Әл-Фарабидің психологиялық көзқарастары

Мазмұны

Кіріспе

1тарау. Әл.Фарабидің психологиялық көзқарастары.
1.1. Ежелгі түркі ғұламаларының психологиялық
тағылымдары. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
1.2. XI.XIV ғ.ғ. түркі ғұламаларының психологиялық
идеялары.
(Ж. Баласағұни, М. Қашқари, А. Жүйнеки, К. Иассауи,
Р. Хорезми, Ж. Қоршы, С. Сараи). . . . . . . . . . . . . . . . .

ІІ тарау. Әбу Насыр Әл.Фарабидің ғылыми көзқарастары.
2.1. Әл.Фарабидің психологиялық ой.пікірлері. . . . . . . . .
«Қайырымды қала тұрғындарының көзқарастары жайлы трактат» ның маңызды проблемалары (әлеуметтік психология). . . . . . . . . . . . .
Әл.Фарабидің музыка жайлы толғаныстары. . . . . . . . . . .
Әл.Фарабидің медецина саласындағы көзқарастары. . . .
Әл.Фарабидің педагогикалық көзқарастары. . . . . . . . . . .

2.2. Әл.Фарабидің ғылыми салалары туралы ой.пікірлері.
Фараби ғылымдарының шығу төркіні туралы. . . . . . .
Әл.Фарабидің таным процесстеріне көңіл аударуы. . . . .
Әбу Насыр Әл.Фарабидің интелекті сөзінің мағынасы
жайындағы пайымдамасы. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
2.3. Фараби шәкірттері. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Қорытынды. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... ... ... . .

Қорытындылаған әдебиеттер тізімі. . . . . . . . ... ... ... . . .
І. Кіріспе.

Тарихты білмей тұрып қазіргінің қадіріне жету, болашақты болжау қиын дейтін ғылымның өз қағидасы бар.
Өміріміздің даму барысын дұрыс түсініп, ғылымның бүгіні мен ертеңін танып, бағдарлап отыруда ғылым тарихында маңызды орын алады.
Расында адамзаттың жинақталған материалдық байлықтары ұшан теңіз болса, оның рухани байлығының қоры да сондай көп. Бұлардың бәрі баршаға ортақ қазына. Сол мәдени мұраны талдап, іріктей білу, оны қастерлеп бағалай білу, халыққа жеткізу – кейінгі ұрпақтың абыройлы міндеті.
Осы кездегі өрені өскен сан салалы ғылым мен мәдениетті жасауға талай елдің, талай ұрпақтың талдау өкілдері қатысты. Орта ғасырда азамат білімінің молайып, ақыл парасатының жетіліуіне орасан зор еңбек сіңірген ғұламалардың бірі-Қазақстан топырағынан шыққан данышпан перзент Әбу Насыр Әл-Фараби (870-950) болды.
Фараби және оның шәкірттерінің ғылым мен мәдениетті дамытудағы орынын анықтау, ғылыми мұраларын мұқият зерттеу өте үлкен маңызды жұмыс. Бұл жағдайды білімпаздар өте ертеден – ақ аңғарған сияқты. Сондықтан болуы керек, дүние жүзінің әр түрлі халықтарынынан шыққан оқымыстылар Фараби мұраларын 1000 жыл бойы тынбастан зерттеп келеді. Олардың ішінде араб-парсы тілінде жажылған:

1. Ибн Әл-Надим 995 ж.
2. Әль-Байхаки 1169 ж.
3. Ибн Әл-Кифти 1248
4. Хаджи Халифа 1667
5. Латын тілінде жазылған Венике 1448
6. Камерариус 1638
7. Француз тілінде жазған Козегартен 1844
8. Генрих Зутер 4902 ж.
Пайдаланылған әдебиеттер.

1. Әл-Фараби А. Көбесов «Қазақстан» баспасы
Алматы 1971 43-54 бет, 147-161 бет
2. Көне түрік жазба мұралар тарихы. Нүсіпова О. Н
Алматы 2004, 31-41 бет
3. А. Манашов «Әл-Фараби және Абай»
Алматы 1994, 39-53 бет
4. Е. Жәнібеков «Әл-Фарабидің физикалық көзқарастары»
Алматы 1993, 5-6-7 беттері
5. Әдебиет теориясы жайлы материал Н. Келімбетов
«Ежелгі дәуір әдебиеті» Алматы 1991, 117-123 беттер
6. Қ. Жарықбаев. Қазақ психологиясын тарихы
Алматы 1996, 21-46 беттер
7. Әл-Фараби. Саяси трактаттар.
Алматы «Ғылым» 1975
8. Ә. Дәрісәлиев. Қазақ даласының жұлдыздары
Алматы 1995, «Рауан» 12-22 бет
9. Әл-Фараби. Адам жанының бөлшектері мен күштері туралы «Бұл күштер менбөлшектер қалайша бірегей жанға айналады». Философиялық трактаттар Алматы 1973, 283-302 беттер
10. Қазақ тәлім тәрбиесі. Алматы 1995 «Санат» Қ. Жарықбаев. С. Қалиев 87-144 беттер
11. Философиялық трактаттар Алматы 1973
19-36 беттер, 219-222 беттер
12. Фараби және ғылым. Қазақ совет энциклопедиясы, Алматы 1973
13. А. Манашов. Фараби санаты. Білім және еңбек журналы, 1967, №2
14. А. Манашов Өнер мен ғылымның тоғысқан шұғыласы.
(Фараби)-Жұлдыз, 1975, №9.

15. Әл-Фараби. Философиялық трактаттар Алматы. Ғылым, 1978 ж.
16. Қ. Жарықбаев. Әл-Фараби (Библиографиялық көрсеткіш), Алматы 1977 ж.
17. М. М. Хайруллаев. Әбу Насыр Әл-Фараби, 1982
18. А. Көбесов Білім және еңбек. 1970, №5
19. Әл-Фараби Әлеуметтік – этикалық трактаттар. Алматы 1975
20. Педогогические наследие Әл-Фараби. Алматы, 1989 А. Кубесов.
21. А Көбесов. Сөнбес жұлдыздар. Алматы, 1973
22. Қазақ инциклопедиясы. Әл-Фараби 2 том, 1971.
23. Әл-Фараби Историкр-философские трактаты, Алматы, 1985.
24. Әл-Фараби Логическиетрактаты. Алматы 1975.
25. Әбу Насыр Әл-Фараби (870-950) средневековый
тюркский ученый-энциклопедист Кн.(1,3); 2(1,3,4)
4(1-4); Кн. 4ч 11(1-5,7,8); 12(4).
26. В.В. Чистов, Алматы 2001, Психология в афоризмах и
народных изречениях.
27. Қ. Жарықбаев Әл-Фараби Библиографиялық көрсеткіш
(І-кітап) Алматы «Қазақстан» 1975
екінші кітап. Алматы 1975
28. Әл-Фараби Научное творчество сб. Статей М. 1975



Әл – Фарабидің психология саласында жазған еңбектері:

1. Жанның мәні туралы.
2. Түс көру туралы сөз.
3. Жан туралы.
4. Ақыл және ұғым.
5. Жасөспірімнің ақыры туралы кітап.
6. Ересектердің ақылы туралы кітап.
7. Темперамент туралы.
        
        Әл-Фарабидің психологиялық көзқарастары
Мазмұны
Кіріспе
1тарау. Әл-Фарабидің психологиялық көзқарастары.
1.1. Ежелгі түркі ғұламаларының психологиялық
тағылымдары. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . ... XI-XIV ғ.ғ. ... ... ... ... М. ... А. ... К. Иассауи,
Р. Хорезми, Ж. Қоршы, С. Сараи). . . . . . . . . . . . . . . . ... ... Әбу ... Әл-Фарабидің ғылыми көзқарастары.
2.1. Әл-Фарабидің психологиялық ой-пікірлері. . . . . . . . ... қала ... ... ... ... ның ... (әлеуметтік психология). . . . . . . . . . . . ... ... ... ... . . . . . . . . . ... ... саласындағы көзқарастары. . . .
Әл-Фарабидің педагогикалық көзқарастары. . . . . . . . . . .
2.2. Әл-Фарабидің ... ... ... ... ... шығу ... ... . . . . . .
Әл-Фарабидің таным процесстеріне көңіл аударуы. . . . ... ... ... ... ... ... ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. ... ... ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... ... ... ... . . . . . . . ............. . .
І. Кіріспе.
Тарихты білмей тұрып ... ... ... болашақты болжау қиын
дейтін ғылымның өз қағидасы бар.
Өміріміздің даму барысын дұрыс түсініп, ғылымның ... мен ... ... ... ғылым тарихында маңызды орын алады.
Расында адамзаттың жинақталған материалдық байлықтары ұшан ... оның ... ... қоры да сондай көп. Бұлардың бәрі баршаға
ортақ қазына. Сол мәдени мұраны талдап, іріктей ... оны ... ... ... жеткізу – кейінгі ұрпақтың абыройлы міндеті.
Осы кездегі өрені өскен сан салалы ғылым мен мәдениетті жасауға ... ... ... ... ... қатысты. Орта ғасырда азамат
білімінің молайып, ақыл парасатының жетіліуіне орасан зор ... ... ... топырағынан шыққан данышпан перзент Әбу Насыр
Әл-Фараби (870-950) болды.
Фараби және оның шәкірттерінің ғылым мен мәдениетті ... ... ... мұраларын мұқият зерттеу өте ... ... ... ... ... өте ... – ақ аңғарған сияқты. Сондықтан болуы
керек, дүние жүзінің әр ... ... ... ... ... 1000 жыл бойы ... ... келеді. Олардың ішінде араб-парсы
тілінде жажылған:
1. Ибн Әл-Надим 995 ж.
2. ... 1169 ... Ибн ... ... Хаджи Халифа 1667
5. Латын тілінде жазылған Венике 1448
6. Камерариус 1638
7. Француз тілінде жазған Козегартен 1844
8. Генрих Зутер 4902 ... ... мен ... ... С.Н. ... ... 1963 ж.
Қуанрлық бір жай, кейінгі кезде Москваның ... ... ... ... орыс ... ... ... тиянақты түрде қолға
алып ... ... ... ... бірінші және бесінші
кітіаптарына түсініктеме, ... ... ... ... ... ... «Мәселелердің түпкі мәні» деген тәрізді бірсыпыра
шығармалары орыс ... ... ... ... ... басқа шет елдерде
де көп мән ... Бұл ... ... ғалым Николас Решер
көзқарастары айтуға тұрарлық еңбек. Николас ... ... ... ... Ол ... бері ... және оның ... мұраларын зерттеумен айналысып келеді. Николас Решер ұзақ ... 1962 жылы ... ... ... ... деп ... ... зерттеушілер үшін құнды еңбегін
жариялады. Мұнда 1000 жыл ... ... ... кім не жазды, Фараби
шығармалары қай тілге ... оның ... ... ... ... ... ... жөнінде айтылып, мәселелер қойылды. Николас Решер
кітаптың кіріспесінде былай ... ... ... ... ... ... Ибн Махамед Ибн Тархан Ибн Ұзлақ
Әл – Фараби » ... ... ... ... 870 ... туған.
Медицина мен фиолософиядан Бағдатта білім алған, ғалымдар Несториан
мен Әбу-Бишер Матта Ибн Юниске шәкірт ... ... ... ... және ... ... ... өмір сүрген, көбінесе Алепподада тұрған. Әл-
Фараби, ... ... ... ... ретінде әйгілі,
арабтар оны «Екінші ұстаз», яғни бірінші ...... ... ... Ол ... ... ... «Органонға» және ішінде
Птолемейдің «Алмагесі» бар әр ... ... және ... еңбектеріне
түсініктемелер жазған. Оның үстіне Әл-Фараби ғылымының ... ... ... да ... ... ... оның музыка және саяси ... ... мәні ... ... ... беделге және атаққа ие
болып тұрып, 950 жылы Дамаскіде қайтыс болды.
Фараби мұсылмандардың аса ірі бес – алты ... ... ... ... ... философы – А. К.) айтуынша Фараби
еңбектерінің ортағасырдағы еврей ... ... үшін ... ... ... Оның үстіне бір топ еңбегі орта ғасырларда латын тіліне ... ... ... ... ... ағартушылар А. К.) еңбектеріне
тікелей және оның еңбектеріне ... ... ... авторларға жанама
түрде әсер етті.
Фарабиді зерттеу ісіне неміс ... ... ... ... ... ... ... Диететичи, Генрих Зутер, Карл
Броккельмандардың ... ... ... ... үлес ... ... мұра» бағдарламасына сәйкес, қазіргі кезде
шашырап жатқан рухани байлықтарымызды жинақтап алуымыз керек. Осы орайда Әл-
Фараби ... ... бар ... ... ... игілікке жарату
осы күннің өзекті мәселелерінің бірі екені күмәнсіз.
Зерттеу мақсаты: Әл – ... ... ... ... ... ... ... ой-пікірлерді қарастыру:
2. Әл-Фарабидің психолгиялық салаларына қосқан үлесін айқындау;
3. Әбу Насыр Әл-Фарабидің әлемдік ғылымға қосқан үлесін нақтылау
Зерттеу ... ... ... ... ... ... психологиялық көзқарастары.
Зерттеу болжамы: Егерде әлемнің екінші ұстазы ... ... ... ... ... көзқарастарын ғылыми тұрғыда
талдаса, ол психология ғылымының қалыптасу ... ... үлес ... ... ... бар ... ... сүйене отырып,
ұлы ғалымның ғылым мен өнердегі қол ... ... ... ... ... түсінікті түрде таныту. Сондықтан да біз көбінесе
Фарабидің ... таза ... ... оның ішінде психологиялық
көзқарастарында келтірілген деректерге ... ... ... ... ... түркі ғұламаларының психологиялық
тағылымдары
Қазақ халқына психологиялық ой-пікір мәдениеттің тарихы көне ... ... ... жалпы даму тарихына сүйене отырып, біз
психологиялық ой-пікірлердің ... ... үш ... ... кезең – психологиялық ой – пікірлердің ішкі ... ... басы VII-VIII ғ. ... ... ... халықтардың бәріне
ортақ қоғамдық ... ... ... келу кезеңдері. Бұлар ... ... ... ... ... ... ата, ... Ж.
Баласағұн т.б. ғұламалардың тағылымдары. ... ...... ... Қазан төңкерісіне дейін психологиялық ой-пікірдің ... ... ...... ғылымның Қазақстанда өкіметі
жылдарында даму тарихы.
VI ғ. Жетісу, ... Орта ... ... ... ... ... ... деген үлкен мемлекет құрды. Солардың бірі «Күлтегін», «Білге
қаған», Тоныкөк» дастандары, Құлпытасқа ... ... ... деп те ... ... ... Иоллығ-Тегін дейтін шежіренші
екендігі мәләм болып отыр, бірақ қайда ... ... ... болғандығы
жөнінде еш мағұлмат жоқ. Шамамен VIII ғ. Орта ... өмір ... ... ... ескерткіштердің мазмұнын ақарағанда оның да өз заманында
білімді адамдардың бірі болғаны ... ... ... ... ... ... ... (731ж) оны өмірлік есте қалдыру үшін шет жұрттан
шеберлер алдырып, Қожа Сайдан ойпатына үлкен ескерткіш ... да, ... ... өз ... Иоллығ – Тегінге жаздырады, кейіннен Білге қаған
қайтыс болып, інісінің қасына жерленеді. Осы ... ... ... ... жазылған дастандардың тәлім-тәрбиелік идеясымен аралас рухани
мұратының бірі ... ата ... VII-IX ғ.ғ. ... Сырдарияның
орта және төменгі бойын Жайлаған Оғыз – Қыпшақ тайпаларының мемлекеті
болды. Оғыздар ... ... ... ... ... жыр ... аңыз
кейіпкері ұзақ өмір сүріп, жазмышқа қарсы күресіп, адамның ... ... етіп ... ... ... ... еді. Өлім қатері, одан құтылу
туралы өзінің асыл ойлары мен ... ... ... ... ... ... аңыз жырлар, бізге жеткен «Қорқыт ата кітабы». Қорқыт есімі
көшпелі қазақ жұртының арасында ерте ... – ақ ... ... ... ... ... ата,
Бата алған барлық бақсы, ақын асқан ата.
Таңқалып жұрттың бәрі тұрады екен,
Қобызбен Қорқыт ата күй тарқанда,-
деп ... ... ата ... жас ... ... қоса ... шығуына,
елі мен жерін жан – тәнімен сүйіп, оны қасықтай қаны ... ... жау ... ... ... ... Отбасы, ошақ қасының, үй іші
тыныс тіршілігінің берекесі, ... ... әйел ... ... ... ... көрегенді, адамгершілік, ... де ... ... ... ... орай Қорқыт ата
әйелдердің төрт түріне берген сипаттамасы психология жағынан ерекше көңіл
аударады. ... ... бір тобы ... ... ... ... үрім бұтақтары өсіп - өнген жандар ... ... ... ... ... ... келеді дейді.
1.2. XI-XIVғ.ғ. түрік ғұламаларының психологиялық пікірлері
(Ж. Баласағұн, М. Қашқари А. ... К. ... Ж. ... Сараи).
XI-XIV ғ.ғ. Амудария мен Сырдарияның төменгі ағысыннан бастап,
Шығысында Қашқарияға дейінгі кең өлкеде екі ... ... ... ... ... өмір сүрді (астанасы Баласағұн қалас). Алғашқы –
феодалдық ... ... ... ... ... ... ... жақсы жолға қойылған еді. Мұндағы ақын
жазушылар, ... ... ... ... сол ... ... ... зор үлес қосты. Осылардың ... ... ... ... түркі тектес халықтардың тәлім – тәрбиелік пікірлерінің
игі бастау, ... ... ... ... ... ішіндегі
қомақтысы Жүсіп Баласағұнидің (ХІ ғ.) «Құтты білік» атты шығармасы. ... және ... ... ... шығарма. «Құтты білік» түрік
сөздері. Мұның біріншісі «Құтты» сөзі ... ... ... ... екіншісі-«білік» яғни «білім», «кітап» деген мағынаны білдіреді.
Дастанның мазмұнын ұғыну қиынға ... ол ... ... ... ... ... ... ол араб-парсы ... ... ... ... ... Жүсіп Баласағұнның «Құтты білік»
түркі тілінде жазуы, сөйтіп оның өз ана тілін аса қадір ... ... атап ... ... ... ... Осы ... оқырман назарын ерекше
аударатын тағы бір ерекшелігі мұнда адам психологиясының түрлі ... ... ... ... ... ... ... т.б.) молдығы.
Баласағұндық Жүсіптің маральдік – этикалықпсихологиялық қағидалары
Ибн Сина мен Әл-Фараби ілімімен сабақтасып жатды. Өйткені ... ... ... мемлекттік көздейтіннегізгі шығармалардың бірі,
зұлымдық барып тұрған әлеуметтік ауру, оны оқу-тәрбие ... ғана ... ... ... ... мен ... жетілдіре берсе қоғамды
да мемлекетті де жақсартуға болады деп көрсетіледі.
М. Қашқари
Ілік орта ғасырлық Қазақстанда «Құтты ... ... ... жағынан үндес басқа туындылар да болған. Олардың қатарына М.
Қашқари, А. Жүйенеки, Қожа ... ... ... ғ.ғ.) ... ... М. ... түріктер әлемінің ең биік қазыналы жеріне
орналасқанын айта ... ... ... ... ... олар ... ... ұнамды, жүздері мейірімді, әдепті,
үлкендерді құрметтей білетін кішіпейіл, уәделерінде берік ... ... ... жандар.
М. Қашқари Түрік этносы жайында зор мақтаныш сезімімен ... ... ... ... ... шығу ... деген патриоттық сезімі, этностық сана-
сезімі қаншалықты биік деңгейде болғанын жақсы байқауға болады. ... ... өзің ки», ... ... үгіт ... ... ал», «Ел ішінде білім
тарт, ғалым бол», «Ата-анаңды тыңда, сөзін жерге ... т.б. ... ... ... ... психологиялық астары терең, бұларда
адамның ойлауы мен адамның жүріс тұрысы, қасиеттері жан жақты сөз болады.
А. Жүйнеки ... ... ... ... ... шыққан.
Ахмет Жүйнекидің «Хибатул хакайық» атты еңбегі барлық түркі ... отақ ... ... ... осы шығарма бұрынғы дастандар мен
салыстырғанда өзінің бұқаралық яғни кедей-кепшіктің мұң – ... ... ... ... ... көне Испиджаб, қазіргі сайран
жерінде дүниеге келген Қожа Ахмет Иассауи (ХІІ ғ.ғ.) алғашқы ғылым ... ... ... ... ... ... келе ... Жүсіп
Хамадидің сопылық білімін тереңдетіп, сопы ретінде ... ... ... ... діни тақуалары ағымның негізін салады. Шыңғыс
хан мұрагерлері осынау ұлан – ... ... ... Орда ... ... астанасы Еділ сағасындағы Сарай қаласы болды. Бұл кезде мәдениет пен
әдебиеттің, рухани өмірдің ірі өкілдері – ... ... ... ... ... Осы қала ... бірі Реванда Хорезмидің Сырдария
сағасында Сығанақ қаласында ... ... нам» ... ... ... Орда ... XIV ғ. мәдениетінің көрнекі өкілдерінің
біріне қазақ жерінің Қамысты деген мекенінде ... ... Сайф ... болады. Шығармасында көптеген көркем бейнелі, тәліми ... ... ... ... ... ... Азия мен Қазақстандағы орта ғасырдағы ғұламалары туралы еңбек
жажған, Жетісулық тарихшы. Ол сөз ... ... Осы ... ұлы
ойшылдардың көзқарастарына қысқаша шолу жасай келіп түйіндейтініміз: ... ... ... ... ... даму тарихында ... ... Бұл ... ішкі жан ... ... үңілу оның
психологиялық мінез-құлықтық, адамгершілік, имандылық, ... ... ... ... марольдік жағынан тазарту секілді
түсініктердің негізгі ... деп ... ... жұрттың
руханилыққа жетелейтінін кезінде Шәкәрім қажы айтқан.
Түркі ғұламаларының ішінде Әл-Фараби мұралары ерекше орын ... ... Әбу ... ... ... көз ... ... Әл-Фарабидің психолгиялық ой-пікірлері.
Әбу Насыр Әл-Фарабидің өмір сүрген заман Шығыс әлемінде ... ... ... мен білімнің дәуірлеп тұрған кезі еді. Ұлы ғұламаның
балалық, жігіттік шақтары өткен қазақ даласы, әсіресе ... ... ... ... ... орталықтардың бірі болатын. Тарих ... ІХ-Х ... ... ... ... ... Таяу және Орта ... баратын үлкен
сауда жолы атақты Жібек жолының бойында орналасқан дейді. Ол сондай-ақ өнер-
білімнің, мәдениет пен ... ... ... кезінде көптеген ғұлама
ғалымдар шыққан үлкен шаһар болғаны жайлы сыр шертеді. Фарабидің аты әлемге
жайылған ғалым болуына ... ... ... себі ... ... ғ.ғ. философиядағы басты идеялар араб тілінде сөйлейтін
халықтардың екіншісіне ... еді. Осы ... ... мен ... мен Архимедтің еңбектері Орта Азиядан Индияға, одан сонау Испаниядағы
Переней түбегіне дейін араб тіліне сан рет ... ... ... Бұл жайт Орта және Таяу ... ... физика,
матиматика, медицина, химия, астрономия т.б. жаратылыстану ғылымдарының
дами ... ... ... ... мен мәдениеттің қалыптасуына зор әсер
етті. Ғалымдар өз ... ... ... ... тәжірибе
жүзінде ашуға талпынды, Платоннан гөрі ... ... ден ... ... ... ... түсті. Орта ғасырлық Шығыс философиясында сол кезде
басты үш бағыт ... ... ... ... ... (Халифатындағы
үстем таптардың идеологиясы), ...... ағым ... ... немесе аристотелизм, яғни ... ... ... қоғамның прогрессивтік топтарының көзқарасын ... ... ... ... ... ... зерттеуде алдымен
табиғаттану заңдарына жүгінеді, прогреске қатысты ... ... ... ... Осы ... ... ... бірі Әл-Фараби
болды. Оның ғылыми – матаериалистік идеялары, ... оның ... ... логика ғылымы туралы айтқандарында, сондай-ақ адамның жан қуаттарының
әр-қилы жақтарын түсіндіруде ерекше байқалды. ... ол ... ... ... ... кемде-кем. Мәселен, тек психолгия саласында
ғана жеті еңбек «Жанның мәні туралы», «Түс көру туралы сөз», «Жан ... және ... «Жас ... ... ... кітап», «Ересектердің
ақылы туралы кітап», «Темперамент туралы» ... ... ... бұлардың
біздің заманымызға жетпеген. Оның жан дүниесі туралы толғаныс тебіреністері
бізге басқа ... ... қала ... ... ... «Азаматтық саясат», «Даналық таңба тастар», «Бақыт жолын сілтеу»,
«Мәселелердің мәні» т.б. арқылы біршама мәлім ... ... үшін ... ... ... ... жан мен ... ара
қатынасы, бұл екеуінің бір бірімен жайлы мәселеде Фараби өзін ол кездегі
ғылыми ой-пікірдің биігінен көрсете білді. Ол ... ... ... грек ... ... ... дау айтып, («Жан тәннен бұрын пайда
болады, жан ... бақи ... ... қате түсінік») деп түйді. Оның
пікірінше жан мен тән бірге дамиды, тәнсіз жан жоқ, жан ... ... ... ... екі жан ... ... тәні де, жаны ... уақытша.
Жан тәннің дамуына, оның біртіндеп қалыптасып жетіліуіне әсер етіп
отырады. Жанның дамуы үшін тәннің ... ... Тән ... жоқ жерде, жан
саулығы жоқ. Шыққан жан еш уақытта қайтып келмейді, бір денеден екінші
денеге ... те ... ... ... мен рухы ... ... көзі ашық
оқыған адамның жаны мәңгі бақи өмір сүреді де надан, залым, зымиян адамның
жаны өшіп ... ... ... ... мен ... сынды екі
философтың көзқарастарының орталығы туралы» деген үшінші ... мен ... ... ... бірдей болды деп есептеген
жаңа платоншылардың ізінше Әл-Фараби осы екі ... ... ... ... Бұл ... ол бір ... Платон кейбір
көзқарастарын Аристотель арасына салуға тырысса, екінші ... ... ... ... ... ... Платонның ізіне
салады.Бірақ Әл-Фараби заманында Платон мен Аристотель ... жоқ ... ... ... ғалымдар да болды. «Екі философтың
көзқарастарының ортақтығы ... ... сол ... ... ... ... ... адам жанының табиғатын қазіргң ... ... – Қ. ... ... ... ... тырысады. Тәннің де жанның да иесі жүрек, ... ... да ... ... тәннің басқа мүшелері сияқты ми да ... ... ... ... Ол қан ... мен қимыл қозғалыстың орталығы. Жүрекпен
байланыспайтын мүше жоқ. Ми да жүректен қорек алып сонан кейін ғана адамның
жан ... ... Жан ... ... ... ... Аристотельдің
ықпалында болды. Ұлы грек ойшыл сөзінің «Жан туралы» еңбегінде ... ... үш ... жан ... ... ... ... адам мен
жануарда болатын түрлеріне ғана ерекше мән берді. Мұның бірі қозғалатын
қуат бүкіл тірі ... ... ... қуаты жануарлар мен адамдарға ғана тән, бұталар сияқты
дүниені түйсіне, сезіне ... ... ... ... қабілет жоқ.
Сондықтан да олар бұл топқа кірмейді.
Адамда ең ... ... ... пайда болады. Бұл оның тәні, яғни
өсіп-өнуге негіз болатын дене бітімі. Адамның танып білу қуаты да ... ... ... ... жан ... түсініктену қуаты деп аталады.
Мұндай қабілет сыртқы дүние заттарының сезім мүшелеріне тікелей ... ... ... ... жан қуаты 5 бөлінеді
Олар: көру, есту, дәм, иіс, тері, түйсіктер.
Екіншісі ішкі жан қуаты. Бұларға еске ... ... ... ... ... ерекше бөліп тұрған қуат – оның ақыл парасаты.
Яғни ойлай, сөйлей алу ... ... ... қала ... ... ... ... еңбегінде жан құбылыстың әр түрлі
көріністеріне қысқаша сипаттама береді. ... аса ... ... Ол екі ... ... ... ... мұнда сыртқы дүние
заттарының бейнелері өңделіп, сұрыпталады, бірі екіншісіне ... ... ... жасалады. Екіншіден ой ойлауға материал жинастырады, ... ... адам ... ... жан – жақты орманды болуға жәрдем береді.
Ол түс көру құбылысын қиялмен байланысты түсіндіреді. Түс көру адамның ... ... ... білген, естіген, нәрселердің ... ... ... ... бейнелер адам ырқынан тыс жүріп ... бұл ... ... ... түс көру ... қазіргі ғылыми
психологиясын айтқандарымен үндесіп ... ... ... Ғұлама
ғалымның тану процестері екі басқыштан тұратындығын ... ... ... ... ... қабылдау, ес процестері жатады.
Түсінік дүние танудың алғашқы көзі бірінші баспалдағы. Адамның ... ... ... әр ... ... оның ... түйсіктене алуына
байланысты. Ойлау дүниені әр қырынан ... ... ... түсінуге
мүмкіндік береді, бұл танымның екінші басқышы, оның ең ... ... ... ... ... ол ... адамзатқа тән құбылыс, ал тіл
болса әр ұлттың, ... ... ... ... ... ... жан ... дербес көрінісі деп
санамайды. Бұлар психиканың қолға түрлендіре бояу береді, ... ... Жан ... ... ... ... ... ерік жігер, қажыр
қайратында жеке процесс ретінде қарастырмайды. Бұларды ... ... ... де жол жөнекей сөз етеді. Ол ізгі қала ондағы адамдардың
күшті қажыр қайратын да жеке ... ... ... ... ... қатысты пікірлерінде жол жөнекей сөз етеді.
Фараби танымының бірінші басқышы ... ... ... ойлауға келгендежаңсақ түсінікке жол береді.
Ол ойлау материядан тыс тұрған ерекше рухани ... ... ... ... ... оның түйсік, қабылдау қиял, процестерін сыртқы дүние
заттары мен ... ... ... бейнелеуі деуі-ғылыми тұрғыдан
өте байсалды түсінік еді. ... көз айна ... ... ол ... ... ... ... ағаш саңылау.
Көру түйсігі көзге зат әсер еткенде ғана ... ... Егер ... кетсе, онда түйсік тумайды, құлақ ауадағы тербелістер әсер еткенде ғана
естиді. Сезім мүшелерінің қай-қайсында, адамды ... ... ... ... Көру ... көзден шыққан шырақтың нәтижесі, ... ... ... ... ... ... дейтін Платон пікірімен фараби
келіспейді. Қараңқы зат та, оның ... да анық ... деп, ... сырттан күшті әсер түскенде ғана адамда түйсік пайда болады. ... ... ... ... ... ... ... теориясының
төңірегінде сөз қозғап отыр. Ол психологиялық барыстардың ... де ... ... жататын белгілі бір материалдық физиологиялық
құбылыстармен байланысты ... жан ... ... ... ... бере ... бұдан басқа да іргелі проблемалары жөнінде сөз ... ол ... ... ... жетілгендігі жайлы мәселеге де ерекшк
мән береді.
Жан айрықша сапада тұрған қасиет. ... мен ... тән ... ... ... жан ... да өзгеше болады. Материалдық
элементтердің қосындысынан жануар ... ... Осы ... ... қосындысынан барып адам психикасы пайда болған.
Адам жанды дүниенің теңдесі жоқ ... Оның ... ... ақыл парасаты, сөйлей алу қабілеті, ... ... ... Адам ... ... топтардан тыс өмір сүре алмайды, оның бар
тіршілігі адам қауымының арасында ... Жеке адам ... ... ... жеке ... ... ... Сондықтан ол басқа адамдармен
қарым-қатынасқа түседі. өйткені, жекелеген ... тәні де жаны ... ... ... еңбектерінде бала психикасының қалайша ... ... де, ... пікірлер көп. Баланың жасы өскен сайын
оның ... да, яғни ... ... жаны да, өсіп отырады. Мұның бәрі оның
тіршілік қажетінен туындайды.
Мәселен балада ең алдымен ... ... ... болады. Бұл оның дене
бітімінің қалыптасуына да үлкен роль ... ... ... біртіндеп, дәм, иіс айыратын түйсіктер, заттың ... ... алу ... ... Жан ... өмір ... оқу-тәрбие
үстінде дамиды. Бұл үшін адамның өз ... ... ... ... ... Адамның адамгершілік имандылық қасиеттері де
оның өмірден алатын тәжірибесінен, үлкендердің жақсы өнегесінен туындайды.
Адам дүниеге ақылды, не ... ... не ... ... келмейді, мұның
бәрі жүре пайда болады.
Фрабидің адамның жан қуаттары, жеке дара өзгешеліктері жайлы ... де ... ... ... ... жеке ... оның дене ... өзіндік белсенділігінен туындап жатады,
яғни бір-бірінен тән жөнінен қандай өзгеше болса да, жан ... де ... ... яғни жан қуаты біреуде мол, біреуде аз мөлшерде келеді, бұл
жағдай оның темпераментіне де ... ... ... болатыны сияқты
жанды да жаттығулар арқылы жетілдіреді.
Қайырымды қала тұрғындарының көзқарастары жайлы трактатының маңызды
мәселелері.
Фарабидің психологияның түрлі ... ... ... ... ... психологиялық терминдерінің жүйесін жасағандығы жайлы
мәселе өз алдына бір төбе. ... ... қала ... жайындағы» трактатында қала адамдарыныңәр-түрлі топтарына жеке-
жеке сипаттама беріп, бұларды қоғамдық психологияның ... ... ... ... ... ... ажырамас бөлігі. Ол қоғамнан тыс өмір сүре алмайды,
өйткені белгілі бір топтың мүшесі. Адам өмір сүру үшін ... ... ... ... ... ол жалғыз өзі жасай алмайды, сондықтан да одл
басқалармен ... ... ... Адам өсе келіп, түрлі топтарға,
ұйымдарға бірігеді. Осы ұйымдардың бірі ... ... ... ... емес ... деп атайды. Толық қоғам үшке бөлінеді. Олар: үлкен, орта,
кіші. Үлкен қоғам- жер ... ... ... адамдардың қауымдастығы.
Орта халыққа белгілі бір халық бірігеді. Ал, кіші қоғам шағын ... ... ... ... мен жеке үй ... ... ... ең шағын түріне отбасы, үйелмендер жатады.
Ғұлама қайырымды, қайырымсыз қала тұрғындары, ондағы жекеленген
топтардың ... ... атап ... ... нендей кәсіппен
айналысатындығын, тұрмыс-салтын, өмір сүру ерекшеліктерін, оларға тиісті
құдылықтарын ... ... ... Әл-Фараби әр алуан топтың өкілдері
туралы сөз қозғап, қоғамдықпсихологияның іргелі мәселелерін күн ... ... ... ғұламасы.
Адамдар деп жазады Фараби - бақытты болу үшін біріне-бірі көмектесіп
отыру мақсатымен бірлескен қала ізгі қала ... ... ... жету үшін
өзара көмектесіп отырған қоғам да ізгі ... ... ... ... жету үшін өзара көмектесіп отырған халқы ізгі халық болады.
Сол сияқты халықтардың бәрі бақытқа ұмтылып, бір-біріне ... ... жер жүзі ізгі ... еді. Ол ізгі ... ауру-сырқауы жоқ
адаммен салыстырады. Тән мүшелерінің бірімен-бірі тығыз ... және ... ... ... ... орын алатындығысияқты
байланыта болады. Ізгі бақыт туралы ... ... ... ерік беру , мансап пен сый-құрметке ... ... ... ... үшін ... ... есептелінеді. Фараби надан қала
тұрғындарының дүниетанымын әлеументтік ... ... ... ... бірнеше топқа бөлінеді. Олар : қажеттілік, айырбас,
опсыздық пен бақытсыздық, атаққұмар, билікқұмар және ... ... ол ... ... ... ондағы кедей шаруалар мен қала
кедейлеріне жылы лебіз білдіріп, оларды ... мен қала ... ... отыр дейді. Қажеттілік қаласының тұрғындары ауыл шаруашылығы
жұмыстарының ... ... аң ... қолөнері сияқты т.б.
еңбек түрлерімен шұғылданады. Осындай қаланың тұрғындары аса еңбекқор
келеді, олар тек ... ... ... ... ғана ... тырысады
және еңбек үстінде олар бір-біріне көмектесіп ынтымақтасып отырады. Осы
қаланың өкілдері кей ... ... ... ... ... ... тауқыметін тартуы , сондықтан да Фараби бұларды ұрлық жасады деп
сөгіп, айыптамайды, өйткені тұрмыс адамның ... ... ... ... ... ... қаласының тұрғындары жеке бастарының
баюын көздемейді, байлықта бір-бірінен асыруды қажет деп те ... орай ... ... ... мінез-құлқы жақсы жағынан көрініп
отырады.
Айырбас қаласының тұрғындары ... ... ... келеді. Олар
саудамен айналысады, сауда жүрген жерде ұрлық та, ... ... Осы ... ... олар баю ... бір-біріне
көмектесуге тырысады. Олар ұрлықты күн көру үшін емес, тек жеке ... үшін ... Бұл өз ... еш нәрсе өндірмейді, адал еңбекті
білмейді, тек алыпсатарлықпен ... ... ғана ... өсімқорлар мен
саудагерлер көпестер.
Опасыздық пен ... ... ... да белгілі бір
әлеуметтік топ болып табылады. ... мен ... ... - деп ... ол, - жан ... ішіп ... ... қылықтарымен
айналысуы деп түсінеді, қысқасы, олар тек көңіл көтеру мен түрлі еңбекке
бой ... ... мен ойын ... ... ... табылады. Бұлар
өмірден тек рақат пен ермек іздейді де, пайдалы ... ... қала Ірі ... ... бала – ... бос ... ... мен
сыңылаңдаған бикештері өмір сүреді.
Надан қалалардың әр түрлерін Фараби басқа ... де ... ... ... «Азаттық саясат» ол ұжымшыл, қайырымды қалалармен
бірге ... ... ... қалалардың да болатынын ескертеді. ... ... ... айтқанда ол түрлі әлеуметтік топтардың
психологиясын көрсетеді. Мәселен ұжымшыл қаладағы ... бас ... ... тең өмір ... бірі ... ... ... әңгімелейді. Осы қала оның басшысы тұрғындардың талап-тілегіне
орай сайланып отырады, олар өз еркімен некелеседі. Адамдардың дүниеге келу,
өсіп-жетілуі, яғни ... ... де ... ... ... ... түрлі топтардың өкілдері бір-бірімен ынтымақты өмір сүруді,
мұндай ғалымдарға, өнер иелеріне, ақындарға т.б. зиялы ... ... ... ... қарапайм қала тұрғындарды пайдаланатын игіліктерге ғылым
негіздерін меңгеру, әділдікке ұмтылу, әр ... ... ... бір-
бірімен тату-тәтті өмір сүруді т.б. жатқызады.
Қайырымды қала тұрғындарының басым көпшілігі әлеуметтік ... ... ... тұрған адамдар. Бұлар бірнеше топқа бөлінеді. Мұның
біріншісіне ...... ... Олар ... ... қажет ететін
адамдар. Олардың мұң-мұқтажын қанағаттандыруды үнемі естен шығармау ... ол құр ... ... ... келсе оған көмектесіп, тауын
шаппай ерекше ілтипат жасау керек. Қайырымды қала тұрғындарының қатарына ... ... де ... ... ... жазды Фараби,
білім алуды өздерінің қара басының қамы үшін пайдаланғысы келеді. Бұл өте
жаман қылық. ... ... ... сын ... қарап, теріс мінездерін
алдымен өздеріне түзеттіру қажет. Ал, мінезі түзу шәкірттерге білім ешбір
қиындықсыз қонады, оларды ... ... еш ... да ... ... жәрдем беріп көмектесетіні де осындай шәкірттер. Қайырымды қала
тұрғындарының келесі ... ... ... барша жұрттан
жоғарытұратындар (қала бастығы, оның әр түрлі жәрдемшілері мен ... ... ... ... ... ... ... әділдігін жұртқа айтып
отыру керек.
Ал қала бастығының кемшілігін тікелей айтпай, жанамалап, өсиет, ... ... ... ... яғни ... әсем сөздермен-ақ
мінез-құлқындағы кемшіліктерін түзетуге болады.
Осылайша әр топтағы адамдардың психологиялық өзгешеліктері ... ... ... ... түйіндейд; адам өз өмірінің қожасы; сондықтан да ... ... өзі ... тиіс. Бұл үшін ло нәрсеге де ұқыптылықпен қарап,
жиған-тергендерін орынсыз шашпай кез-келген адамға кім ... сыр ... ... ... ... мүдделерітуралы тек нағыз достарыменен ғана
сырласып отырулары тиіс. Осылайша өмір сүрген адам ғана ... де, ... да ... ... ... таза адам ... ... қала тұрғындарының әр түрлі әлеуметтік тобына осылайша баға
беру арқылы Әл-Фараби қоғамдық психологияның іргелі проблемалары жайлы өз
көзқарасын ... ... ... ... алдымен от басынан, соннан соң
әр түрлі топтар мен қауымдастықтан тұратынын айтты. Фараби осы топтардың
жақсы-жаман, бақытты-бақытсыз болу ... ... ... ... адамдардың жәй біріге салуынан емес, сайып келгенде, адамдардың
өмір сүру қажеттілігінен туындайтындығын ... Ұлы ... ... тек ... ... ... ... болады. Мұның өзі
барша халықққа бірдей, ортақ нәрсе деп түсінеді. Ол өмір ... ... неше ... ... ... ... ... ізгі қоғам
надандарсыз, маскүнемдерсіз, азғындарсыз, зорлықшыларсыз, қанаушыларсыз
болатындығын, оны білімді, мәдениетті, әділ билеушілер басқаратынын, ... ... ... бақытты болашағы болатындығы, сөйтіп келешекте ... ... ... орнайтындығын тебірене жырлап, армандады. Ол
адамдардың бір-бірімен теңсіздігін, олардың білімінң жоқтығынан, осы ... ... мен ... үйлестіріп пайдаланса дұрыс болатынын айтты фарабидің
әлеуметтік психологияға байланысты айтқан ... ... ... ... ... ... ... аталмыш мәселелерінің Шығыс
әлемінде, күн тәртібіне алғаш қойылуы ... ... ... ... музыка жайлы толғаныстар.
Фараби шығармаларындағы психологиялық ... ... ... бірі – оның ... жайлы толғаныстары. Ол өз еңбектерінде,
әсіресе «Музыканың үлкен ... ... ... адам ... әсер ... оның ... ... көңіл-күйлерін қалайша
туғызытындығы, адамның сұлулық талғамы яғни әсемдік пен ... ... ... адам ... бір қалыпты күйге келтіруі жайлы сөз
қозғайды, ... ... мен ... ... ... ... ең негізгі мақсаты адамның ... ... Бұл ... да ... ... ... поэтикалық тіл мен
музыка тілі бір-біріне ... ... ... ғана ... ... ... Өзін ... ортаның әсемдік сырларына үңілу, содан ... ... ... ... ... ... паш ету ... ғана тән қасиет. ән
адам жанының нәзік қырларын бейнелейтін ... ... ... жасасып
келе жатқан жан серігі, өмір сырын бейнелейтін жанды тарих. Тән ауырғанда
көңілдің күрт ... ... ... адамды қиындыққа шыңдауға, ауыр еңбекке төзуге көмек береді,
шаршап-шалдығуды ұмыту үшін ән салу ... ал ән және оған ... ... қиял мен ... ... ... ... - деп түйіндейді
ойшыл. ән салудың түрлері осындай сан алуан. Мәселн, ... ... ... ... ... ... ... төгілмелі,
өлеңді термелеп, тақпақтап айту немесе өлеңнің басқа түріне бейімділік ... ... ... ... ... ... оның ерне түрі бар екенін
айтады. Біріншісі адамда жай ғана рақат сезімін тудырады. Екіншісі құмарлық
пен ... ... ... ... ... небір ғажайып
бейнелердің тоғысуына жағдай жасайды. Осы үш ... ие ... ... ... ... болады, мұндайда ол бізге әсер ... ... ... түйсіктер табиғи және табиғи емес болып екіге
бөлінеді. ... ... ... ... ... ... ... емес
жағдайда музыкалық түйсік көңіл құмарлығын онша қондыра алмайды.
Фараби түйсігінде, ғылым, өнер, музыка атауларының ... ... ... ... ... еңбек етудің жемісі. Дарындылық ақыл-
парсат, қиял қиюлана келіп отырса ғана нағыз өнер ... Ол ... ... ән мен музыка үшін туыстан болатын қасиеттер мен қатар
оқып-үйрену, ... ... өте зор. ... ... алдымен ұстазының
әсерлі әуенді күйді тудырған қимылына еліктеуге тырысады. Ол ... ... ... ... ... Музыкалық әуенді жадында
берік сақтап, қиялына берік ... ... оны ... ... ... ... ... ол үлгіні қажет етпейтін болады.
Музыка шығармашылық жан-жақты ізденіп ... оның ... ... ... ... ... әрбір тонның (саздың, үннің) дыбыстың
әсерін мұқият бағалай, зерттей білу қажет. Шәкірт өз бетінше жаңа ... ... ... ... ... ... жүргізе беруге тиіс.
Ұлы ғұламаның музыка ғылымы туралы ... ... ... психикалық
талдау жасай келіп, төмендегенше түйін жасауға ... ...... жан ... ... ... әсер ... құрал;
2. музыкалық әуендер жақсы мінез-құлық нормаларын, адамның армандары ... ... ... роль ... ән мен музыка адамда көркем, ... ... ... ... ... ... бойдағы нашар қасиеттерден арылуына ықпал
етеді;
4. музыкалық туыстан ... ... ... ... ... ... жаттығу мен дайындықтың жемісі,
5. музыка теориясының негізгі принциптерін танып-білуде адамның есту
түйсіктерін ... ... роль ... ... ... көзқарастары.
Әл-Фараби медицина саласында да өз мәнін күні бүгінге дейін жоймаған
көптеген еңбектер жазды. Оның: ... дене ... ... ... ... қарсы айтылған деу хақында, Аристотель мен Галеннің арасындағы
дәнекер, Түс көру туралы сөз т.б. ... ... ... ... сөз ... ... ... бұл жердегі негізгі
арқауы: адам нәтижелі еңбек етіп, дұрыс дем ... ... өмір сүру үшін ... ... ... ... қажет, яғни тәні саудың жаны сау дей келіп,
тәнді емдеу Гиппократтың сөзімен айтқанда өмірді ... ... ... одан да жақсы нәтижеге жеткізуі тиіс, ғұлама адамның психологиялық,
әсіресе физиологиялық әрекетіне тәннің, ... жеке ... (аяқ, ... атқарылатын қызметіне, әсіресе жүйке саласының әрекетіне жеке ... Ол тән мен ... ... үшін аяқ пен ... ... қызметін
атай келе бүкіл организмді басқаруда жүрек басшылық етеді дейді. Ол аяқ пен
қолдың организмдегі орнын дұрыс көрсеткенімен физиологиялық, ... ... ролі ... ... ... айта аламын. Мұның себебі,
әрине, сол кездегі ғылым дамуының, әсіресе физиологияның жеткіліксіз дамуы,
яғни ми құрылымы туралы деректердің ... ... ... Оның ... ... ... денсаулықтың, өмір сүрудің негізгі арқауы.
Ғұламаның науқастың көңіл-күйін арттыру, ... оның ... ... ... яғни ... ... тілімен айтқанда, оның
психотеропевтік, ... ... ... ... Ол ... ... ... (сою, күйдіру т.б.) емдеуден кейінгі
сөзбен сендіру, иландыру әдістерімен емдеуге ерекше мән ... ... ... ... ... ... жете
білмейтіндігін, тіпті мұнымен жөнді санаспайтындығына қынжылады. Ғылымның
пікірінше дәрігердің медицина ... ... ... адам ... білуден, екіншіден денсаулық өлшемін (критерийін) ... ... ... егер ... қалса, қалпына келтіруге ... ... ... ... ... оны ... ... жоятын тәсілдері дұрыс ... ... сау адам ... ... салыстырып қараудан, бесіншіден, ауруға берілетін
дәрі – дәрмектің режимін белгілі жүйеден түсіруден, алтыншыдан, ... ... ... ... ... білу өнерне машықтана білуден
көрінуі ... ... ... ... ... ең
себеліліерінің бірі медицинаныадамның өмір сүру, тіршілік қасиеттеріне
жақындата түсуді ойластырған. Сондықтанда оны ... ... ... ... ... ... әмбебап ғылым деп айтуымызға әбден
болады.
Әл-Фарабидің педогогикалық көзқарастары.
Дүниежүзілік ғылым мен ... ... ... өлшеусіз үлес қосқан
ұлы бабамыздың педагогикалық мұрасы да телегей-теңіздей мол дүние. Данышпан
ойшыл өз еңбектерінің көпшілік ұстаздық тұрғыдан ... ... ... Оның ... ... астрономия, музыка
ғылымдарының педогогикалық, яғни тәрбиелік ғылымдар дейтін жүзеге жатқызуы
да, сондай-ақ педогогика, ... ... ... еңбектер жазуы
да жоғарыда айтқанымыздың жақсы айғағы. Оның оқу-білім, тәлім-тәрби
мәселелері ... ... ... ... ... бір ... адам атаулыны
гуманистік, ізгілік қасиеттерге баулу мәселесіне келіп тіреледі. Адам деген
ардақты атты ... алып ... ... ... жоқ. ... бақыт осы
дүниеде ғана, оны басқа жерден іздестірудің қажеті жоқ. Әлемдегі жаман мен
жақсыны адамның ... ғана ... ... болу үшін ... ... ... ... Осы жолда өмір бойы еңбектеніп, әрекеттенген абзал,
мұның өзі адамға зор ... ... ... ... ... ... жетуге
болмайды. Ол үшін бірлесіп, қоғамдасып әрекет әту керек. Адам алдымен ойлы,
парасатты болуға, ақыл-ойының ... ... ... ... ... керек.
Ол ұланғайыр еңбек етіп, ғылым-біліммен молынан ... ... ... ... ... ... ... қоғамдық тіршілікті жақсарту барлығы
да білімділікке байланысты. Зиялылық адамның жақсы мінезінен, ... ... ... ... ... мен ... кейін адамға іскерілік пен өз бетінше әрекеттену, одан соң
парасаттылық пайда болады, адам ... ... ... ... ... өз ... ... әрекеттеннеді.
Педагогикалық тұрғыдан оның адамдар арасынандағы достық, қастық қарым-
қатынас жайлы айтқан пікірлері ерекше ... ... ... ... түрі ... Оның бірі адал дос, ... алдамшы дос.Адал
досқа үнемі зор ілтипатпен қарап, одан айырылып қалмау жағын көздеген
дұрыс,достар ... ... ... қамқорлық жасауы тиіс. Жақсы достың
сенімін қастерлеп, ақтаған абзал. ... ... ... ... ... болса да бірдей көретін болады.
Фараби нағыз шынайы достықты дәріптеп, жұртты осындай ... ... ... ... екінші бір түрі алдау-арбау негізінде ... ... ... ... ... ... айта берудің
қажеті жоқ. Бірақ, жалған достарды да тәрбилеуге болады, ... адал ... үшін ... ... жұмыс жүргізу керек. Бір-біріне қасадамдардың
екі түрі болады. Бірі - ... мол, ... ... ... адамдар да,
екіншісі – көре алмаушылықтан жауығатындар.
Гуманист ғалым кей жағдайда жау адамдарды да түзеп, кемшілігін ... ... ... ... егер бұл шара іске ... ... көзін құртқан
жөн дейді. Бірақ мұндай ... ... ... салып жүзеге асыру
керек. Ал көре ... ... ... ... қарым-қатынас
жасаған жөн болады. Мұндай адамдардың көзінше көре алмаушылықтың себебін
ашып, бұлардың көзін шындыққа ... ... ... ... ... да ... ... ойы мардымсыз келеді. Бұлардың өшпенділікпен
жұмысы жоқ, кейде дұрыс ... ... де ... ... көз жеткізгенше олармен дос адамдай бірігіп кетуге болмайды.
Жақсы ой-тілектер араз адамдардың татуласып кетуіне жәрдем ... ... да ... ... ... жақсы қарым-қатынас жасауға
әбден болады. Ғұлама ... ... ... ... ... ... Соңғылар өзін жұрттан өзге, артық ұстағанды ұнатады. Бір өзім
білемін деп даурығып, айтқанын ... ... ... жақсы көреді.
Бұлардың іс-әрекетіне қарсы тұрып, теріс қылықтарын бетіне басып отырған
дұрыс. Мақтаншақты да ... ... ... ізгі ... ... қосуға
мүмкіндік бар.
Фараби ғылым, білім жөнінде жастарға көптеген ақыл-кеңес ... ... ... ... қандай болу керектігі жайында салиқалы
пікір айтады. Осы жерде белгілі педагог Ы. ...... бар ... сарай салғызды,
Айшылық алыс жерлерден
Жылдам хабар алғызды, -
деген көзқарасы ұлы ғалымның ... ... атай ... ... ... ... ... жас адамның ақыл-ойы айқын, ерік-жігері,
тілек мақсаты шындық жолында ғана болуы керек ... Онда ... ... алу, нәпсіқұмарлыққа ұқса әрекет болмауы керек. Адам ... жету ... ... ... анық білуі қажет. Шын қызыққан
нәрсеғана адамды өзіне ие ете ... бір ... не ... талпыну үшін
адамға бәрін де табынушылық керек. Осыны мотивация (ниеттену) ... ой ... ... ... ... уәж ету үшін үнемі сол ғылымның
жолында болу керек. Одан басқа нәрсемен шұғылдануды азайту керек болады. ... ... ... ... ... болады. Арада мың жыл өткен
соң дәл осы пікірді өзінің Отыз ... ... Абай ... еді. ... ... ... деп жазады ол, - білім, ғылым қонбайды. Адамның шын ... ... ... өзі де ... ... ... ... үйренгенде ақиқат мақсатпен білмек үшін үйренбек керек. Фараби
нағыз ғылым қулық-сұмдықпен, өсек-аяңмен ісі жоқ, ... оның ... ... ... ... ... - ... Білімді болу
деген сөз – белгісіз нәрсені ашу қабілетіне ие болу ... сөз ... ... көп ... біледі және қабілеті арқылы, дарыны арқылы басқа да
білгісіз нәрселерді ашады. ... ... ... ... ... ... Фараби былай деп жауап береді: қандай бір ғылым болсын көңілге
дербес, ерекше мәндерді ұғыну ... ... ... осы ... ... ғана, ал кейде олардың көпшілігін сезінгендіктің өзі жеткілікті.
Фараби еңбектерінде ұстаз бен ... ... ... да сөз
қозғалған. Ұстаз өз ... ... ... ... сияқты
қасиеттерді көргісі келсе, онда оның өзінде де осы ... ... ... ... ... үшін алдын-ала нені білу керек деген еңбегінде ол
былай дейді: мұғалімдік еткен ... тым ... ... ... ... ... бастайды, ал егер тым бос болса, мұғалімді оқушы кем ... ... ... ... ұлық ... да, олардың алдында иілуді де ұнатпаған адам. Бар
саналы өмірін бір ...... ... Ол өзінің туған жерін,
даласын қастерлеп, жанындай ... ... ... отаншыл ғалым еді. Ғылым
қуып, шетте жүргенде алыста қалған атамекеннін естен бір сәт ... ... ... ... ... жер, ... ... жүйрік болдырған жарау деген
Шаршадым мен, қанатым талды менің,
Шауыт жолға сарылып қарауменен.
Әл-Фараби еңбектерінде ... ... ... айтылғанынан
басқа да көптеген жақтары сөз болады.
Әл-Фарабидің ғылыми мұралары.
Тарихшылар мен археологтардың түбегейлі зерттеулерінің нәтижесінде
Қазақстан ... осы ... ... анық ... ... көп ... ... айқындалып, өзінің дұрыс шешімін тауып отыр. Орта Азия және ... ... ... ... орта ... ... ... Олардың ішінде Шығыс және Батыс ғылымына еңбектері арқылы үлкен
шарапатын тигізген көптеген тамаша ғалымдар бар. бұл ... ... тіл ... тіліде жазылғанмен олардың ғылыми рухы, ойлау дәрежесі жергілікті
халықтың аса бай ...... ... ... Азия ... және оның көрнекті өкілдері туралы ... ... ... ... жүргізілді. Бұл, әсіресе, матеметика асласында
анық көрінеді. Фараби, Фергани, Омар Хайам, Ұлықбек т.б. ... ... ... ... Орта ... шыққан осы жүздеген ғалымдар
ішінен Оңтүстік Қазақстан қалаларынан шыққандары да аз ... ... ... ... ... А. Ю. ... өзінің
Сығанақтың қалдықтары деген археологиялық ... ... ... ... ... бірауыз өлеңін келтірді. Ол өлеңді белгілі тарихшы
А.Ю. Якубовскийге академик ... ... ... ... ... ... араб тілінде жазылған мәнісі мынадай:
Бұл ел бұрын қамсыз еркін ел еді,
Білімділер мекен еткен жер еді.
Мұнан Хидояны ... ... ... ... ... туу ... ... екінші рет осы сығанақта туар едік
Бұлардың ішінде тек қана ... ... қала бері ... Орта ... ғана ... дүние жүзілік масштабта шоқтығы биік ғалым
адамзат ойының сирек кездесетін інжу ... бірі - ... ... орны ... Әл- ... психологиялық көзқарастары 1
кестеде көрсетілген:
1 кестеде Әл- Фарабидің психологиялық
көзқарастары.
(870-950 ж.ж. Х-ХІ ғ.ғ.)
|Жалпы ... - ... ...... – лық ... ... |тік ... - ... ... – гия ... |
| |гия ... - | ... | |гия | ... лық |
| | | | ... ... |
| | | | ... |
| | | | ... ... ... |Шығыс әлемінде|«Музыка-ның» |Адамды ... ... ... |ұлы |гуманистік, ... ... ... – |кітабы |ізгілік ... ... ... |ның ірге ... ... |
|туралы ... ... ... үш ... шын ... ... ... |түрі: ... – ған ... ... |пси-хотерапев-| ... ... ... |тік |1) рахат ... ... ... ... |психо-профилак|сезімін |(моти-вация) |
|дамыту; ... |-тик ақыл ... ... ие ... ... ... | ... – дың ... ... ... ... ... |2) құмар-лық |жаны мен тәнін ... ... | |пен ... ... ) ... | ... ... ... ... | ... |бастаған ... ... | | ... ... бен |
| ... | |3) ... |шәкірт |
| ... | ... ... |
| ... ... |сапада ғажайып| |
| ... деп | | | |
| ... ... | ... | |
| | | ... | ... ... ғылыми салары туралы ой-пікірлері.
Фарабидің ғылымдарының шығу төркіні.
Бұл ... ... ... философиялық түбегейлі, ... ... ... ... ... Фараби өзінің әйгілі шығармаларының бірі «Ғалымдардың шығуы
туралы» деп аталатын ... ... ... ... латынша нұсқасы
да сақталған. Латын тілінен А.И. ... ... ... С.Н. ... ... ... ... Азии и Ирана» деп аталатын 1960жылы Москвада
шыққан кітабына енген. Осы аударма негізінде М.Д.Исқақова мұны қазақ тіліне
аударып, 1967 жылы С.Н. ... ... ... «Математика мен
математиктер» жайлы әңгімелер атты кітабында келтірілген.
Фараби ғылымды діннен ... ... оның ... ... ... дербес
өмір сүреді және оның заңдылықтары еш нәрсеге тәуелді болмайтыны табиғи
заңдылықтар. Субстанция мен ... ... білу ... ... көзі.
Фараби. Субстанция –заттың, нәрсенің өзгермейтін ... ... ... ... оны ақылмен тануға ... ... ... ұғымына сай келетін сияқты, ал акциденция субстанцияның түрлінше
көрінісі. ... ... ... субстанцияны тек ақыл ғана қабылдайды,
акциденцияны сол екеуінің арасына дәнекер болады.ақыл боялған ... ... бір ... бар ... ... Мәселе қалған сезімдер жөнінде де
осылай.
Субстанция табиғатында шексіз көп бола ... Сан ... ... бір ... ... бөліктеріне көбейту. Оларды бір-
бірлеріне қосу ... ... алу ... түбір табуға болатын
бөліктерден түбір табу ... т. б. ... ... ... ... ... ... шығып, неліктен көбейіп кеткендігі, мүмкіндіктен
шындықққа, жоқтан барға көшіп болмысқа айналуының ... ... ... ... бұл ... ... деп атайды.
Фараби сан жөнінде Аристотелдің ойын дамытушы ғалым. Ол геометрияның
шығу тегін былай түсіндіреді. Субстанция көп ... ... ... ... ... атақ ... бір ... орналастырылады. Осылай
дөңгелек фигуралар, үшбұрыштар, төртбұрыштар, бесбұрыштар т. б. фигуралар
пайда болады. Сандар шексіз көп ... ... да ... ... Бұл ... ... ... бір –біріменсалыстыра аламыз, ортақ
өлшемін табамыз т.б. осы ғылымды тек грек кемеңгерлері ғана геометрия ... ... ... ұғымдары да өмірден , болмыстан алынған
дүние деген дұрыс көзқарасты қуаттап ... ... ... ... ... болғандықтан, ол
қозғалысты зерттеу, білу қажеттігі туады. Мұнан аспан шырақтары жайлы ғылым
шыққан. Фараби былай дейді: біз бұл ғылымарқылы ... ... ... ... қарама-қарсы жаққа шығатын кездерін, қозғалыстарын,
кейін ... ... ... ... біз ... барлығын тек жоғарыда
аталған екі ғылым арқылы ғана біле аламыз. Бұларсыз ... ... ... ... ... бұл ... астрономия деп атайды.
Фарабидің пікірінше қозғалмалы субстанциялар дыбыс ... ... ... ... ... керек, ал ол – музыка.
Субстанция қозғалысқа келгенннен кейін дыбыс та шығарады, ол ... ... ... ... және осы ... ... аралық.
Дыбыстар жайындағы ғылым. Айтылып отырған ғылымның үш жағы ... ... ... ... ... бір ... келтіру үшін
шығарылған, ол шығарылған биік дыбыстар келтіру үшін шығарылған, бұл екі
жақты есту ... ... Ал ... көру ... бағындырылған.
Сермеу ғылымы осы екі негізгі сезімге, яғни көру мен есту ... ... ... ... да қайдан шыққаны түсінікті болды.
Педогогикалық ғылымның мәні мынада дейді, - өте ... ... ... ... ... оқып-үйренуге төте жол салады.
Жаратылыстану ғылымының шығу тегіне де тоқталды: субстанция кейде
қызаратын, кейде ... ... ... ... қысқаратын, туатын,
ұлгаятын, шіритін, өлетін болады. Осыларды түсіндіретін ғылым керек. Ғылым
бізге осы өзгерістердің қалай болатынын ... анық ... ... ... бұл ... ... ... тұрады: прогнозтика,
физика, грамматика ғылымы, навигация, алхимия және айналар жөніндігі ғылым.
Бұдан кейін Фараби жоғарыда аталған ғылымдарды оқып-үйрену үшін ... ... ... ... ол тіл ... ... ... содан
кейін грамматика, логика, поэтика келеді. Фараби былай дейді : ... ... ... ... біз, ... оқу және қалай оқыту керек
деген мәселелерді еске алмастан, ой талдамасы арқылы таптық. ... ... ойды ... ... ... ғылым – тіл білімі.
Одан кейінгісі, грамматика.
Ол нәрсеге берілген есімдерді тәртіпке келтіру жолдарын және ... ... ... ... ...... хабарлы сөйлемдерді, білмегендіктерімізді білерлік, өтіріктен шындықты
айырарлық қорытындылар шығару үшін жүйелі етіп құру жолдарын ... ... - ... ... ... ... мен жүйесіне қарай, шамалары мен кідіру мезгілдеріне
қарай орналастыру жолдарын ... Бұл ... ойды ... ... осы мақсатта өте-мөте лайықты сандар.
Фарабидің көзқарастары бойынша әр ... ... шығу ... Бұл ... ... озық ... бір идея ол – ... ғылымды
тудырушы себепті табиғаттың өзінен іздеп ... ... ... ... ... ... Фарабидің көзқарасы бойынша барлық ғылымдардың
пәндері ақиқат болмыс, реалды ... ... ... Бұл ... шығу ... ... ... туралы қазіргі заманғы материалистік
қағидаға жуық келеді, мұндай әдістемелік ... ... ... ... ... ... Алайда Фараби ғылымның шығу тегін түсіндіре
отырып, ол ... адам ... ... ... бөліп
қарайды.
Фарабидің ғылым жасау негіздері. Осы негізде баршамызға мәлім сан-саналы
ғылым тарауларының әрқайсысының басып ... ... ... қысқалы жасалу
тарихы бар. бұл ... білу ... ой ... ... ... ... ғылымның да пайда болуына көмектеседі. Қай ғылымды
алсақ та, сайып келгенде оның түп ... ... ... ... қоғамның мұқтаждығын өтеу жөніндегі күрес - ... ... ... география сияқты аса көне ғылымдар тарихы
осыны растайды.
Ғылым жасау ... орта ... ... да ... ғылым мен мәдениет тек Европада туып, өскен деген қате ... ... ... ... мәдениет тарихындағы бұл кезеңді менсінбей,
сыңаржақ қарап келді.
Фараби музыка теориясын ... ... ... Айта кетерлік нәрсе,
музыка негіздері ол тұста физика-матиматика ғылымдары қатарына қосылатын.
Фараби көбінесе музыка ... ... ... оның ... ... басқа
теориялық ғылымдаға да тікелей қатысы бар.
Фараби өзінің әдісін, ең әуелі музыка ғылымның алғашқы принциптерін,
негіздерін ашуға жұмсайды. Оның ... ... бұл ... үш топқа
бөлінеді.
Олар: халықтық ұзаққа созылған музыкалық практикасының, дәстүрінің
әсерінен адамның ... сана ... о ... ... кеткен принциптер:
басқа ғалымдардан (әсіресе физика-матиматика т.б.) ауысатын принциптер;
тікелей тәжірибеден ... ... ... ұлы ... өз ... ... кейбір негіздері біздің
инстинкте жататын, ... ... ... ... ... ... ... түсіндіріп кеткен тәсіл мен тәжірибеден шығатын өнер мен
ғылымның түрлері бар. Бұл жағдай музыка ... орын ... ... ... ... ... алатын принциптеріне
толығырақ тоқталады. Мұнда ол ... ... ... атты ... қағидалрға сүйене отырып, индукия әдісін қолданады. Алайда
музыка теориясын ... ... тек ... ... ... ... ... жағынан, табиғат гармониялық мәндерді сезіну тәжірибеге
сайма-сай болмайды: керісінше, жасанды жолмен ... ... ... ... ... толық кемел тәжірибе алуға мүмкіндік береді. Қайда
болса да, тәжірибе жүзеге асырылғаннан кейін ол мүмкін ... ... ... ... ... ой ... ... теориялық
музыка тәжірибесінен міндетті түрде анағұрлым бұрын ... ... ... ... ... жасанды жолмен шығарылатын музыкалық мәндерді сезіну деп
әдейі жасалған тәжірибені, яғни экспериментті ... ... ... негізін, практика, тәжірибе эксперимент арқылы шығару идеясын
ашық айтуы Фарабидің ғылым тарихындағы үлкен табысы. Фарабиге ... ... бұл ... шеше ... ... мәлім.
Фарабидің әдісі бойынша ғылыми теорияны ... ... ... ұстанымдардан дұрыс қорытындылар, аслдарлар, ... ... ... айтқанда, жасалған іргетасына сай теорияның зәулім ... ... ол ... әдісін қолданады, логикалық және математикалық
қатаң әдістерге сүйенеді Фараби былай дейді: Біз индуктивтік әдіспен ... ... ... емес, болмыстың ұстанымдары болады, олардан
ұстанымға көшу болып ... міне нақ ... ... логиктер индуктивтік жол
деп атап жүр. Ал түп негізден ... ... олар ... жол ... көшулер қалай және қанша түрде болатынын айтатын жер, бұл ... ... ... ... ... яғни ... ... болған кезде біз индукция әдісін қолданамыз: сонан соң ... ... ... ... ... ... ... жасаймыз,
яғни дедукция әдісі арқылы салдарлар шығарамыз.
Фарабидің бұл тамаша ... де ... көп озық ... ... ... ... аса ... бағалай отырып, Фараби егер олардың
Ілімі ғылымның кейінгі жаңалықтарына қайшы келсе, беделге бас имей, қарсы
шығады.
Фарабидің әдісіне ... ... ... ... ... ... ұлы
итальян ойшысы Леонардо да Винчи мен жаңа ... ... ... Галилейде (1564-1642) де кездеседі. Мәселен, Галилейдің динамика
заңдарын ... ... ... ... ... мәнісі мынау:ең әуелі
бақылау мен тәжірибелерге сүйене отырып, белгілі бір болжамдар, ... ... соң ... ... ... және ... ... тағайындайды; ең ақырында табылған фактілер зерттеу
жасау жолымен тексеріледі. Ал ... ... ... ... ... ... салу есептерін қарастыруы да тегін
емес.
Қалай болғанда да Фарабидің ғылыми жасау ... орта ... ... ... ... ... жатады. Бұл Фарабидің кемеңгерлігінің,
ойшыл-білімпаздығының тағы да бір соны қырын ашады.
Әл-Фарабидің ... ... ... ... ... пәлсапалық
жүйесінде материяға көп көңіл бөледі. Ол ай ... ... шын ... екенін, оның айдан жоғары орналасқан ... яғни ... ... ... ... ... яғни ... жер бетінде орналасқеа
дүниеде материя мен формадан тұратын ... ... ... ... ... ... болп табылатын төрт элементтердің сан
алуан, әр ... ... ... ... ... ... ... ажырамас бірлігі туралы тезисі дұрыс материалистік
сипаттағы қорытындысы болды.
Таным мәселесін қарастырғанда, ... ... өз ... ... ... ... және математика, астрономия,
медицина, физиология, музыка теориясы және басқа аслалар бойынша өзінің жан-
жақты білім қорын мол, ... ... Тану ... ... мәселелерін қамтып, оның шешімін табуға тырысады. Мысалы,
табиғатты олардың сезім ... ... жан ... және ... ... ... танудың екі негізгі формасы (түйсік ... ... ... т.б. ... ... ... ілімінің негізгі көздеген нысанасы – ғылымның
ролін көтеру.
Пәлсапа мен діннің қызметін даралау, ... ең ... өзі ... ... ... ... ... әдістерін ( зерттеу-тәжірибелік әдіс,
табиғат туралы білімдерді математикаландыру) ... және ... ... ... бағдарды басшылыққа алып, Фараби көптеген ңақты
ғылымдар (математика, астрономия, акустика, музыка теориясы т.б.) ... ... ... ... ... ... ... табыстарға жетеді.
Алайда Фарабидің таным теориясы тұтас алғанда өміршең ... бола ... ... ... бар бірсыпыра даулы қағидалар мен ойдың да ... ... ... ... ... ... жан біткеннің өмір сүруінің бастапқы
себебі, сол ғана кемшіліктен ада: ... жан ... ... одан
басқасында да бір кемшілік немесе бірнеше кемшілік бар. ал бірінші тұлғаны
алатын болсақ, ол ... ... ада. ... оның ... кәміл
және болмысында басқанаың бәрінен озық кәміл жетілген ешнәрсе жоқ және
одан бұрын ешнәрседе ... ... Бұл ... оның ... ең мәртебелі
дәрежеде әрі ізгі , әрі ... ... оның ... мен парқына – мәртебелі де жетілген ... ...... ... дақ ... әсте ... ... өйткені болмыс
еместер мен қарама-қайшылықтар ай астындағы әлемде ғана болмақ, ал ... ... өмір ... ... ... жоқтығы деген сөз. Бұл ретте
оның болмысы әсте потенциалды болмыс бола алмайды және өмір ... де ... ... орай ол ... оның ... мен ... ... де
мәңгілік, өзінің тіршілігін баянды ету үшін ол ... ... ... ... ... ... олөз ... өз болмысының
мәңгілігіне дән риза, сондықтан оның болмысына ұқсас тіршілікте, оның
болмысы мен тең ... ... жоқ және әсте ... ... Мұны ... оның ... сондай, тіршілік етерлік себептің қажеті жоқ, өйткені
ол материя емес, оның болмысы ... ... әсте ... субьектілік
атаулыдан да ада.
Сонымен қатар ондағы форма жоқ, өйкені форма ... ғана ... онда ... болса, оның парқы материя мен формадан құралған болар еді,
ал егер осылай ... ... онда оның ... екі ... ... ... келіп шыққан болар еді. Әдетте, бұлай болған ... ... ... ... еді де, оның әр бір ... ... қоса ... болмысының себебі болар еді.
Ал біздің анықтағанымыз, ол – ... ... ... болмысында
мақсат та ниет те жоқ, сондықтан тегінде ол осы ... пен ... ... ... өзі оның өмір ... ... болар еді де, оның
өзі бірінші себеп болудан қалар ... ... оның ... ... ... ... нәрсені
пайдаланған жоқ, өйкені ол өзінен төмен нәрсені пайдаланудан ... ... ... ... ол басқа тұлғалардың бәрінен өзгеше және өз
парқынан басқаша өмір сүре алмайды сондықтан ол одан ... ... ... ... оның парқының бірегейлігі болып табылады. Бірегейліктің бір
мағынасы – ... ... ... ... ... ... ... осы арқылы
айрықшаланады: нақ осы мағына болмысты бірегей деуге болады, өйкені мұнда
оның өзіне ғана тән ... бар ... ... береді. Сонымен, бұл мағына
бірінші тұлғамен тең ... Осы ... ... сонымен бірге бірінші
тұлғада бірегей, сондықтан бірегей деген анықтама мен мағынаға мен ... ... ... ... ... ... ... мұның себебі н гөрі
лайық.
Бірінші тұлғаның тіршілігі осындай. Демек мұның өзі-актуальді интелект.
Парқы ... оның өзі де – ... ... ... ... ... ол – интеллекцияның пайымдалғыш актуальді обьектісін
сақтап тұратын нәрсе және ... ... ... Ал ... ... ... ... істің жайы басқаша, қайта ... ... және ... ... – бәрі бір ... ... келіп тоғысады және бұлар бір-бірінен айырғысыз.
Бірінші тұлға екі түрлі жағдайда ақиқат деп есептеледі: бір ... ... оның ... – ең кәміл болмыс, ал екінші ... ... оның ... ... ... ... оның болмысын болмыс
күйінде, яғни сол қалпында қабыл алады. Пайымдалғыш нәрсе ретіндегі ақиқат
болу үшін де ... ... ... ... және оны ... арқылы
пайымдау үшін одан тысқары орналасқан басқа парықтың керегі жоқ. Екі жақты
байланыс арасында, оған ақиқат деп ... ... ... ... ... ... ... оның ақиқаттығы тек қана сол, оның өзі ақиқат. Әл Насыр. Әл-
Фарабидің ... ... ... ... ...... сөзді түрлі мағынада қолдануға ... ... ... ... адам ... ... адам ... айтқан кезде
қолданады. Екінші - әркім оны өзінше түсініп, мутализмдердің
үнемі айтысқа ... ... ... Олар ... ... «Бұл өзі ... кезде айтылады» немесе «Бұл парасат теріске шығарған кезде
айтылады». Интеллектің сөзінің үшінші ... ... ... ... айтылған. Төртінші мағынасы – тағы да сол ... ... ... ... ... ... ... «Жан туралы»
трактатта. Алтыншысы «Метафизикада» айтылған.
Ал енді қарапайым сөзде де қолданылатын ол өзі парасатты адам ... ... ... мұны ... ... деп ... Әр қасысы
өзінше түсініп, үнемі айтысуға құмар мутакалимдер ... ... ... ... өзі ... нені ... ... немесе «Парасат нені қабылдаса
сол», немесе «Нені қабылдамаса ... ... ... ... олар әуел бастан –
ақ барша жұртта қалыптасқан пікірді айтады. Сөйтіп барша жұрт қабылдаған
немесе ... ... ... бұлар интелект деп атайды.
«Дәлелдеме» деген кітабында Аристотель айтатын интеллектіге келетін
болсақ, ол мұны ... ... ... - өзіне қалай және қайтадан ... ... де, - ... ... ... ой ... арқылы емес, туа
біткен – жаратылысынан немесе жастайынан ...... ... ... ... және қажетті сілтемелер жөнінде анық мағұлмат
алу үшін адамға жағдай ... жан ... деп қана ... Бұл ... ойланбай-ақ, ой талқысына салмай-ақ алғашқы мағұлматты ... бір ... Ал осы ... ... жете білу ... ... ... қасиеттері туралы біз жоғарыда айтып өткенбіз. Міне ... ақыл ... ... ... ... ... табылады.
«Этика» деген шығармасының алтыншы кітабында Аристотель интеллект деп
өзіне сәйкес ... ... ... ... қолданудан келіп туатын сол
жанның бір бөлігін айтады.
Интеллект ұғымын осы ... ... ... ... ... деген кітабында айқан интеллектісі деп, немесе
қандай ... ... де сол ... ... деп ... Ал егер ... алғашқы сілтемелерді алып қарасақ, онда бұлардың бәрі де жалпы
жұр қабылдаған сілтемелер болып ... ... олар ... ... бір нәрсеге сүйенгенде, ал іс жүзінде басқаша істеген.
IV. «Жан туралы» трактатында Аристотель ... ... ... ол мұны төрт ... ... ... актуальді;
в) жүре келе дарыған және;
г) әрекетшіл интеллект;
а) Потенциалды интеллект – бұл өзі әлі де бір жан, ... бір ... ... бірі немесе материядан дүниеде бар ... ... ... ... ... немесе соған даяр әлдеңе бірдеңе.
Сөйтіп, потенциялды интеллект дегеніміз өзі, сонымен, формаларды
жүзеге асыратын субстанция болып ... ... ... ... ... ... ... осы парықта жүзеге асатын болса, онда бұл ... ... ... ... ... ... бұлар интеллекцияның потенциялды объектілері болып
еді ғой, ол субстанциясынан айрылып, олар ... ... ... сол ... ... ... асты.
Сонымен, бұл парық интеллекцияның актуальді обектілері ... ... ... ... ... ... ... тек
потенцияда ғана пайдаланарлық интеллекцияның объектілері жаннан тыс жатқан
материалдық субстанциядағы формалар болды: ... ... ... ... ... жүзеге асқанда, оларды болмысының өзі,
актуальды пайымдылық ... ... ... ... егер ... – оның ... ... интеллект болғандықтан,
өз парқын пайымдаса, онда ол сол парықты пайымдай отырып, сол парықта ... өз ... ... ... де ие ... ... өз болмысы
актуальды пайымдалғыш объекті болып табылады.
в) Жүре келе дамыған интеллект.
Актуальді интеллект, олар ... ... ... ... ... ... интеллекцияның пайымдалғыш
объектілерін пайымдағанда бұған дейін актуальды деп саналып ... жүре келе ... ... ... Актуальді интеллект
біздің өзімізде болды дейтініміз сияқты, ... сол ... бұл ... ... да олар ... бар формалар деу керек. Бұл ... ... бәрі ... ... ... интеллекцияның пайымдалғыш
актуальді объектілері ретінде жүзеге ... жүре келе ... ... болғаннан кейін ғана интеллекция актысында толық пайымдалмақ. Осы
кезде бұл формалар ... ... ... ретінде жүзеге
асады, және бәрі де интелектінің формасына айналады, өйткені бұл интеллект
жүре келе дарыған ... үшін ... бір осы ... үшін бейне бір
субстрат болып және жүре келе дарыған ... үшін ... бір ... ... Осы ... ... емес формалар, тіпті еш уақытта да
материалдық болмаған және болмайтын формалар, нерархия әбден жетілген және
материядан ... ... ... ... олай ... ... бұлардың
болмысында қандайда бір тәртіп бар және сөйтіп бұл иерархияда ең жетілмеген
интеллектінің ең ... ... жүре келе ... ... ... ... ... туралы» трактатың үшінші кітабында Аристотель айқын әрекетшіл
интеллект дегеніміз еш ... да ... ... және ... ... жоқ абстракцияланған форма. Бұл интеллект ... бір ... ... ... ... табылады және жүре келе дарыған
интеллектіге өте жақын. Потенцияда болатын ... ... ... жеке ... пайымдалғыш потенциялдыобъектілерін тиісті
актуальді объектілерге айналдыратын да осы. ... ... және оның ... нәрселерден тұратыны күмәнсіз.
Материяға ол өзінің парқында бар сол бөлінбейтін нәрселерге ұқсас
қасиет береді, ... ... ... тек түрліше қабылдайды. Аристотель мұны
да «Жан туралы» трактатында түсіндірген.
2.3. Фараби шәкірттері.
1. Әбу Әли Ибн – Сина
2. Омар ... өз ... да, ... ... де ... ... кейіннен белгілі
болған. Фарабиді Шығыс пен Батыстың көп ... ... ... ... ... үлкен өнеге, ғибрат, тәлім-тәрбие алған. ... ... мен ... ... ... жөн ... ... Әбу Әли Ибн-Сина.
ӘбуӘли Ибн-Сина (Авиценна) Орта Азия атырабынан шыққан, ғылым мен
мәдениеттің дамуына ... ... ... ірі ... ... Ол өз ... – ақ замандас философтармен ғалымдар арасында «Шайхар Райс»
ғалымдар ағасы атанған. Әбу Әлиді ... ... ... деп те ... Аристотель мұраларының мирасқоры болса, Ибн-Сина Фараби
еңбектерінен ... ... ... ... емес ... ... Әбу Әли
ірілі – ұсақты 274 ... ... ... басым көпшілігі (182) философия
мен теологияға, 50 ... ... 24 ... ... математика
ғылымдарына 4 еңбек, поэзия т.с.с арналған.
Әбу Әли ғылымның ... ... ой ... ... сала ... ... ғылымды дербес үш салаға бөледі: бірінші төменгі
ғылым, бұған жаратылыстану ғылымдары ... ... орта ... ... ғылымдар жатады, үшінші жоғары немесе бірінші ғылым, физика
теология ... ... ... ... ... ... ... да баршылық. Ол өзінің ұлы ұстаздары Аристотель, Фараби сияқты
сияты екі жақты көзқараста ... Ол ... ... ... жайында да жаңа тұжырымдар айтады. Оның Фарабидің «Музыканың ұлы
кітабын» қайта өңдеп жазғаны мәлім.
Әбу Әли 1037 жылы 57 ... ... ... ... ... қарағанда, ол өлер шағында өзіне ем қонбайтынын біліп, дәрі-дәрмек
ішуден бас тартқан, өлімге қарсы ... ... ... ... үлестіріп берген.
Жан тапсырар сәтте: «Біз өлерде барлық біліп кететініміз - өткен
өмірде ештеңе ... ... ... мен Ибн ... ... ... ... ғұламалардың бірі
әйгілі Омар Хайям.
Омар Хайям. Ойшыл ақын, терең философ, ... ... Омар Ибн ... Әл-
Хайши (1048) Хорасанның басты қалаларының бірі ... ... ... ... ең әуелі, сырға толы, парасатты пайымдаулар мен ойға негізделген
рубяттардың авторы. Омар Хайямнан бізге 300-ге ... ... ... Омар ... ... ... трактаттар жазған ғұлама.
Ол Аристотель, Фараби, Ибн Синаның ... ... ... ... ... ... философ ретінде идеалист бола тұра көп
мәселелер жөнінде материалистік поэзия ұстанған.
Омар Хаямның ғылыми еңбектерінің салмақты жағы оның ... ... ... ... жұмыстармен математикадағы күрделі
табыстары Омар Хайямды орта ғасырдағы дүние жүзілік ғылымның ең ... бірі деп ... ... ... көзқарасын ары қарай дамыта келіп, алгебраны
дербес математикалық ... ... ... ... тарихында алгебра пәнін
алғаш анықтаған ғалымдар қатарына жатады. Оның ... ... және ... өнер-ғылыми өнер. Мұның мәні белгісіз бола ... бір ... ... ... ... ... сан немесе
кескінді, алгебралық есептеулер, теңдеу арқылы шешіледі. Омар ... ... ... құранды қатынастарды қарастыра келіп, сан ұғым
кеңейту керектігі туралы өте тамаша қорытындыға келеді. Омар ... ... да ... тағы да ... ... Ол кез ... үздіксіз
шамаларды өлшеуге жарайтындай, бүтін сандардан әлде қайда жалпы жаңа
сандарды енгізуді ... ... ... мен Омар ... ... ... алшақ келген арифметика мен геометрия ... ... ... ... ... ... ... – үшінші дәрежелі теңдеулерді тұңғыш рет ... ... ... бір жүйеге салуға талпынған математик.
Қорытынды
Қорыта айтқанда «Жаратылыстанудың жоғарғы негіздері» атты ... ... сай ... ... ... ... ... қарамастан
бүкіл әлемнің түп негізінде Алла тағаланың құдіретімен пайда болған ... ... ... ... ... ... қорытындыға келдеді,
бүкіл дүниені басынан бастап қозғалыста үздіксіз эволюциялық даму барысында
қарастырады.
Фарабидің бұл трактатта айтылған ... ... ... ... мен ... ... кеңінен тарағанын көрсететін деректер
көп.
Мысалы: ХХ ғасырдың бас кезінде өмірсүрген қазақтың ... ... ... ... ... ... ... «Алты бармақ» атты
қисасында Фараби келтірген Нұрды дүниенің тұтқасы, негізі ... ... ... жаратты,
Он сегіз мың ғаламды.
Ғұламаның ғылыми-педогогикалық шығармаларында әлемдік, ... ... ... ... ... мән ... Олар
эстетикалық-этикамен, қылықтылықпен тығыз байланыста. Фараби жастарға
эстетикалық тәрбие беруде яғни ... ... ... бейнелеу
мәнерлеп жазу өнерлерін де назардан тыс қалдырмайды.
Ғұламаның педогогикасының салмақты ... ... ...... беру, оқыту, оқыту процессінде тәрбиелеу ... ... ... бір бөлігі. Платон және басқа грек даналарының
педогогикалық идеяларын жаңғыртып, ... ... ... ақыл және
теориялық тәрбиені біріктіретін рухани ... ... ... мән
берген. Бұл тұрғыда толық қанды, пайдасы, берері мол ... ... ... ... мәні ... ... педогогикалық іс-әрекеттерінде ойлаудың әр-түрлі
әдістері мен ... ... ... ... ... ... отыр.
Фараби өзінің жинақтаған педогогикалық, дидактикалық, ... ... мен ... ... ... ... ... нақтылай түсіп, оларды жүзеге асырып отырған. Фарабидің бүкіл
психологиялық педогогикалық жүйесін бір тарауда ... беру қиын ... бұл ... ... ... ... ... педогогика
игілігіне айналдыру – аса зор міндеттердің бірі.
Ғұлама ғалым жаратылыстану ғылымдарының ... ең ... ... ... өмір сүруі, тіршілік қажеттеріне ... ... Ұлы ... ... ... қатысты ой пікірлері бұл
айтылғандармен шектелмейді, бұлардың бәрі ... ... ... ... ... ... Алғаш рет Әл-Фарабидің психологиялық ой
пікірлері, психолгоия ғылымының әр түрлі ... ... ... ... ... ... ... құндылығы.
Зерттеуде арналған қорытындыларды жалпы ... ... ... психология, музыкалық психология сабақтарында
пайдалануға болады.
Әл-Фарабидің психолгиялық көзқарастары кең ... ... ... ... ... ... жеті ірі еңбегі бар екендігі
анықталып отыр.
2. Психология ғылымының даму тарихына қомақты үлес қосқанын ескерсек;
психологияның қалыптасу тарихы ... ... ... Жан ... ... грек ... ... ғ. Түрік әлемінде, әсіресе Әл-Фарабидің психологиялық ой
тұлғалары;
2) XVII ғ. ... ... ... ... байланысты
психологияның физиологияның негіздерінің қалануы;
3) 1879 ж. В. ... ... ... ... ... соған байланысты психологияның ... ... ... ... ... ... ... айналуы.
Қорыта келгенде, Фарабидің көзқарасы бойынша барлық ғылымдардың
пәндері ақиқат болмас, реалды субстанция ... ... ... ... ... шығу тегі, зерттейтін нәрсесі (объектісі) туралы
қазіргі заманғы материалистік қағидаға өте жуық келеді, мұндай ... ... ... ... ... ... ... әкелгені
даусыз. Фараби өзінің өмір сүрген дәуірінің тарихи жағдайына байланысты әр
түрлі ғаламдардың ... ... ... алғы ... ... ... алмайды. Фараби ғылымының шығу себептерін негізінен материалистік
тұрғыдан түсіндіре отырып, ол ... адам ... ... ... ... ... ... жасау әдісті орта ғасырдағы ең ... ... ... жатады. Бұл ... ... ... тағы бір ... танытады.
Пайдаланылған әдебиеттер.
1. Әл-Фараби А. Көбесов «Қазақстан» баспасы
Алматы 1971 43-54 бет,
147-161 бет
2. Көне түрік ... ... ... ... О. ... 2004, 31-41 ... А. ... «Әл-Фараби және Абай»
Алматы 1994, 39-53 бет
4. Е. Жәнібеков «Әл-Фарабидің физикалық көзқарастары»
Алматы 1993, 5-6-7 беттері
5. Әдебиет ... ... ... Н. Келімбетов
«Ежелгі дәуір әдебиеті» Алматы 1991, 117-123 ... Қ. ... ... ... тарихы
Алматы 1996, 21-46 беттер
7. Әл-Фараби. Саяси трактаттар.
Алматы «Ғылым» 1975
8. Ә. Дәрісәлиев. Қазақ даласының ... 1995, ... ... ... ... Адам ... бөлшектері мен күштері туралы «Бұл ... ... ... ... ... ... трактаттар
Алматы 1973, 283-302 беттер
10. Қазақ тәлім тәрбиесі. ... 1995 ... Қ. ... ... 87-144 ... ... ... Алматы 1973
19-36 беттер, ... ... ... және ... ... ... энциклопедиясы, Алматы 1973
13. А. Манашов. Фараби ... ... және ... журналы, 1967, №2
14. А. Манашов Өнер мен ғылымның тоғысқан шұғыласы.
(Фараби)-Жұлдыз, 1975, №9.
15. Әл-Фараби. Философиялық трактаттар ... ... 1978 ... Қ. Жарықбаев. Әл-Фараби (Библиографиялық көрсеткіш), Алматы 1977 ж.
17. М. М. Хайруллаев. Әбу Насыр Әл-Фараби, 1982
18. А. Көбесов Білім және ... 1970, ... ... ...... ... Алматы 1975
20. Педогогические наследие Әл-Фараби. Алматы, 1989 А. Кубесов.
21. А Көбесов. ... ... ... ... Қазақ инциклопедиясы. Әл-Фараби 2 том, 1971.
23. Әл-Фараби Историкр-философские трактаты, Алматы, 1985.
24. Әл-Фараби Логическиетрактаты. Алматы 1975.
25. Әбу ... ... ... ... ученый-энциклопедист Кн.(1,3); 2(1,3,4)
4(1-4); Кн. 4ч 11(1-5,7,8); 12(4).
26. В.В. Чистов, Алматы 2001, Психология в афоризмах ... ... Қ. ... Әл-Фараби Библиографиялық көрсеткіш
(І-кітап) Алматы «Қазақстан» 1975
екінші кітап. Алматы 1975
28. Әл-Фараби Научное творчество сб. Статей М. ...... ... ... ... еңбектері:
1. Жанның мәні туралы.
2. Түс көру туралы сөз.
3. Жан туралы.
4. Ақыл және ... ... ... ... кітап.
6. Ересектердің ақылы туралы кітап.
7. Темперамент туралы.

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 48 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Әбу Насыр әл-Фарабидің психологиялық көзқарастары12 бет
Әл-Фарабидің педагогикалық-психологиялық көзқарастары57 бет
Фарабидің философиялық көзқарастары19 бет
Әл – Фарабидің көзқарастарының қалыптасуының әлеуметтік және идеялық алғышарттары41 бет
Әл- Фарабидің философиялық көзқарастары12 бет
Абай Құнанбаевпен Ыбырай Алтынсариннің педагогикалық көзқарастары4 бет
Айтыс өнері31 бет
Коммуникацияның теориясы4 бет
Оқу – тәрбие үрдісінде бала мінезін тәрбиелеу38 бет
Саяси ойдың дамуы9 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь