 1993 жылғы 9 сәуірдегі № 2107-ХП Заңы. Алматы: Юрист, 2005.
8. «Ұжымдық еңбек даулары мен ереуілдер туралы» Қазақстан Республикасының 1996 жылғы 8 шілдедегі № 20-1 Заңы. Алматы: Юрист, 2005.
9. Айымханова Н. Қазақстан Республикасы еңбек құқығы: Оқу құралы. Алматы: Жеті жарғы, 2002.
10. Ағдарбеков Т. Құқық және мемлекет теориясы. Алматы: Болашақ баспа, 2002.
11. АғыбаевА,Н. Қылмыстық құқық. Жалпы бөлім: Оқулық. Алма¬ты: Жеті жарғы, 2001.
12. Ашитов З.О., Ашитов Б.З. Қазақстан Республикасының құқық негіздері: Оқу құралы. Алматы: Жеті жарғы, 2003.
13. Булгакова Д.А., Истаев А.Ж. Мемлекет және құқықтың жалпы тарихы: Оқу-әдістемеліқ құрал. Алматы, 2004.
14. БұғыбайД.Б. Қылмыстық құқық. Жалпы бөлім: Лекциялар курсы. Алматы: Қайнар, 2003.
15. Жаламанов Қ.Д. Мемлекет және құқық теориясы: Оқулық. Ал-маты: Жеті жарғы, 2004.
16. Маймақов Р. Қазақстан Республикасының саяси құқықтық тарихи. Алматы, 2000.
17. Наумов А.В. Қылмыстық құқығы. Жалпы бөлім: Лекциялар курсы. Астана: Фолиант, 2001.
        
        Жоспар
|КІРІСПЕ |3 ... ... ... ... мен ... Құқықтың мемлекет |5 |
| 1.1.Құқықтық мемлекет |12 ... ... ... ... санаттары |13 |
| 2.1. ... ... беру |20 ... ... сана және ... ... |25 |
| 3.1. ... ... ... |28 ... |34 ... ... |35 ... пен құқық әлеуметтік институт, ұйым ретінде үнемі өмір ... жоқ, олар ... ... түсу ... ... ... болжам бойынша, жер шары ... 4-5 ... ... ... 2 млн. жыл ... ... Қазақстанның аумағын ең ежелгі
адамдар бұдан 1 млн. жыл ... ... ... ... ... ... ... 40 мың жыл бұрын қазіргі замандағы ... ... ... деп болжалатын «ақылды адам» (хомо сапиенс-һото sapiens)
қалыптасуы аяқталды. Адамзат тарихындағы ... ... ... ... 4-5 мың ... ... ... Вавилонда,
Үндістанда, Қытайда дүниеге келді. Сонда 35 мың жыл ... ... өмір ... деген болжам айтуға болады. Бұл дәуір ... ... ... ... мен ... еңбек ету, өмір сүру
әрекетінің негізінде, тобыр, топ ... өмір ... ... ... ... аралық алғашқы қауымдық не, рулық құрылыс кезеңі деп
аталады. Бұл кезеңде мемлекет пен ... әлі ... ... жоқ. ... қауымдық не рулық құрылыс кезеңінде адамдар арасындағы қоғамдық
қатынас жасы ... ... ... ру, ... ... ... беделімен, ықпалымен реттеліп отырылды.
Мемлекеттің пайда ... ... ... бір ... ол ... теория
деп аталады. Теория отбасы руға, ру тайпаларға, тайпалар тайпа одағына, ал
тайпалар одағы белгілі бір ... ... ... ... ... деп ... Сондықтан мемлекет үлкен отбасы сияқты. Мемлекет
басшысы монархтың ... қол ... ... қатынасын, отағасының
отбасы мүшелерімен қатынасына ұқсас деп дәлелдейді. Патриархалдық теорияның
негізін қалаушылары Аристотелъді, Конфуциді және XVIII ... өмір ... ... Р. Фильмерді жатқызуға болады.
XVII—XVIII ғасырларда мемлекеттің пайда болуын түсіндіретін шарттар
теориясы қалыптасты. Теорияның негізін қалаушылар Т. ... Дж. ... ... Д. ... ... Аталған теорияны жақтаушылардың пікірінше мемлекет
халық пен оны ... ... ... ... ... қауіпсіздігін қорғау, бірлікте, татулықта,
бағыныштылықта тұру ... ... ... нәтижесінде пайда болды.
Маркстік теория бойынша мемлекет қоғамдық еңбек бөлінісінің,
отбасының, жеке ... және ... ... ... ... болды дейді. Маркстік теория оның негізін қалаған неміс
ойшылдары К. ... Ф. ... ... табы ... В.И. ... КВ. ... ... байланысты. Зорлық,
күштеу теориясы бойынша мемлекет өзінің ... ... ... ... тұрғындарды бір орталыққа біріктіру мақсатында ... ... ... сөйтіп күштеудің, ... ... ... Бұнымен қоса мемлекеттің сыртқы жаулап алушығының
барысында, яғни күшті бір ... ... ... бір ... ... ұйымды өзіне күштеп бағындырудың барысында мемлекет пайда болды
деген пікір де осы ... ... бір ... ... Аталған
теорияның көрнекті өкілдері Е. Дюринг, К. Каутский, Л. Гумплович.
1 Мемлекеттің негізгі ұғымдары мен ... ... ... болу ... ... ... қажеттіліктерді
қанағаттандырудан туындайтын іс-әрекеттерінің сан түрге ... және ... ... ... не іс-әрекетгің осындай сан-салаға таралуы қоғамдағы
адамдар арасындағы еңбек бөлінісіне, кәсіптің ... ... ... дағдының, әдеттің, ептіліктің, іскерліктің,
шеберліктің, машықтылықтың жетілуіне әкелді. ... ... ... бір түрімен айналысатын адамдардың үлкен топтары қалыптаса бастады
(аңшылар, малшылар, егіншілер, қолөнершілер т.б.). ... ... ... ... ұлғая түсіп, қоғам барынша күрделеніп оны
басқаруды қалыптастырудың қажеттілігі туды. ... ... ... жеке ... бай мен кедей сияқты таптардың қалыптасуы,
көшпеліліктен отырықшылыққа ауысу, аумақтың анықталуы сияқты ... ... болу ... ... ... ... әлеуметтік
факторлармен қоса мемлекеттің пайда болуының демографиялық, ... ... ... ... т.б. ... ... Жер шарындағы елдердің табиғи-жағрапиялық, мәдени, діни, салт пен
сана, дәстүрлерінің ерекшеліктеріне байланысты ... ... ... ... ... Осындай мемлекеттің қалыптасуының үш
жолы қалыптасты:
1) шығыстық жал;
2) батыстық жал және
3) ... ... ... ... ... ... ... мүшелерін,
тұрғындарды сумен қамтамасыз етуге арналған жұмыстарды ұйымдастыруға
бағытталған қажеттіліктен ... ... ... ... қауымдық
құрылыстың ыдырау кезеңінде ірі су ... ... ... ... құру, құрғақшылықпен күресу, дамбалар салу, ... ... ... ірі де ... ... ... ... керек болды.
Бұндай аса ауыр жұмысты іске асыру ... ... ... ... ... келмейтін еді. Міне осы күрделі істерді жүзеге асыру
үшін арнаулы басқару аппараты қажет болды. Ол ... ... ... ... ... Шығыс елдеріндегі мемлекеттердің қалыптасу
себептеріне:
- ірі ирригациялық жүйелерді салу;
— оны іске асыру үшін ... ... ... ... ... ... жұмыстарды бір орталықтан басқару жатады.
Батыс елдерінде мемлекет алғашқы қауымдық қоғамның ... ... ... ... және ... қалыптасуы нәтижесінде
пайда болды. Мемлекеттің пайда болуының аралас жолы ... ... ерте ... ... ... өткен елдерге тән.
Мемлекеттің пайда болуы жайындағы теориялар. Мемлекеттің ... ... ... ең ... бірі ... ... Теология дегеніміз құдайды, алланы танитын ғылым, ілім. Аталған
теорияның негізін қалаушылардың қатарына ортағасырлық ... ... Фома ... сияқты қудайтанушыларды жатқызуға болады.
Теологиялық теория мемлекетті, мақсаты мен мәні жер бетіңде «құдай
патшалығындағы сияқты» тәртіп пен үйлесімділік, ... ... ... ... ... ... ... деп қарастырады. Биліктің барлығы
құдайдан тарайды. Құдай жер бетіндегі ... ... ... ... ... де ... Ал құдай жаратқан жаратылыстың сыры
секілді мемлекеттің де мәнін түсіну мүмкін емес. ... ... ... билікке және мемлекетке шүбә ... ... ... ... ... ... теория өзінен-өзі қиялдың барысында
пайда бола қойған жоқ. Оның ... ... ... бар. ... ... ... ең алғашқы мемлекеттер діни сипатта болып оны
басқаруға діни қызметкерлер — ... ... ... ... негізі оның беделін нығайтып, шешіміне міндеттілік берді. Мысалы
ежелгі Вавилон патшасы Хаммурапидің ... ... ... ... патша билігі құдайдан деп көрсетілген. Жалпы, биліктің құдайдан
тарағаны ... ... ... ... ... ... ... бір-бірімен араласуға ... ... ... ... ... ... ... үрдістердің, қасиеттердің нәтижесінде пайда
болған деген пікір айтатын ... ... ... ... Оның ... өкілдерінің бірі орыс заңтанушысы Л.И. Петражицкий
болды.
Мемлекет ұғымы, мәні, ... ... ... ... Құқықтық мемлекет. Ғылымға «мемлекет» ... ... ... ... ... ... ... енгізген. Оған дейін
мемлекет деген ұғымның орнына «республика», «корольдық», «қалалық ... ... ... ... ... «өктемдік», «үстемдік», «ат
төбеліндей билік» деген сияқты әр түрлі атаулар ... ... мәні оның ... мен ... ... ... ... көрінеді. Мемлекеттің қоғамдағы саяси партиялар,
қоғамдық бірлестіктер, ұйымдар мен ... ... ... ... бар. ... ... мемлекеттің аумағының болуы,
мемлекеттің халқының болуы, мемлекеттік ... ... ... ... ... пен заңдардың барлығы, салық пен салықтық
жүйенің болуы жатады.
а. Кез келген мемлекеттің өзінің белгілі бір аумағы ... ... сол ... ... ... ... және осы
аумақтың көлемінде мемлекеттің билігі таралып іске асырылады. Тек ... ... ... да ... келісім арқылы көрсетілген шеңберде
болмаса, бір мемлекеттің аумағында екінші мемлекеттің билігі жүрмейді.
ә. Мемлекеттің екінші бір белгісі ол ... ... ... ... ... болатын себебі ол, сол мемлекеттің халқы атынан
оның аумағында тұратын елдің, ... ... ... ... ... ... билік пен басқару органдары, ... ... ... Тек мемлекет қана сот, прокуратура, ішкі ... ... ... ... ... мен ... ... билікті іске асырады.
б. Халықаралық құқық теориясына сәйкес мемлекеттің ең ... бірі сол ... ... ... ... ... ... өзінің аумағында тұратын адамдардың арасындағы қоғамдық
қатынастарды құқық, заң арқылы реттеу үшін, сол халыққа арналған ... ... ... ... ... ... актілер
халықтың барлық топтарына ортақ және міңдетті түрде орындалуға, сақталуға
және іске асырылуға тиіс.
в. Мемлекеттің ... бір ... ол ... ... мемлекеттің ішкі және сыртқы істерді атқарудағы ... ... ... үш ... ... ... мемлекеттің бүкіл аумағына, халқына тарайтын ... ... ... ... ... үстемдігі; екіншіден, мемлекет
органдарының бірыңғай жүйесін құрайтын мемлекеттік биліктің ... ... ... өз ... өз еркімен шешуге құқығы бар
биліктің тәуелсіздігі.
г. Мемлекеттің тағы бір белгісі ол ... ... ... құқық пен мемлекеттің ажырамас, тығыз байланысы. Кез келген ... ... ... ... бір құқықтық нормативті актілерді қабылдау
арқылы іске асырады. Құқық пен заңды сол мемлекеттің өзі қабылдап бекітеді
және олар сол ... ... ... ... ... тәртіп пен тұрақтылықты, қауіпсіздікті қамтамасыз ету үшін қажет.
д. Мемлекеттің негізгі белгілерінің тағы бірі сол мемлекетте салық пен
салық жүйесінің ... ... ... ... — мемлекеттік
аппаратты, қызметкерлерді ұстауға, қоғамның басқа ... ... ... ... ... ... табысының бір бөлігі. Мемлекет халықтан салық алып оны мемлекеттік
аппаратты ұстауға, ... ... ... ... ... ... ... орындау қабілеттілігі көп жағдайда мемлекеттік
биліктің ең жоғарғы органдарының ұйымдастырылуына, құрылымына, ... ... ... ... ... ... жұмысын,
қалыптасуын, өзара қызметтерін, міндеттерін, құзырларын ұйымдастыру, бөлу
теориялық қана емес, практикалық маңызға ие болады. ... ... бір ... не ... бір ... ... ... керісінше әр
түрлі мемлекеттік органдардың арасында бөлініп атқарылуы мүмкін. ... ... ... ... ... байланысты болады.
Мемлекеттің басқару нысаны дегеніміз - мемлекеттік ... ... ... ... ... өкілеттік сәйкестігі.
Елдегі жоғарғы ... ... пен ... ... іске ... ... басқарылу нысандарына қарай монархиялық жат
республикалық болып екі түрге ... ... ... елдегі жоғарғы
мемлекеттік билік мұрагерлік арқылы ... өмір ... дара ... Монархиялық мемлекет өз кезегінде абсолюттік, ... ... ... ... бірнеше түрге жіктеледі. Абсолюттік
монархияда мемлекеттік билік биліктің заң шығарушы, ... және ... ... үш ... бір ... ... қолына шоғырландырылады
жөне соның тікелей араласуымен, қадағалауымен, бақылауымен, келісімімен,
рұқсатымен іске ... ... ... ... ... бар: монархтың мемлекеттік ... ... ... ... тармағының монархтың қолына шоғырлануы; монархтың билігін
шектейтін белгілі бір өкілетті органның болмауы; ішкі және сыртқы ... өзі ... ... ... іске ... ... халықтың араласу құқығы шеңберінің шектеулілігі; қоғам тарапынан
жоғарғы билік органдарын бақылау механизмінің жоқтығы.
Бүгінгі таңда абсолюттік монархия ... ... ... елдерінде
бар. Мысалы олардың қатарына Оман сұлтандығын, біршама өзгерген ... ... ... Сауд ... ... Араб ... сақталған. Конституциялық және парламенттік монархтда
монархтың билігі конституциямен не ... ... ... ... ... ... пайда болып дамыған. Республиканың
алғашқы белгілері б.з.б. ІҮ-ІІІ мың жылдықтарда Ежелгі ... ... ... Республика мемлекеттік биліктің ... ... ... ... беруі арқылы белгілі бір мерзімге ... ... ... ... ... басқару нысанының негізгі
белгілері төмендегідей: мемлекет басшысы мен мемлекеттік биліктің ең
жоғарғы ... ... ... мемлекеттегі органдар мен
лауазымды қызметтердің өмір бойы ... ... бір ... сайлануы;
мемлекеттің жоғарғы органдарын сайлайтындықтан олар халықтың атынан сөйлеу,
әрекет жасау құқығына ие болады және осы ... ... ... көзі халық деп мойындалады; мемлекеттік биліктің заң ... ... ... және сот билігі болып үш тармаққа бөлініп ... ... ... жат аралас басқару сияқты
түрлері болады. Президенттік ... ... ... рет 1787 ... ... ... ... Президенттік республиканың негізгі
белгілері: Мемлекеттің басшысы Президенттің ... ... ... ... ... ... Мемлекет басшысы Президент бір мезгілде атқарушы
биліктің басшысы болып саналады; ... ... заң ... ... ... жөне сот ... сияқты үш тармаққа міндетті түрде ... ... ... ... және мемлекеттік билікті атқарушы
органдардың арасындағы қарым-қатынас тежемелік және тепе-теңдік жүйесі мен
қағидасына ... ... ... ... ... қалыптастыратындықтан ол Президент алдында жауапты.
Парламенттік басқару барысында бүкіл халықтық жолмен ... рөлі мен ... ... ... ... ... ... жоғары. Үкімет Парламент депутаттарының сайлауымен қалыптасады
және Парламент сенімі арқылы елді ... іске ... ... ... ... Парламент алдында жауапты. Парламенттік ... ... ... ... ... ... анық ... шығарушы және атқарушы биліктің ынтымақтасып әрекет жасау тәртібі
сақталады. ... ... ... ... ... ... көп ... заң шығарушы және атқару биліктерінің тепе-теңдігін
қамтамасыз етеді; парламент сайлауында жеңіске ... және ... ... ие ... ... не ... ... одағы үкіметті
қалыптастыратындықтан ол парламент алдында жауапты; Мемлекет басшысы
Президента ... ... ... ... үкімет басшысын
тағайындауға құқығы бар. Елді, халықты басқару ыңғайлы болу үшін мемлекет
аумағы ... ... ... ... ... ... округ, штат, губерния т.б.
сияқты әкімшілік құрылымдарға бөлінеді. Аталған құрылымдарда ... ... ... Олар мемлекет билігін іске асырып жергілікті
тұрғындарды басқарады. ... ... ... және ... арасындағы биліктік өкілеттілікті бөлу, мемлекеттің ... ... ... ... анықтайтын биліктің аумақтық ұйымдасуы
мемлекеттің құрылым ... деп ... ... ... орай ... федеративті, конфедеративті болып келеді. Бүгінгі
таңда дүние жүзінде көп ... ... ... ... ... ол ... басқару нысаны не болмаса унитарлы
мемлекеттер деп атауға болады. ... ... өз ... ... аудан,
қала, облыс, аймақ т.б. секілді әр түрлі ... ... ... ... ... болмайды. Унитарлы Мемлекеттің негізгі
белгілеріне: ... ... ... ... ... бүкіл
мемлекет аумағына тарайтын, жалпы елге ортақ заң шығару (өкілетті), атқару
және сот ... ... ... ... ... ... әрекет
жасайтын құқық және ақша жүйелерінің ... ... ... ... ... ... ... жердегі ауыл, аудан, қала,
облыс, аймақ т.б. сияқты әкімшілік бірлестіктер ... ... ... заңдық мәртебеде болады; бүкіл унитарлы мемлекеттің аумағына ортақ,
барлық әкімшілік ... ... ... ... ... Сонымен
унитарлы мемлекет деп өз ішінде салыстырмалы саяси ... жоқ ... ... ... тұтас мемлекетті айтамыз.
Жер шарының 1 млрд-тан астам адамы мекендейтін 24 елінде ... ... ... қатарына АҚШ, Канада, ... ... ... ... Бразилия, Аргентина, Мексика, Венесуэла,
Индия, Пакистан, Нигерия, Малайзия, Біріккен Араб ... ... ... Югославия мемлекеттері т.б. жатады. Федеративті мемлекет —
орталық пен жергілікті жердегі ... ... ... ... ... билік нысаны мен ... ... ... ... ... бірлестіктерден құралған тұтас
одақтас мемлекет. Жоғарыда айтылғандай, ... ... ... карым-
қатынастар билік, коғам және жеке адам ... ... ... ... ... ... сипаты мен ... сол ... өмір ... ... ... ... (тәртіптің) тұрпаттарына
тікелей байланысты болады. Сондықтан ... ... ... ... ... ... іске ... амал-айла, әдіс, тәсілдерінің
жиынтығы. Мемлекеттік биліктің іске ... ... орай ... ... жеке адам ... ... ... анықталады. Осы тұрғыдан
қарағанда саяси режимнің тұрпатына қарай ... ... ... емес (тоталитарлы, авторитарлы режімдер) және демократиялық
(президенттік, парламенттік) болып екі ... ... ... ... ... аударғанда «толық», «тұтас» деген мағына
береді. Сонда тоталитарлықтың барысында бүкіл қоғам мен жеке адам ... жағы ... ... ... ... ... Бір
сөзбен айтсақ, барлығы мемлекет үшін, барлығы ... ... ... мемлекеттен тыс ешнәрсе болмауы тиіс, ... ... ... ... ... ... ... шоқтығы.
Тоталитаризмнің сталинизм, гитлеризм, фашизм деген сияқты түрлері ... ... ... ғылымында тоталитаризмнің төмендегідей бірнеше
белгілері көрсетіледі: бір ғана ... ... бір ... бұқаралық ақпарат құралдарына мемлекеттін үстемдігі; экономиканы
басқару мен бақылаудың орталықтанған жүйесі; жаппай саяси қуғын-сүргін.
Авторитаризм көп жағдайда тоталитаризмнен демократияға ... ... ... Сондықтан авторитаризм тұсында ... ... ... ... ... бұқаралық ақпарат
құралдарына мемлекеттен тыс үстемдіктің ... ... ... өзгерістер
қалыптаса бастайды.
Мемлекеттік билікті, оның қызметтері мен міндеттерін іске асыру үшін
белгілі бір механизм қалыптасады. ... ... мен ... ... мемлекеттік органдар жүйесін мемлекет механизмі дейміз.
Мемлекет механизмі төмендегідей бөлшектерден тұрады: ... ... ... мекемелер; мемлекеттік кәсіпорын; ақша-қаржы қоры.
Мемлекет бүкіл қоғамдық қатынастарды реттеуге және ... ... ... тән ... ... атқарады. Мемлекеттің қызметі
дегеніміз оның мәні мен табиғаты көрінетін іс-әрекетінің ... ... ... қоғамға, қоршаған ортаға, әлеуметтік топтарға, жеке
адамдарға немесе ... ... ... ... ... әлеуметтік, құқықтық, мәдени-тәрбиелік, саяси, табиғатты
қорғау, әскери, ... ... ... ... т.б. жатады.
Мемлекеттің қызметтері бірнеше топтамаларға бөлінеді. Мысалы мемлекет
қызметінің ... ... олар ... және ... уақыт жағынан
тұрақты, уақытша, кеңістіктегі әрекетіне байланысты: жалпы мемлекеттік
(жалпы ұлттық) және ... ... ... ... ... саласына
байланысты: ішкі және сыртқы болып бөлінеді.
Мемлекеттік қызметтері — мәні мен ... ... ... ... ... ... ... қоғамға, қоршаған
ортаға, әлеуметтік топтарға, тұлғаларға, басқа мемлекеттерге ... әр ... ... ... ... ... және ... мемлекеттік ықпал жасау құралдарын шартты түрде
құқықтық және ұйымдастырушылық деп екіге бөлуге болады. Мемлекет ... ... іске ... ... шығару, құқық қолдану және құқық
қорғау ... ... ... ... ... ... актілерді
санкциялау, жасау, қабылдау, ескілерінің күшін жою сияқты мемлекеттің іс-
әрекетінен көрінеді. Мемлекеттің ... ... ... ... ... ... ... іске асыруды қамтамасыз етуге
бағытталған ... ... ... ... ... ... ... кесімдердің дұрыс орындалуын және сақталуын қадағалау, бақылау
және құқық бұзушыға мәжбүрлілік ... ... ... ... асырылады.
Мемлекет қызметінің ұйымдастырылу арқылы жүзеге асырылу нысаны не
әдісі тұрғындардың іс-әрекетінің жағдайына ... ... ... ... ... ... ұлттық, жергілікті деңгейлердегі маңызы бар
істерді жүзеге асыру үшін ... ... ... ... әр түрлі саяси шешімдер, бағдарламалар қабылданады.
Аталғандардан басқа да мемлекет ... ... ... ... ... іске ... ... түсінік беру, құқық белгілеу, ... ... үкім ... жаза ... қауіпсіздікті сақтау,
қылмыспен күрес, ... ... ... ... ... ... ... экономикалық, әлеуметтік, құқықтық мәдени-тәрбиелік,
саяси, табиғатты қорғау, сыртқы істерді жүргізу, қорғану т. б.
1.1.Құқықтық ... ... ... ... ... ... керек деген
пікірлер ерте дүниеден бері ... ... ... пікірлер Еуропадағы
ХҮII-ХҮIII ғасырлардағы абсолюттік монархияның күшеюі кезеңінде құқықтық
мемлекеттің ... ... ... Бұл ... ... ... құқықтары мен бостандықтарын басты мұрат ... ... ... ... ... ... ең ... бірі адамның меншік құқығы. Белгілі ... яғни ... иесі болу ... бостандығының, еркіндігінің,
тәуелсіздігінің көкжиегін ... Өмір ... ... ... ... табиғи құқықтарының бірі өмір суру құқығы. ... тек қана ... өмір ... мен жеке ... ... ... ... бақытты тұратындай өмір сүру, әр адам өз өмірінің шын мәніндегі
қожасы болатындай, өзінің өмірдегі мақсаты мен ... өз ... ... ... мен ... ... құқықтарының бірі ол бостандық, еркіндік құқығы. ... ... ... ... ... ... ... үкімінсіз бас
бостандығынан айыруға не шектеуге, заңсыз мәжбүрлеуге құқығы жоқ.
Мемлекеттің барлық типтеріне тән ортақ ... ... ... ... тән ... ... ... мемлекетте адам мен азаматтың құқықтары ... ... мен ... ... ... Бұл ... адам мен жеке ... белгілі бір еркіндік шеңберін мойындап, ол
аумаққа қол сұқпауға тырысады. Яғни мемлекет ... ... ... оған ... ... тыйым салынады» деғен қағиданы
ұстанады. ... хат ... ... ... ... жүріп тұру, көшіп-
қону еркіндігі, жеке басына қол сұқпау т.б. адам мен азаматтың құқықтары
мен бостандықтарына ... қол ... ... Тек қана заңда белгіленген
ерекше жағдайларда ғана аталған шаралар құқық аясында жүргізілуі мүмкін.
Екіншіден, адам мен азаматтың құқықтары, ... ... пен ... ... ... ... ... негізделеді. Халықтың
егемендігі дегеніміз, халықтың мемлекеттік биліктің қайнар көзі болып
табылуында. Сондықтан мемлекеттің ең ... ... мен ... ... дауыс беруі арқылы құрылады. ... ... ... ... ... ... ... лауазым мен ... ... ... барысында
қалыптасады.
Үшіншіден, адам мен азаматтың құқықтары мен бостандықтарын қорғау мен
қамтамасыз етудің құралы ... ... заң ... ... және сот
билігі сияқты тармақтарға бөлініп атқарылуы. Егер ... ... ... ... бір орталықтанып кетсе не бір адамның, ... ... ... шоғырланған жағдайда адам мен азаматтың ... ... ... ... болар еді.
Төртіншіден, құқықтық мемлекет өмірдің барлық саласында құқықтың үстем
болуымен сипатталады. Мемлекетгік органдар мен қызметкерлердің, лауазымды
адамдардың және де ... жеке ... ... ... негізделген жағдайда құқықтық мемлекеттің құрылымы беки түседі.
Азаматтарға «тыйым салынбағанның барлығын жасауға ... ... ... ... ... ... туады.
Бесіншіден, мемлекет пен жеке тұлғаның өзара жауапкершілігі нығаяды.
Жеке тұлға ... ... ... ... ... ... те өз тарапынан адам мен азаматтың құқықтары, бостандықтары
бұзылмай сақталуын, олардың ... ... ... ... ... ... міндеттерінің атқарылуын қадағалайды, бақылайды.
Осы аталған қарым-қатынастар тек қана құқықтың, заңдардың ... ... ... құқықтық мемлекет дегеніміз адамның мемлекетпен және басқа
адамдармен қарым-қатынасы барысында ... ... ... кепілдік берілуі арқылы мемлекеттің биліктік ықпалы шектелетін,
мемлекет пен жеке адам арасындағы құқыққа негізделген байланыстың тәсілі.
2. Құқықтың негізгі ... мен ... - ... ... ... ... ... бекітіп,
қамтамасыз ететін, жалпыға міндетті, формальды анықталған заңдық нормалар
жүйесі.
«Құқықты кім ... және ол ... ... ... ... ... жауап
беруге талпынудан құқықтың мәні білінеді. Құқықтың мәнін түсіндірудің екі
жолы қалыптасқан: таптық, жалпы ... ... ... мәні - ... ... ... басым, үстем болып отырған таптың еркі деп
түсіну. Құқықтың жалпы ... мәні - ... ... ... ... ... отырған және адамдардың барлық топтарының еркі
деп түсіндіру.
Құқықтың белгілері жалпы және ... ... екі ... бөлінеді.
Құқықтың жалпы белгісіне ең алдымен оның әлеуметтік-тарихи табиғаты ... ... ... бір ... ... нақты бір қоғамдық қатынастардың
жемісі. ... ... ... нормативтілігі, жүйелілігі, жалпы
міндеттілік сипаты, формальды айқындылығы, ... бір ... ... бір ... еместігі, мемлекетпен байланыстылығы.
Құқықтың нормативтілігі дегеніміз рұқсат берудің, тыйым салудың және
міндеттеудің ... ... ... ... ... ... көлемін
бекіту. Құқық тек қана қарапайым нормалардың жиынтығы емес, керісінше бір-
бірімен тұтас байланыстағы мінез-құлық ережелерінің жиынтық ... ... ... ... басқа заңдар мен құқықтық нормалар баптары қарама-
қайшы келмейтін ... ... ... ... құрайтын байланысты
құқықтың жүйелілігі деп айтамыз.
Құқықтың жалпы ... ... оның ... ... ... мүшелері еріктерімен сақтап, орындауға ... ... ... ... нормативтік құқықтық актілерінде
бекітіледі, яғни формальды түрде айқындалады. Құқықтық ... ... ... іске ... және ... ... рет жосықтылықпен реттелуі құқықтың рәсімділігі деп ... тек бір ғана ... ... адамдардың үлкен топтарының, халықтың,
ұлттың, тұрғындардың ортақ мүдделерін іске ... ... ... оның ... ... ... нормалары бір сәттік емес, керісінше өзінің күшін жойғанша
үнемі күшінде болатындығы ... бір ... емес ... ... ... белгілеп, айқындайтындықтан, ол тек қана мемлекетпен тығыз
байланыста болады.
Жалпыға міндетті, заңдық маңыз берілген, мемлекеттен ... ... ... ... ... ... көрінетін нормалардың жиынтығы
құқықтың дерек (қайнар) көздері деп аталады. Құқықтың ... ... ... ... айыра білу керек. Біріншіден, құқықтың
көздері әрқашан құқықтық нысан түрінде инститталған, ал құқық ... ... ... ... ... нәтижесі. Екіншіден, адамдардың мінез-құлығын
құқықтың нысанына сіңген құқық ережелері анықтайды, ... ... ... ... ... ... ... көздері көрсетіледі: құқықтық дәстүр; нормативтік кесім; соттық
үлгі; шарт ... ... ... сот ... ... ... доктрина. Құқықтың ең алғашқы тарихи қайнар кездерінің бірі бұл
құқықтық дәстүр, адамдардың ... ... ... ... ... ... ... қамтамасыз етілетін, мінез-құлық
ережелерінің жиынтығын құқықтық дәстүр деп атаймыз. ... ... ... ... ғана ... ... ие болады. Себебі дәстүр ... ... ... ... ... айналады.
Құқықтың қайнар көздерінің тағы бірі доктрина болып табылады. Доктрина
деген сөз ілім, ... ... не ... ... ... білімдер
жүйесі деген мағына береді. Мысалы діни доктринаға сүйеніп біршама қоғамдық
қатынастар ... ... ие бола ... ... ... ... ... шариғаттың көмегімен кейбір отбасы-некелік, мүліктік және де
басқа даулар қаралып шешілген. ... ... ... ... шешім заң деп есептелген.
Құқықтың қайнар көзіне келесі бір құқықтық іске өнеге болатын құқықтық
үлгі де жатады. Құқықтық үлгінің ... және ... ... екі ... ... ... немесе сол дәрежедегі ... ... ... істерді қарағанда өнеге болатын соттың белгілі бір іс ... ... ... ... үлгі деп ... ... ... істерді
қарағанда өнеге болатын әкімшілік органның немесе әкімшілік соттың белгілі
бір іс бойынша қабылдаған шешімі ... ... үлгі деп ... көп ... ... ... көздерінің бірі, мінез-құлықтың жалпы
міндетті ережесі, мемлекеттің органдары жасаған не бекіткен ресми ... ... ... ... ... ... ... акт — референдумда қабылданған не уәкілетті орган
немесе ... ... ... ... ... ... олардың қолданылуын өзгертетін, тоқтататын ... ... ... ... ... ... ... Нормативтік құқықтық
актілер негізгі және туынды актілер болып бөлінеді. Нормативтік құқықтық
актілердің негізгі түрлеріне ... ... ... ... ... кодекстер, заңдар;
2) Қазақстан Республикасы Президентінің Конституциялық Заң күші ... ... ... Президентінің Заң күші бар жарлықтары;
Қазақстан Республикасы Президентінің өзге де ... ... ... ... ... мен оның палаталарының
нормативтік қаулылары;
4) Қазақстан Республикасы ... ... ... ... ... ... Кеңесінің, жоғарғы Сотының
және ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының министрлері мен өзге де ... ... ... нормативтік құқықтық бұйрықтары;
7) орталық мемлекеттік органдардың нормативтік құқықтық ... ... ... ... ... басшыларының
нормативтік құқықтық бұйрықтары;
8) мәслихаттардың нормативтік құқықтық шешімдері, ... ... ... әкімдердің нормативтіқ құқықтық шешімдері.
Нормативтік құқықтық актілердің туынды түрлеріне мыналар жатады:
1) регламент - ... да бір ... ... мен оның ... ... ішкі ... ... нормативтік құқықтық акт;
2) ереже - қандай да бір мемлекеттік органның немесе оның құрылымдық
бөлімшесінің мәртебесі мен ... ... ... ... ... ... да бір қызмет түрін ұйымдастыру және жүзеге асыру
тәртібін белгілейтін нормативтік құқықтық акт;
4) нұсқаулық - ... ... ... ... да ... ... ... көрсететін нормативтік құқықтық акт.
Туынды түрлердегі нормативтік құқықтық актілер негізгі түрлердегі
нормативтік ... ... ... ... ... ... ... бір тұтастық құрайды. Туынды түрдегі нормативтік құқықтық актінің
нормативтік құқықтық актілер сатысында алатын орны негізгі түрдегі ... ... ... ... мен Қазақстан Республикасының Президенті не
тікелей бағынатын және есеп беретін мемлекеттік органдардың ... ... ... ... қаржыландырылатын, әкім
уәкілеттік берген жергілікті атқарушы ... ... ... ... құқығы жоқ. Мемлекеттік органдар мен лауазымды адамдар
қабылдайтын жеке қолданылатын құқықтық актілер нормативтік құқықтық актілер
болып ... ... ... ... ішінде заңдық күші жағынан
ең жоғары тұрған Қазақстан Республикасы Конституциясы қалған нормативтік
құқықтық ... заң ... ... мынадай төмендей беретін
деңгейлерге сәйкес болады:
1) Конституцияға өзгерістер мен толықтырулар енгізетін заңдар;
2) Қазақстан Республикасының ... ... мен ... Президентінің Конституциялық заң күші бар Жарлықтары;
2-1) Қазақстан Республикасының Кодекстері;
3) Қазақстан Республикасының Заңдары, сондай-ақ Қазақстан Республикасы
Президентінің Заң күші бар ... ... ... ... мен оның ... қаулылары;
5) Қазақстан Республикасы Президентінің нормативтік жарлықтары;
6) Қазақстан Республикасы Үкіметінің нормативтік қаулылары;
7) Қазақстан Республикасының ... мен ... ... өзге де ... нормативтік құқықтық бұйрықтары, орталық
мемлекеттік органдардың нормативтік ... ... және ... ... ... комиссиясының нормативтік қаулылары;
7-1) орталық мемлекеттік органдар ... ... ... ... ... нормативтік құқықтық шешімдері, әкімдіктердің
нормативтік құқықтық қаулылары, әкімдердің нормативтік ... ... ... ... құқықтық актілердің әрқайсысы жоғары
деңгейдегі нормативтік құқықтық актілерге қайшы келмеуге тиіс.
Қазақстан ... ... ... Қазақстан
Республикасы Жоғарғы Сотының нормативтік ... ... ... ... ... ... нормативтік құқықтық
шешімдері, әкімдіктердің нормативтік құқықтық қаулылары мен әкімдерінің
нормативтік ... ... ... ... Республикасының
Конституциясымен және жергілікті мемлекеттік басқару ... заң ... ... ... ... нормативтік қаулылары
тек Қазақстан Республикасының Конституциясына ғана негізделеді және барлық
өзге нормативтік құқықтық актілер оларға қайшы ... тиіс ... ... ... ... ... ... оларды күшіне енгізу
туралы актілерде өзгеше айтылмаса, барлық ... ... ... ... ... ... ... құқықтық актілерді қолдану
үшін қандай да болсын қосымша нұсқаулар талап етілмейді. Егер ... ... ... оның ... да бір ... нормасы қосымша
нормативтік құқықтық акт ... ... ... онда ... ... және ... нормативтік құқықтық актіге сәйкес қолданылады.
Қосымша нормативтік құқықтық акт қабылданғанға дейін ... ... ... келген нормативтік құқықтық актілер қолданылады.
Нормативтік-құқықтық актілердің бірі ... ... ... ... ... ... құқықтық нормалар біріктіріліп,
жүйеге келтірілген заң. Қазақстан Республикасының кодекстері:
1) бюджеттік;
2) ... ... іс ... ... ... ... жер;
8) орман;
9) салық;
10) кеден;
11) көлік;
12) еңбек;
13) қылмыстық жазаларды ... ... ... жауапкершілікке тартуға байланысты;
15) қылмыстық жауапкершілікке тартуға байланысты;
16) қылмыстық іс жүргізу сияқты біртектес қоғамдық қатынастарды реттеу
мақсатында қабылданады.
Өзінің заңдық күші және ... ... ... ... ... актілердің бірі заңдар. Заңдар-белгіленген тәртіппен
қабылданған нормативтік құқықтық актілердің ... Заң - ... ... ... ... Парламенті және Қазақстан
Республикасының Президенті қабылдайтын нормативтік құқықтық акт. Заң ... ... ... күші жағынан ... ... ... ... ... ... ... келмей соның
аясында, шеңберінде әрекет жасайды. Заңдық күші ... ... ... ... заңдар және қатардағы ... ... ... ... ... ... және оған ... заңдар
жатады. Конституциялық заңдар қоғамдық құрылыстың басты қағидаларын
анықтайтындықтан олар ... мен ... ... ... ... қамтиды. Сондықтан конституциялық заңдар басқа ... ... ... ... табылады. Конституциялық заң дегеніміз Конституцияда
көзделген мәселелер бойынша ... әр ... ... ... ... ... ... көпшілік дауысымен қабылданатын заң.
Органикалық заңдар құқықтың қайнар көзі ретінде Батыс Еуропа ... ... ... ... ... ... органдарының іс-әрекетін
реттейді және олардың қабылдануы аталған елдердің ... ... ... ... заң шығарушы органдары немесе
елдердің президенттері қабылдайды.
Нормативтік-құқықтық актілер қатарына ... ... ... актілер де жатады. Заңға тәуелді нормативтік құқықтық актілер заң
актілері болып табылмайтын, Қазақстан Республикасының Конституциясы мен ... ... және ... ... үшін ... өзге де
нормативтік құқықтық актілер. Заңға тәуелді нормативтік ... ... ... келмеуі қажет және олар заңдардың орындалуы үшін ... ... ... ... ... ... Қазақстанның бүкіл аумағында орындалуға міндетті болып табылатын
Республика ... ... ... және өкімдері;
2) күнделікті өмірдің өзекті мәселелері бойынша қабылданған Үкіметтің
қаулысы мен ... ... ... ... ... ... ... нұсқаулары;
4) жергілікті әкімшілік басшыларының ... ... ... бөлшектерінің ұйымдастырылу және өзара байланысу тәртібін
көрсететін ішкі ... ... ... деп атаймыз. Құқық жүйесі
төмендегідей бөлшектерден тұрады:
1) құқық салаларынан (конституциялық, әкімшілік, азаматтық, қылмыстық,
экологиялық, іс ... ... ... ... (сайлау институты, меншік институты,
қылмыстық жауапкершілік пен жазадан босату институты т.б.);
3) ... ... ... ... санкция).
Құқық салалары - өзінің сипаты жағынан бірдей болып табылатын қоғамдық
қатынастарды реттейтін құқықтық нормалардың барынша іріленген ... ... ... ... бір саласының шеңберіндегі
нормалардың жиынтығы.
Құқық нормасы (құқықтық ...... ... ... көп ... ... арналған және нормативтік реттелген
ахуал шеңберінде барлық тұлғаларға қолданылатын жалпыға міндетті ... ... ... іске ... ... ... құқыққа түсінік беру,
құқықтық қатынас, құқықтық тәртіп, ... ... ... ... ... ... қарым-қатынасын реттейді. Құқықтың
қоғамдағы адамдардың қатынасын реттеуі қызметі құқықтық ... ... ... мен ... ... іс-әрекетіне енген жағдайда
толық орындалады. Құқық адамдардың ... ... ... ... іске
асырылады. Сонымен құқықтың іске ... деп ... ... ... мен ... заңды мінез-құлықтарында заңды
міндеттердің орындалуы арқылы құқықтың нормаларының өмірге ... ... іске ... ... ... мінез-құлық, әрекет жатады,
ал теріс мінез-құлық құқықтың талаптарын бұзушылық болып ... ... ... ... ... заңға сәйкес мінез-құлық тыйым
салынған, міндеттейтін, ... ... ... үшке бөлінеді.
Құқық теориясында құқықтың іске асырылуының ... ... ... ... пайдалану сияқты үш формасы (нысаны) көресетіледі. Құқықтың
іске асырылуының аталған тура формаларына құқықтық реттеудің ... ... және ... беру ... үш ... ... келеді. Құқықты бұзбау,
құқықты орындау, құқықты пайдаланулардың құқықтың іске ... ... ... себебі, оларды құқықтың субъектілері мемлекеттің
көмегіне жүгінбей-ақ, өздерінің құқыққа, заңға ... ... ... Егер де ... ... ... қарым-қатынастарда
құқықтың іске асырылуы мүмкін болмаған жағдайда, оған мемлекеттің араласу
қажеттілігі туады. Бұл жағдайда құқықтың іске ... ... ... ерекше формасы туындайды. Құқықты биліктік өкілеттілігі бар органдар
мен лауазымды тұлғалар, құқық қорғау органдары, құқық ... ... ... да ... ... Азаматтар тек өздерінің, жақындарының
өміріне, ... ... ... ... ... ... қорғаныс
көлемінде ғана басқалардың теріс мінез-құлығына белсенді қарсылық ... ... ... ... ... қолдануға құқықтары жоқ.
Сонымен, құқық қолдану дегеніміз өмірдің ... ... ... ... ... құқық нормалары талаптарын қолдануды іске
асыру жөніндегі мемлекеттік құзыретті органдардың ... ... ... ... мәжбүр ету, тұлғаға күш қолдану
нысанында болуы мүмкін. ... ... ... сүйеніп, құқық
бұзушылыққа қарсы қолданылады. Осы мақсатта құқық қорғау органдары құқық
қолдану ... ... ... ... үрдісі төмендегідей үш сатыдан
тұрады:
1) істің жағдайына байланысты фактілерді анықтау;
2) істің заңды негізін анықтау;
3) істі шешу.
2.1. Құқыққа түсінік ... ... ... нормаларында белгіленген ... ... заң ... ... мәнін айқындамай, өз
құқықтары мен заңды міндеттерін іске асырулары ... ... ... ... мәні мен ... ... құқықты іске асыру, құқық
шығару және құқықты қолдану мүмкін емес. Құқық нормасында ... ... ... ... ... түсінік беру деп атаймыз. Мемлекет
органдарының, лауазымды ... ... ... ... практиктердің, ғалымдардың құқық нормасының мазмұнын, заң шығарушының
еркін айқындауға ... ... ... ... ... дейміз.
Құқыққа түсінік берудің мақсаты заңды дәл, бір үлгідегі түсіну мен
қолдану. Құқыққа ... беру - ... ... және басқаға түсіндіру
сияқты екі сатыдан тұрады.
Құқықтық норманың мәні мен мазмұнын ... бір ... ... ... қолданушының өзі үшін түсіну, ұғыну үрдісін өзіне
түсіндіру дейміз.
Құқықтық норманың, мемлекеттің ... ... ... ... ... ... түсіндіру дейміз. Түсінік беріліп ... ... бір ... дәл қолданылуын қамтамасыз ету және бұлыңғырлық
пен қателіктерге жол бермеу құқықты басқаға түсіндірудің мақсаты ... ... ... құқықты басқаға түсіндіруге Қазақстан Республикасы
Жоғарғы Соты Пленумының, Конституциялық Кеңестің құқықтары бар. ... ... ... ... ... бейресми, қарапайым, кәсіби
сияқты түрлерібар.
Құқыққа түсінік берудің ... ... ... ... ... арнайы-заңдық, құдайлық (теологиялық)
т.б. түрлері жатады. Адамдардың ... мен ... ... ... ... ... ... қарым-қатынастардың әр түрлері
қалыптасады. Аталған қоғамдық қатынастар моральдың, діннің, дәстүрдің, әдет-
ғұрыптың нормаларымен ... және ... ... ... ... қоғамдық қатынастар құқықтық формаға (нысанға) ие
болады. Сонымен құқық қоғамдық қатынастарды реттей ... ... ... ... ... өркениетті, болжауға
болатындай жаңа ... ... ... ... ... ... барысында құқық бір субъектілерді әр түрлі құқық өкілеттілігімен
(құқық беру, рұқсат беру,) басқаларын міндеттермен (міндеттеу, тыйым салу)
қамтамасыз ету ... ... ... ... ... ... ... болғанда мемлекеттік-биліктік сипаттағы мәжбүрлеу шараларымен
қамтамасыз етілетін, субъективтік құқықтары мен заңды ... бар, ... ... қоғамдық қатынасқа қатынасушылардың арасындағы
тұрақты ... ... ... ... қатынастар қоғамдық
қатынастарға жатады, керісінше кез-келген ... ... ... бола ... ... ... ... өзіндік ерекше
белгісі бар қоғамдық қатынастар кіреді. Құқықтық қатынастардың ... ... ... айырылатын өзіндік бірнеше ерекшеліктері
бар.
Біріншіден, құқықтық ... ... ... қатынас. Бұл
қатынастар құқықтың негізінде пайда болады, тоқтатылады және өзгертіледі.
Құқықтық нормалар құқықтық ... ... ... ... мен ... ... құқықтық қатынастың өзгеруінің
салдарын, осы құқықтық қатынас саласындағы заңдардың ... ... ... ... анықтайды.
Екіншіден, құқықтық қатынас екі жақты сипатта болады. Бұндай екі жақты
байланыс бір жақтың құқықтық өкілеттілік, екінші жақтың ... ... ... екі ... да ... бір ... пен міндеттері болуы
мүмкін. Мысалы сату алу шарты бойынша сатып алушы ... ... ... ... сол ... ... төлеуге міндетті болса, сатушы ақшаны алуға құқылы
және ... ... ... беруге міндетті.
Үшіншіден, құқықтық қатынастың өзіндік идеологиялық және еріктік
сипаттары бар. ... ... тууы және ... ... сана ... асырылады. Ал құқықтық сана қоғам дамуының белгілі бір сәтінде қандай
да бір қоғамдық қатынастың және оның ... ... ... ... Бұл ... ... идеологиялық сипаты болы
табылады. Мысалы қазіргі таңда Қазақстан қоғамы үшін қоғамдық қатынастар
саласының аса ... күн ... ... ... ие болып
отырған қатынас ол құқықтық ... ... Оның ... құқықтық
санадан көрінеді және оған мемлекеттің өзі де, көпшілік те мән беріп отыр.
Құқықтық қатынастың тууына ... ... ... жеткіліксіз. Ол
үшін жақтардың, тараптардың мінез-құлығынан көрінетін еркі ... ... ... ... ... ... ... жақтың оны сатып алуға деген
ниеттері болмаса, сауда-саттық құқықтық қатынасы тумайды.
Төртіншіден, құқықтық ... ... ... ... ... мен ... ... қалыптасуының не тууы мүмкін
болуы үшін, олардың құқықтың субъектісі бола алу қабілеті, яғни, ... ... ... ... ... ... ... құқықтарының іске
асырылуы, заңды міндеттерінің орындалуы, қажет болған жағдайда мемлекеттің
мәжбүрлеумен шарасы қолданылады.
Алтыншыдан, құқықтық қатынас, ... ... бір ... оған ... өзара құқықтар мен міндеттермен байланысы,
ол нақты бір әлеуметтік ортаның жемісі. Мысалы ... ... ... ... сол ... ... дүниеге келуімен не болмаса
баланы асырап алумен байланысты пайда болады.
Құқықтық қатынастың субъектілері өзара ... ... және ... ... ... Осындай субъективті құқықтар мен ... ... ... ... қатынастың субъектілеріне жатады.
Құқықтық қатынастың субъектілеріне: жеке ... ... ... ... ... бөлімдер жатады. Құқықтық қатынастын субъектілері болу
үшін, олар құқықтық субъектілікке, (құқықтық әрекет қабілеттілігіне) ие
болуы қажет. ... ... үш ... ... ... ... ... қабілеттілігі;
3) деликт қабілеттілігі.
Субъектінің құқық қабілеттілігі заңды түрде бекітілген құқыққа ие бола
алу және міндеттерді ... алу ... ... ... ... ... ресми тіркеуден өткеннен кейін пайда болып, ... ... ... ... ... ... пайда болады. Ал, егер
мұрагер беруші қайтыс болған жағдайда, іште қалған бала мұрагер бола ... іште ... ... ... ... ол ... ... пайда
болады. Жеке тұлғалардың құқық қабілеттілігі олар ... ... сот ... ... ... кетті деп мойындалғанда
тоқталады. Егер ... ... ... ол ... бір жыл бойы
деректер болмаса, ... ... ... ... сот оны хабар-ошарсыз
кетті деп тануы мүмкін. Құқық қабілеттілігі тұлғадан бөлінбейді және ... жас, ... ... ... ... ... ... адамдар үшін тең дәрежеде мойындалады, басқа ... ... ... ... ... ... қабілет, нақты бір тұлғаға
тән болып келетін құқықтық субъеқтіліқтен ... ... ... ие ... - ... ... ие болудың алғы
шарты болып табылады.
Әрекет ... ... ... ... ... құқықты алу
және іске асыру, міндеттерді орындай алу ... ... ... ... қабілеттілігі жоқ, жартылай, толық емес, толық,
шектелген ... ... ... ... ... бұндай түрлері
адамның жасына байланысты бөлінеді.
6 жасқа дейінгі балалардың әрекет ... жоқ деп ... ... ... 6-14 ... ... ... тән. Олар ұсақ
тұрмыстық мәні бар, пайда ... ... ... ... ... ... міндетті ресми тіркеуді талап етпейтін мәмілелерді жасауға,
өздерінің жеке қажеттіліктерін қанағаттандыруға ... ... ... ... ... емес ... қабілеттілігі 14—18 жастағы
азаматтар үшін мойындалады. Олардың әрекет қабілеттілігінің шеңбері 6-14
жасқа ... ... ... ... ... 14—18 жастағы
азаматтар өздерінің оқу ақысы, еңбек ақысы ... ... өз ... авторлық құқықты алуға, кассаға ақша ... ... ... бар. Жеке ... ... ... қабілеттілігі 18 жасқа, яғни
кәмелетке толған кезде пайда ... ... ... ... ... ішімдікке, нашақорлыққа салынып, өзін-өзі ұстай алмайтын
азаматтарға қолданылады.
Құқықтық ... ... алғы ... ... ... ... табылады.
Құқық нормалары, құқықтық қатынастың пайда болуын, өзгеруін, тоқтатылуын
байланыстыратын өмірдің ... ... ... ... бір ... ... әр түрлі заңды фактілердің жиынтығын
заңдық құрам деп атайды. Заңды фактілер: заңды ... және ... ... екі ... ... Заңды оқиға адамдардың еркінен тыс қалыптасатын
мән-жайлар мен құбылыстарды қамтитын заңды ... ... ... ... ... қалыптасатын заңды фактілер. Құқықтық нормалардың
талабына ... ... ... құқыққа (заңға) саймінез-құлық және теріс
мінез-құлық болып екіге бөлінеді.
Құқықтар мен міндеттердің ... ... ... ... ... ... мінез-құлық заңға сай әрекет деп танылады. Заңдық
бағытына ... ... ... әрекет: даралық (жекелік) акт, заңды қылық
(әрекет) және өндірістік және ... ... бар, ... ... ... нәтижелі әрекет сияқты үш топтамадан тұрады.
Құқық нормалары ерікті бағыттағы сипатымен нәтиже ... ... ... құқыққа сәйкес әрекетті даралық (жекелік) акті
дейміз. Бұл жерде, азаматтық-құқықтық, жеке әкімшілік және іс ... ... ... еркі бағытталып отырғандықтан, құқықтық салдар
туып отыр. ... ... ... ... не бағытталмағанына
қарамастан, құқық нормалары заңды салдарларды, еріктің ... ... ... ... ... әрекетті заңды қылық (әрекет)
дейміз. Бұл ... ... ... ... ... ... ... оның тікелей әрекет фактісімен байланыстырылады. Заң актілерін
жасаған тұлғаның еркі бағытталып отырғандыктан, құқықтық салдар туып отыр.
Құқық ... ... ... бір ... объективтік істің
барысында пайда болатын құқықтық салдарды байланыстыратын әрекетті құқықтық
нәтижелі әрекет дейміз. Мысалы еңбек ... ... ... ... ... жұмыстары кіреді.
Құқық нормаларының талабына қайшы келетін, субъективті құқыққа нұқсан
келтіретін, заңдық мінддеттермен сәйкеспейтін, ерікті әрекетті теріс қылық
дейміз.
Құқықтық қатынастың ... ... ... ... ... ... қатынастар;
3) азаматтық құқықтық қатынастар т.б. жатады.
Құқықтың азаматтардың, құқық ... ... ... ... мен ... ... дәрежеде сіңгені, оның ... мен ... ... Адам мен ... жеке ... ... мемлекет пен мемлекет арасындағы өзара байлыныстардың реттелуі,
тәртіптелуі ... ... ... ... ... құқыққа деген
қатынастың жалпы қағидасын білдіреді. ... ... ... ... ... ... ... жеке адамдардың кұқықтық
актілердің талаптарын бұлжытпай сақтауға, ... ... ... ... ... заңдылық деп атаймыз.
Мемлекет органдарының, лауазымды ... жеке ... ... ... ... талаптарын бұлжытпай сақтауына,
орындауына қол жеткізу барынша күрделі мәселе. Сондықтан, құқық ... ... ... адамдардың күнделікті өміріне, тұрмысына,
әдетіне, әрекетіне сіңуі «құқықтық ... ... ... ... ... құқықтық тәртіп заң мен құқық әрекетінің, оның талаптарын
бұлжытпай, дәл орындаудың ... ... ... ... тығыз
байланысты. Өз кезегінде заңдылық құқықтық тәртіп орнатудың шарты болып
табылады. Құқықтық тәртіп, қоғамдық ... ... ... ... көрсетеді. Бұндай тәртіптілікке құқық нормалары
талаптарының орындалуы және ... ... ... нәтижесінде қол жеткізіледі. Сонымен, құқықтық тәртіп дегеніміз
құқық пен ... ... ... ... ... тәртіптелуінің және
ұйымдастыруының қалпы.
Құқық бұзушылық. Қоғамдық пайдалы, кұқыққа (заңға) сәйкес әрекеттің
баламасы теріс қылық ... ... ... қылық құқықпен қорғалатын
мүдделер мен құндылыққа, қоғамға ... ... ... ... ... ... зияндылығымен ерекшеленеді. Осындай
қоғамдық қатынастарға, ... ... ... мемлекеттік
құрылысқа қарсы жасалатын теріс қылықтар ... ... деп ... ... ... ... не қоғамдық мәжбүрлеу шарасы
қолданылатын, ... ... ... ... адам ... ... қауіпті,
құқыққа қарсы, айыпты әрекетті (әрекет немесе ... ... деп ... ... ... жауапкершіліктің ерекше түрі және
қоғам өмірінің әр саласында ... ... ... ... ... ... құқыққа қарсы әрекетінің алдын алу, оған жол
бермеудің құралы. Сондықтан құқық бұзған ... ... ... оған жағымсыз салдары бар, мемлекеттік ықпал ету шаралары
қолданылады. ... ... ... ... ... адамға
белгілі мөлшерде тиісті шара қолданудың барысында, ... және ... зиян ... ... ... ... дегеніміз
құқыққа қарсы жасаған әрекеті үшін құқық бұзушыға қолданылатын, белгілі бір
мүліктік және жеке сипаттағы зиян ... ... ... ... жауапкершіліктің түрлеріне: қылмыстық ... ... ... ... материалды, азаматтық құқықтық, іс
жүргізушілік құқықтық түрлері жатады.
3. ... сана және ... ... ... ... адамдардың айырмашьшығы — олардың еркі мен
санасының болуында. Сана, елестету, қабылдау, ... ... ... көмегімен адамдар бір-бірімен қоғамдық қатынастарға барады.
Қоршаған орта, дүние тек қана адамның санасында бейнеленіп қана ... ... ... мен ... ... ... ... ұшырайды.
Сондықтан адамның айналадағы шындыққа деген құндылық ... ... ... ... сана ... ... ... формаларына құқық, мораль, ғылым, өнер, идеология,
дін т.б. жатады. ... ... ... формалары қоршаған ортаның қыр-
сырын өзінше танып, сол ортаға, ... ... ... қатынасын
қалыптастырады. Мысалы діннің қоғамдық ... ... ... ... ол ... ... ... құбылыстарын діни жолмен не
құдайдың атымен байланыстырып ... сана да ... ... бір ... бола отырып құқықтық
құбылыстар мен үрдістерді ұғына отырып, ... ... ... ... қоғамдық пайдалы және қоғамдық зиянды әрекеттер байқалады, сондықтан
құқық өзіне тиісті белгілі бір қатынасты қалыптастырады. ... ... ... ... ... яғни ... ... құқықтың орнын, маңызын
ұғынып, бағалап, құқықтың нормаларын мойындауға, оған бағынуға бейімділігін
білдіреді. Керісінше, құқықтың қоғамдағы маңызын жоққа шығару, оның ... ... ... ... ... тырысқан көзқарастар да
болады.
Құқық әуел баста әлеуметтік құбылыс және қоршаған ортаның ... ... ... ... әділеттілік ұғымына негізделген
құқықтық нормалар, ... ... ... барып қалыптасады.
Әділеттілік деген бұл жерде бостандық, ... және ... ... деп ... ... ... дамуының объективті қажеттіліктерін
бейнелей отырып ... сана ... ... көзі болып табылады.
Құқықтық сана адамдардың өздерінің түрлі қажеттіліктері мен мүдделерін
қоғамда белгілі бір тәртіп ... ... іске ... ... ... жасайды. Сөйтіп, құқықтық сана адамның мінез-құлығының
себепкері бола ... ... әсер ... ... нормалардың іске
асырылуының маңызды құралына айналады.
Құқықтық сана тұлғаның, топтардың ... ... ... ... ... әрекет етіп отырған ... ... ... оны ... не ... ... ... құралы ретінде
көрінеді. Сондықтан, құқық пен құқықтық сананың арасында өзара ... бар. ... ... ... ... ... сананың
ең маңызды элементтерінің бірі олардын ... ... ... құндылықты құқықтық бағыттар қалыптасқан ... ... ... ... ... ... және жағымсыз бағаның негізінде
жүйе болып бірігеді. Құқықтық қондырымдар сенім жүйесіне айналып, тұлғаның
көңіл-күй, ... ... ... ... ... ... ... ретінде құндылықты құқықты бағыттар, ... ... ... бір жағдайдағы әрекеттік реакциясының құқыққа
(заңға) сәйкес не теріс қылықтық әрекетіне итермелейді. ... ... ... ... ... байланысты қалыптасқан құндылық пен
қатынасқа негізделген. Солардың ішіндегі ең бастылары: әрекет жасаушы құқық
пен заңдарға қатынас, сонымен бірге ... ... ... ... құқықтық мінез-құлығына және оның сыртқы көрінісі ... ... не ... ... ... жағымды не жағымсыз қатынас; ағымдағы
құқық шығарушылық және құқық қорғау органдарының ... ... ... мінез-құлығын бағалау.
Сонымен, құқықтық сана дегеніміз қоғамның, тұлғаның, құқық пен
құқықтық құбылыстарға, осылай ... ... ... ... ... қатынасын білдіретін бір-бірімен байланысты мұраттың, теорияның,
елестетутің, сезімнің, көңіл-күйдің жиынтығы. ... ... ... ... ықпал ететін құқықтық құндылық бағыттар тек қана
экономикалық емес сонымен бірге мәдени, ... ... ... олардың өзіндік даму заңдылықтары бар. Құқықтық сананың белгілері:
құқықтық сана, ... ... ... және ... мүдделер
құқықтық болып ұғынылатын, қоғамдық сананың ерекше ... ... етіп ... және ... тілегіндегі құқыққа деген қатынасын
білдіретін мұраттар, ... ... ... ... ... мазмұнын құрайды; құқықтық сана өткен шақтағы, осы ... ... ... арманындағы, тілегіндегі құқықтық тәртіпке,
құқыққа деген ... ... ... ... жалпы жүйесін жасай отырып, құқықтық сана құқықтық дерек
көзі бола ... ... ... ... құқықтың субъектілері; құқықтық
сана адамдардың тілегін, қызмет етуші ... ... тән ... ... ... ... ... тікелей ішкі себебі
ретінде көрінеді. Өмір ... ... ... ... ... ... оның ... бейнесі ретінде құқықтық сана қоғамда белгілі қызметтер
атқарады. Құқықтық ... ... ... бірі оның ... ... мәні кұқықтық сана құқықтық шындықты ... ... ... ... Ол білімдер біртіндеп ұғым, санаттар, қағидаттар,
анықтамалар ретінде қалыптасады.
Құқықтық сана құқықтық шындықты бейнелеп қана ... ... ... ... шындыққа деген бағалау мен ... ... ... ... не баға беру ... ... құбылыстарына деген эмоциялық қатынасты білдіреді. Бағалау ... беру өмір ... ... ... ... сынай отырып, оны өзгертуге
деген тілектердің қалыптасуына әкеледі. Солардың ішінде ... бір ... ... ... ... ... ... өзгерістер маңызды
болады. Құқықтық сананың бағалау не баға беру ... жеке ... ... ... ... ... ... қабілетін,
бейімін және сол бағалауға сәйкес әрекет етуге деген дайындығын ... ... ... ... ... ... ... құқыққа сәйкес не теріс қылық түрінде көрінетін жеке тұлғаның мінез-
құлық реакциясын ... Жеке ... ... ... оның құқықтық бағдарының бағытына, яғни оның нақты бір жағдайдағы
мінез-құлығын анықтайтын ... ... ... ... ... ... ... дүниеге көзқарастың маңызды
түрпішіндерінің бірі ретінде, жалпы теориялық әдіспен қатар, құқық ... ... ... ... оқытады. Құқықтың құрылымы құқықтық
психология және құқықтық идеология ... екі ... ... психология қоғамның, ұжымның құқыққа ... ... ... әдеттердің, эмоцияның, ойлай берудің, көңіл-
күйдің жиынтығы. Бұлар адамдардың күнделікті ... ... ... Құқықтық психологияның мазмұны адамның құқыққа, заң актілеріне,
мемлетке ... ... ... ... Бұндай психогиялық
реакция белгілі бір ... ... ... шекті рұқсат беру сияқты
құқықтық құбылыстарға ризашылық не риза еместік ... ... ... ... құбылыстар деген кенеттен, ... ... ... ... құқықтық психологиямен негізделген эмоциялық
қатынас құқықтың қалыптасуында және іске асырылуында барынша ... ... ... ... ... ... ... қабылдау барысында
олардың мазмұны салт-сана, дәстүр, ... ... ... ... ... ... ... құрайтын адамдардың
психологиялық үрдістері және қасиеттерімен санаспауға болмайды. Әйтпегенде
қабылданған нормативтік ... ... ... ... алмайды. Сондықтан
өңделетін, қабылданатын құқықтық нормативтік актілер тұрғындардың құқықтық
психологиясының мазмұнына қайшы келмеу ... ... жеке ... ... ... ... құқыққа
деген ұғынылған қатынасын білдіретін құқықтық идеялардың, теориялардың,
қағидаттардың жүйесі. Құқықтық ... ... ... ... ... іске ... құқықты мақсатты және
тұтастай, тереңірек ұғынатын сипатта болады. Құқықтық психологияда құқықтық
шындықтың эмоциялық-сезімдік жақтары ... ... ... ... мәні мен мазмұнын анықтауға ... ... ... бұндай
тұжырымдамалық ұғынуға тырысу доктриналарда, ... ... ... ... ... ... ... топ, тап, саяси
партия, ұлт сияқты ... ... ... ... Ол ... ... ... араласуының негізі бола алады. ... ... ... ережесі» құқықтық идеологиямен анықталады. Осындай құқықтық
идеологияға, демократия, адам мен ... ... ... ... ... ... ... жалпы адамзаттық құндылықтар
шоғырланған құқықтық мемлекет тұжырымдамасын жатқызуға болады.
Құқықтық сананың үшінші ... ... ... ... ... бағдар сияқты жақтарын қарастыруға болады. Мінез-құлықтық
жинақтар жеке тұлғаның ... ... ... ... ... түрде теріс қылық не құқыққа сай әрекет жасауға деген
ниетін көрсетеді. ... ... ... ... ... ... бір ... үлгілік жағдайдағы мінез-құлықтың тұрақты
кескінін жасайды.
3.1. Құқықтық сананың түрлері
Әлеуметтік топтардың құқықтық ... ... ... және ... ... мінез-құлығы, құқықтық шындықты қабылдау,
оған бейімделу ... ... ... ... ... ... ... қылыққа, екіншілердің құқыққа сәйкес әрекеттер жасауға
бейімділігі болады. ... ... сана әр ... көрінеді. Құқықтық
сананы түрлерге бөлу бірнеше өлшемдердің негізінде жүзеге асады.
Мысалы ... ... ... пікірдің, ойлаудың иесі кімнің
болуына байланысты құқықтық сананы жеке (дара) құқықтық ... ... ... ... сана деп ... ... ... құқықтық сана жеке адамдарға, тұлғаларға тән және солардың
құқықтық білімін, қалыптасқан құқықтық ... ... ... ... ... қатынасы егер ол белгілі бір ... ... ... саяси партияға араласқанда қалыптасады. Сондықтан дара
құқықтық сана ұжымдық не қоғамдық ... ... ... байланысты.
Тұлғаның құқықтық белсендік деңгейі, өзінің құқықтары мен ... ... ... дара ... сана ... ... Дара құқықтық
сананың көріну түрпішіндеріне тұлғаның өмір сүріп отырған құқықтық жүйеге
бейімделуі не қарсы, ... ... ... ... не бұзу ... ... сана ... ұлттың, таптардың, этностардың, кәсіби
топтардың, қоғамдық ... ... ... мүдделерін
білдіреді. Қоғамдық құқықтық сана қоғам мүшелерінің көпшілігі мойындаған
мұраттарды, қағидаттарды, теорияларды, ... ... ... сана ... ... ... ... референдум сияқты ірі саяси
құбылыстарда анық байқалады.
Құқықтық шындықты бейнелеу ... ... ... ... ... және кәсіптік деп бөледі. Құқыққа, заңдылыққа қатынасты
көрсететін тұрмыстық ... сана ... ... ауыз ... ... ... негізінде туады. Тұрмыстық
құқықтық әр түрлі топтарының нақты ... ... ... сана ... ... ... заңгер-практиктерде
қалыптасады. Заңгер-практиктер күнделікті өмірде тікелей заңмен, құқықпен
жұмыс ... ... ... ... ... ... кәсіптік құқықтық сана ... ... ... ... рөл ... Кәсіптік құқықтық сана, көп жағдайда
елдегі заңдық практиканың барысында қалыптасқан дәстүрдің, ... ... ... ... сана құқықтық саланың заңдылықтарының ... ... ... ... ... Сондықтан осы себептен, ғылыми құқықтық сана құқықтық институттар
мен құқықтың тұтас даму заңдылықтарын ... ... ... ... ... ... құқықтық қондырмалар мен
құндылық бағыттардың мазмұны құқыққа деген қатынастың не ... ... ... ... және құқықтық немқұрайдылық сияқты екі тұрпатын
бөліп көрсетуге мүмкіндік ... Бұл ... ... ... ... немесе керісінше оны жоққа шығаратын, ... ... ... ... қарама-қайшы шеқтері. Олардың ортасында
бірнеше аралық құқықтық ... ... да ... ... ... білімнің
жетіспеуінен, өзінің құқықтық санасын жоғары бағалауынан ... ... ... ... ... ... бір
тұрпаты құқықтық тежеленушілікті немесе құқықтың маңыздылығын ... ... ... білімді қылмыстық мақсатқа пайдаланатын
құқықтық сананың криминалды тұрпатын айтуға болады. Осындай ... ... бірі ... пен ... ... заңға қалай
болса солай, үстіртін қарайтын мінез-құлықты көрсететін құқықтық ... ... ... ... ... болады.
Құқықты сыйлау, құқықтың әлеуметтікқ жанжалдардың барлық түрлерін шеше
алатындығына сену, зандардың талаптарын орындауға ... ... ... ... бір тұрпаты дүниеге құқықтық көзқарастың мазмұны
болып табылады. Дүниеге құқықтық көзқарас, адам ... ... ... ... ... құқықтарының тендігін жақтайтын табиғи құқық тұжырымдамасынан
анық байқалады.
Дүниеге құқықтық көзқарастың ... ... ... ... ... ... бөлінуді жоққа шығарып, адамдардың субъективті құқықтары
мен соттық кепілдіктерінің, формальды теңдігі ... ... ... ... ... ... Дүниеге құқықтық көзқарас батыс
елдеріндегі құқықтық мемлекеттің, құқықтық мәдениеттің, ... ... ... орындау сезімдерінің қалыптасуына үлкен ықпал жасады.
Экономикалық, саяси, мәдени және ұйымдастырушылық нақты жағдайлардан
озып, құқықтың қоғамдағы ролін ерекше ... ... ... ... ... не ... ... сияқты тұрпаттарын тудыруы мүмкін.
Бұл тұрпаттардың ерекшелігі қоғамдағы ... ... ... ... ... жағымсыз құбылыстар мен әділетсіздіктерді тек қана құқықтың,
заңның күшімен дұрыстауға болады ... ... ... қалыптастыруы
мүмкін. Құқық пен заңның қоғамдағы орнын жоққа шығаратын құқықтық сананың
барынша келеңсіз тұрпатының бірі құқықтық ... ... ... ... ... қатынастар, пікірлер, адам мен ... ... ... ... ... мен құны болмаған қоғамда пайда болады.
Құқықтық қараңғылық, құқық туралы қарапайым білімдердің болмауы құқықтық
немқұрайлықтың ... ... ... ... ... ... ... маңызды. Оның мәні құқықтың, заңның қоғамдағы
атқаратын міндеттеріне, олардың бұқара халықтың ... ... ... алатын қабілетіне сенбегендіктен, күнделікті өмірде
адамдар қалыптасқан құқықтық нормаларды ... ... ... ... ... ұғымы, құрылымы міндеттері. «Мәдениет» термині
ғылыми ... ... бері ... ... оның ... ... дәл
бір баламасының болмауына байланысты, түсіндірудің ... ... ... ... ... coiere — егу, өндеу, ... ... ... ... ... ... ... Тек XVIII ғасырда мәдениет
термині адамның мәнерін, үлгісін, оқығандығын сипаттауға қолданыла бастады.
Әуелгі баста ... деп ... ... ... келе ... ... Біртіндеп мәдениет белгілі бір әлеуметтік ... ... ... және олардың көріну түрпішіні ретінде ... ... ... көмегімен мәдениет тәжірибені, ... ... ... ... ... ... ... пайдалы не
қоғамға зиян жақтарын реттейді.
Мәдениетті адамзат жасаған ... және ... ... ... ... адамның іс-әрекетінен көрінетін қоғамдық
өмірдің даму деңгейін, даму сапасын ... ... ... өмір сүруі, олардың қоғамда қалыптасқан жалпы ережелердің
негізінде өзара іс-қимыл жасауын, ... ... ... ... мен ... ... ... талап етеді. Осындай жалпыға
міндетті ережелердің өмір сүру түрпішінінің бірі ... Ал ... ... ... бір ... сана, ойлау мәнері, құндылықтар жүйесі, қоғамда қалыптасқан
мінез-құлық стандарты арқылы ... ... ... мәдениет құқықтық
шындықтың даму деңгейін ... ... ... ... ... құқықтық мәдениеті, мемлекеттік қызметкерлердің, лауазымды
адамдардың кәсіби мәдениеті, құқықтық қана емес ... ... ... зиялы мемлекеттің қалыптасуына тікелей ықпал етеді. Отандық
құқықтануда құқықтық мәдениеттің тар және кең түсініктері ... ... ... ... барлық құқықтық құбылыстар мен институттарды,
заңнамаларды, заң ... ... ... ... құқықтық мінез-құлығын, құқықтық ... ... ... ... құқықтық жүйемен теңестіріледі. Тар түсінігінде құқықтық
мәдениет құқықтық өмірдің сапасын негіздейтін ... ... ... түрпішінін, тәсілдерін сипаттаумен байланысты. Сондықтан
мемлекеттік билік органдарының құқықтық әрекетін және азаматтардың құқықтық
мінез-құлығының сапасын сипаттау үшін ... ... тар ... ... қоғамның құқықтық мәдениеті дегеніміз құқықтық шындықтың даму
деңгейінен, құқықтық нормативтік актілердің ... ... ... ... олардың құқықтық белсенділігі дәрежесінен көрінетін
құқықтық өмірдің сапалы қалпы.
Құқықтық сана ... мен ... ... ... ... ... көзқарастардың, теориялардың, бағдарлардың жиынтығы ... ... ... заң ... іс-әрекетінен көрінетін
құқықтық құбылыстарға деген ... ... ... ... ... ... құқықтық мәдениет барынша кең ұғым. Құқықтық мәдениет
атқару билігі мен лауазымды адамдардың қызметінің негізінде ... ... сот ... ... ... ... сипаттайды.
Тұлғаның құқықтық белсенділігі құқықтық мәдениеттің ең ... ... ... ... оның ... ... мойындау секілді
мінез-құлығынан ғана емес, сонымен бірге, құқықты іске асыру және ... ... ... ... ... ... да ... мәдениеттің құрылымы пайдалы құқықтық мінез-құлықтың (іс-қимылдың)
әр түрлі құрамдарының ... ... ... ... құрылымын
шартты түрде мынандай үш топтамаға бөлуге болады:
1) танымдық (гносеологиялық);
2) құндылық-бағдарлық;
3) іс-әрекеттіліқ (мінез-құлықтық).
Танымдық топтама адамдардың ... ... ... ... заңды білуін қамтиды. Тұлғаны заңдық дайындау оның құқықты
сыйлау сезімін ... ... ... ... ... топтаманы құқықтық белсенділіктің бағытын
анықтайтын, ... ... ... ... ... негізінде
қалыптасқан қатынасқа сай іс-қимыл жасауға бейімділігін анықтайтын ... ... ... ауысатын құқықтық қоңдырмалар, құқықтық
құндылық бағдарлар ... Заң ... ... және ... әділ ... ... өз құқығын қорғау мақсатында сотқа
арыздануға дайындығы осының барлығы аталған деңгейдегі құқықтық мәдениеттің
көрінісі.
Іс-әрекеттілік (мінез-құлықтық) топтамаға ... ... ... міндеттерді сақтауға, орындауға және пайдалануға бағытталған ... ... ... ... ... ... ... мәдениеттің ең жоғарғы көрінісі әр түрлі дауларды,
келіспеушілікті шешуде заңға қайшы құралдарды, күш ... ... ... сәйкес түрпішіндегі ұғынылған мінез-құлықтық
реакциядағы құқықтық белсенділік.
Құқықтық мәдениеттің кемелдігі ... ... ... орны ... ... реттегіш көрсеткіш ретінде қөрінеді. Егер ... әр ... ... ... ... ... ... шындыққа үлкен ықпал жасауға қабілетті бола алмайды.
Құқықтық мәдениет қоғамдық сананың, мәдениеттің құрамдас бір ... ... ... ... ... ... атқарады.
Құқықтық мәдениетгің танымдық қызметі ... ... ... баратын тұрғындарда мемлекет, құқық, азаматтық қоғам ... ... ... ... ... қызметі жеке тұлғалар мен әлеуметтік
топтарға қоғамдық пайдалы мінез-құлықтың, олардың әлеуметтік мақсаттары ... ... ... ... ... ... ... етуін
қамтамасыз етуінен көрінеді. Өзінің субъективтік құқықтарын және ... ... мен ... ... ... үшін ... тәжірибе
мен мәдениетгі келер ұрпаққа беруді қамтамасыз ету қабілетгілігі құқықтық
сананың құқықтық әлеуметтену қызметін білдіреді. Қалыптасқан ... ... ... жеке ... құқықтық құбылыстарға
деген қатынасын білдіруі арқылы құқықтық сананың бағалау қызметі ... ... ... ... іс-қимылынан және өзінің құқық
жөніндегі ... ... өмір ... отырған құқықты, заңды,
заңдылықты, құқықтық тәртіпті бағалауынан ... ... ... ... ... құқықтық жүйенің, заңнамалардың,
заңдық практиканың дамуының мүмкін ... ... ... алу, ... ... жеткізетін құралдарды анықтай алатын қабілеттілігінен
байқалады. ... ... ... құқықтық бағдарлар жүйесіндегі
болуға тиісті өзгерістердің ... ... ... не болмаса тездететін
құралдарды негіздеу маңызды рол атқарады.
Құқықтық мәдениеттің түрлері. Құқықтық мәдениет бірнеше өлшемдердің
негізінде ... ... ... Мысалы оның иелеріне байланысты
құқықтық мәдениет қоғамның, әлеуметтік топтың және жеке ... ... деп ... құқықтық мәдениеті құқықты терең білуінен, оның құндылығын
ұғынуынан, заңнамалардағы өскелең ... ... ... ... ... деген іштей қажеттілігі мен икемділігінен
көрінеді. Белгілі бір әлеуметтік топтың мүшесі бола ... ... сол ... ... ... ... ... құқықтық құндылық бағдарларының
ықпалын қабылдайды. Өзіндік шағын құқықтық мәдениеттің жалпы ... ... ... ... көпшілігі мойындаған, қабылдаған
құндылықтардың көмегімен іске асады. ... ... ... құқықтар мен бостандықтардың кепілдігінен, азаматтардың
құқықтық белсенділігінен, соттық ... ... ... ... мен ... ... заңнамаларды жетілдірілу,
лауазымды адамдардың құқық ... ... ... және ... ... ... ... органдары қызметінін
тиімділігінен, заңдылық пен құқықтық тәртіптің деңгейлерінен көрінеді.
Құқықтық құбылыстарды тану, білу және оларды ... ... ... ... алу ... ... құқықтық мәдениеттің турмыстық,
кәсіптік және теориялық деңгейлерін анықтайды.
Құқықтық мәдениеттің тұрмыстық деңгейі тұлғаның ... ... ... мен ... ... ... құқықтық қатынасқа
араласуымен сипатталып, субъективті құқықтарын ... мен ... ... көрінеді.
Құқықтық мәдениеттің кәсіби деңгейі құқықтық іс-әрекетпен арнайы
айналысатын тұлғаның шығармашылығынан көрінеді. Ондай ... ... даму ... ... ... өз жұмыстарын білім жүйесіне
негіздейді.
Құқықтық реттеуді қоғамдық ... ... ... ... ... ... ... дамуының басты ... ... ... ... ... ... тұтас қабылдау және
ұғыну осы теориялық деңгейде болады. Теориялық ... ... ... ... ... ұғымдар мен санаттар қалыптасады.
ҚОРЫТЫНДЫ
Мемлекеттің түпкі мәні қандай болса оның ұғымының, белгілерінің,
нысандарының, механизмінің, ... ... ... да сондай
болады. Демек, осы ... ... ... оқып ... оның ... ... бастау әдіс. Мемлекеттің мәні ... оның ... ... ету ... ... қажеттілігін анықтайтын барынша
маңызды, тұрақты ішкі және сыртқы жақтары мен қасиеттерінің ... ... ашып ... екі жолы ... ... ... және жалпы әлеуметтік.
Маркстік-лениндік ағым мемлекеттің мәні жиынтығы қоғамның экономикалық
негізін құрайтын өндірістік ... ... ... ... ... ... осы ... тікелей араласатын
таптардың алатын орны мен атқаратын рөлдерінен байқалады. Сөйтіп, марксизм-
ленинизм мемлекеттің әлеуметтік құбылыс ... ... аша ... ... оның ... ... таптың мүддесін қорғайтынын көрсетеді. Сонымен
марксизм мемлекет қоғам бір-біріне қарама-қайшы таптарға ... ... ... деп ... ... қоғамындағы алғашқы таптық мемлекет
ол құл иеленушілердің үстемдігіне негізделген құл иеленуші мемлекет болды.
Бұл мемлекеттің мәні ... ... рет ... - құл ... ... ... көрсетгі. Осы тұрғыдан қарағанда мемлекет дегеніміз бір
таптың екінші тапқа өзінің үстемдігін жүргізудің құралы.
Мемлекеттің әлеуметтік мәнін жақтаушылар мемлекет ... ... ... ... ұйым ... ол ... ... топтарының
мүддесін, ешкімге артықшылық, кемшілік жасамай бірдей ... ... ... айтады. Солардың барлығын ескере келе, бүгінгі таңда мемлекет
дегеніміз — ... ие, ... ... ... ... көмегімен
елді басқаруды іске асыратын, заңдандырылған мәжбүрлеу мен күштеу ... бар, ... ... ... ұйымдастырылуының ерекше түрпішіні деп
айтуға болады. Қазіргі замандағы мемлекеттер бір-бірінен ... ... ... ... ... ... ... бөліну және іске асырылу ... ... ... деп ... Кез ... ... ... басқару,
әкімшілік-құрылымдық және саяси тәртіптері белгілері бар.
Мемлекеттің мәні оның ... мен ... ... ... ... көрінеді. Мемлекеттің қоғамдағы саяси
партиялар, қоғамдық бірлестіктер, ұйымдар мен институттардан ... ... ... бар. ... ... ... ... болуы,
мемлекеттің халқының болуы, ... ... ... ... (тәуелсіздік), құқық пен заңдардың барлығы, салық пен салықтық
жүйенің болуы жатады.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
1. «Прокуратура туралы» ... ... 1995 ... 21
желтоқсандағы № 2709 Заңы. Алматы: Юрист, 2005.
2. ... ... ішкі ... органдары туралы» Қазақстан
Республикасының 1995 жылғы 21 желтоқсандағы № 2707 ... ... ... ... ... ... ... органдары туралы»
Қазақстан Республикасының 1995 жылғы 21 желтоқсандағы № 2710 Заңы. Алматы:
Юрист, ... ... ... ... әріптестік туралы»
Қазақстан Республикасының 2000 ... 18 ... № 129-И ... ... ... ... Қазақстан Республикасының 1997 жылғы 5
желтоқсандағы № 195-1 ... ... ... ... «Нотариат туралы» 1997 жылғы 14 шілдедегі № 155-1. Алматы: ... ... ... туралы» Қазақстан Республикасының 1993 жылғы 9
сәуірдегі № 2107-ХП Заңы. Алматы: Юрист, 2005.
8. «Ұжымдық еңбек ... мен ... ... ... 1996 ... 8 ... № 20-1 ... Алматы: Юрист, 2005.
9. Айымханова Н. Қазақстан Республикасы еңбек құқығы: Оқу құралы.
Алматы: Жеті жарғы, 2002.
10. Ағдарбеков Т. ... және ... ... ... ... баспа,
2002.
11. АғыбаевА,Н. Қылмыстық құқық. Жалпы бөлім: Оқулық. Алматы: Жеті
жарғы, ... ... З.О., ... Б.З. ... ... ... Оқу құралы. Алматы: Жеті жарғы, 2003.
13. Булгакова Д.А., Истаев А.Ж. Мемлекет және құқықтың ... ... ... ... ... ... ... құқық. Жалпы бөлім: Лекциялар курсы. Алматы:
Қайнар, 2003.
15. Жаламанов Қ.Д. Мемлекет және ... ... ... ... ... ... Маймақов Р. Қазақстан Республикасының саяси құқықтық тарихи.
Алматы, 2000.
17. Наумов А.В. Қылмыстық ... ... ... ... ... ... 2001.

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 43 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Құқықтық мемлекет және азаматтық қоғам туралы15 бет
АҚШ мемлекетінің жер пайдалану құқығы12 бет
Бюджеттің кірістері, шығыстары және бюджеттік құқықтық қатынастар 7 3. Мемлекеттік борыш 1311 бет
Жаңа дәуірдегі Франция мемлекетінің құқықтық жүйесінің ерекшеліктері9 бет
Жерді мемлекеттік құқықтық қорғау113 бет
Мемлекет және құқық теориясы. Мемлекеттің пайда болуы70 бет
Мемлекеттік бюджеттің кірістері мен шығыстарын құқықтық реттеу8 бет
Мемлекеттік емес заңды тұлғалардың және олардың бірлестіктерінің меншік құқығы30 бет
Мемлекеттік меншік құқығы жайлы13 бет
Мемлекеттік меншік құқығының мазмұны26 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь