Үмбетбай Уайдин – публицист, сатирик

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . ... ..3
I Ү. Уайдин . публицист ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3

1.1 Үмбетбай Уайдин публицистикасының бастаулары ... ... ... ... ... ... ... ... ...6
1.2. Публицистикалық жазбаларының тәрбиелік мәні (мәдени, әдеп жазбалары негізінде) ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .23

ІІ Үмбетбай Уайдин және қазақ сатирасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..37

2.1. Ү. Уайдин . сатирик, фельетонист ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 37
2.2. Ғалым, ұстаз Ү. Уайдинннің баспасөздегі шығармашылық
портреті ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...52


ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 63

СІЛТЕМЕЛЕР КӨРСЕТКІШІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .67

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .68
Бітіру жұмысының өзектілігі. Қоғамдағы үнемі ұшырасып отыратын көптеген келеңсіздіктерге тұсау салып, тосқауыл қояр сатира жанры – өмірдің өткір қанжары іспетті. Сатирадай өткір қанжарды екінің бірі батылы жетіп ұстауға дәті бармағандықтан, оны ілуде біреулер ғана ұстауға дәрмен танытады. Ондай адамдарды бүгінгі күн тұрғысынан сатириктер деп атап жүрміз. Қазақ баспасөзіндегі сатираның өрлеп, өркендегеніне біраз уақыттын жүзі болды. Әлі де кемелденіп, көкжиекті кеңіту керек. Осы аралықта сатира садағын асынған бірнеше сатириктерді өмірдің өзі тәрбиелеп шығарды.
Сатираны көп зерттеген, бұл түрдің үлкен теоретигі Я. Эльсберг: «Сатира – болмысты әдебиет пен өнерде көрсетудің бір әдіс-тәсілі», - дейді [1]. Ал, А.П. Квятковский: «Сатира – болмыстағы жағымсыз құбылыстарды сынап, әшкерелеуді, күлкі етуді мақсат етіп қарасөзбен немесе өлеңмен жазылатын көркем әдебиеттің түрі», - деп бағалайды [2].
Бұл бағдарда әрине, қазақ сатирасы қашанда алдыңғы саптан көрініп отырды. Сатираның тақырыптық диапозоны аса өрісті: тұрмыс, мінез көріністері, қоғамдық өмір мен саясаттағы келеңсіздік, адамшылықтан ауытқу, т.б. оның қырағы көзінен қашан да тыс қалмайтын. Жалпы сөз өнерінің, оның ішінде сатираның негізгі өзекті мәселесі қоғамдағы келеңсіздіктер мен адам бойындағы мінез-қылықтарындағы кемшілікерді уақытында тауып, «емдеп» отыратын құдіреттілігінде дей аламыз. Сондықтан кезең-кезеңімен, дәуір-дәуірімен сатираның даму бағытын зерттеп, ондағы ірі сатирик тұлғалардың шығармашылығын жан-жақты саралап отыруы отандық ғылымның да, қоғамның да талабы деп түсінеміз.
«Үмбетбай Уайдин – сатираның майын қанып ішкен адам. Қазақ сатирасының негізін салушылардың бірі. Ол тілі уытты көптеген шығармаларды дүниеге әкелді. Қазақ сатирасының алтын қоры деуге де болады»,- деп Сейіт Кенжеахметов баға берген Уайдиннің сатиралық сипаттағы шығармаларын, публицистік еңбектерін қалың жұртшылық оқып, көріп жүр. Жазған еңбектері баспасөз беттеріне жарияланып, жеке жинақ болып бірнеше мәрте жарық көрді. Бірақ, осы уақытқа дейін сатирик, қаламгердің шығармалары ғылыми негізде талданып, жүйеленген жоқ. Сол себепті біз оның сатириктік, публицистік қырын аша отырып, қаламгердің журналистикаға қосқан үлесін көрсетуді ниет еттік. Ү. Уайдаұлының әр жанрдағы сатирасы, публицистикалық, эстетикалық мақалалары кез-келген болашақ журналист үшін, сатира саласында жүргендер үшін пайдасы мол үлгі болары анық. Оның әр уақытта жазған дүниелері қазақ публицистикасына бөлек сипат, сатирасына соны соқпақ салғандай болды. Этикалық пайым-парасатқа толы мақалалары да көптеген оқырмандардың керегіне айналары даусыз.
1960-70 жылдары қазақ сатирасына келген Ж. Алтайбаев, С.Адамбеков, С.Әлжіков, Ғ. Қабышев, Ш. Смаханұлы, О. Әубәкіров, Е. Домбаевтармен
1. Эльсберг Я. Вопросы теорий сатиры. М., 1957, с. 27.
2. Квятковский А.П. Поэтический словарь. М.: Сов. Энциклопедия. 1966, с 253.
3. Байтұрсынов А. Шығармалары. – Алматы: Жазушы, 1989.
4. Аграновский А. Своего дела мастер. – М., 1980. 5 б.
5. Амандосов Т. Совет журналистикасының теориясы мен практикасы. – Алматы: Мектеп, 1978. 128 б.
6. Уайдин Ү. Өмірге құштарлық. Алматы: Жалын, 1985.
7. Көпен Ә. Із. –Алматы: Білім, 2005, 18-19 бб.
8. Қожакеев Т. Таңдамалы шығармалар. Алматы: ҚазАқпарат. 137 б.
9. Соғыстан кейінгі жылдардағы М.О. Әуезов публицистикасы. Ғылыми басылым. Алматы, 223-224 бб.
10. Уайдин Ү. Быды-быды. – Алматы: Жалын, 1982. 59 б.
11. www.Qamal.kz сайты
12. Қалмырзаев Ә. Өз елімде зиялылар бар //Ана тілі, №49-50. 5 желтоқсан 2007.
13. Уайдин Ү. Әдеп әлемі. Алматы: Ана тілі, 2007. 51 б.
14. Аханбайқызы А. Қабылдау бөлмесіндегі хатшы қыз //Айқын, №223. 29 қараша 2007.
15. Тоқтаров Т. Сұхбат //Қазақ әдебиеті, 24 шілде, 1998.
16. Байгелді Ә. //Егемен Қазақстан, 25 желтоқсан, 1998.
17. Мәдина апайға мың да бір рахмет. //Жас Алаш, 16 қараша 2000.
18. Ұстаз. №5-6, 16 ақпан, 2011.
19. Құлиев Ж. Арыл жаман әдеттен, сахи халқым! // Жұлдыз. №8, 2008. 39 б.
20. Гегель. Соч.: в 10-ти т. – М., 1940-Т XIII. - 350 с.
21. Сатира. Мәдени-философиялық энциклопедиялық сөздік / Құраст:. Ғабитов. Т., Құлсариева А. және т.б. – Алматы: Раритет, 2004. -320 б.
22. Белинский В.Г. Собр. Сочинений в 3-х томах. т. Ш, М. 1948, с. 112.
23. Уайдин Ү. Алло, бұл кім?. Алматы: Өнер, 1991. 23 б.
24. Әдебиеттануға кіріспе. Алматы: Ана тілі. 1991. 127 б.
25. Жұмабекқызы А. Заман және жастар //Адам ата – Хауа ана. №12, (69) желтоқсан, 2005.
26. Әбілқызы К. Ұстаздардың ұстазы //Журналист, №7, 18 қараша 2005.
27. Уайдин Ү. Сырымды айтайыншы. Алматы: Баянжүрек, 2010. 387 б.
28. Мәндібай Т. Ақтөбе. 14 желтоқсан 2010.
29. Әбділда Ж. Бюрократтардың Үмбетбай ағайдай ұстазы болмаған ғой //Жас Алаш. №116, 28 қыркүйек, 2002.
30. Бейсенбекұлы Д. Бүгінгі мектептегі педагогикалық тәрбие //Қазақстан мұғалімі, 2 қыркүйек, 2006.



ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

1. Назарбаев Н.Ә. Ғасырлар тоғысында. – А., 1996.
2. Уайдин Ү. Өмірге құштарлық. Алматы: Жалын, 1985.
3. Көпен Ә. Із. –Алматы: Білім, 2005, 18-19 бб.
4. Скуленко М.И. Журналистская пропаганда. – Киев, 1998.
5. Амандосов Т. Совет журналистикасының теориясы мен практикасы. Алматы: 1988.
6. Амандосов Т. Журналист және өмір. - Алматы: Қазақстан, 1967.- 280.
7. Амандосов Т. Қазақ совет баспасөзінің жанрлары. – Алматы: Мектеп, 1968.- 244б.
8. Амандосов Т. Публицистика-дәуір үні. – Алматы: Қазақстан, 1974. 118б.
9. Ахметов З. Өлең - сөздің теориясы.- Алматы, Мектеп, 1973.
10. Әшімбаев С. Шындыққа сүйіспеншілік. – Алматы: Жазушы, 1993. – 534б.
11. Бекхожин Х. Қазақ баспасөзінің даму жолдары. – Алматы: Қазкемкөркемәдеб, 1964. -264б.
12. Байтұрсынұлы А. Әдебиет танытқыш. – Алматы: 1989.
13. Бердібаев Р. Қазақ совет әдебиетінің қалыптасуы. – Алматы.
14. Базарбаев М. Замана тудырған әдебиет. – Алматы: Жібек жолы, 2005.
15. Барманқұлов М. Телевидение: деньги или власть? – Алматы: Санат, 1997 – 272б.
16. Кәкішев Т. Қазақ әдебиеті сынының тарихы. - Алматы: Санат, 1994. - 448б.
17. Кольцов М. Писатель в газете. – Мәскеу, 1961.
18. Қабдолов З. Әдебиет теориясының негіздері.- Алматы: Мектеп, 1970. - 380б.
19. Қабдолов З. Сөз өнері. – Алматы: Қазақ университеті, 1992. – 357б.
20. Қожакеев Т. Жыл құстары. – Алматы: Қазақстан, 1991. – 237б.
21. Прохоров Е. Публицист и действительность. - Мәскеу: МГУ, 1973.
22. Шостак Н. Журналист и его произведение. Мәскеу, 1998.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ.....................................................................
.................................... ......3
I Ү. Уайдин –
публицист...................................................................
..............3
1.1 Үмбетбай ... ... ... ... тәрбиелік мәні (мәдени, әдеп жазбалары
негізінде)..................................................................
...........................23
ІІ Үмбетбай Уайдин және қазақ
сатирасы..............................................37
1. Ү. Уайдин – сатирик,
фельетонист............................................................
37
2. Ғалым, ұстаз Ү. Уайдинннің баспасөздегі ... ... ... ... өзектілігі. Қоғамдағы үнемі ұшырасып отыратын
көптеген ... ... ... ... қояр ... ...... қанжары іспетті. Сатирадай өткір қанжарды екінің бірі ... ... дәті ... оны ... ... ғана ұстауға дәрмен
танытады. Ондай адамдарды бүгінгі күн ... ... деп ... Қазақ баспасөзіндегі сатираның өрлеп, өркендегеніне біраз уақыттын
жүзі болды. Әлі де кемелденіп, көкжиекті ... ... Осы ... ... асынған бірнеше сатириктерді өмірдің өзі тәрбиелеп шығарды.
Сатираны көп зерттеген, бұл түрдің үлкен теоретигі Я. Эльсберг: ... ... ... пен өнерде көрсетудің бір әдіс-тәсілі», - ... ... А.П. ... «Сатира – болмыстағы жағымсыз құбылыстарды сынап,
әшкерелеуді, күлкі етуді ... етіп ... ... ... ... ... ... - деп бағалайды [2].
Бұл бағдарда әрине, қазақ сатирасы қашанда алдыңғы саптан көрініп
отырды. Сатираның ... ... аса ... ... ... ... өмір мен ... келеңсіздік, адамшылықтан ауытқу,
т.б. оның қырағы көзінен қашан да тыс қалмайтын. Жалпы сөз ... ... ... ... ... мәселесі қоғамдағы келеңсіздіктер мен адам
бойындағы мінез-қылықтарындағы кемшілікерді уақытында тауып, ... ... дей ... ... кезең-кезеңімен, дәуір-
дәуірімен сатираның даму бағытын зерттеп, ондағы ірі сатирик тұлғалардың
шығармашылығын жан-жақты ... ... ... ... да, қоғамның да
талабы деп түсінеміз.
«Үмбетбай Уайдин – ... ... ... ішкен адам. Қазақ
сатирасының негізін ... ... Ол тілі ... ... ... ... ... сатирасының алтын қоры деуге де болады»,- деп Сейіт
Кенжеахметов баға ... ... ... ... шығармаларын,
публицистік еңбектерін қалың жұртшылық оқып, көріп жүр. Жазған еңбектері
баспасөз беттеріне жарияланып, жеке жинақ ... ... ... ... ... осы ... дейін сатирик, қаламгердің шығармалары ғылыми ... ... жоқ. Сол ... біз оның ... публицистік
қырын аша отырып, қаламгердің журналистикаға қосқан үлесін көрсетуді ниет
еттік. Ү. Уайдаұлының әр жанрдағы ... ... ... ... болашақ журналист үшін, сатира саласында жүргендер
үшін пайдасы мол үлгі ... ... Оның әр ... ... дүниелері қазақ
публицистикасына бөлек сипат, сатирасына соны ... ... ... ... толы ... да ... ... керегіне
айналары даусыз.
1960-70 жылдары қазақ сатирасына келген Ж. Алтайбаев, С.Адамбеков,
С.Әлжіков, Ғ. ... Ш. ... О. ... Е. Домбаевтармен бірге
осы жанрдың «ыстығына күйіп, ... ... ... ... ... ... олжасын салды, әлі де сала бермек. Қоғамда кездескен кейбір
кемшіліктерді ... ... ... ... өткір сынаған
сатирик публицистикаға да ерекше еңбек етті. Оған ...... ... ... ... ... ... шығармашылығы
ғылыми тұрғыда бұған дейін ... Ү. ... ... һәм
публицистикалық еңбектеріне ғылыми ... ... ... ... ... ... – біздің парызымыз іспетті.
Жұмыстың мақсаты мен міндеті. Бұл бітіру жұмысында сатирамыздың ірі
өкілі Үмбетбай Уайдиннің сатириктік жолының ... мен ... ... ... қызметінің ерекшеліктерін саралау арқылы
журналистикаға қосқан үлесін ... ... ... ... өрістеуі үшін жазған шығармаларын жанрлық, тақырыптық ... ... ... Ү. ... ... ... мен
саралау үшін алдыға мынадай міндеттер қойылды.
– Ү. Уайдиннің сатираға келу жолын ... ... ... ... жанрлық, тақырыптық табиғатына
қарай жіктеу;
– Ү. ... ... ... шығармашылығының басты
сипатын, негізгі ерекшелігін ашып көрсету;
– Сатириктің публицистика саласында ... ... ... ... мен ... қосқан еңбегіне шынайы баға
беру;
– Уайдаұлы публицистикасының ... ... ... ... тұрғыда бағдарлау.
Зерттеу әдістері. Жұмыста баяндау, шолу, салыстырмалы талдау,
жинақтау, қорыту ... ... ... ... негізгі бағыттары–
сатиралық, журналистік және публицистік сипатта өрбіді.
Зерттеу жұмысының ... ... ... ... ... ... аралығындағы жарияланымдарды қарастыруымыздың мынадай
себептері бар:
Біріншіден, ... ... ... ... ... ... Кейбірі – сол уақыттың сойылын соғып, Кеңестік режимнің қабағына
қараған дүниелер. Бұған ... ... ... Ол кезде заман солай
болды. Сондықтан тәуелсіздікке дейінгі ... ... ... ... зер ... ... ой қашан да ақиқатты айтады. Автордың
тәуелсіздіктен кейін жазған ... ... осы ... ... Сол ... 2010 ... дейін жазылған еңбектерін пайдаландық.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Ү. Уайдиннің жеке ... ... ... орны, әдебиетке қосқан үлесі туралы аз айтылған жоқ.
Әдеби көркем болмысын ... ... ... ... ... ... және ... Әмір-бектің сықақшымен сыр-сұхбат жасаған «Із»
кітабын айырықша атап өтуге болады. Ал, ... ... ... ... ... Темірбек Қожакеевтің таңдамалы шығармаларының 7 томдығын
пайдаландық. Жанрлық, тақырыптық ерекшеліктерін зерттеу барысында Үмбетбай
Уайдиннің өз ... атап ... ... ... (1969), «Құрдым
сиыр» (1970), «Ендігісін айтпаймын» (1974), ... ... ... ... кемпір» (1978), «Тілсіз қоңырау» (1980), «Быды-быды»
(1982), «Нанайын ба, нанбайын ба?» (1984), «Особая столичная ... ... ... ... (1987), ... бұл кім?» (1991), «Пәлен-
пәштуан» (1992), ... кім, әй?» (1995), ... по ... ... (2001), «Сен кімге күлесің?» (2003), «Біз былай байығанбыз» (2005)
т.с.с. жүгіндік. Ал, ... ... ... ... жазбалары) қырын
ашуға өзінің «Өмірге құштарлық» (1985), «Әдеп әлемі» (2008), ... (1993) атты ... ... ... сатириктің әдебиеттегі
портретін республикалық мерзімді басылымдар жазды.
Дегенмен де, Ү. Уайдаұлының сатириктік бейнесі ... ... ... жолы ... әлі ... ... деңгейде зерттеле
қойған жоқ. Сондықтан Уайдиннің ... ... ... зерттеуді нысанаға алып отырмыз.
Еңбектің ғылыми жаңалығы. Бұл – ... ... ... ... ... ... сатиралық, публицистік шығармашылығын арнайы
қарастырған тұңғыш ... ... ... ... 1969 ... уақытқа дейін жазған сатиралық, публицистикалық еңбектері қаралды.
Белгілі сатирик Үмбетбай Уайдиннің публицистік қырын ашу, оның ішінде
қаламгер публицистикасының тәрбиелік ... ... ... жазбаларындағы
публицистикасын қарастыру, журналист этикасын зерттеуші ғалым ... ... ... ... оның сатириктік, публицистік қырын саралау
мақсат етілді.
Ү. Уайдиннің шығармашылық ерекшелігін айқындау мен саралау үшін
алдыға ... ... ... Ү. ... ... ... ... майданына араласуы.
– Ү. Уайдиннің публицистикасының, оның ішінде әдеп жайлы
жазбаларын талдау мен ... ... ел ... ... ... ғылыми тұжырымдамалар
арқылы көрсету.
– Үмбетбай Уайдаұлының фельетондарындағы публицистика
элементтеріне талдау жасау, яғни сатириктің фельетонист-публицист екенін
анықтау.
Бітіру ... ... ... кіріспеден, екі тараудан,
қорытындыдан, сілтемелерден және пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ...... ... Уайдин публицистикасының бастаулары. Қазақ
зерттеушілерінің ішінде публицистикаға тұңғыш анықтаманы Ахмет ... ... ... атты ... ... ... ... сөз деген қазақ сөзімен төркіндестіреді. «Көсем сөз шешен сөз сияқты
әлеуметке айтқанын істету мақсатпен ... сөз. ... ... ... жері – ... сөз ауызша айтылады, көсем сөз жазумен ... сөз ... ... ... ... жүргізетін сөз болғандықтан да көсем
сөз деп ... ... сөз ... ... ... іске ... ... ыждағатымен айтылады» [3].
Орыстың белгілі журналисі Анатолий Аграновскийдің айтуынша, қай жерде
ой болса, сол жерде ... ... ... ... ойға ... ... ... отырып, тақырыптың тамаша бұрылысын, жаңа сюжетті,
жаңа сөздерді іздеген кезде бұл ең алдымен, оқырманды ойдың ... ... үшін ... ... ... адам ... ... жақсы ойлайтын
адам жақсы жазады» [4].
Қазақ зерттеушілерінің де ой-тұжырымдары да публицистика туралы білім
көкжиегін кеңейте түседі. Профессор Т.Амандосов: ...... ... ... ...... Публицистика – адамдар
арасындағы әлеуметтік қарым-қатынастардың көрінісі деген сөз, яғни өмірдің
әлеуметтік, ... ... ... және ... тағы ... өмір ... ... – түсіндіріп береді»,- деген
қортынды жасайды [5].
Публицистика саласына келу бар да, оның ... ... қалу ... ... мол ... ... Уайдин де араласты.
Ү. Уайдин 1935 жылы 10 қараша күні Ақтөбе облысы, Ырғыз ауданы,
Темірастау ... би) ... ... ... ... шағы Ұлы ... тап келген ол бастауыш мектепті Темірбастаудағы орта мектепте
оқып, 1949 жылы жаңа ... ... ... ... ... ... келгенде Шымкентке барады. Шымкенттегі орта мектепте оқи жүріп ... ... ... ... ... ... жол тартып әйгілі жазушы
Сәбит Мұқановтың көмегімен Еңбекшіқазақ ауданындағы пансионатқа ... жас ... ... ... ... әуес болып өседі. Оның
публицистикаға келуі ... осы ... ... ... ... ешкім де бірден қалыптаспайды десек, Үмбетбай
Уайдин де бірден публицист болып қалыптасқан жоқ. Бұл ... Ү. ... ... ... деп ... ғұмырнамалық кітабында:
«Талантымның» оянуына мектеп қабырға газетінің бетінде ... ... ... ... ... ... екі ... жоймасаң,
Орныңда биыл қаласың.
Бұл өлең мені Тухватуллинге мықтап ... ... ішін көк ... сол күні ... «жақсылап» тұрып төбелесіп алдық,- деп еске алады
Үмбетбай Уайдаұлы [6].
Осыдан соң, Үмбекең Тухватулинге арнап мазақ өлең жаза бастайды.
... жан жоқ. ... ... өліп қалған өлең,- деп Тухватулин оны
өзіне одан сайын өшіктірді. Сол өшігу, сол ... аяғы ... ... ... ... ... Жас ... жолы болып, шығарған
өлеңі редактор Сағынтай Байғабыловтың көп ... ... ... жылғы 1 майдағы санында «Ұлы күш» деген атпен жарық көрді.
Уақыт иісі бар және бала ... ... ... ... бұл ... поэзияға қойылар талап-тілек деңгейінен көп төмен. Ол былай еді.
«СССР ... ... ... байлығы,
Сан жетпейді санасаң.
Коммунистік ұлы күш,
Теңізге теңіз қосуда.
Коммунизм шыңына,
Халқым өрлеп асуда». Бұл ... ... ... тұңғышы болды.
«Көзіме ыстық көрінетіні – бұл жолдар жазу-сызу өнеріндегі менің
тұңғышым. Және ... ... ... күресім, жеңісім, намысым жатыр ғой!»,-
дейді ... өзі [6, ... ... ... Үмбетбай Уайдаұлының тағы бір өлеңі шығады.
Өлең шыққанмен, «Жамбылдан ұрлап алғансың» деп досы ... ... ... ... ... ... жас сатирик аудандық
газет редакциясына тағы да:
«Ерте тұрып ... өзен ... ... ... өзінің алдына.
Көріп оны өз досы,
Әлихан келді қасына.
Пионерлік ізетпен,
Амандасты досына»,- деген өлең апарып береді [6, 24]. Ол өлең көп ... ... ... де ... мойындамаған соң мектеп оқушысы аудандық
газетке шыққан сол екі өлеңін бір конвертке ... ... ... ... жібереді. Арада біраз уақыт өткеннен ... ... ... ... ... хат ... Автор мұны
былай деп еске алады: «Құрметті Үмбетбай!» - деп леп ... ... ... ... нұр ... деген мазмұндағы тасқа басылған
хат. Төменгі жағына ... ... деп бір ағай қол ... ... ... [6, ... ... алғанына мақтанған Уайдинге Тухватулин: – Ой, оның ... Мен ... ... да ... хат ... - ... [6, ... публицистика әлеміне келуінің өзі сатиралық оқиғалардан
басталады. «Өлеңмен жеңе ... ... жеңе ... бұл ... не істесем екен?» - деп жүріп бозбала Үмбетбай журналдың бетінен
боксер ... ... ... ... ... көзі ... енді ... армандайды.
Сегізінші сыныпты әлдеқандай себептермен Ү. Уайдин Шымкент қаласында
оқыды. 1953 жылдың 18 ... ... ... ... ... оның ... ... қайта қозады. Бір күні ... ... тағы бір ауыз қара ... көріп, қатты қуанады. Артынша
тағы да сол «Қазақстан пионері» газетінің редакциясынан ішінде Андерсеннің
ертегілері және ... ... ... ... бар бір ... ... Мұндай құрметті көргеннен кейін арманшыл шәкірт өлең жазумен
қайтадан айналысуға бел буды.
1954 жылы ... ... ... ... 1957 ... ... ... әскери
борышын өтеп келді. Әскери міндетін өтегеннен кейін ол Донбастағы
Ворошиловград ... ... Луч ... аттанды. Мұнда шахта құрылысында
тас қалаушы болып (шахта 17-17 бис) ... ... ... ... жүріп,
әдебиет үйірмесіне қатысады.
Донбастан орала салысымен, жауырыны бекіп, буыны қатпаған Үмбетбай
өлеңнің ... бір жолы ... ... редакциясына барады. Онда
редактормен сөйлескен сәтін ол: «Редактор (Тілеужан Шойғарин) ... ... ... кісі ... ... жағы бізде қуаңшылық, ... кет, ... Ал ... әзір ... жоқ, хабарласып тұр», - деді.
Қалдырып кеткен бір құшақ өлеңімнен газет бетінде ... ... ... бір ... ... көрді.
Аудандық редакцияға бір соққанымда редактор стол календарына ... алып ... Бір күні ол кісі үйге адам ... Бұл адамның
қолында: «Бала, келіп кет», - жазылған бір жапырақ қағаз бар екен. «Келіп
кет...» дегені – ... ... «Мен ... Мен ... ... мақтаныш сезіммен редактордың кабинетіне кіріп бардым» [6, 27].
Газет редакторы Тілеужан ... ... ерте ме, кеш ... ... келсе, ендігі еңбек жолыңды сен өмірдің осы ... ...... ... ... ... тұр, - деп, ... күлімсіреп қарады. – Редакция штатында тап қазір саған лайық бос
орын жоқ. Орын босап жатса, ... ... ... істей тұр»,- деген
сөзінен кейін бозбала жігіт баспаханаға жұмысқа ... ... ... ... ... «Із» кітабына берген жауабында: «1958-60 жылдар
аралығында Ақтөбе облысы, Шалқар аудандық «Коммунизм ... ... ... істедім. Күндіз аудан мекемелерінен түскен тапсырыс
бланкаларды басып, түнге қарай (аптасына үш рет) ... ... ... ... ... ... ... басқасы қыз-келіншектер-
тұғын. Баспаханада небәрі үш жігітпіз. Мен аға ... ...... ... Ол ... Ақтөбе қаласында тұрады. Кәсіби
журналист. Аманбайдан кейінгі көмекшімнің аты-жөні Ниетбай ... ... ... Газет, баспахана бояуының өзі қазір ұзақ, ... ... Қара ... ... ... ... жусақ та,
оңайлықпен кете қоймайтын. Тырнақтың қап-қара көбесін көрсетпеу үшін қыз-
келіншектермен ... мен ... ... ... бүкірейтіп
ұсынатынмын»,- деп көрсетеді баспаханада қызметте болған сәттерін ... ... ... ... ... ... баспахананың қайнаған
қызу тіршілігіне араласады. Баспаханаға алғаш келген ... ... ... Үсті ... ... төрт бұрышты тақтайдан жем терген
тауықтай ұсақ-ұсақ ... іліп ... ... ... ... салып, он шақты, қыз-келіншек үн-түнсіз жұмыс істеп тұр. Өздері ... ... ... Әлде ... әлде менен – қайсымыздан
қандай ерсілік тапқанын білмедім, редактордың аузынан: ... ... ... сөз шыға бергенде түпкі бұрышта тұрған қызыл бет қыз шиқ ете
қалғанда «тәйт!» деп, тыйып ... ... ... ... редакторған берген бастапқы уәдемнен айнығым келді. «Құрылысымда жүре
бермейін бе, не бар ... ... ... ... ... ... ... Бала, сен сөйт, ойлан, қабырғаңмен кеңес. Алдағы дүйсенбіге
бір хабарыңды бер, - деді редактор ... соң. – ... ... ... айт, ... алаңдатпа, онда басқа адам іздейміз. Әрі ... ... ... ... қош ... әріп басушының көмекшісі болып
баспаханаға орналастым»,- деп еске түсіреді [6, 28].
Үмбетбай Уайдин баспаханада жүріп, ... ... қара ... ... ... ... ауыстырды. Бастауыш партия ұйымының
секретары Тауман Төрехановтың және жауапты секретарь Нысан Мусиннің қолдау-
көмегімен ақыры ... ... ... ... іске ... машинамен
«Социализм туы» газеті токпен басылып шықты.
Үмбетбай ... ... ... ... жинап, толысқан соң
«Социализм туы» басылымына тілшілікке ... ... ... ... ... алар ... тәжірибе жасау үшін белгілі бір нысанға
жұмсап, бақылап көреді.
Редактор теміржолшылар ... ... ... ... бір ... ... ... жайында бір очерк жазып
қайтуды тапсырады. Үмбетбай мен Аманбайдың бұл ... ... ... ... ... таба ... ... тапсырмасын
орындамастан қайтып барады.
Бұдан кейін де газет-журналдардың бетінде бір шумақ, жарым ... ... ... ... Университеттің төртінші курсында оқи жүріп
«Лениншіл жас» газетіне қызмет сұрап барғанда, өкінішке орай ... ... ... ... Үмбетбай Уайдин: «Бастарын ... ... ... ... соң, бір аудандық газетке барамын да редактор
боп отырып аламын»,- деп күшейеді. ... ... ... ... Шәкең сүйсініп қалыпты,-деген жақсылық хабарынан кейін Уайдин
Шерхан Мұртазаевтың кабинетіне бас сұғады. ... ... жете ... ... ... ... уақыт салып атағы дүрілдеп тұрған «Лениншіл жасқа»
қызметке ... ... ... ... ... ... ... авторлардың хаттарына жауап жазудан ... ... пен ... ... баяғы бала кезінде өзіне жазған
хаттарын тауып алып, әуелгі кезде авторларға ... ... ... ... де, ... өз ... сөз тауып, ағыл-тегіл ақыл хат ... ... да ... ... ... ... Ол ... өзі: «Осы ағыл-тегіл
ақылымды бірде Сәңгерей байқап қалып:
«Хат қысқа ... ... хат ... ... ... деп ... ... Жан ... Бөлім меңгерушісі кондитер фабрикасынан материал
ұйымдастырып келуге тапсырма берді. Бардым. Қыз ба, ... пе – ... соң ... сөйлесіп, сол жайлы айдақтатып-сойдақтатып очерк
жаздым. Бұл очеркім редактордың алдына баруын ... ... ... ... ... Осыдан кейін Мұртазаев мені «айдап» шықты. Ауыр. Ауыр
болғанымен амалым қайсы, іске ... ... ... ... өкпелеймін!»,
- дейді.
«Лениншіл жастағы» «жағдайды» өткерген жас тілші осыдан кейін «Жетісу»
газетінің редакциясына барды. Газет редакторы Әбдуәли Қарақұловтың ... ... ... ... ... ... да журналистің
қаламгерлік дәурені ұзаққа созылған жоқ. Авторша айтсақ, ... ... ... ... ... мен ... жарамай, редакция
мен типографияның екі ортасында борсаңдап ... ... ... ... ... ... ... соң да жаман иісім шығып,
әсіресе Сарбас Ақтаев шамамды байқап, түңіле бастады... Жан ... айға ... ... ... ... ... шақырып алып:
«Бала бізге жазатын, жаза білетін, қолынан іс келетін адам керек, ... ... ... бұл жер ... қол ... деп ... ... деген ауыр сөзді естіген есті жігіт: «Сонда, мен
журналистикаға шынымен адасып келгенмін бе? Жоқ, мен – ... ... Мен әлі ... деп ... ... ... ... атындағы ҚазҰУ-да ұстаз ... ... ... ... болды.
ҚазҰУ-да ұстаз болуға мүмкіндіктің болмайтынын сезген ол ... ... ... ... ... ... жүріп, ақыры, радионың
әдебиет және драматургия редакциясына ... ... ... жиналыста ауызға ілігіп, оң бағасын алды. Ара-тұра «Ара» журналына
соғып, жазған сатиралық жазбаларын ... ... ... Ал, 1971 ... - ... біржолата жұмысқа тұрды.
Осы кезден бастап сатириктің таланты дамып, талабы ұшталып, ... ... ... ... бір ... сезінген кезім осы «Ара» -
«Шмель» журналының редакциясында қызмет ... ... ... өзі. ... ... ... ол ... күлкінің корифейлері
Жүсіп Алтайбаев, Садықбек Адамбеков, Николай Казанцев, Оспанхан Әубәкіров,
Есенжол Домбаев, Юрий ... ... ... ... ... ... танысады. «Ара- Шмельдің» жұмсауымен Жазылбек
Қуанышбаев, Кәмшат Дөненбаева сияқты еңбек ардагерлерімен дидарласты. «Ара»-
«Шмельдің» ... ... ... ... ... ... аралап, қым-қиғаш тағдырларға араласып, көптеген адамдарға жеңіс
алып берді. Редакция қоржынына кеп түскен хаттар ... ... ... ... түсті. Өзіне жүктелген міндет пен жауапкершіліктің үдесінен
шыға білгендіктен, журналист Үмбетбай оқырман тарапынан алғысқа бөленді.
«Ара» - «Шмельдің» жіберуімен, ... ... ... үшін
бірнеше мәрте журналистік сапарға шықты. Көргенін бүкпесіз жазып, ... ... ... ... ...... та қиын ... Оның қызығының өзі сол
қиындығында екенін мен ... ... ... деп ... ... ... Қай ... да, әсіресе, медицина, заң, педагогика және
журналистика мамандықтарына кездейсоқ келуге, ... ... ... «Ара»
- «Шмельде» қызмет жасаған жылдарымда осыған көзім ... ... ... ......... ... Полевой, – егер ол нағыз журналист
болса, егер ол журналистикаға жүрек қалауымен келсе, ... ... ... есептеледі».
Үмбетбай Уайдиннің публицистикасын ... ... ... ... ... ... ішінде әсіресе, сатиралық фельетон
жанрына «Ара» журналында қызмет етіп жүргенінде көбірек қалам сілтеді. ... ... ... ... анықтамасына қысқаша тоқтала кеткенді жөн
көрдік.
Фельетон – журналистиканың жауынгер жанры. Фельетонистердің азап-
бейнеті басқа ... ... ... ... ... бес ... Бұл ... көбірек іш тартып, оның азды-көпті ыстық-суығын бір
кісідей ... ... ... ... ... енді бір сәт белгілі орыс сатиригі, фельетонист Алексей Ходановты
тыңдап көрейік: «Рас, таңдап алған тағдырың ... көн, ... ... ... ... ... басқа мамандыққа ауыс. Бірақ, ... ... ана жер, мына ... ... ... ... ... Уайдин осындай реттерден шығарып айтқан болатын.
Зерттеуші Т.Қожакеев: «Қазақ топырағында «фельетон» термині әр кез
әр түрлі ... ... ... ... ... журналы өзінің
негізгі бір бөлімін «фельетон» деп ... Онда да ... ... ... әр қилы публицистикалық мақалалар, көркем әңгімелер,
очерктер, аудармалар, тарихи ... ... ... ...
насихаттық публицистикалық жанр. Оның сөзі – үгіт ... ... ... ... жанр ... ... – біріншіден ол ... ... ... Өз ... өз ... ... ... әлеуметтік мәселелерін сөз етеді. Екіншіден, фельетон жанрының
жазылу табиғатында да публицистикалық үн, ... ... көп ... ... ... тоқсаныншы жылдары фельетон жанры негізінен сатиралық
жанр ретінде мол көрініс тапты. Өйткені қоғамдағы кемшіліктерді айта-айта
жауыр ... ... ... ... тақырыптарға ұрынды. Сондықтан
ол соншалықты сезімталдықпен оқылмайтын болды. ... ... ... ... күй кешті. Осы кезде сатиралық сарказммен, жеңіл юмормен,
кекесінді ирониямен жеңіл әрі салмақты ... ... көре ... бұл түрі ... ... ... жол тапты.
Қай жерде, қай басылымда болмасын ол сенің теледидардағы секілді
түріңе, ... ... ... ... ... ... ... сөз саптауыңа баса мән береді. Әлсіз жазсаң шыңдайды, мықты
жазсаң қолдайды. Дегенмен, қалам ұстаған ... ... ... ... міндеті ауыр. Үмбетбай Уайдин «Ара» - «Шмельде» жүрген кезде
журналист жолында кездесетін қиындықтарға ... ... ... ... ... ... «Екі жеңіл машинасы, екі саяжайы, облыс орталығында екі үйі,
екі әйелі бар» деген ... ... ... ... ... ... үстінен редакцияға хат келіп түседі. Осы жолы ... ... ... балапандай сатирикке Панарбаев оңай «жау» болмайды. Қалпағын
маңдайына қоқырайта ... ... ... жүре ... Ыңыранса,
ыңыранатындай реті бар, облыс басшыларының көбімен таныс, ... ... ... де осының жағында. Бір мақаласы арқылы Үмбетбай
паңданған Панарбаевтың «бойына жинаған ... ... ... ... ... хат ... ... жоқ» деп шырылдаған Шығысқазақстандық
Михаиловтың шағымы бойынша діттеген жерге ұшақпен ұшады.
Хат мазмұны ... ... жүз ... ... бес ... қой із-
түссіз жоғалған. Соның қырсығынан бес адам: ферма меңгерушісі Михаилов,
бухгалтер Булгакова, ... бас мал ... ... пен бір ... ... ... ... Автор негізгі айыпкер ретінде совхоз директоры
Спановтан күдіктенеді. Қаламгердің қарымы арқылы ... бір шеті ... келе ... ... ... одан әрі ... ... қарай созылады. Іс
облыстық сотпен де бітпей, республика жоғары сотына барып ... ... ... ... ... ... орай жеңіс Михаиловтардың
жағына қарай шығады. ... ... - ... ... ... хатында Михаилов
пен Булгакова «Шындық бар!» деп жазады.
Журналистиканың қызу майданында жүріп, журналистік құқығын пайдаланып
Үмбекең ... ... ... музей үйінің ірге көтеруіне және мал
басып, маскүнемдер түнеп, техника таптап, жермен жексен болуға ... ... бір ... ... ... ... ... сапардан соң Уайдин фельетонның фактісін қалтаға
басып келе жатып оның бас кейіпкері ... ... ... ... екенін
әңгіме барысында байқайды. «Мынау қиын болды ғой? Айтайын ба, айтпайын ... ба, ... ба? Адал асын ... ... көмейін көрсете күліп, ақ
жүрегімен ақтарылып әңгіме айтып отырғанда бұл шынымды айтпағаным ... ма? ... да ... деп, ... ... де бітірді деп
біреуге жалған аттестат берген адамның қылмысын ... ... ... ... және оны жазбағаным әділеттілік пе? Жә, Алматыға барған
соң көрермін»,- дейді. Алматыға келген соң ... қолы ... ... жаза ... сол ... тоқтатады. Шығыс Қазақстандағы мәселеден кейін
алдынан көлденеңдеп тағы бір түйткіл шаң береді.
Бір шопанның үш ... ... ... ... Шағымданушының жазғанына
қарағанда бұған кінәлілер: совхоздың мал базындағы үйдің пешін ... ... ... ... ... ... ... салдыра салған
совхоз директоры мен ферма меңгерушісі. Жан түршігерлік оқиға! Кінәлі адам
– ошақтың аузына бір шелек ...... ... ... үш ... өзі. ... қызметкерлерінің қортындысы солай болып шығады.
Өмірде бар фактілерден сюжет тудырып, оны ... ... ... ... ... ... үні сарыны жағынан өмірде
көргенін автор фельетон дәрежесіне жеткізді.
Фельетонның ең қуатты ... ... ... ... ... ... өз бетінше күнде саңқылдап ... ... ... ... ... болады? Шындығында болады екен. Мәселен,
«Шырқалсын ән, төгілсін күй ... ... ... ... ... сол ән
айтылмай, күй төгілмей қалуы мүмкін... Өйткені, уақыттың бәрі басқа ... ... Ол, ... ... сол, ... ... ... «Концерт
аяқталды...» атты фельетонында осындай факт ашылған. Алдында байқадық,
хабардың аты ... ән, ... күй ... деп ... Енді ән
шырқалып, күй орындалуы керек қой. Біз соған жете алмай алаөкпе ... ... ән де, күй де ... не ... ... ... керек.
Байқауымызша, сценарий солай құрылған. Бірақ әнге жете ... ... ... ән сұрап өтінішпен келген хатты, оның ... ... ... ... Ән ... ... ... туғандарын,
жақындарын тізбелеген екен. Әрең бітейін деді. Сөйтсек, хат әлі ... иесі әнді ... ... ... ... тізбелеп айтып бола беріп, хатта
екінші тынысы ашылыпты. Енді өз туыстарының ... ... ... әнге әлі жете ... ... жоқ. ... хатты аяқтамау
тағы ұят.
Бұл шығармада Умбетбай Уайдиннің фельетон жазудың хас шебері екені
анық танылады. Шындығында ... да, хат ... ... те, ыждаһатпен
оқыған диктор да періште, ешқандай кінасы жоқ ... ... ... ... ... ... негізгі мақсаты ән болатын. Фельетон жанрының қуаты
да шыншылдығында, ... ... бар ... Бір ... ... жоқ хабар туралы шығармада қаншама уытты сатира жатыр. Автор
соншалықты нәзік нәрсені көре ... ... ... ... ... арқылы озық дүниеге айналған.
Бұл сатиралық фельетонда бірнеше мәселе ... ... ... хат жазып отырған студенттің ақкөңілділігі мен мылжыңдығы қатар
өрбіген, екіншіден радио да оны қорыта алмай ... сол ... ... Сол ... ... ... ... шығып отыр. Және осы
фельетонның ... мен ... аса ... ... Осы ... Үмбетбай Уайдиннің жоғарыда аталған фельетоны – көркем ... ... ... мен юморды қатар өріп ... ... ... қазақ публицистикасына қосылған қомақты үлес екендігінде сөз жоқ.
Сатириктің келесі «Мен қайтейін...» ... ... ... мал ... ... ... ... Бір
ауылдың бағып отырған малдарының жағдайы нашарлап бара жатқанына ... ... ... ... ... ... ... болсақ, бұл
фельетон – мақалаға жатады деп топшылаймыз. Өйткені, ... ... ... ... ... Айталық, факт бар, ... ... ашық ... Бұл ... ... Т. Қожакеевтің фельетон-
мақаланың басқа фельетон түрлерінен ... ... ... ... ... ... фельетон-корреспонденциядағы сияқты
нақты, дәл адрес бола бермейді. Ол қоғамдық мәні зор проблемалық ... ... ... ... ... жазылады. Екіншіден,
фельетон мақалада факт тереңірек талданады. Ол мәселенің қойылысынан, жалпы
идеядан басталып, қозғаған ойын жеке жайлармен, жеке ... ... ... ... үшін тарихтан мысалдар, саясаттан деректер
келтіру арқылы фактіден ... ... ... ... ... ... ... көбінесе логика күші арқылы ой-пікірдің дұрыстығына
көз жеткізіледі. Осы жағынан ол мақалаға ... ... ... [8, 142].
Негізгі талаптарға бағынсақ, көтерілген мәселе – мал шаруашылығын дамыту.
Бұл мәселе ... күн ... ... аса ... болғанымен, кешегі
кеңестік режимдегі Қазақстан үшін маңызды мәселе ретінде орын алды. Жанрлық
жақтан фельетон – ... ... оның ... «Мен ...... ... екен. Бірақ, ешбір сатира зерттеушілерінің
еңбегінен, тұжырымдамаларынан фельетон-cұхбат деген атауды кездестірмедім.
Болашақта бұл сатира зерттеушілерінің ... ... ... Мен неге мұны
фельетон-сұхбат қатарына жатқыздым. ... ... ... ... ... ... бұл ... әр жанрға, әр уақытқа қойылатын
шарт емес пе?! Фельетон-мақалада автордың сатира ... әр ... ... игеруі маңызды», - келтірдім. Яғни, автор қоғамдық
проблеманы, ... ... ... ... үшін ... таңдап
алған. Оған: «»Танысып қойыңыздар, Терлікбай Жанғазиев «Маралды» мал
бордақылау совхозының бастығы. ... ... осы ... - ... ... тән ... байқай аламыз. Қаламгер сұхбат ... ... ... ... ... шебер жеткізе білген. Автордың
басқа да үзеңгілестерінен екшеп алар ерекшелігі осында.
Ү. Уайдиннің ... ... ... ... «Мен қайтейін», «Маған неғыл
дейсіздер?», «Көңіл бөлгендеріңізге көп рахмет», «Елу жәшік емізік», тағы
басқа ... ... ... Адам ... ... дөп
басып айту, оны фельетон жанрында бейнелеп көрсету сатирик жазушының өзінің
даралық стилінің көрінісі дей ... ... тағы бір ... ... қар ... деп ... Фельетонның тақырыбының өзі ерекше уытты.
Осы бағдарда ... - ... ... табу ... ... ... неге қар жаумайды? Жалпы фельетон сол қыстың ... ма? ... ... қар жаумайды» атты фельетоны - осы жанрлық
талаптарды толық көрсеткен типтік шығарма.
Шындығында фельетонда ... ... ... ... ... адам
бойындағы кемшілік. Бір қарағанда фельетондағы әңгіме ауаны «қыс бола ... ... ма?» ... ... ... таңырқай қарайсыз. Ал, шындығында
оның мән-жайы басқада. Фельетонның негізгі кейіпкер ... ... ... ... ... ... сюжетке қыстырма әңгіме енгізеді: «Бір олақ қатын:
«Бұл мен өзім желмін бе, құзбын ба, ... ... ай ... ... Енді тек бір ... қалды», – деп мақтанған екен». Бұл арқылы автор
жаңағы Әйтековке ... тұр. ... сол ... ғана ... ... ... ... болып отыр. Сонымен біздің кейіпкеріміз оның алдына тағы мың
барады. Ғажап жауаптар естиді. Етікті бітірмей ... ... ... ... ... жазушы Әйтековтың образын өткір сарказм мен нәзік юмормен
өлтіре сынайды. ... ... ... уыты басым. Әбден өтірік айтуға
дағдыланған, еті өлген, беті жұқарған ... ... ... ... ... Міне, осы жерде авторлық ... ... ... ... ... ... барып айтатыны, есіне бір жарым ... ... әлгі олақ ... түсіп, Әйтеков содан несі артық деп
күйінеді. ... ... ... адам ... да бұндай типтер
ортамызда жүр.
Біз бұл шығарманы ... ... ... ... Өйткені бұл фельетонда шағын ... ... ... ... ... бар. Бұл ... ... және әлеуметтік
мәселелер өріле берілген.
Фельетон – ... ... ... ... Қазіргі заманда ешкім
тіккізіп етік кимейді. ХХ ... ... ... ... ... ... Соған арасында юмормен жеткізілген «бесжылдық» ұғымын
қосыңыз. Шығарма образдың характерін бірден ашудан басталады. Тақырыбы ... ... ... ... ... - жоспарлы экономикасы бар
мемлекеттің іштен құлауына ... ... ... ... ... ... ғана ... адам, елдік, ұлттық құндылықтардың сақталатын
ерекше мәдени құбылыс ... салу ол үшін тек қана ... ... ... мәселелік фельетонға да жатады. Бұл әлеуметтік індеттің де бір
көрінісі, факт ... сол ... ... әлеуметтік құбылыс, бір
сөзбен айтқанда «өкіметтікін» несін аяйсыңға саятын психология. Соның арты
не болғанын әлем көрді. Үлкен ... ... етіп ... ... ... ... ... бір етіктің тарихы арқылы тұтас мемлекетті
жайлаған келеңсіздікті аша алады. Көркемдік көру ... ... ... ... ... ... ... Бұл фельетонның жанрлық
қуатының күштілігін байқатады, сондықтан оны ... ғана ... ... ... ... ... көрінісі – жоғарыда келтірілгендей, фельетонның жанрлық ... ... ... ... ... ... Жымиып барып мәселені
сұйылтып, жылмиып қайтпай, қалай да бір-бір фельетон қамти келіңдер», - ... ... деп ... міне ... ... ... ... – журналистиканың жауынгер жанры. Фельетонистердің азап-бейнеті
басқа ... ... ... ... ... бес есе ... ... көбірек іш тартып, оның азды-көпті ыстық-суығын бір кісідей бастан
өткіздім», - дейді ... өзі [6, 32 б ... ... ... ... келе оның ... фельетонист-публицист екендігімен тікелей ... ... бір ... – сатириктің фельетонында публицистиканың айқын
белгілері кездесті. Сатира тарихында ... бір ... ... жанр
десе, кейбір зерттеушілер публицистика жанры ретінде қарастырды. Біз ... ... жанр ... ... ... ... профессор
Темірбек Қожакеевтің айтуынша: «Фельетон Германияға, одан Россияға ауысқан.
Орыс неміс баспасөзінде гезеттің, журналдың белгілі бір бөлімін ... ... - ... Тағы бір ... ... ... ... «Айқап»
журналы өзінің негізгі бір бөлімін «фельетон» деп атаған. Онда да қазақтың
тұрмыс-тіршілігі жөніндегі әр қилы ... ... ... ... ... тарихи деректер жарияланып жүрген. Журнал
1912 жылғы 3 нөмірінен бастап подвалын ... деп ... онда ... ... ... ... - дейді [8, 143]. Демек,
фельетон әдебиеттен гөрі публицистикаға етене жақын.
Қазақ сатирасындағы фельетон ... ... ... ... ... Ү. ... мол үлесі бар. Зерттеу ... ... ... бар ... көз ... Сондықтан
Ү.Уайдинді фельетонист-публицист деп атаймыз. Әуелі бір ... ... ... ... зерттеушілерінің ішінде публицистикаға тұңғыш
анықтаманы Ахмет Байтұрсынов өзінің «Әдебиет ... ... ... «
Шын мәнінде публицистика әлеуметтік, қоғамдық, саяси мәні бар ... ... ... көтеретін, көпшілікке сол кезеңдердегі басты
міндеттерді аңғартып, саяси-әлеуметтік оқиғалардың сыр-сипатын ашып береді.
Ол қоғамдық ... ... ... ... ... ұштастыра
отырып, баяндайды» [9]. Енді шығармаларына талқы ... ... ... ... ... қаламгер публицистиканы
қоса қамтыған. Мәселен, үлкен шаһарлардан тыс қалған ауылдардағы ... сөз ... Ол – ... ... ... ... ауылға жеткізілгенімен, жұртшылыққа пайдалануға берілмегендігі.
Уайдин фельетон арқылы осындай күрделі проблеманы ... ... ... ... ... ... «Кісіге қараған күн» дегеннен шығады,
сізге өтірік маған шын, құны бір қаралық сирақты ... ... ... ... сол телевизорымыз көрсетпей ... үй ... ... ... ... «жұлмаладық»... Сурет болмағасын
антеннаны ... ... іліп ... Болмады. Болмағасын антеннаны қайтадан
жерге қойып, бетін шығысқа ... ... ... ... ... ... ... қалыбына салатын болсақ, публицистика
мәселелерді сырттай ... ... ... ... отырып баяндайтын
жанр болса, онда Уайдиннің аталмыш шығармадағы кейіпкерлері өмірден түйгені
бар адамдар. Нүптебай ... ... ... мен ... ... ... ... реңін беріп тұр.
Шығарма иесі келесі бір «Мен қайтейін...» еңбегінің ... ... ... ...... ... ... келген
«Маралды» мал бордақылау совхозының бастығы Терлікбай Жанғазиев ... ... ... ... ... ... ... мәселе көтеру боп
табылады. «Маралды» мал ... ... ... ... ... тұр. Олар қандай күйде, нендей жағдайда барлығы совхоз бастығының
мойнында. Ендігі кезекте тілші бастықтан болған ... ... ... ... Терлікбай Жанғазиевич, мына жұртыңыз не деп жүр?
- ... - Е, ... не деп жүр ... бұл ... ... деп ... келгеніңізге бес жылдың
бел ортасы болыпты. Осы уақыттың ішінде мал да қырылды дейді ... ... ... дейді жұртыңыз.
Жанғазиев: - Мал өлсе індет болды. Өрт ... ... ... ... пен су – тілсіз жау»,- дейді бұрынғының шалдары. Осы ... ... ... өрт ... ... ... ... қала жаздадық. Жұртымызбен
қиқулап шауып жүріп сөндірдік. Оны осындағы «бір пысықтар»: «Басына қорықшы
қойылмады, сондықтан өрт ... -деп ... ... ... ... ... десе, шөп тұрмақ қорықшың да өртеніп кетер. ... емес ... от ... ... жоқ, мен қайтейін. Оның артынан астық қоймасы
жанып кетті. Оған да қастық ... ... жоқ, қате ... мен ... көтерілді. Сұрақ қойылды, жауап берілді. Терлікбай
Жанғазиевке сауал қойған тілші – ... өзі. ... ... өне ... тән ... қамтыды. Оған дәлел болатын баяндау, өмірлік
мәселе, мәселені шешу ... ... ... ... ... шешуге талпынады.
Мәселен: «Біздіңше сөз түзелмей – іс түзелмейді». Демек, Жанғазиевтің мына
«мен қайтейіні» ... ... өмір бойы ... [10, 61 б]. ... фельетоншының туындаған мәселені шешуде ұстанған жолы. Басқа бір қаламгер
болатын ... ... ... арқылы адамды түзей аламыз» деуші ме
еді?! Абай ... ... «Сөз ... ... сен де ... ... жолдарындағыдай автордың айтпағы – сөзді түзеу арқылы істі түзеуді
көксеп тұр. Осы ... біз ... ... ... аңғара
отырып, оның ең әуелі сөздің киесіне, ... ... ... саласын көп зертеген ғалым Т.Ыдырысов публицистика
туралы былай деген: «Публицистика – кең ... ... ... Оны ... ... ... Оған белгілі бір маңызды оқиғаларға
арналған саяси, насихаттық, ... ... да, ... де, ... мен ... ... ... қозғайтын
жинақы корреспонденцияларды да, репортаждар мен сұхбаттарды да, арнаулы
ашық хаттарды да жатқызуға болады. ... ... ... ... ... сөз жоқ, ... ... жазуға итермелейді. Публицистика әрбір
сөзді, әрбір пікірді елеп, сұрыптап жазатын тарих емес, ол өмірдің ... ... ... «Концерт аяқталды», «Көңіл ... «Елу ... ... т.б ... саяси, әлеуметтік мәселелер
көтерілген.
«Алайда публицист ... ... дәл ... ... ... ... саяси- әлеуметтік құбылысты бұқараға таптық тұрғыдан
пәрменді жеткізетін жұртшылықтың талап тілегіне дер ... үн ... ... Ол – жан- ... ... дүниедегі өзгерістерге батыл,
сергек қарайтын, ... ... ... көз ... ... ... өзінің көтерген мәселесіне байланысты қоғамдық пікір
туғыза ... ... ... ... ... ... басым тұрады», - ... ... ... ... ... жауап бере алады.
Уайдин «Ара»-«Шмельде» жұмыс істеп жүрген кезінде «Шолақ мылтық»
деген тақырыппен мөлтек ... ... ... ... ... інісі
Көпен Әмір-бекпен сұхбатында: ... ... ... ... ... мылтығыңыздың» желісі қайдан туды?» деген сауалға
Ү.Уайдин: « - ... бар ма, жоқ па, ... ... ... ... ... айдарымен қысқа әзіл-сықақ әңгімелер үзбей басылып
тұрды ғой. Ол ... ... ... ... шыққаны менің жадымда жоқ. Сол
айдарды қақ ... ... мен ... ... ... ... ... асырдым. Кітаптарыма да енді. Ел аузынан естігендерім
бар, өз жанымнан шығарғандарым бар – өмір бойы ... ... ... ... бір ... [7, 79 б]. Кейін осылардың біразын
жинақтап, әр ... ... ... етіп ... «Біз былай
байығанбыз» атты кітабының бір бөлімінде қысқа-қысқа, көлемі шағын болса да
айтар ойы ... ... ... ... ел ... ... әлеуметтік даулы мәселелерді шығармасында жеріне жеткізе қозғады.
Әр ... ... ... ... әр ... ... Енді осы
орайда автордың «Көп ... ... ... ... Біреу бұл
тақырыпқа ащы уытпен келеді, тағы біреулер ... ... ... келіп
жүр. Ал, Үмбетбай Уайдаұлы бұл тақырыптың көкжиегін жеңіл юмормен ... ... ... үйде орын ... ... ... тыңдаған Мақаң
Жақаңды жақсы адам деп жүргеніне қапа болады. Досына келіп: – Мен ... ... ... нар ... бірі екен деп ... ... ... қатынқұмар, қудың нағыз өзі екенсің ғой?»,- деп
кеийді. Шап-шағын осы сықағында автор бір жанұяның басындағы мұңды ... ... ... ... өзек етеді. Жанрлық қалыпқа салсақ,
юмор мен ... ... ... ... ... бұл ... шыққан.
Мәселен, «Шепуха» атты сықағы отбасылық шеңберде ... ... ... ... ... ғой, жүдә»,- деген сөзге берілген «Үйде бұдан да ... да ... ... ... ... салыстырғанда мына жара шепуха», -
деген жауапта үлкен әлеуметтік астар жатыр.
Ал, «Скорос» деген сықақта: Кендебай ... ... ... ... тіл ... ... ... Сықақта ауызы жүйрік адам, сөз
бермес сыпсыңбайлар ... уыт ... ... Үйде болатын әйел мен ер адамның келіспеушілігін екі
жас баланың диалогы арқылы көрсетеді. Кейде автордың бір ғана үйде ... ... ... ... – жаман қасиет. Осы қасиет ... ... енсе ... ... қаласың. Сабақ үлгерімі нашар бойжеткеннің білімдегі
портретін «Каш... ма...ра» деп аталатын сықағында қаламгер дәл берген. ... ... ... ... ... бергенін айтып, апасынан осы
сөздің мәнісін ... ... ... ... ... ... осы ... айтады екен. Қысқасы, әлгі қыздың таяз білімді адам
екенін «Кашмара» деген жалғыз сөзбен берген.
Диалогпен өрілген ... ... ... түсемін деп кеткен
Емелтайдың сынақтан құлағаны сөз болады. ... адам ... ... ... әлгі ... жылаған, «ауылды сағындым, ура-а, ... - деп ... ... ... ... ... ... ғана
қайырыммен әдемі әжуалаған.
Бұдан басқа да сатириктің көптеген ... ... бар, ... ... жазу ... ... ... Уайдиннің сықақтары
психологиялық тереңдігі мен ой мен күлкісі астаса жазылған еңбектерімен
бөлек. Үмбетбай Уайдиннің ... ... да, ... таңдап алынған
кейіпкерлері де – өзі өмір сүріп отырған заманның тумасы, ол ... ... ... ... ... ... ... Екіншіден,
бұл кезеңде заман талабына орай күлкінің сипаты да өзгерген. Адуынды сықақ,
ащы күлкіден гөрі астарлы ... ойлы ... ... ... ... ... бұл кезеңде мазмұндық-көркемдік сапасы өсіп-
өркендеген ұлттық әдебиетімізде сатира да өз бояуымен, өрнегімен, ... ... ... ... өткен ғасырдың 60-80 жылдарында бір биік
белеске көтеріліп, жаңа дәуірін бастаған сатирамыз ... озық ... ... отырып,жаңа межелерге жетті. Сатиралық бейнелер жасауда әзіл-
сықақшыларымыз сан түрлі амал-тәсілдер қолданып, тілдік-стилдік ... ... ... ... ере ... жаһандану бүгінгі кезеңде
көптеген жастарымызды кітаптан алыстатып жіберді. ... ... ... етек ... Бірақ, одан бұрын да, ... ... ... да ... кітап оқымау «ауруы» өткен ғасырда сатириктің
қаламына өзек ... ... ... атты ... көз тігейік:
Кітабына жұғып кетсең;
«Кітап оқымайды деп»,
Ананы-мынаны сынап ... ... ... ... ... емес қой» деп,
Беттерін санап жылап болады,- деген жолдардағы кейіпкер бейнесінен ... ... ... ... 40 жыл ... сатира садағына
ілінген рухани жетімдік мәселесі қазіргі уақытта қоюланып, бояуы қалыңдай
түсті.
Дүниеде махаббаттың түр-түрі кездеседі. ... ... ... ... ... ... жерге деген махаббаты, қыз бен жігіт ... ... ... ... ол ... ... алмады. Өйткені,
оның қаламын жүйткіткен – ... ... ... – 60-70 ... ... ... ... болған
тақырыптардың бірі, содан бері әлі ... ... «күн ... ... Маскүнемдік сияқты адамды аздыратын індетті шығармаларында жеріне
жеткізе әшкереледі. «Маскүнемнің махаббаты» сықағында:
Баяғыда осы Тәліп,
Қаламұшқа өліп-талып.
Өлең ... ... ... алды ма, ей
Сол Қаламұшты?
- Ақыры алды ғой сол Қаламұшты.
Ал өлеңі мен ... ... ... ... сипаты басымдау осы
шумақтарда күлкімен бірге қасірет жатыр. Мұны ... ... те ... Шона Сымаханұлы сонадай шаққан еді.
Кезінде Ахмет Байтұрсыновтың «Қырық мысалына» енген «Бақа мен ... ... ... ... ... боламын деп талпынған бақа
секілді образдар сатирик ... ... ... ... ... ... өресі» туындысын алайық:
Физрук директорге:
- Өмеке,
Бокс қолғабын алдыртайық,- деді.
Сөйтіп,
Спорттың осы бір ... ... ... ... Бокс ... әлгі ... ма? – ... екі қолын
Кезек-кезек алға жіберді.
- Сол бәлеңді қойшы,- деп,
Боксті ойлап тапқан ... рет ... ... ... адамның өресіне өлшем жасалады. Қысқа ғана ... ... адам ... ... тар ... екенін көрсетеді.
Әлгіндегідей басшылардың кесірінен рухани, әлеуметтік опық жеп ... ... ... да ... соңындағыға кері әсер тигізбеуі.
Сатиралық туындыларда адам бойындағы кемшіліктер оның жүріс-тұрысынан
да аңғарылады. Сатирик оны алуан әдіс-тәсілдермен жасауы ... ... ... ... ... ... мәнсабы туралы сөз болады.
- Осы Оспанов өскен сияқты.
Өсті дейтінім,
Мына ақ ... ... ... нән папка екен...
- Басқа «белгісі» жоқ па екен?
- Басқа белгісі...
Қақырғаны қатты екен.
Неменеге қарайсың ежірейіп?
Қате айттым ба әлде ... ... ... ... ... Ойым келіп әр неме...
Олай дейтінім сендерге
Жұрттың
Түкіргені де әңгіме!..,- деп келетін шумақтарда қызғаныштың қызыл
итіне ... ... ... ... еткен адам бейнесі шаң
береді. Автор екінші адамды сөйлету арқылы жаңағы ... ... ... ... ... ... ... осы.
Әр сатириктің қайсысын алсаң да туған ұлтымыздың қасиетін, болмыс, ... ... ... ... ... ... әшкерелеуге ниет
танытатыны байқалады. Сол жағымсыз қасиеттің бірі – жалқаулық. Жалқаулық
тақырыбын әркім ... ... ... оны ... ... ... сықағында
бір адамның қызметке келуі бойынша өрбітеді.
- Депоға барасың ба?
- Ауыр ғой.
- Бір айға мал ... ... ... ... ғой.
- Ендеше отын базасына барасың.
Ағаш жарасың.
Бір орын бос екен.
- Ойбай – ай, ең қиыны осы екен,- деп Қыкең ... ... ... ... басымыздағы дерт. Бұлардың қайсысы да өмірдің
өзінен, өз ... ойып ... ... ... зерттеушісі Темірбек
Қожакеев: «Сатираға ең қажетті нәрсе – біреулердің одан өз ... ... ... - дейді. Уайдин осы үдеден шыға ... Ол ... ... ... «Кітапқұмарлар», өресіз директорлар, ... ... мен ... әлі де ортамызда бар. Тақырып ... ... ... қалам тартты. Сол себепті оның сатирасы қай ортада
болмасын үлкен маңызға ие.
Уайдиннің сатираға деген қадамы «Ара» ... ... ... ... Бір ... айтқанда сатириктің жалпақ жұртқа кең ... осы ... - ... ... байланысты. Сатира зерттеушісі Ә.
Қабылов өзінің «Оспанхан Әубәкіровтің сатирасы» атты ... ... ... ... ... орын алғандарды сөзге өзек етеді.
«1956 жылдан шыға бастаған «Ара» ... ... ... ... ... ... 1960-80 ... А.Тоқмағамбетов, С.Адамбеков, Ж. Алтайбаев, О.
Әубәкіров, Б. Қыдырбекұлы, Ү. Уайдин, Қ.Ілиясов, Ғ. ... Е. ... ... И. ... ... М. ... С. Кенжеахметов т.б қазақ
сатирасын көптеген шығармаларымен ... ... ... ... ... ойып тұрып орын алғандығын аңғарамыз. «...
Басымнан өткізіп, ыстық-суығын көргендіктен бе осы күні ... ...... қатты құрметтеймін. Қай адам да, қай мамандық
та керек қой. ... да ... ... ... қой»,- дейді Уайдаұлы.
Мектеп қабырғасында өлең жазумен басталған сатириктің сапары оны шындығы
мен сыны көп ... алып ... ... ... ... – публицист» атты бірінші тараудың
«Үмбетбай Уайдин публицистикасының бастаулары» атты ... ... ... ... ... ... ... іздену
жолдары мен алғашқы публицистикасының өрлеу кезеңдерін қарастырдық. Осының
нәтижесінде, біріншіден, Уайдин ... ... ... университет студенті ... ... ... ... ... ... ... сатириктік
қасиеттің публицистикасында да ерекше орын алғандығын аңғардық. ... ... ... ... ... ... журналы болғанына көз
жеткіздік. Үмбетбайды публицистикаға өмірдің өзі ... ... ... ... ... ... деген қадамы оның
тағдырымен байланысты.
1.2. Публицистикалық жазбаларының тәрбиелік мәні. Әдеп ... ...... ... ... ... қоғамдық саласының
тәжірибелік көрінісі, әлеуметтік ... ... пен ... ... ... ... Әкім ... «Халық өмірлік практикада ешбір
тиым салусыз-ақ өз ... ... ... сәйкес
әдептілікті, әдеп сақтау жүйесін қалыптастырған. Әрине, «Туына қарай аңы,
заманына қарай заңы», «Әр ... ... ... иттері қара қасқа» дегендей
әдеп сақтаудың тарихи, таптық әлеуметтік ерекшеліктері де болған. Ал қазақ
халқының әдеп ... ... ... тапты, ұлтты ... ... ... Онда ... ... анитетеза
дегендер болмайды. Әдеп сақтаудың әлеуметтік, қоғамды мәні зор. ... ... ... ... ... ... міндетті.
Әдептілікті бұзған адамға кез-келген қоғам мүшесі жасына, ... ... ... ... ... салуға ерікті, өйткені әдеп сақтау - ... Әдеп ... ... мәні де зор. ... адам ... ... ... Табиғаттың әсемдігіне, әдемілігіне кір келтірмеуге
міндетті»,- дейді [11].
Адамзат ... ... ... ... ... Содан да болар
баба қазақ тәрбиені тал бесіктен бастаған. Бұл – ... ... ... ... ... ... ғалымдар әр түрлі тұжырымдама, анықтама жасады.
Қазақ балаларына арнап ... ... ... Алаш ... ... тәрбие ұғымын былайша сипаттады: «Ғылымсыз білім сыңар
жақ: ғылым білімді ұлғайтады; ғылымсыз ... тым ... ... орнына
жұмсау керек. Білімді орнына жұмсайтын не? Ол – ... ... ... ... ... ... байланысты. Тәрбиесіз білімді адам
сол білімнің адамзаттың игілігіне де, ... да ... ... ... ... ... яғни иманды адам, толық адам ондайға бармақ емес, ол
білімін өз орнына, игілікке, адамзаттың гүлденуіне жұмсайды».
Қазақ ұғымында парасат ... ... ... мәні зор. Бұл орайда
жазушы парасаттың әдептен алыс еместігін айқындай ... әлем ... ... ... айтқан пікірін келтіреді.
«Парасат сөзінің синонимдері, екібастан, ... ... ... ... ... Жалпы жиынтығы – парасат,
гуманизм.
Ұлы адамдар ұлы категориялармен ойлайды. Гуманиз ... ... ұлы ... не ... «Біздің бойымызға біткен қасиеттердің ішіндегі
ең маңыздысы және ізгісі – парасат». (Г.Мабли). «Парасат – ... ... ... түсіну қажет». (М.Горький). Парасат ...... – заң, ... ... ... жыл ... еткеннен гөрі бір сәт
әділболған артық» (Рашид-әд-дин). «Әділ заң – ... ... ... ... ... ... ... қоғам деп жатамыз. Дүние әр
түсті бояудан тұрады. ... ... да осы ... ... пен ... ... да ... тең қоюға болады. Бүгінгі күн
тұрғысынан қарағанда осы қастерлі сөздің сипаты өзгеріп, ... ... сай ... ... ... жауап ретінде автор белгілі
тұлғаның баспасөзде жарияланған ойынан мысал келтіреді.
«... Әдетте зиялы деп ... ... ... ... ... биік
лауазымдықызмет атқарса, соны зиялы деп қараймыз. Солардың сөзін мысалға
келтіріп, әңгімелерін аңыз етіп ... Бұл, ... ... дәл ... ... ... ... қасиетінің молдығы, адамды сүйе білуі, оған
жақындығы, өз өмірін ... ... ... ... ... көппен
бірге тыныстауында» [12].
Сатиралық еңбектерімен қоса ... ... ... кірісіп,
мерзімді баспасөзден жиі қылаң беретін Үмбетбай Уайдиннің қаламы мұнда да
біраз ... ... ... ... ... жұртқа жаны ашығыш көңілін кең
пейілімен ашық көрсетуге ынтық қасиет сатирикті екінші рет бір ... Осы ... ... оның ... туындыларының тең
жарымы жан шуағына бөленген жылы-жылы әңгімелер шоғырын құрайтыны, ондағы
тілге тиек, әуезге ... ... ... ... ... ... ... күліп қана қоймай, үлкен жүрекпен ойға да берілетінін
көрсетеді. Таным мен сенімге бастап ала жөнеліп баурап әкетер, ... ойды ... ... ... инабаттылыққа, мінез құлықты
ізгілікке, зердені имандылыққа бағыттайтын иірімдері қаламгердің асықпай
жүріп тапқан тағы бір ... сөз ... ... ... тар өрістегі қида- қида қиқым тақырыптарды емес,
ұлттық болмысымызға, қазақи ... ... ... ... толғақты
мәселелерді көтеріп тілге тиек ету арқылы оқырманы мен ... ... ... Оған ... Уайдиннің «Инабат» иірімдері, «Әдеп әлемі»
атты этикалық жазбалары. Жазушының қаламынан туған ... ... ... ... ... орын ... адамгершілік қорын
байыта түсті. Үкеңнің осы жолдағы еңбегіне жазушы Жақау Дәуренбеков былай
баға береді. «Үкең ... ... ... ... ... қарым-қатынастарындағы өзіміз елей бермейтін түйткілдерге де
арнайы мән беріп, оған өз көзқарасын ... одан сыр ... ... жүрген «ұяттарымызды» оятты, көбіміздің күнделікті ... ... ... ... ... ... марапаттап соның
көмескі қозасын үрлеп көзін ... ... ... дегеннің неден
құралатынын, неден сәуле тартып шуақ жаятынын, ... мәуе ... ... Зердесінде титтей саңылауы барға, көзі қарақты
оқырманға уағыз айтып ақылгөйсуден ... ... ... ... өз ... ... түнімен дөңбекшіп түрткілеп ... ... ... ... ... ... тақырыптары десек те болады.
Көп сатирикте жоқ осы мінезімен Үкең тағы да оқшаулана түседі. «Жақсылықтар
есіктеріңді қақсын, жақсылықтар ... ... деп ... ... осы ... ... ... бауыр бастырып
жібергендей.
Ү. Уайдин парасаттың шырақшысы санатына ер адамдармен бірге әйелдерді
де қояды. Қоя ... ... ... ... ... енгізбекші
болады. Ол мәселе – шетелге тұрмысқа шығып жатқан қаракөз ... ... ... ... 4-4,5 мың ... ... неке қиылатын
көрінеді» («Алматы ақшамы», 22.02.2007 ). Автор қазақ ұлтының бір перзенті
ретінде бұрымдылардың болашағына алаңдайды. Мына ... сол қыз ... ... Қыз бұзылса халқымыз «өлім!» деген,
Соны ойласам қашады өңім кейде.
Денсінен ұлтының шығып тұрып,
Құртқа неге ... ... ... бар ма ... сүйме деген,
Заңда қайта қорға оны, сөйле деген.
Керісінше, жүр қанша сілімтіктер,
Қарындасты төсекке ... [13]. ... ... ... бүкіл белгілері сиып тұрған зиялы деген атауға Уайдин өзінше ... ... ... ... ... ... ... екен. Ауыспалы
мағынасы: оқыған, интеллигент адам. Интеллигент дегеніміз, кәдімгі кеңсе
қызметкері. Сонда интеллигент атаулының бәрі ... ... ма? ... ... ... келіп қалар?
Интеллект – термин. Латын тілінен енген сөз. Мағынасы: ақ ... ... ... ... ... да ... тілінен енген сөз.
Мағынасы: ақыл-ой, рухани ... ... ... адам. Ендеше, зиялы,
зиялылар дегеніміз осы шығар?». Кітап иесі парасат жайлы айта ... ... ... ... меже тұтады.
Қаламгердің болмыс-бітімі, мінез-құлқы, жан-дүниесі оның ... ... ... ... дірілдете отырып, бар нәрін
қаламының ұшына салатын қаламгер ештеңесін бүгіп қала ... Ана ... мына ... бір ... бейнесінің қылт етіп, мінезінің жылт етіп
көрініп жатуы қырық қатпарлы қаламгерлік еңбектің ... ... ... ... ... ... ... сипаттағы шығармасында адамның қасиеттері,
адамгершілік мінездер жайлы бірнеше тақырып қамтылған. Әуелгі «Көршіңізді
көріп тұрасыз ба?» еңбегінде ... ... ... ... ... ие ... сөз ... Мұнда маңыз берілген көрші тек бір ғана ... ... ... ... ... ... Осыны айту арқылы автор
адамдардың кісікиік болып, бір-біріне ... ... ... ... ... ... адамдардың араласып
жүруіне ықпал еткісі келеді. Ауылдық өңірді ... ... ... ... ... де ... жай таппайды. ... бұл ... ... ой ... ... ... танып, білуі
көршілердің бір-бірімен қатысып тұруы тек қиыншылық жағдаймен – от ... ... қыл ... ... ... ... ... де
қиналғанда, басына іс түскенде жанашыр жақынын іздейді, жақсы досын
іздейді. Қуанса да ... ... ... ... досын іздейді. Бір уақыт
жақсы досыңмен, сыйлас көрші-қоңсыңмен қуанышыңды ... өзі ... ... ... ... айттық, қала жұртының көбі бір-бірлерін
біле бермейді, бір-бірлерімен араласпайды.Араласпаудың, ... ... ... ... тағы ... ... не ... болады?». Қазақ
ұғымындағы «Көрші ақысы – тәңір ақысы»деген ұлағатты ұғымның айналасында
сатириктің ойы ... ... ... кең ... ... ... деген
ізгі сезімнен туған туындыны оқи отырып жан-жағымызда тірлік кешіп ... ... ... ... айттыңыз ба?» – кісі жүрегіндегі ең ізгі қасиеттің
бірі – алғыстың төңірегіндегі көз көріп, көңілге ... ... ... ... ... ... ... ал!» деген сөз ... ... осы ... ... ... ... ... алынған деректермен
мақаланың шеңберін кеңейте түскен. Мәселен, Жекеңе жұмыс іздеп келіп, аға
алақанының жылуын сезіп, ... ... ақыр ... ... ... іні ... ... Жөн кетпей, «...суқылдақ ... ... ... шырылдап, милиционерлер есік қағып,
кітапханалардан кітап талап еткен ашық хаттар ... ... ... ... ... одан сайын қатырады. Автор одан кейін аға алғысын
алудың орнына қаңқу ... ... ... інісі үшін күйінішін
жеткізе білген. Мақала тек баяндау үшін ... ... өз ... ғана ажарлана, айшықтала түспек. Осы орайда жазушы сәтті шешім
шығарған. Сонымен бірге Гуля есімді дәрігердің ... ... ... ... ... ... сөз ерткен Березиндей қариялардың «рухани»
дімкәстігіне күйінесіз. Осы жолдардың иесі ақсақалға деген базынасын ... ... ... ... ... ... қонақүйге сыймай, ыңғайсыз болса да танысының
үйіне қонып, апталап, айлап жатып кететін пенде туралы ... ... ... Әлгі ... ... айту жоқ, қаңқу боратып қайтады. Одан
кейінгі құда-құдағиының үйінде жатып, шет тілдер институтында ... Т. ... оқу ... соң, ... сау ... ... жарамағандығы
турасындағы үзіндіден де адамның тексіздігін танимыз.
Жазушы сөз тәмамдалар кезде алғыстың не ... ... ... ... ... – адам бойындағы ізгілік, ізгі ниет, үлгі-өнеге
атаулыны тану және оны бағалау. Оларды – ізгілік, ізгі ...... ... ... ... ... іске қосу.
Алғыс – тілек. Бабалардың тілінде ... ... аты – ... ... ... ... рахымы жаусын», «Көп ... ... ... ... ... көрме», «Бала-шағаңның қызығын көр», «Дәу
жігіт бол», ... ... ... ... ... «Еңбегің жемісті
болсын...» бұлардың бәрінің жалғыз ауыз анықтамасы: ... ... ... «Алғыспен ер көгерер, жаңбырмен жер көгерер...» [6, 170 б].
Алғыстың өзі түрлі – ... ... оны ... ... ... алалық жоқ. Солай десек те: адамдардың жас мөлшеріне, арман-
мақсатына, таным-наным дүниесіне қарай айтылатын алғыс бар. ... ... өз ... «үлкен жігіт бол», дәу (нән) жігіт бол», «нардай
жігіт бол» деп айтпайтыны ... ... [6, 189 ... аяу – адам ... мақаласында Уайдин адамгершіліктің бір бөлшегі
– адам аяу және оны аяй білудің түпкі сырларына үңіледі. ... ... ... бір ... сөзін түзетіп, ондай жағымпаздарды мүсіркеу
керектігін айтады.
Сөзімізге тұздық. ... ... ... ашып ... адам аяу бар екен
де, адам мүсіркеу бар екен. Адам мүсіркеуіміз түсінікті, адам аяу дегеніміз
не ... ... ... ... қай кезде қалай аяуға тиіспіз? Жалпы, адам
аяудың ұрығы қашан және ... ... өсіп ... ... ... ... ... да жауабы бар.
«Жақсылықтың да, жамандықтың да ұрығының өсіп-өніп, көбейіп кететіні
сияқты адам аяу-аямау фактісінің де ... ... ... жиналып,
әрман қарай дауылды күнгі өрттей әл бермейтіні ақиқат. Бар бәленің басы
асқынудан, қылмыс та асқынудан. ... ... ине ... ... ... да ... Балалардың ісі. Бұл балалар кейін кімді аяйды?». ... ... ... ... ... ... ... деген тәрбиеге үндейді. Осы
орайда жазушы Жақау Дәуренбековтің мына сөзі еске түседі. ... ... ... ... бір ... ... та ... тірлігі бұл жолы да
ақжарылып көрінеді. Ол ... ... ... ... ... ... ... жүрегімен түйлігеді екен. Құрып бара жатқан тіліміз, азып
бара жатқан дініміз, ... ... ... ... ... таязданған танымымыз, суық тартқан сәлеміміз, сұры ... ... ... ... ...... ... байыз таптырмайды екен. Соның бәрі ... ... ... ... ... ... ақ ... бетіне түсе беріпті:
«Көршіңізді көріп тұрасыз ба?», «Еркелей білеміз бе?», «Қуанышымызға ортақ
болыңыз», «Айналайын», ... ... ... ... ... ... ... «Адамдар ән салып жүрсе екен...» [6, 189 б].
Үмбетбай Уайдаұлының шығармашылығының екі ... ... атап ... оның бірі ... екіншісі әдепті зерттеушілігі. Оның ... ... тек ... ... шектелмейді, «Әдеп
әлемімен» жалғасып жатыр.
Ү. Уайдин ... ... ... де ... инабат, этика жайлы
едәуір еңбектенді. Бір ғана «Әдеп әлемі» кітабындағы танымдық-тағылымдық
педагогика, ... ... зер ... ... кіріспесі «Айтайын дегенім» деп аталады. Шағын ғана
әдеп турасындағы, тәрбиелік маңызы бар мақаланы автор ... ... ... бетінде танылып қалған журналист әріптестері жазған дүниелерден
үзінді келтірген. Мұнда қаламгер адам кемсіту жайы ... ой ... ... кезіндегі басылымдардан «жай шопандықтан аға шопандыққа
дейін өстім» деген сияқты жолдар анда-санда көзіме түсетін. Ол ерсіліктер
сол ... ... ... ... ше? ... ... ... қойшы-
қоймашыға шейін» немесе «үкімет басындағы отырғандардан ... ... көше ... ... ... ... ... ерсіліктер
көзімізге баспасөз бетінен қазір аз түсіп жүр ме? Бұлардың арғы ... ... [13, 5 ... ендігі кезекте журналист әріптестері қалам тартқан дүниелерге
назар аударады. «...Хатшы болу үшін ... ... ... ... ... ... ... бастықтың есігінің алдында иіріліп тұрғандарды
кезегімен кіргізуден басқа ... та жоқ, оған ... да, ... ... жоқ ... түсінік қалыптасқан» [14].
Ү. Уайдаұлы төл теңгеміз ақша туралы мәселе қозғай отырып, бір
қоғамға жүк ... ... ... ... ...... ... ойнау қауіпті. Онымен ойнағандар оның кепиетіне
ұшырауы мүмкін. «Нені қор етсең, ... ... ... ... дана ... ... айтса керек»,- деген бабалар өсиетімен өзінің өмірден
көргенін ... «Мен ... ... түскенім жоқ. Бизнеспен
айналыспаймын. Айтайын ... ... ... ... ... ... ақша тұтынудан қалып, әр жерде шашылып ... ... ... ақшаны мен аяқ астынан, қоқыс жәшігінің ... ... ... ... жасаған құрметін өзгелердің де солай жасауына үндейді
[13, 9 б].
Жазушы ... ... ... барлық мүдделерді шетке ысырады.
Мәселен, ... ... ...... ... кандидаттардың
сайлауалды шығарылатын бағдарламалары мен суреттерінің ... ... ... ... ... ... Бұл турасындағы ойын: «Парламент
сайлауы кезінде шимайланған, жыртылған, ... ... ... ... ... Ол ... ... Ол депутаттыққа кандидаттардың
бейнелері басылып, бағдарламалары ... ... ... ... ... жабамыз. Қате! Бұл тәртіпсіздікте «ашық ... ... мол ... деп, ... ... әлгі ... тілек айтып,
сұлу сөйлейтіндердің де қатысы жоқ емес. ... ... ...... ... ... денесінен шыққан азамат, біреудің жары, балалардың
әкесі, анасы – беттерін шимайлап, табанмен таптап қорлайтындай олар ... ... ... - [13, 10 б]. Осы жайшылықта елей бермейтін
жайттар Уайдинді әдеп әлеміне жетелеп алып келді. Автор оқырмандарын әдепке
шақыруды ... ... ... ... ... қарап отырсақ,
майдалардан шығады. Қаламгердің айтпақ ойы да осы арнада тоғысады.
Автордың бір тапқырлығы – «Әдеп – ... ... ... сөзі ... ... азаматтарының бұқара арасында орныққан ... ... ... ... сана ... ... сол ірі
тұлғалардың сөзі арқылы ұсынады. Мысалы, Р. Тоқтаровтың сана ... ... ... Сана ... ... Оның да түп ...
тәрбиеден басталады [15]. «Мені адалдық, әдептілік, қарапайымдылық,
қайрымдылық, ... ... ... ... ... өзгермейтін
адамгершілік құндылықтары туралы түсініктің құбылмалы бола ... ... - ... автор әңгімесіне шырай беріп тұр [16]. ... ... ... биіктігінен айналасындағыларға көмек жасаған
кісілердің жақсылығын ескере ... ... ... ... ... ... ... тірісінде бір отбасының қиын жағдайын газеттен оқып, сол
үйге өзі іздеп барады. Содан ол отбасының ... ... ... ... ... ... ... азық-түлік, киім-кешек жеткізіп береді»,-
деген адам жақсылығын көріп, сезіне отырып, адамдарды ... ... ... [17]. ... отырсақ, біз бұл жазбаларды көпшілік
болып газеттен немесе ... ... ... ... ... сана арқылы көрінуін аталмыш басылым беттерінен тауып, ... ... ... адал болу ... ... келтіреді.
«Күйеуі қайтыс болған әйелдің дастархан басындағы әңгімесі: «Төсегіне
адал боламын». Сөз ... Адал ... ... ма!». Мұндай келеңсіз
пікірге өзінің де ... ... ... мақаланың мазмұны ашыла түседі.
Әдептің сана деңгейінде қалыптасып, өркендеуі автор ... мына ... аша ... «Бұл ... ... әдеп дегеніміз – сана, сана
дегеніміз – әдеп.
Біздің халық сананы бауыр еті баладан да ... ... ... бала
бер, бала берсең сана бер, сана бермесең ала ... ... ... ... Әділ ... қара ... ... не болмаса неше түрлі сылтаумен ата-
аналарын қарттар ... ... ... ... аз ба? ... ... ... жүр! Саналы қоғам – сапалы қоғам» [13, 18 ... ... ... ... ... қатысы бар қасиеттерді түр-
түрге бөлді. Оның екінші тоқталған тұсы – «Әдеп – ... ... ...... ... ... үшін, қайта әлем өркениетінде
өзіндік орын алуға бастап баратын ұлы құндылық. Ал, Үмбетбай ... ... ... ... ... бе – ... да ... деп аталатын үлкен
өзен, көлге, теңізге барып құяды. Алайда, күнделікті ауызекі тілде бұл екі
сөз орын ... ... ... Мысалы, «Бұл бір өте әдепті адам», «Бұл бір
өте мәдениетті адам» т.б.
Әдеп те, әдепсіздік те, мәдениеттілік, мәдениетсіздік те аяқ ... Дәл ... ... ... ұлтта рухани жұтаңдық байқалады.
Автордың мәдениет жайлы көзқарасы сол орын алып отырған мәдениеттің ... ... ... ... ... профессор Бағыбек Құндақбав:
«Біздің қалам ұстаған халық, оның ішінде журналистер де бар, өнер адамдарын
жаза білмейді. ... ... ... па? ... түсінбей жазамыз. Атүсті
жазамыз. Тұрпайы жазамыз деді. «Абылай ханды аттан лақтырып ... ... ма? ... ... ... емес пе?»,- журналистер мәдениетіне
өкпесін білдіреді.
Біз тек ... ... ... айта ... ... ... тек өз ... ғана емес, тәлім тәрбие ... өзге ... ... ... жөн ... «... Император Напалеон-1 өте
мінезсіз адам болғанға ұқсайды. Ол тек ... ғана ... ... сен ... ... деп ол Талейранның (Шарль Морис – 1754-
1838) жер-жебіріне жетеді. Талейран орнынан түрегеліп, ... ... ... ... Кенет есіктің тұтқасынан ұстап тұрып, артына қайырылып:
«осындай ұлы ... ... ... ... ... деп ... кетеді.
Арпылдап беттен алмайды. Әдеп. Ақыл! Ақыл!» [13, 21 ... ... ... ... дүние екенін зерттей
келіп, зерттеуші мәдениет жөнінен қазақтың деңгейін бақылауға ұмтылды.
«Қазақстан мұғалімі» газетінің 1991 ... 22 ... ... ... ... Шәмшә Беркімбаева және бірнеше өнер адамдары мен қаламгерлер
қатысқан сұхбатта әдеп, мәдениетке байланысты көп әңгіме айтылыпты. ... ... ... Сол сұхбаттағы бір дерек: біздің еліміз мәдениет
деңгейі жөнінен дүние ... 43 ... Ал, ... ... - деген ойынан
әлі де өркениетке ұмтылу, ұлт ... ... ... ... ...... ... әдептің мәдениетпен сабақтастығын нақты
дәлелді пікірлермен орынды қолданды.
Келесі бөлім «Әдеп – ... деп ... ... ... ... ...... адамның биік тұтар мұраты, оны әкеңдей
ардақтауың керек»,- дейді [18]. Осы ... ... ... өмірден
түйген мына мысалға әкеп тірейді. «Алматы. Самал – 2. ... ... ... ... ... көңілді төрт бес ... ... ... ... ... ... ... дегендей болды. Жалт қарадым. Жүзі
таныс қыз бала.
– Сәлеметсіз бе, ағай. Шәкіртіңіз боламын. Мектеп...
– Мектеп? Қазір ... оқып ... АГУ. ...... ... ... ... айналайын. Ізетің игілікті болсын...
Осындай ізетке де бір ... ... ... ж.» [13, 31 ... ... ... ерсі ... біздің ел тұрғындарының аузынан көп
естілетін болды. Бұл тұрғыда Уайдин мынадай пікірлерге орын берген. «Мектеп
дәлізінде екі әйел ... ... ... ... ... ... ... аузынан шыққан сөз: «Ни фига себе!». Бұл не ... ... ... «Университет ауласы. Қолында түтіндеген сигереті бар
бейтаныс жігіт қарсы кездескен әйелдің сөйлеген ... ... ... ... ... ... бұның ананы сүйгені. Кімдер болды екен?
Ғашықтар?
Ысталған ет ұзақ сақталады деуші-еді, ... ... ... бет
ше?», - деуі оқырманын әдептілікке шақырып, ... ... ... алшақтатуға үндейді. Ғылыми негізде арна ... ... ... уақытта Үмбетбай Уайдин жалғастырып келеді.
Әдеп дегеніміз ... ... ... – әдеп. Қаламгер «Әдеп –
тәрбие» бөлімінде тәрбиенің рөлі мен ... ... ... ... ... әңгіме бола ма, жаман адамның жаман іс-қылығы әңгіме бола
ма – ... да ... ... жері – ...... ... отбасы тәрбиесі, үлгі-өнеге тәрбиесі,
ұжымдық тәрбие, қоғамдық тәрбие, ұлттық-халықтық тәрбие, бүкіл адамзаттық
тәрбие, ... ... ... ... – иә, не ... та ... әңгімесін айтамыз». ... ел ... оның ... ... мен ... ... ... Бірақ, ол жайлы көп адам
маңызды анықтама берген жоқ. Әдеп зерттеушісі: «Тәрбие – ... ... ... береке жоқ, береке жоқ жерде оңған мереке жоқ. «Әкесіз ұлдың ... Бұл ... ... арғы ... не ... Бұл ... ... ақ ит кіріп, көк ит шығатын, яғни, әке тәрбиесін ... ... ... ... ауыр сөз. Сөз әдебі мәселесі.
«Үлкен тұрып, кіші сөйлегеннен без». Сөз әдебі.
«Іріген ауыздан шіріген сөз шығады». Сөз әдебі.
«Аяғы лас төрді ... ... лас ... Сөз, ... әдебі».
Яғни, автордың тоқтаған тоқтамы – тәрбиенің ең үлкені – сөз әдебі.
Адамдар бір-бірін тәрбиелейтін болса, әуелі олар өз-өзін тәрбелеуден
бастау керек. Бұл ... ... ең ... ... ... өзін-өзі қадағалауы деген де бар. Бұған кім не ... ... ... деген тағы бар. Бұны кім
қалай түсінеді?».
Тәрбие теория ... ... оны ... ... жүзеге
асыруға тиіспіз. Автор осы тұрғыда бірнеше мысалдар келтіреді. Соларға ... ... мен ... ... мектеп оқушылары 7-8 жастан
бастап ... ... ... ... ... Жақында Семей
қаласының гинеколог-дәрігерлері 13 жасар жүкті қыз бала босануға келгенде
таңданғандарын жасыра алмады. ... ... 14-15 ... ... ... жасатуы таңсық болмағанымен, 13 жастағы ананы бірінші рет
көруі еді» [19]. Ал, ... ... ... басталады». «Қызға қырық үйден тыю, бір үйден жию»
дегеніміз қайда. Қайда ... ... деп ... ... ... ... ... тәрбие нәтижесінің де, жаман тәрбие нәтижесінің де
бағасы бар. Бағалайтын, бақылайтын – сырт көз, ... ... ... ... бар ... ... Ү. ... бері еңбектеніп жүр. Бір ғана «Инабат иірімдерінде» бұл туралы
кеңінен тоқталады. Мұнда әдеп ... ... ... ... баға ... Мәселен, «Тәлім-тәрбиенің бір үлкен тарауы – ... ... араб ... ... сөз. Араб ... ... ... Тура және туынды мағыналары: ар, ұят, ... ... ... ... ... жұртшылық сүйсініп: «Мың жасағыр, өзі бір
өте инабатты, ... ... «Өте ... ... «Сәлемі әдемі,
айналайынның» деп көзбе-көз, көбіне сырттай бағалап жатады»,- дейді. [13,
77 б].
«Құрғақ ... ауыз ... ... ... ... сыйдыра айтқан
пікірлері алуан болып келеді. Айталық, Отыз жылға жуық опера және ... еден ... ... Зинаның» қарапайымдылығы, ... ... ... ... ... бара ... ... темір жол қызметкерлері жолдан түсіріп кеткендегі Уайдиннің
көрсеткен ... ... ... ... ... ... қаламгер
талпынысы деп қарастырамыз.
Қазақ – ойлы халық. Алыстан орағытып, құрмалас сөйлемдермен келетін
ұзақ мағынаны бір ауыз ойға сыйдырған. Біз оны ... ауыз ... ... деп айтып жүрміз. Әдеби қазынамызда ой көп. Үмбетбай Уайдаұлы да
«Әдеп – ақыл-ой» тарауында ең ... ... ... ... ... ... ой жайында: «Ой. Ой. Ойдың да ойы бар. Асыл ой әр түрлі
көңілсіз жағдайларда, адамға сүйеу, жұбаныш, рухани ... ... ... жоқ адам оңайлықпен ойланбайды. Ондайлар
маңдайларын есіктің маңдайшасына соғып ... ... ... ұстайды.
Жақсы ой, асыл ой өміршең. «Жақсы ойдың тууы қандай қиын болса, өлуі
де оңай емес» (Ғ. ... ой, асыл ой ...... ... ой, асыл ой ... ... ой, асыл ой – даналардың ой пікірлерінде, ән-күйлерінде»,-
дейді [13, 81 б]. ... ...... үшін қашанда мол азық.
Сол азықтың тазалығы ой мен пікірде жатыр. Соны ... ... өз ... дәлелдеп ұсынады. Мәселен, И. Кант: «Халық өз тілінен айрылғанда,
характерінен де ... ... ... ... ... кешіруге
болмайды», Джефферсон: «Мемлекетті басқару дегеніміз – оны ... ... ... ... «Тәрбиесі жоқ адамға бақ та,
бақыт та қонбайды», Шоқан Уәлиханов: «Француздар жәбірлеп ... ... ал, ... қазақтарды жәбірлесе, қазақтарға болысамын», Абай:
«Өзің үшін ... ... өзі үшін ... ... бірі ... қарызы үшін еңбек қылсаң, Алланың сүйген құлының бірі боласың»
(отыз жетінші сөз). ... ... ... ... әдеп ... ... ... орнықты қолданған.
Әдеп өмір сынағында қалыптасады. Бірде кейін қалып, бірде үздіксіз
дамып ... ... ... ... ... өмір сынындағы
қозғалысына мүмкіндігінше орын береді. «Әдеп – өмірде сыналады, ... ... ... ... мен ... адам әдебінен аспай-
таспай төзе білсе – тәлім. ... оны әр кім ... ... ... ... бағалайды. Әдеп – өмір сыны дейтініміз содан. Өмірде не
болмайды? ... сен ... ... ... ... қалай шыдаса да өмір сыны біраз адамдарды үлкен жолға
аттандыруда. Әркімнің өмірде ... сыны мен шыны ... үшін ... ... ... Үміт Зұлхароваға берген сұхбатына жүгінгенді
жөн көреді. «Жұрт ... не ... ... адам ... ... ... Иә, рас, айтса айтқандай «үндемеспін»,
Үн-түн жоқ бірақ мылқау құл да емеспін.
Жұртым-ау, кілті ... ... ... ашу деген қолда емес пе?»... - деп жауап қатады.
Сұхбат журналист пен сұхбатшыны өмір сыны ... ... ... ... ... ... өмір бойы бұлт ... тұрмайды,
өмір бойы күн жарқырап та тұрмайды. Қаншама қиыншылықпен өтті ... ... ... ... ... да шуақты күндер болды. Бит-бүрге талады,
қандала талады, кигеніміз жыртық көйлек, жамау шапан, өкшесі қисайған ... ... ... ... ... еді. ... не керек, күлдік,
жыладық. Оның бәрі заңдылық. ... ... бұл ... өмір ... ғана ... ... ... басында болатын жағдайларды айтып
тұр.
Отаншылдық, Отанды сүю туралы қай жерде болса да ... жүр. ... ... ... ... ... ... де автор әдептің бір
түрі ретінде қарастырады. «Отан – ... ... Ел – ... анасы», «Отанды
сүю – отбасынан басталады», «Отанға опасыздық ... Өз ... ... тақілеттес мақал-мәтелдер жылдар бойғы халық рухының арқасында
туындаған. Автор әлем үшін ... ... ... отаншылдық тақырыбына
көл-көсір мақала арнамай-ақ, өлеңмен жауап береді.
«... Тілге тиек болды да Отан ... ... ... ... Әуезовтің жарқылын.
Барып қайттық Ай, Күнге, Жұлдыздарға,
Өйткені,
Отан биік емес пе ... ... айт та ... айт: Отандасым, жерлесім,
Жақсы дағы, жаман да ерге де сын, елге сын.
Бәрін айт та бірін айт: орта ... ... ... ... ... ... ... сүюдің ең озық үлгісін кімдер көрсету керек? ... ... ... елге ... болып отырған елбасына артылар жүк ауыр. ... ... иесі ... бойынан табылар қасиеттері туралы ... ... ... ... ... ... қалды. Ең жоғары билікке кім
келеді? Мен нағыз ... ... ... ұлтжанды азаматтың Елбасы
болғанын жан-тәніммен қалаймын. Өйткені, кім көрінгеннің ... ... ... қанжар ұстатқанмен бірдей қатерлі». Әрі «өнер атаулының ең
тұғырлысы – мемлекетті басқару өнері» (Демокрит) [13, 103 б].
Қазақ – мінезді халық. ... да ... ... мінездің
алар маңызы зор. Қарымды журналист болсаң да ... ... ақын ... да
мінез, шалымды балуан болсаң мінездің болғандығынан ... Айта ... ... ... Ел ... сөз ... айтылып қалмаса мінез жүйелі
түрде зерттелмеді. Мінездің табиғатын танып, автор оны бірнеше түрге ... « ... ... ... ... ... ... шал, шайпау
қатын, адуын немесе көкдолы әйел, ... ... ақи ... ... ... ... ... байыпты, ұстамды, (жер қозғалса қозғалмайтын),
жуас, момын, ... ... ... ... собыл, (салбырайған
собыл), мырық, (мырың-мырың), ... ... ... ... ... қыршаңқы, өркөкірек, тәкаппар, күрт, морт (морт мінезді), текті,
тексіз, алаяқ, жылмаң, ... ... ... ... ... мінезді), жылқы мінезді – бәрі-бәрі тәрбиенің, бәрі-бәрі әдептің,
мінездің әңгімесі. Бір мінезсіз адам жоқ. ... адам – адам ... ... ... біздің көбірек іштартатынымыз ұлттық-халықтық мінез» [13,
111 б].
«Ерді намыс өлтіреді»,- демекші, ... ... ... да ... бір ... ... ... халық арасында көрініс табуы
–Уайдинннің талқыға ... ... Бір ғана ... ... ... ар, ... ... жайлы ой қозғайды. «Желтоқсан оқиғасының қақ
ортасында болмағаныммен жүрек ауыртқандардың бірімін. Желтоқсан оқиғасы
талай ... ... ... ... Жұбан Молдағалиев сияқты
халықтың ардагер ұлдарының өмірлерін тездетті... Көбісінің түбіне жеткен
дәрменсіздік, шарасыздық, әділетсіздік. Бұл ... ... ... ... бола ... ... жағдайымның кететіні міне, осындай
реттерден» [13, 123 б].
Бүгінде Желтоқсан ... ... мен ... ... ... ... ... Бірақ, ондай батырларды жұрт көрмепті. Мүмкін әлгі адам да
ерен ерлік жасаған шығар... Оны көре ... ... де бар. ... ... ... осы жағдайға байланысты.
«Желтоқсан ба?
Желтоқсан күндерінде?
Жатқан дейсің шалқайып кім төрінде.
Не деп ойлап қалар ең сол ... ... сен ... ... ба?
Желтоқсан күндерінде?
Карта ойнап, тығылып үйлерінде,
Батырсынған жай кезде
Біреулердің,
Беттеріне ... ... ... да ... автор намысының
ұшқыны бар. Әдеп дегеніміз – намыс.
«Әдемі адам әдемі, әдепті адам әдеміден де ... деп ... ... ... ...... сөз» ... осы тақырыптың ажарын
ашады.
«Әдемі сөз тақылдаған, тақпақтаған, көлгірсіген қызыл сөз ... ... ... тоқсан ауыз сөздің тобықтай түйіні, ой орамдары, тұспал.
Мысалы: «Әдемі сөз – адамның шырайын ... жылы сөз, ... ... сөз дәмнің тұзы» (Құтып).
Әдемі сөз – әділ сөз, ... сөз, ... деп ... ... келе ... ... қолданады. ... ... ... ... Әли, ... ... ойлы да салмақты сөз
маржанын тізбеледі. Уайдин де сол қатарда. Тек бір ерекшелігі – ... дені әдеп ... ... ... адам ... емес, әділ
адам әдемі», «Иманнан күшті иммунитет жоқ», «Гәп қартайып өлуде ... ... ... ... ... ... ... күлгенде шылп етпеген бет,
Өтірік сөйлегенде кімнен ұялады», «Адам тамақтан да ауырады, қабақтан
да ауырады», «Зор болу қолда, қор болу ол да», «Ашу ... ... ... ... ... Уайдин әдеп, адамгершілік ... көп ... ... Оған әр түрлі басылым беттеріне ... ... мен ... ... секілді кітаптары куә. Бұл жазбалар таза ғылыми
бағытта жазылмағанмен, көзбен көрген, көңілге түйген дүниелердің жиынтығы.
Қаламгердің әдеп, тәрбие жөніндегі ... ... ... ... сүбелі үлес һәм болашақ жас ұрпақтар үшін маңызды тәрбие құралы
боп қала ... ... ... ... ... ... атты
екінші тақырыпшада публицист Үмбетбай Уайдиннің ... ... ... адамға тигізер оң ықпалы туралы кеңінен жаздық. Қаламгер
публицистикасында көтерілген адамгершілік мәселелерінің ... ... ... Ү. ... ... басқа публицистерге
ұқсамайтын белгілерді таныдық. Біріншіден, этика, адамгершілік ... ... ... ... ... ... тек құрғақ, жалаң баяндау
емес, қаламгердің өмірден түйіп, көңілге тоқыған дүниелерін ұрпақ санасына
сіңіргісі келетінін ... ... ... ... мәнін ашуда әлемге
танылған белгілі адамдардың пікірлері, ойлары ... ... ... ... Осы үш ... адам ... ... әдеп туралы
таным көкжиегін кеңейте түседі.
ІІ Үмбетбай Уайдин және қазақ сатирасы
2.1. Ү. Уайдин – ... ... ...... ... Онда ... болмысындағы және адам бойындағы ең
келеңсіз қөріністер мен ... ... ... да оны ... ... ... ... Сатира қару ретінде негізінен көпшіліктің қамын
ойлайды, адалдық жолы үшін күреседі. Сөз өнеріндегі нағыз ... ... ... ... ... ... дейтініміз сондықтан. Сатира
латынша satura – аралас (араластырылған) деген мағынаны білдіреді. Сатира
өмірден ... ... ... дәуірде позияның жанры ретінде сөз
өнерінде көрініс тапқан. Дегенмен оның жанрлық табиғатын ... ... ... ол ... ... ... оны қарастырғанда қиындыққа
ұрынған, ... ... қай ... ... ... Онда эпикаға
жақындатындай айқын белгілер жоқ, ал, лирикаға жатқызудың өзі ... ... ... [20]. ... басты жанрлық белгісі – өмірдегі
түрлі келеңсіз құбылыстарды күлкімен емдеу. Кейіннен сатира сөз ... ... ... ... ... сөз өнерінде бастауын фольклордан, ауыз әдебиетінен
бастайды. Кейінгі жылдары фольклорлық және әдебиет жанрларының табиғатында
өзгешелік ... ... ... ... ... ... ... өміршеңдігі сонда, ол – фольклорлық және әдеби жанрларда қатар
көрініс таба ... ... ... ... ... фольклорист-ғалым
Сейіт Қасқабасов сатираның фольклорда көрініс табатынын ... ... ... ... ... еш ... ... шықпайды. Жануарлар жайындағы ертегілердегі терең мәнді мораль мен
өзіндік ерекшелігі бар әлеуметтік ... нақ ... ... …Әрине,
кейбір ертегілік варианттарда жолбарыс – жануарлар ханын, түлкі – ... ... ...... ... еске ... отырады.
Мұндағы сатиралық астар да белгілі биікке көтеріледі» [21].
Сатиралық дәстүр классикалық Шығыс ... «Мың бір ... ... ... ... ... фольклоры мен ауыз әдебиетінде
Қожанасыр мен Алдаркөсе туралы, т.б. ... ... ... Жыраулық поэзияда да сатираның өз орны ... ... ... ... ... сынмен қайрала дамыды. Қазақ әдебиетінің
әр дәуірінде сатира сөз өнерінің жанрларының бірінен-біріне ұласа отырып,
Абай дәуірінде ... ... ... көрініс тапты. Кейіннен ХХ ғасыр
басында Ш. Құдайбердіұлы, А. ... ... Т. ... ... кездессе, одан әрі Сәбит Дөнентаев, ... Б. ... т.б. ... ... ... ХХ ... ... әдебиетінде поэзиялық, прозалық және комедиялық жанрлар да ... ... Ол ... ... Ғ. ... Е. ... А. Сегізбаев,
Қ. Қуанышбаев, Ж. Сәрсеков, Е. Дүйсенбеков т.б. сатиралық туындыларын
атауға болады.
Сатираның ... ... ... ... даму ... ... аяғы ХХІ ... басындағы әдебиетпен тұспа-тұс келді. ... ... емес еді. Ол ... ... халық тұрмысындағы
қиыншылықтармен, халқымыздың тарихи-мәдени өміріндегі ... ... ... ... ... ... Сатиралық
күлкі қоғамдық мәні бар құбылыстарға, олардың өмірдегі ... ... ... ... оның ... келеңсіздікті дәл
тауып бағалауында, яғни оның қоғамдағы ... ... дер ... ... ... – халықтың қоғамдағы келеңсіздіктерге қарсы ішкі
қарсылығының көрінісі. Алпысыншы-жетпісінші жылдары әдеби ... ... ... Ж.Алтайбаевтар, Ш.Смаханұлы, кейінгі толқын
М.Рәш, О.Әубәкіров, Ғ.Қабышұлы, Қ.Ілиясұлы, К.Әмірбек, Т.Әлімбекұлы ... Осы ... алып ... ... өз еншісін алып шыққан, бүгінде
елге есіме ... ... ... ... ... ... ... жуан
ортасынан орын алған адам деп айтуға болады.
Ү. Уайдиннің сатиралық шығармалары бір жанрды ғана емес, сан ... ... ... ... осы ... ... ... бірнеше
прозалық, поэзиялық түрлеріне қаламымен түрен ... ... ... ... ... юморлық әңгіме, сатиралық повесть, әзіл-cықақ,
сықақ өлеңдер сынды жанрларды ... ... ... ... өзек етіп, сүріп отырған қоғамдағы ең ... ... ... ... ... Сол ... қоғамдық азғындаудың
себепшілері кімдер, соны «жалаңаштап» бейнелеп халық ... ... ... ... оның ... қою ... ... А.Мұсаев:
«Ү. Уайдин сатира жанрының тақырып шеңберін кеңейту жолында көп ... Ол ... ... ... ... ... жақындатып, шынға ұқсатып
суреттейді. Өмірлік құбылыстарды өзіміз көріп-біліп жүргендей, тұрмыс-
тіршіліктегідей етіп елестетеді»,- деп дәл баға ... ... Ү. ... ... еңбегі қомақты. Сатирик ... ... ... ... ... бөле отырып, талқылағанды
жөн көрдік.
Сықақ әңгімелер – Ү. Уайдиннің өндірте жазған сатиралық ... Бұл ... ... ... әңгімесінің бүгінгі бағытын бағдарлағанда осы
сияқты бірсыпыра жақсы нышандар байқалады. Бұл салада тындыра алмай, ... ... ... да ... Енді осы ... әңгімелейік.
Алдымен айтар нәрсе: сатиралық және юморлық тақырыптарды ажырата ... ... ... ... ... ... етіп ... тақырыптар
юморлық әдіспен шешіледі. Ашына, ызалана ... ... ... ... бар. Яғни ... ... ... юмормен ауыстырылады
немесе керісінше. Бұған мысалды кез келген сатирик творчествосынан ... Бұл – ... ... ... ... сатирик зеңбірекпен торғай атып,
юморист қоғамға жат іс-қылыққа кешіріммен қарап, сатира объектісін ақтап,
қатеге ұрынады»,- деген профессор ... ... сөзі куә [8, 193 ... ... бері һәм ... ... мінез үшін өрлеп, мінез
үшін бақытсыздыққа ұшырап жатыр. ... ... ... ... осы ... ... жазылып жүр. Оны ешқандай идеологиямен түзете
алмаспыз, бірақ сатира арқылы түзетуге аз-кем күш ... ... ... ... ... атап ... ... негізгі тіні, айтпақ ойы – адамның кейбір ... ... ... ... де ... ... қалатын мақтаншақтық. Тойға
қонақ болып келген Дәу апаның айтылған атаққа көңілі толмауы. Дәу ... ... ... ... атақ еді. ... асаба сөзін автордың
аузына салады. Асабаның кейіннен барып, келеке еткен ... Дәу ... ... ... ... сендерге мазақ болды ғой ақырында. Мазақ
қылсаңдар кезінде қайда қалдыңдар? Енді ... ... ... ... ... мазақ қылатынды шығардыңдар. ... ... бас» ... де ... қыла ... пиәншіктерден туған пиәншіктер кілең!», -
дейді. Автор бұл тұста кешегі «Күн ... ... ... оның ... де ... ... бар екенін айтып тұр. ... Дәу ... ... ар ... да ... ... ... тірлік сыңайы
жатқандығын Уайдин әдемі тілмен түсіндірген.
Сатирик кей ... ... ... тіршілік сыңайын ашып,
оларға деген кекесінді күшейте түсу үшін Дәу апа сынды күлкілі ... ... Сол ... ... алған тақырыбын сәтті алып шығады.
«Біз былай байығанбыз» сықағында да адамдардың өңешін жайлаған арман –
баю ... сөз ... ... ... ... ... ... егде тартқан шал
мен кемпірге керекті ... әкеп ... ... 500 ... ... баяндалады. Адамдардың аңқаулығы да осы жерде көрініс береді.
Өмірде алданғандар көп, алдағандар одан да ... ... ... ... ... шығарма кейіпкері ретінде алу арқылы ондай «Алдар көселерге»
ұрынбауға шақырады.
Сондай-ақ, «Жинақ ... ... ... бірден оқырманын
күлкіге шақырады. Сықақ кейіпкері Патталдың қолының қысқалығы, өкпеден
қысқан нарық қоғамы ... ... ... ... Паттал ертең ұлым
әйел, қызым күйеуге шыққанда деп жинақтаған ақшасын ... ... ... ... ... ... ой, айтылар идея нарықтың қиыншылығы. Сөйтіп
жинақтап жүрген ... ... ... ... бір ... ... ... от басы ошақ қасының мәселелерін көтеру аз да,
қайта мемлекеттік, ... ... ... ... ... ... мол. Тақырыптық жағынан келгенде айтар ой мен ... идея ... ... ... ... ... ... қайда жатыр» дейтін сықағында кейіпкер
Кейқуаттың ауыл ... ... ... ... ... істен шыққан моншаны көреді. Анадай жерде кетіп бара жатқан
әйел: - Мынау есігі есінеген үйдің ... ... ... ... күзде дүниеге
келді. Сол келген күні бір-ақ рет қызығын көрдік. Содан осы ... ... әйел ... ... ... ... ... селосына барған Кейқуат ондағы моншаның да мәселесін көріп
шошиды. Келесі кезекте Кейқуат барған ... ... ... ... ... ... ... айтқан сөзіне назар аударайық.
- Клубымыз рахат,- деді ол. – Әрі ... әрі кино ... ... ... ... ешкі, шошаңдап лақ жүреді. Осындай күйіміз. ... ... ... ... қай ... басталды – тасталды. Міне,
ауыл тұрғынының аузымен берілген сөзде юмор бар. Түсіне білген, жіті ... ... юмор бере ... ... ... ... келе, «Бақса,
бөлінген қаржының 26 миллион сомы игерілмей қалыпты» ... ... ... қайда жатыр! Мәселенің мәнісі – жең ұшынан жалғасқан
жемқорлықта жатыр.
Автордың осы сықағын көре ... оның ... ... ... ... ... ... сықақтың кейіпкері –
Кейқуаттың жүрісі, Гогольдің ревизорының әрекеті емес, жүрісіне ұқсайды.
Сатириктің «Бір арба ... ... оқу ... арыз ... бармаған жері, баспаған тауы қалмай шарлаған жері туралы ой
қорытамыз. Әуелі прокуратураға соққан ... ... оқу ... жібереді. Оқу бөліміндегілер оны аудандық атқару ... ... ... де толып жатқан ақыл айтты. «Аудандық оқу
бөліміне барыңыз. Бұл біздің жұмысымыз емес. Бұл ... ... ... ... шан анау ... ... апарып тастағанбыз» деді
олар. «Жазған ... ... бар ма?» ... ... ... ... ... Ең соңында Махмұд Ақатаевтың алдына барған Құтжанов арызынан
нәтиже таппақ ... ... ... ... ... ... қайтады.
Құтжанов қоғамымызда жалғыз емес, оның барған жері, басқан тауын әлі ... ... ... ... ... дау айта ... Сонымен де
Уайдиннің шығармаларының тақырып ауқымы кең һәм өзекті.
Сатириктің әрбір жазған сықағы таңдап алынған тақырыбымен тартымды.
Бүгінде ... ... қол ... ұлт ... ... сорып жатқан
шенеуніктер әлі қоғамды ластап жүр. ... ... төте жол» - ... қалалық сүт заводының директоры Момыновтың іс-әрекеті арқылы кешегі
және бүгінгі заманның көрінісі ... ... ... үшін ... бір ... ... Момыновтың іс-әрекеті, жүріс-тұрысы арқылы
автор талай мәселеге мегзейді. Оған Момынов жайлы: ... ... ... ... соң, ... ... ба, таяуда көтерме сыйлыққа
деп 505 сом ақшаны бір жер ... ... боп ... бірнеше
автомашина төрт аяғынан тік тұрғызылды» деп тағы да ... ... ... ... ... ... ... минуттың ішінде салдыр-
гүлдір жинап, жан кіргізгені» үшін 150 сомды шофер Коряков дегенге қос
қолдап ... ... ... Біз былай байығанбыз),- сатиралық сипат
дәлел бола ... ... өзге ... қара ... қамы ... ... да ... парықсыз, парасатсыз «әумесерлердің»
бейнелері мен болмыстары Үмбетбайдың ... ... да ... ... ... ... әр оқырман оның уытты сарказмы, юморы
арқылы ... ... ... ... ... ... бейнелері
бүгінгі біздің қоғамымызда өмір сүріп жатыр. Біз ... ... ... ... ... отырып, жақсылыққа ұмтылып, жамандықтан
қашамыз. Уайдин сықақтарының бастап апарар соқпағы сол.
Басқа жанрларынан қарағанда әсіресе, ... ... ... ... ... оны үлкен қуатпен игеру сатираның пұшпағын илеп
жүрген екінің бірінің қолынан келмейді. Күрделі жанр ... ... мен ... ... һәм ... ... жатады. Үмбетбай Уайдин
сатиралық романға қалам сілтеген жоқ, ... ... ... да ... ... ... ... повесть жазды. Сөз бастамас бұрын
сатиралық повестің не екеніне аял қылайық.
Орыстың талантты ... В.Г. ... ... ... ... ... ... де терең, тіпті ғасыр бойы ғұмыр ... ... ... ... ... ... жинақтауға маңызы бар бір сәті, бір
кезеңі болады. Ол ... ... ... ... бола алмайды. Повесть
өмірдің, адам тағдырының сол сәтін, сол тұсын қағып алып, өзінің ықшам ... ... ... ... Яғни, повесть тегеніміз – ондаған,
жүздеген ... ... ... ... романның жекеліп алынған ... сан қилы ... ... бір ... өмір ... жеке бір
беті» [22].
Ал, сатиралық повестің мән-маңызына жіті көз ... үшін ... ... жүгінеміз. «Повесть – ықшам да жедел, жеңіл де терең
жанр. Оған игі идеал, адамдық қасиеттер жайындағы ... да, ... ... жатқан сырларын да, шабыт, құмарлықтың алуан түрлі қуаныш,
күйзелістерін де сыйғызуға болады. Онда образдар ашып, ... ... де ... ... ... адам бойындағы, қоғамдағы жағымсыз жайттарды өткір
әшкерелеуді, күлкі күшімен ... етіп ... ... ... Ол
тақырыпты, оқиғаны сатиралық интонациямен баяндап, сатиралық ... ... ... ... ... шарттылық, кездейсоқтық,
фантастика, фантастика, оқыс шешім ... ... ... ... құралдарды
кең пайдаланады. Сондықтан да олар «сатиралық повестер» деп аталады»,- деп
анықтама береді [8, 208 б].
Ү. Уайдиннің «Ашық ... ... ... ... ... ... талаптарға қажетінше жауап берген. Автордың аталмыш
еңбегі – ... ... ... қасиеттердің теріс жақтарын көрсетуді
көксейді. Басты кейіпкер – Имаш. Дабылдай әкенің ... көре ... ... ... ... ... оқырманын ауыр ойға батырып,
еріксіз ... ... ... ... ... ... ішкілікке салынуына
әуелі не түрткі болды деген сауал санаға орнайды. Жауап ретінде ... Имаш ... ... ... ... ... ... аңғаруға
болады. «... Дабылдың бұл баласы шынында да кішкентайында жақсы еді. Мақтау
өтіп ... ме, әлде ... ... ... алмады ма, қарап жүріп бұзылды,
құданың құдіреті. Қолда өскен бала ғой, білеміз ғой, кішкентайында ыржиып
күліп қайда ... да ... ... ... ... ғой, өсе келе
әкесі болды да қойды»,-деп баласын «тәрбиелеген» Дабылдың портретін ... Тілі мен ... ... ол ... шалдың неменесін әулие көре
бересің, Алдеке. Бір адамға кімнің жылу-мейірімі жоқ болса және кім тиын
жалап қалған қалтырауық ... өзі ... мен ... ... сол. Мен ... не ... ... Терентьевич» атанып кеткені маған бес
саусақтай мәлім. Себебі, анаған да, мынаған да батырсынып сөйлеп, ... ... ... өзі ... Керек десең, мен айтайын, ол
көкеміздің батырлығы іштен туа ... ... ... емес, байлықтан пайда
болған батырлық. Тіпті оныкі батырлық та емес, қиқарлық, қияңқылық. ... ... ... ... ... көрдің ғой, жүрісі жаңағы ғой...»,- ... не ... ... соны ілесің» дегендей баланың қандай болуы әкеден
болатынын ... ... ... ... шығармасында бір нәрсені мақтай
отырып, оның қисынсыз ... ... ... Осы еңбекте Дабылдың Лайқат деген
баласына айтатын ақылы бар. «... ... ... мен ... ... төл ... ... төл алу ... әлдеқашан шыңға шығарған
болар ем. Сендердің орындарыңда мен болсам... – Имаш кетуге ыңғайлана ... ... ... ...... ай, ... Сен алабажақ оқығың
келмесе, оқыма. Оқығың келмесе шофер бол, қой бақ. ... ... қой ... ... ұрлық жаса. Ұрлық жасап, он жылға, он бес жылға сотталып
кеітп жатқандар, не ... ... па? ... ... редакциясы мен баспахана
коллективі... бәрі үш төрт бөлмелі үйде үйме-жүйме боп отыр. ... ... ... ... он бөлмелі үй салдырып кіріпті. Сонда
сеніңше қалай, «Жайсаң» ... ... он ... үйді жан ... ... қаржы шығарып салдырды деймісің? Ұрлық! Алысқа ... ... мына ... ... ағаң – ... комитеті секретарінің өзі
отыр, ұрлық осы совхозда аз ба? Балалар бақшасы үйінің сиқы анау – ... ... ма, ... ... ... ма, итім ... ... болса бес
бөлмелі үйді азсынып, енді он екі бөлмелі үй салдырып ... ... ... деп ... ... береді. Үкімет бюджетінен ұрлық жасайтындар үшін
аталмыш эпизод сойқан ... ... ... ... осы ... ... тақырыбы – адам мінезінің жағымсыз
жақтары мен қоғамда ... ... ... ... бірге сатирик тұтас
повесте бір ғана оқиғаға ... ... ... оқиғаны қаузайды.
Мәселен, қазір де күн тәртібінен түспейтін қызметтегі «таныстық» мәселесін
айшықтар мына ... ... Бұл ... Күндәулет Алдияровичке
жазған хатының «сұқыты».
«Айтпағым: Бұл өмірде кімнің қалпағы қисаймайды. ... ... ... етіп отырған мына жолдас та сол қалпағы қисайғандардың бірі.
Сізге өтініш, осы жолдастың қызметке ... ... ... ... ... ... Ана ... мына мекемеге кірсе, «қалпағына»
қарап ешкім іш тартып жақындатпайтын ... ... ... ... бас сұққан екен. Лайқат Дабылұлы жолдас жылы шырай ... ... ... ... өкпе-ренішім менің өке-ренішім ішімде... Түбі, ол
екеумізді бір ... ашық ... ... тұр. ... деп бітеді хат.
Сатиралық повестің тақырыптық бейнесі осы жерден ашылуға бет алады.
Жазушы сатирадағы әке портретін де ... ... алып ... Дабыл
болса «Балаларымен өмірі шүйіркелесіп көрген әке емес».
Енді Дабыл баласына қарата сөз қайырады. Пайымдауымызша, бұл ... ... ... ... ... айтылып тұрғандай. «Дұрыс айтып отырсың,
алабажағым, ішті шірітпеу үшін, тұла бойды таза ... ... ... ... үшін сол ... ... ... бәле-мәтерлерді әлсін-
әлсіз сыртқа төгіп тұрмай болмайды. Ол бәле-мәтерлер ... ... ... ... сол ... орын болмауы үшін шешең
екеуміздің жиі-жиі шапылдасып қалатынымыз ... мол, ... ... әйел ... ... ... жалған намыс... дүниедегі көп жамандықтың,
көп ... ... сол ... бәле-мәтерлердің көзге көрініп, сыртқа
толайым шықпауында! Егер ... ... ... не бар, не ... ... ... шығарса, жаманшылық атаулы жасырынып қалатын іште бір қуыс
табылмаса, мына аппақ дүние одан сайын аппақ ... еді ғой. ... ... ... ал, ... шындықпен, қауіп-қатермен бетпе-бет
келгенде бастарын сауғалап, бір-бірлерін ұстап берген небір мырқымбайларды
көрді сенің бұл жаман әкең. ... ... ... айтыста шындықты айтып,
қасқайып қарр-а-а-п отыратын сенің бұл жаман әкең»,- деген ... ... ... айтса көпке жақпаған әке бейнесін сомдайды автор.
Сатирик ... ... ... отырып, Дабылдай адамның кісілік
келбетін ажарлы етіп көрсетеді. Мәселен, « - ... ... шын ... ... ... бәрі таза келеді. Таза адамдардың бәрінің сөзі де,
ісі де нанымды. Әр жерде әділ ... ... ... келгенде үйін алса,
қиянаттың қаны қарайған қара пышағы жанын ... ... жылы ... ... ... тапса, менің түсінігімде, нағыз адам осылар. Ел
шетіне жау келсе, қолдарына қару алып, сенен ... ... да, ... ... ... да осылар. Ең берісі: егін өртенсе де сенен бұрын
жүгіретін де, сенен бұрын өртенетін де ... ... ... «... ... ... ... қу,
сұм, жебір-жегіш, арызқой, арақкештер туралы жазуға ғана ... ... ... әлеуметтік қайшылықтар жөнінде жазамын десе-
ақ, таланттары қожырап сала ... ... еді. ... да ... ... осы мәселелерді шиырлап, соның айналасында жүргендері
жасырын емес. Бірақ, Үмбетбай Уайдиннің аталмын ... ... ... ... ол ... мүлде қайшы. Повесте талантты ... көз ... ... ... ... ... ... болу секілді
дүниелерге назар аударған. Сонысымен де аталған шығарма ... ... ... ... ... ... нысанаға
алайық. Ү. Уайдин бұл повесте қызметтегі жөнсіздіктер мен әр алуан ... ... ... тартысты көрсетеді. Дәурені жүріп ... адал ... ... ... ... ... ... Бұл тақырыпты жазуға автор мейлінше мол дайындықпен келген.
Ғұмырлық ... ... ... ... танытқан.
Әр уақыттың өз ақиқаты, ол ақиқаттың өзіндік қайшылықтары болады.
Повесть сол тұстың қайшылықтарына негізделеді. ... ... ... сюжеті
өзінше сипатталады. Бұл сатиралық повестің құрылым ерекшеліктерінде де
өткен ғасырдың аяғындағы қоғамдық ... сөз ... ... ... ... жақтары жетерлік.
Өмірде көбінесе орын алып жатқан қызмет тақырыбына әрбір сатирик
атаулы түрен салды. Бұл тақырыпқа Уайдаұлы ... ... Оның ... да, ... ... ... да жоқ. Ол ... нақты
бір жерге қоныс тепкен, інінен көп ұзап шықпайтын, жарықты, таза ауаны,
адалдықты, адамдықты сүйетін һәм ... ... ... ... сатиралық повесі негізінен әсерлі, тартымды болып
шыққан. Ол ... ... ... ... Енді ... ашу-ыза
келтірсе, тағы бірде күлкіге үйіреді. Көп жерлерде сатирик комикалық эффект
туғыза ... Бұл ... әр қилы ... ... ... Көкбейнет
пен Тәңірберген Молдабайдың өзара ерегесі, екеуінің ... ... ... ... ... ... етуі, Көкбейнеттің
тойға барып онда «баулығы қарына ілінген шелекті шайқалтып автобусқа»
мінуі, және тағы ... ... бір жеңі ... ... ... ... де күлкі шақырып тұрған ситуациялар.
Комикалық эффект мұнан ... ... ... ... ... ... кескіндеуде де автордың көп ізденгені
байқалады. Ең алдымен, кейіпкерлердің атының өзі езу ... ... ... ... ... ... ... Саймасаевич,
Қатынсарин, Қу мықыр, Дәу қатын Понетекэ, Үкі сары қыз, Ұйқы сары ... сары қыз ... ... ... ... сала ... ... сатиралық образдардың түр-түсін шарждап жібереді.
«Көкбейнет Шлыкович күбіртке ... ... ... ... ... ... бірге «Көкбейнеттің маңдайының астындағы екі түйір ... ... ... ... бар. ... ашу, сюжетті сыйымды да
тартымды ету қамында автор диалогқа ... ... ... да ... аптаның жеті күніне бөліп оқиғаларды да жеті ... ... ... - ... ... ... да повестің мәнін ашып
тұр. Мысалы: «... ... ... ... ... ... ... араға домалатып апарды.
– Не деген өлермен. Өлермендігі құдды ... ... ... бұл ... ... мың гүлден шырын сорып, оны адамдарға береді.
Көкбейнет Шлыкович ше? Көкбейнет Шлыкович болатын ... ... ... ай ... ... ... қанша адамның үстінен күн көріп жүр. Бал
бермек түгіл бармағын да жалатпайды» ... ... ... ... ... іспетті.
Тақырыптың ауқымын ойдағыдай алып шығу үшін автор алуан характерлі
кейіпкерлерді жасады. Шәлкес мінезді Тәңірберген Молдабай, рухани көріксіз,
көнбіс Көкбейнет ... ... ... ... ... ... себепкер
тұлғалар.
Ал, енді жоғарыдағы повестке қойылар талаптардан мына шығармалар шыға
алды ма ... ... ... ... ... өткір әшкерелеуді, күлкі күшімен тәлкек
қылуды мақсат ету жағынан автор талаптарға бағына білген. Мұнда ... атап ... ... Молдабайдың «көкесінің» болуы,
Көкбейнеттің еріксіз түрде жұмыстан кетуі сынды жағдайлар ... ... Адам ... көрсетуде сатирик түрлі тәсілдерге бой ұрады. Онда
гротеск, әсірелеу, сарказм, ирония, кездейсоқтық, оқыс шешім сияқты тілдік-
стильдік ... ... ... оның ... ... ... сатираны зерттеген профессор
А.Мұсаев: «Негатив» повесі тұтас дерлік әлгі ... ... ... сияқты
етіп көрсету әдісімен жазылған. «Мешітбай ... ... ... болып, тұла бойы көк болат темірден құйылған бүркеулі машинаға
өз қолымыздан мінгізіп салдық!»,- деген сөйлеммен ... ... ... ... делініп көпшік қойылып, оны жарылқағандай боп, құрыштан
құйылған, төрт терезелі машинамен өз ... ... ... деу – ... ... аттандап тұрған ештеңе жоқ. Күнделікті ... ... ... ... және ... Мешітбай Шүренов
қарамағындағыларды бір-бірімен реті келсе бастықтың өзімен ауыстыруға әзір.
Осы ... ... ... өтірік аңқаусу, қағытпа, шымшымалар, жалпы
көлгірсудің неше аталары қылт-қылт, ... етіп сан ... ... ... ... ... ... сөздері оның ішек қырындысын айқын
танытады. Сондай-ақ автор қосалқы ... ... ... ... ... - деп топшылайды [8, 186-187 бб.].
Сөз жоқ, Уайдиннің сатиралық повестерінде алынған қамал, асқан асулар
да жоқ ... Н.В. ... ... ... ... ... ақымақтықпен астасып, күрсініспен, көз жасымен ... ... бас жағы ... соңы ... ... ... Уайдиннің «Пәлен пәштуаны» да соған ұқсас. Басы күлкілі басталып,
соңы өкінішпен аяқталады. Бір қуанарлығы – ... ... ... мен мың ... ... бар ... ... жетерлік. Қорыта
айтқанда жанрлық сипаты жағынан сатирик повестері автордың ішкі ... ... ... Бұл – қоғамдағы болып жатқан ірілі-ұсақты
жағымсыз мәселелерге деген шабуылдың бір белгісі.
Уайдин ... ... ... да ... ... ... Оның ... қысқа һәм нұсқа. Оған белгілі сатирик, Халықаралық «Алаш»
сыйлығының лауреаты ... ... « ... ... жазу – Үмбетбай
ұстанған үлгі. Ол қай тақырыпты қаласын, қай оқиға ойына ... - ... ... ... ... сөзге кенде емес», - деген сөзі дәлел
бола алады [8, 186-187 бб.]. Осы пікір оның ... жазу ... ... сан алуан тақырыптағы фельетондары жарық көрді. Негізгі
тоқталатын тақырыптары: өндіріс, ... ... ... т.б. ... ... ... ... шын...» фельетоны жоғарыда
отырған лауазымы мықты «көкелеріміздің» өміріне қатысты. Бірақ, автор ... ғана ... яғни бір ... ... қалған телемұнара арқылы
көрсетеді.
«... Біздің поселкеде 270- тен ... ... ... ... ... Үй
бас сайын бір-бір телевизор және бар... Бірақ, телевизор бар деген аты.
«Аты» дейтін себебіміз, құлағын ... ... ... ... қар ... тұрады. Қар жауып, беті ағара бергесін совхоз басшылары халық тілегіне
сай бір ... ... ... ол ... ... басқа бір
биіктеу қырдың басына апарып орнатырды» [10, 57 б.]. ... ... ... бір ... ... ... бір ... орнатудан тұрады.
Анығында біткен іс шамалы. Тек қана «жұмыс істедім» деген ... әр ... ... ... адамдардың іс-әрекетінің пайдасыз екенін автор
емеурінмен білдіреді. Негізгі ...... ... ... өзегін
күлкімен жалғай отырып, проблеманы да сыздықтатып болсын ... ... ... ... ... қар жауады да тұрады» деген
ой телевизордың да қараң қалғанын білдіреді. Монолог ... екі ... ... ... ... жатқан қилы мәселелердің бірін қаузауды автор
шебер шешіммен қабылдаған. Әлі де ... ... ... ... іске ... жүрген мәселелер жеткілікті.
«Саған өтірік, маған шын...» - жанрлық сипаты ... ... ... ... Оған нақты фактілерге негізделген «... 270 тен ... ... ... ... ... ... ... совхоз басшылары
халық талабына сай телемұнараны ол жерден қаздырып, 4-5 ... ... бір ... ... апарып қойғызды» деген сөйлемдерде нақты фактілер
сөйлеп тұр. Ал, ... ... ... сол ... ... ... ... фельетон – очерктің талабына тағы да бұл
фельетон телемұнараның ... ... ... да ... істемейтінін алға
тартып, осы арқылы бүкіл телевизияға байланысты құрылымдардың жұмысқа деген
салғырттығын әшкерелейді. Сондықтан да ... ... ... еңбегі
фельетон – очерктің жүгін көтеріп тұр деп айтуға ... ... ... ... дами ... біріне бірі
ұқсамайды. Мысалы, «Маған неғыл дейсіздер» ... қою ... ... ... да ішкі астар, айтар ой жағынан мүлде ... ... ... - ... ... ең алдымен,
қорытындыланған, жинақталған, типтендірілген ой – ... ... ... ... ... ... айтылмайды, кейіпкерлері шартты адамдар
болады» [8, 144 б.]. Бұл шығармада негізгі айтақ ... ... ... ... ... ... ... баланың:
«Паспорт еще не готов,
Арғы аптада подойдешь»,- деген сөзі күрмеулі біраз мәселенің бетін
ашады. Баланың анасының айтқанынан ... ... ... Анасы «Бізде
«Жартылық» есімді бір антұрған бар... ... ... ... ... ... Оның ... жуық арада паспорт алу – қиямет-қайым. «Бұл
советский паспорт, гражданский паспорт Оны жуу ... ... деп, ... құртады. Дегені болмаса, «ертең кел», «бүрүгүні кел, паспорт еще
не готов»,- деп және ... Әлгі «ән» ... ... деп ... Юмор да бар, астар, проблема да көрініс тапқан. Туындыда ... ... ... қиыншылығы ғана емес, көшені көгалдандыру мәселесі,
ауыз су, ... ... ... қаптап жатқан мәселелер қозғалған.
Осынысымен де аталған фельетон өзінің алар ... ... ... ... пікірдеміз.
Бүгінгі қордалы мәселеге айналып отырған тұрғын үй, құрылыс, ипотека
мәселесін Уайдин «Көңіл бөлгендеріңізге рақмет» деп ... ... ... ... ... Онда автор пәтер ала алмай, алатын уақытында
жоғарғы жақтан ... ... ... ... ... «... Жаңа ... ... документтер дайындалды. Ордер жазылды.
Кілт қолда. Кілт қолға тиген сағатында жаңа үйге ... ... ... құлаштап тартып, жер тепкілеп би билеп, ағайын-туыс, көрші,
көлемдер бізге үдере еріп ... ... ... кернейлетіп, көшіп
келіп жатқанымызда «назад!» деген айқай естідік. Амал ... ... ... ... тиып ... ... ... [10, 66 б.].
Проблема бар. Сосын журналистерге дайын фельетон табылады. «Көңіл
бөлгендеріңізге көп рахмет! - деп бейтаныс жолдастар жолға түсті.
... Бір ... ... ... ... ... ... түсті».
Фельетон басталуы, дамуы, шарықтауы бар шағын сюжетке ... ... да ... ... ... ... тауып тұр. Бірақ, арасында
сұхбаттың ... де ... ... ... ... фельетон-
әңгімеден «Көңіл бөлгендеріңізге рақмет» іргесін ... сала ... ... ... мен ... осы ... ... жатыр.
Оспанхан Әубәкіровте «Мимырт» атты қолбала ... ... ... ... ... кейіпкер бар. Қай жерде былық-шылық,
жегіш, жемқорлар, мазмұны қашқан ауылдар, шешімін таппаған ... ... ... ... ... Кейқуатты талай рет жұмсады. Кейқуат та
шаршамайды, Уайдин де шаршамайды. Автордың «Елу ... ... ... колхоз, ауылдардағы ағайындардың Кейқуатқа қоңырау шалуымен
басталады. ... ... ... «Қызылтаң» фермасындағы мектеп
жағдайының мәз еместігі шығарманың өзекті арқауы.
Туындыда сөйлеп ... ... де ... ... ... «Талдық», «Аюлы», «Ақсу», «Сарықопа», «Қызылтаң». Шағым ... ... ... ... ... ... ... Жанасылов, Оразымбетов, Қонысовтар» фельетонның нақты
фактіге құрылғандығын айғақтай ... ... ... ... ... ... ... оларға беру үшін елу
жәшік емізік керек ... ... да ... ... ... ... ... Өз кезегінде сатирик «Қайран, студент», «Қиын екен...», «Өзім
де қатырдым», «Қызуы жоқ ... ... жоқ ... ... және
пәлен-пәштуан», «Өзімізден де бар», «Су тегін етік», «Көкек» тағы басқа
туындылар жазды. Бұл ... оның ... ... ... ... бола
алады. Мәселен, «Қайран, студент» скетчі адам өмірінде ... ... ... ... қиындығы мен қызығын бүкпесіз көрсетеді. Автор тақырып
шеңберін қалыпты ұстау ... ... ... ... ... ... ... студент» шығармасын туынды иесі өткен
ғасырдың соңғы ... ... да ... ... ... сай ... ... үйлестіре жазған. Сатираны бірнеше жыл тынбай ... ... ... ... ... ... жазылады. Көрерменді
күлдіру ниетімен әзіл-қалжыңға құрылады. Бұл бірнеше бөлімнен, бірнеше
кейіпкер ... ... деп ... ... ... бес ... Бұл ... көбісі кезінде ... мен ... ... атты ... ... жиі ... ықыласына әлдеқашан бөленген еді. Шығарманың сюжетіне арқау
болған жатақханадағы ... ... ... ... ... тұнық махаббат хикаялары бәрі-бәрі шынайы көрініс тауып
отырады. Тәртіп бүлдіретін студенттер де осы ... ... ... ... ... мұнымен бітпейді. Енді студсоветке шұбырасыздар. Осы
заманның «ақ табан шұбырындысы» сіздер боласыздар. ... де ... соң ... ... ... ... ... стипендияларыңыздан қағамыз. Понятно вам?!»,- деген
жолдарынан студент тағдырын айқын ... [23]. ... ... ... ... ... ... қойылатын негізгі талап – драма актуальды,
сюжетті, оқиғалы болуы керек», - ... [24]. ... ... ... қаламгердің негізгі айтпақидеясын сюжеттің ... ... ... алып барады. Юмор мен қызықты жосарға құрылған скетчтің ақыр аяғында
Қанат атты студенттің жақын ағасы мен ... ... мен ... Рапира қызды
айттыруға барғанда ол қыз үйленбек жігітін алып ... ... ... ... ... сатира жазып жүрген сатириктердің нысанасы бұл
тақырыпқа драмалық сатира арқылы ... ... ... ... ... ... ... жазған скетчі кең ауқымдағы тақырыпты қамтымаса да
қоғамның бір құраушы тобын жасап отырған студенттер үшін ... ... ... «Қиын екен...» скетчі әр түрлі жас аралығындағы
адамдардың мінез-құлқын барынша көрсету үшін жазылған еңбек. Үш ... ... ... он адам ... Әрқайсысы әр түрлі ... ... ... жасы ... ... ... Оның ... Гүлім.
Ерлан – олардың бір жастағы баласы. Тақан – Үркімбайдың қызметтес жолдасы.
Ақпатша – оның ... ...... ... қызметтес жолдасы. Дәмиға
– оның әйелі. Әсем- Үркімбайдың жиені студент. Айжан – оның ... ... ... ... ... бір жасқа толған Ерланның қуанышына орай
айтылған тілектің маңайында. Ал, екінші көрініс Ерланның ... ... ... ... ... қайда тастарын білмей аласұрған Гүлімге
ешкім де қарайласатын сыңай танытпайды. Сосын баланы көрші кемпір ... ... ... ... келсек, Гүлімнің ауруханадан шығуымен
өріледі. Гүлім ауруханадан шыққанда әлгі баланы ... ... ... ... бәрі ... ... ... Көрші кемпір болса оларды
жақтырмайды.
Айтпақ ой, ... ... не ... Бір ... өте ... ... Мұнда сөз болатын баланың туған күні, Гүлімнің ауырып
қалуы, оның ... ... ... ... не түйсінді деп ойлайтын
шығарсыз. Тақырыптың салмағы ... ... ... ... бар шаруасын тастап келетін жұрт адам ауырып қалғанда жұмысымыз шығып
қалды деп азар да ... ... ... ... ... ... етіп кемпірді шығарады. Шағын көріністің адамға ... ... ... ... табиғатындағы талап үдесінен шыға ала ма деген ... ... ... ... ... ... сөзін қаперге
алсақ сөзсіз сатирик бұл талаптардың төбесіне шығып тұр.
Ү. Уайдиннің сатиралық дилогтары қысқа қайырымды болса да ... ... ... ... оның ... ... жіберді» деген
диалогын қосуға болады. Туындыда қалаладық су құбыры және ... ... мен ... ... ... ... ... Уайдиннің санасы, психилогиясы, әлеуметтік тұрмыс – жағдайы,
өзара сыр – сипаты өзгерген күрделі адамдардың ... тап ... ... жан дүниесін барынша ашуға, көңіл көзін көре ... ... ... ... бір ... мемлекеттік мекемеден «жұқалаудың арасында
өзіне «опера театрындай саяжай салып ... және ... ... және ... ... сатып алып, Ауызының асты – үстін алтынмен қаптаған адам.
Сонымен қатар Алқашев деген адамның 200 метр ... су ... су ... ... деп Лугавой көшесінің тұрғындарынан 800 сомды қолма- қол
санап алғандығы арқылы сатрик олардың ішкі ... ... ... әшкерелейді.
«Мың асқанға бір тоқсан». Ақыры екі бейтаныс сөйлесе келе жаңағы
мақтаған адамдарының ... ... ... ... қай ... ... та ... басы «сайранмен
басталып, сайранмен бітеді». Бұдан біз ... ... тән ... ... ... ... ... көріп жүргенімізбен көп нәрселерді
байқамай ... ... ... ... ... ... бар. Оның ... «Сүю мәселесі» атты монологы. Мына кісіс
мен «Ана кісінің» арасында жүрген ... сүю ... ... Мына кісі ...... сүю; көрген көз, ... ерсі ерін ... сүю; ... сүю; «Ано – ... ано – о – ... ... ана – а – дайдан айқайлап сүю; «Қырынбапсың ғой», деп самай сыйпап,
аймалап сүю; құшақтап, құшырланып, тұла ... ... сүю; ... - ... 180 ... әуелетіп, еркелетіп сүю...», - деп тізбелеей келіп,
«былш еткізіп, беттен сүю, - деп сүюдің сан ... ... ... ... арасындағы монолог мейлінше жеңіл, юморлы, әділге бай
болуы керек. Дегенмен тек әзіл – оспақ қана емес, бұл ... адам ... сүю ... ... ... ... түрін келтіру арқылы анықтайды.
Осыдан сол, әркім өзінің адамды қалай сүйетінін өзі де шешіп алады.
Сатириктің осы жанрдағы ... ... ... ... де ... сіз ... Сүйе ... олақтарды, сүюдегі
оспадар қылықтарды жүгендедіңіз. Күштеп сүйме, тістеп сүйме! Сұрап сүй,
жылап сүй, ... сүй деп ақыл ... Жас ... өтірік сүймей, өліп
сүю керек, қомағайланып көміп сүю керек деген нақыл сөз ... - ... ... ... ... ... хас ... Оның қаламынан туған
монологтарды уақытында Т. Жаманқұлов, Қ. ... ... ... ... ... ... өтсе де ... жоймақ
емес.
Сатириктің қозғар тақырыбы сан ... ... ... бірі ... біліксіздік жайында. Бұл турасында сатира зергері «Сендер
өздерің ... ғой, ей!» ... ... ішкі түйсігінің қай
шамада екенін көрсетеді. Аттың қалай ат болатыны ... сөз ... ... ... жас ... ... береді. Ендігі мәселе– ұстаздың
уақытты жылдам өткізгісі келуінде. Бұл жерде ұстаздың да еш кінәсі болмауы
мүмкін. ... ... ... ... ... ... ұстаз
өзіне тиесілі 60 ... ... ... ... ... өздерің
маладессіңдер ғой,ей!» деп алдаусыратады.
Аталмыш монологтың сөз етпек тақырыбы ұстаз бен ... ... ... ... ... ... келтіру үшін күлкі мен этнографияны
шебер қиюластырған.
Әлеуметтік жағдайда көрініс табатын кейбір мәселелер, ... ...... сылдырауы» кейбір отбасының күнделікті дағдысына
айналған. Сатира шебері «Маңдайсыз ... ... осы ... Шығармада Анау және Мынау – кейіпкерлердің өзара әңгімесінде
Мынаудың аяқ сырқатына ұшырап, ... ... ... бар. Сонда
Мынаудың: «Айтпақшы, біздің ... ... ... ... ... анада
аварияға ұшырап, өліп қала жаздағанымды естіді ме?, сосын «Екінші жеңгеңді
– Жамбыны көрдің бе?» деген ... «Екі ... де ... отырғаны,
олар күйеуінің денсаулығына емес, өз пайдасы үшін өкситіні» айтылған. Тағы
бірде Анаудың: «Алдыңғы әйеліңізді ме, ... ме, ... ме ... ... ... көресіз»,- дегеніне әлгі еркектің алдыңғы әйеліне
бүйрегі бұратыны, себебі оған алимент төлемейтіндігі сөз етіледі.
Сатирик екі ... ... ... ... ... ... ... әйелдердің әлеуметтік салмағы жайлы тұстар кездеседі.
Мынаудың ... ... алуы ... қоғамдағы ер-азаматтардың беделінің
төменшік тартып бара ... ... ... бір ... ... қиын ... ... ұлт перзенті ретінде, әдептанушы
ретінде қозғап ... ... ... ... ... туындады. Олардың
қамтыған тақырыбы да бөлекше. Мемлекеттік, қоғамдық, әлеуметтік ... ... көп ... ... ... қоймай, ол туындылар ... мен ... ... ... ... ... сатираның
жанрлық табиғатына аса зор ... ... ... ... да ... ... ... Уайдин еңбектері келешек ... үшін зор ... ... ... екінші тарауындағы «Ү. Уайдин – сатирик,
фельетонист» атты ... ... ... ... арнайы тоқталдық. Тақырыпшаны талдау барысында, біріншіден
Уайдиннің сатиралық жинақтарындағы туындыларымен жіті таныстық. Екіншіден,
Ү.Уайдиннің фельетонист екеніне ... ... ... ... Уайдин
сатирасы – ақыл мен юморға жұмыс істейтін алып ... ... ... ... ... үшін қажеттілігі мол.
2.2. Ғалым, ұстаз Ү. Уайдинннің баспасөздегі ... ... ... ... бері осы ... ... ... болмысы,
әдебиеттегі, журналистикадағы бейнесі, ұлттың ұлы ретіндегі ... ... ... ... ... әр уақыттарда мақалалар, сұхбаттар, пікірлер
жарық көрді. Біз одан Ү. Уайдиннің кім ... тани ... ... қазақ сатирасының «пұшпағын ... ... ... ... ... етті. Қаламгердің тұстастары, аға-інілері,
әріптестері жазған туындыларға қарап отырып оның бейнесін тануға талпындық.
Ең әуелі Үмбетбай Уайдин – ... ... ... ... ... ... туындылары әлдеқашан жауап беріп қойған. Ендігі жерде біз
жазушының еңбегіне баға беріп, автор туралы ... ... ... сатирик сымбатын ашпақпыз. Уайдаұлы сатира жазып қана қойған ... ... ... ... ...... ... зерттеген
сатира шебері. Бұл туралы белгілі сатира зерттеушісі ... ... ... күлкінің түрлерін түгелдеген де - СІЗсіз. Оларды тізіп,
қозы –лақтай көгендеген де – ... Тарс ете ... ... ... тақ ... жыртық күлкі, ептеп жымиятын ерін күлкі, кешіріммен қарататын емін
күлкі, ... ... ... мүттақымдар мүсәпірси қалатын жалған
күлкі, алдап соғар ... ... шын ... ... ... ... ... кісінеген күлкі, кенеуі жоқ кеңкілдеген күлкі, танысын
тасқа отырғызатын аяр күлкі, орынды-орынсыз ыржалақтап тұратын даяр ... ... да ... ... танытатын айбарлы күлкі, жанды
жадыратар жайдары күлкі, алақайға бастырып сан ... ... ... ... ... ... алтын тістің арасынан сызылып шығар
сәнді күлкі, атан түйе жүгін арқалаған мәнді күлкі деп ... да ... 182 ... оқушысына жиырманың үстінде кітап сыйлапты. ... ... ... ... «Қара көзілдірік» атты пышақ
сыртындай кітаппен келген Уайдин бүгінде ... ... ... ... деген журналистика ардагері Марат Мырзағұл пікірі
сатириктің ... дәл ... ... ... ... айтқанда оның шеберлігіне зерттеушілер
айрықша назар аударыпты. Профессор А. ... «Ү. ... ... қыры ... оның қала мен дала халқының сөйлеу ... ... ... ... дер ... ... мен ... каламбурды,
диалогты, бірінші жақтан баяндау әдістері де ... ... ... ... және олардың тұрмыстық-әлеуметтік
жағдайлары мен көңіл күйлерін анықтайды. Ү.Уайдиннің шығармашылығын
таразылай келе ... ол ... ... ... ... ... принциптерге табан тірейді екен:
Күнделікті өмір мен оның шындығын бейнелеуде, нақтылап суреттеуге,
ондағы күлкілі жағдайлардың мәнін ... ... мен юмор ... ... екі ... ... Бірі – үнемі юморлық сезіммен
бояуға арналаған өткір сөздер, екіншісі – күлкі шақыратын ... ... ... ... ... ... ... Соған сәйкес оның қоғамдық маңыздылығы мен ... ... ... ... бағыттау;
Болымсыздық пен кемшілікті сынай отырып, оның жөнделуіне, ... ... көз ... ... ... тануы ғана сатира мен юморды әрі қарай
дамытуға мүмкіндік беретіні» [7, 191 б].
Сатираға қойылған тақырып автордың ішкі сезімін, көңіл-күйін, ... өзін ... ... ... бет ... ... әзіл-
сықақ, әжуа-мысқыл тұрғысында ... ... ... жұмыр повесть,
әңгіме, өлеңдерін оқысаңыз да бет ... ... ... ... алмайсыз.
Кез келген кейіпкерін май жағып, массаж жасағандай майда тілмен-ақ
сүмірейте ... ... ... «Тілсіз қоңырауға» да тіл бітіріп, кенеусіз
ойды қаншама кейіпкерлерді тәтті күлкі нысанасына іліктірумен жандарын
жаһаннамға ... де осы ... енді ... ... ... Әбет ... әбілет бақсылардың
портретін көз алдыңа елестете қояды. Сонда ол қандай дейсіз ғой. Тыңдаңыз.
«Бір ғажабы бұл ағаңның екі көзі ... ... ... ... көз. ... ... ... астындағы екі тесікке екі түйір тұз тығып қойғандай»,
- дегенін естисіз де екі ... екі ... ... тұра ... өзіңіз де
байқамай қаласыз». «Тағы бірде ол сол екі тұздай көзінен менің мойнымдағы
су жаңа галстукке түзу ... ... деуі – сөз ... ... тән
нұсқасы» [7, 224-225 бб.]. Еркін Жаппастың аталған жазбасы ... ... ... ... оның ... көріп, түйсініп жүрген
дүниелерінің жиынтығы сыңайлы. Ү. Уайдиннің ... ... ... Жақау Дәуренбеков: «Көп таланттардың бүр жаруы бала кезден
басталып, бірден бұрқырай гүл ... ... ... етіп ... ... ... ... мықтыдан көмек көріп, ат-есімдері елге тез ... Әр ... ... өтіп, әр өлеңі мен әңгімесі баяндамалардан қалыс
қалмайтын, қолпашқа да, қошеметке де еті өліп ... ... ... ... ... ... ... отырған, ел танып жұрты жақын
тұтқан ... ... сахи жолы ... да, ... ... Қара ... тірлігіндей тынымсыз еңбегімен елге қызмет еткен
Үкең өз тақырыбын ... ... ... ... бен ферміден,
комсомолдық құрылыс пен совхрздан, қайнаған еңбек шебінен іздемеді, өмірдің
өзінен іздеді. Оны ... ... ... Елене бермейтін адамның қилы
қылықтары әпенділік пен алаңғасарлық, арамзалық пен әккілік, даңғойлық пен
далақбайлық, арамдық пен ... ... пен ... ... ... сараңдық пен сұмпайылық дегендей ... ... ... ... ... ... Оның бәрі ... әжуаға, одан – «Құрдым
сиыр», «Ендігісін айтпаймын», «Ішің білсін», «Контейнермен келген кемпір»,
«Тілсіз ... ... ... ... ... «Нанайын ба,
нанбайын ба?» кітаптарға айналып кетті. Соның ... ... Үкең ... ғой. Мынаусында мені жазыпты ғой» дейтіндей ғып өзі белетін, ... ... ... ... ... мен ... түйрей
отырып, ішімізден мінімізді мойындауға мәжбүр етер күлкісімен бәрімізді
өзімізге қаратып ... ... ... ... ... бетпақ күлкі
емес – майда жанды ... ... ... шым еткізер жұмсақ, сыпайы
күлкі»,- деп қаламдасының ... ... ... ... ... ... ... шығармаларындағы кейіпкерлер өзге авторлардың
кейіпкерлеріне ... ... да ... ... түкпірінен жеке дара
бөлініп шыққан төл ... ... ... ... сатира жанрында да,
өмірде де Ү. Уайдиннің досы, бауырласы ... ... ... ... мен ... ... тек өзінің қолынан «пропуск» алған кейіпкерлерін
шығарады, яғни басқа үлкен-кіші қаламдастарын «нағашым екен» деп ... ... ... ... ... ... ... өзінің ғана меншігі болуын қалайды. Бұл ... ... ... ... ... тұрады. «Әжең жақын ба, әйелің жақын
ба?» деген әңгімесіндегі ... ... «Не ... ... ... да су ... ... төбеге қарап, қоймай күледі» деп таңданғыш,
ал, ... азу ... ... ... біз ... ... ... талап етіп, тәртіп талап етіп кейісе, «ойбай, ... ... деп ... ... жібереміз» дейді, немесе «Тамададағы»
ақын жігіт: «Мен, атым аталғасын, ақын ... да ... ... ... орнымнан тұрып, көлемімді көрсеттім» дейді [7, 194 б.].
Ешкімге ешкім ... ... «сен ... ... ақын бол!» демейді.
Бір пайыз талант, тоқсан пайыз еңбек қана ... ... ... ... да ... ... ... сықақ жазуды өмірдің
өзінен үйренген секілді. Ү. Уайдин сатирик ... ... ... ... әлдекімдерге ұқсауға тырысу– өнер жолының
бастапқы кезінде әркімнің де басында болатын табиғи жағдай. Үйрену ... өмір бойы жүре ... де, ... ... ... әркім
түптің-түбінде өнер-өлеңнен өзін табады. Мен әдебиет пен журналистиканың әр
жанрына ... ... ... Ғылымға үлес қосу мәселесінен де дәмем болды.
Соның бәрінен сатира ... ... ... Жұртымның мені «сатирик»
атап кетуі содан болар. Ал, енді, ... еш ... ... деп, мен
өзімді дардай қылған адам ... ... ... ... дегенді тіркеп жүргендер көбіне-көп редакциядағы ағайындар.
Бойымда сықақшылық қабілет бар ма, жоқ па, ... Олай ... ... ... әр түрлі әңгіме шықты», - деген пікір білдіреді [7, 75 б.].
Түптеп келгенде сатирик өзін ... ... ... ... жұрты етене танығаны дұрыс деп біледі. Оған осы пікірлері лайық.
Әрбір дарын иесін шығармашылық руханият ... ... ... мен
алдыға қойған жарқын мақсаты алып шығады. Сол себепті ... адам ... ... ізгі ... күн ... ... дегенді нұсқайды сатирик. «Негізінен
алда мақсат болуы керек. Жығылдық, ... ... ... ... ... ... Көз ұшында жұлдыз болуы керек. Соған қарай жүру керек.
Жұлдыз – ... ... ... теңіз де, мұхит та ... ... ... алып ... жүре бересің. Міне, ... ... ... ... ... ... қалған сөз бар: «Үш мыңдай насихат сөз
жаздым. Соның ішінен ... ғана ... ... ... Ол – ... бар
екенін ұмытпа, ажалдың бар екенін ұмытпа, ... ... ... ... ... ... ... таланыма сабыр беріпті» [25].
Қалам иесінің шығармашылығын ... ... ... ... ... ... оның қаламынан туған дүниелерінің
шығарғаны анық. Сатириктің әрбір ...... ... Кәмшат
Әбілқызымен сұхбаттасқанда сатирик шығармашылық еңбектерінің жариялану
қарқынымен таныстырады. « - Әр ... ... ... шұбар жылан. Әр кітаптың
қызығы, күйініші, әттеген-айы ... Ең ... ... ...... ... ғана кітап. Бүгінде соны қайта-қайта қараймын. Менен
де осындай дүние туды-ау деп, әйнектің астына қойып ... ... ... ... ... ... ... шығарайын деп жатыр, амандық болса.
Кітаптың аты – ... ... аты ... ... ... аттас: «Бастауыш», «Баяндауыш», «Анықтауыш», «Толықтауыш»,
«Пысықтауыш». Бір бөліміне студент – жастардың, оқушылардың ... ... ... бұл ... сатирик Үмбетбай Уайдаұлының сатиралық шығармаларына
өзге сатириктердің де ... ... ... ... ... шығармалары да сұранып тұр.
Ү. Уайдиннің осы уақыттарға дейін сатиралық шығармалары ... оның ... жіті ... жүргізілмеді. Тіпті шығармашылығын
түбегейлі зерттеген ешкімді ұшыратпадық. Бір ғана Уайдиннің «Сен ... атты ... ... бетін көргенде филология ғылымдарының
кандидаты, доцент, сатира сыншысы Роза Алтынбекова ... әр ... ... « ... сатирик Үмбетбай Уайдиннің «Сен кімге
күлесің?» атты ... әр ... ... қамтыған. Туындының жартысы бұрын
басылған ... ... ... ... сегіз тарауға бөлінген:
«Қоғамтану мәселесі», «Табиғаттану ... ... ... ... «Күлкі мәселесі», «Әулетіміздің альбомы», «Рахмет», ... Осы ... ... ... бір ... бар ... Ол –
адамның өмір тану кезеңдерінің қалыптасу сатыларынан тұрғандай. Екінші ...... ... ... ... танытады. Жанды жағынан
адамға қажет әрқилы тақырыпты қозғағанмен, бұл кітап – мемуарлық жанр болып
есептелмек, себебі жазушы өзі ... ... ... өз ... ретінде алып қарастырады да, ... мен сол ... ... өрбіп
жатқандай сыр аңғартады. Сонысымен де бұл ... ... ... бейтарап түрі дер едім. Шындығында мұндай шеберлікте жазылатын
шығармалар сирек кездеседі» [27]. Бұл тұрғыда ... ... ... ... ... ... да, сатириктің өмірі мен тақырып үйлесімін
дәл анықтап берген. Қаламгер сатирасын тек прозаларында ғана бар деп жүрген
оқырмандары енді ... ... ... ... да ... жүретін
болады.
Әрбір туынды соны жазған адамның тағдыр жолы, өмірбаянынан алынатын
сияқты. Сатириктің үзеңгілесі, қатарында ... ... ... ... Төрежан Мәндібай: «... Әрине, сатира – Үмбетбайдың өмірі. Әзіл-
сықақ десе ол өзін суда жүзген балықтай ... Ол әр ... ... іздейді. Мысалы, «Өтініш» деген юморын алайық.
– Өмеке, Сізге бір ... ... Айта ... Біздің мына інішекке шет тілінен бір үштік баға керек болып тұр.
– Өзінің шамасы қандай еді?
– Өзі екіге ... Енді ... ... ... ... ... ... бір
ауыз сөзіне қараңыз.
– Ағай, неге жұмысқа күнде кешігіп келесіз?
– Шырағым, біздің жасымызда жұмысқа таң атпай қақшаңдап келген ұят
болады». ... әр ... юмор табу ... осы ... ... бүгін көркемдік деңгейі жағынан әлемдік ... ... ... ... ... сықақшы бар десек, солардың он-он
бесі Қазақстан ... ... ... ... толқын ағалар десек,
Үмбетбай сол ағалар тобында», - деп қаламдас ретінде шынайы бағасын ... ... ... ... сатирасының көркемдік жағынан өрістеуіне ... зор ... ... ... ... пікіріне сүйенсек, сөз жоқ
Ү.Уайдаұлының сатириктік болмысы толыққанды ашыла түседі. Өйткені, олардың
барлығы ... ... ... әрі ... бірге ақпарат майданында
жүрген жандар.
Уайдиннің ... ... ... ... тәрбие, инабат туралы
жазған еңбектерін зиялы қауым көріп, біліп жүр. Олай деуіміздің бір себебі,
Ү.Уайдиннің ... ... ... ... ... мол. ... Қапаз Еламановтың бір пікірінде Үмбетбайдың этика
жайындағы публицистикасын жоғары бағалайды. «... ... ... ... ... мол адамгершілік тақырыптарына да үнемі қалам тартып келе
жатқан публицист. Оның «Өмірге құштарлық» атты ... ... ... ... ... «Шарапат», «Инабат иірімдері», «Адам аяу –
адам аялау», ... ... ... екен», «Адамдар амандасып жүрсе ... ән ... ... ... - ... ... пен азаматтықтың,
арлылық пен намыстылықтың, адалдық пен ... ... пен ... ... мен ... нешеме бір қырларын ашып, ... ...... білгенге еске аларлық мән, өзінше тәлімденер жайлар
аз емес», - деп публицистің ... ... мәні мен ... ... [28, 235 б]. Бір сөзбен айтар болсақ, ... ... ... адам ... ... ... тән асыл ... қалыптастыруға мегзейтін дүниелер екені –
оның қай шығармасынан да көрініп ... ... да ... ... ... ... таныстығы болмаса да, шығармасындағы шынайылық Үмбетбай
Уайдинді баспасөзде барынша көрсетті.
Қолға қалам алып ... ... әр ... кейбір мәселелер толғандырмай қоймайды. Бүгінгі публицисті көбіне
қазақ ұлтының жайы толғандыратын секілді. Уайдин бұл туралы: «- Тіл, ... әр ұлт ... ... ... Бұл мәселе қазақ халқының перзенті ... ... ... «Мұндай қоғамды қорғамай, мұндай қоғамды қолдамай болмайды»
деп, кезінде өткен қоғамды мақтап өшіргеннің бірі ... Ал, енді ана ... ... ... ... тіліне адалдық принципін ... ... ... ... ... де ... мектебіне барды.
Әрине, балаларды қазақша оқыту – ... ... ... ... қоғамда да
қазақ тілін қорғадым, сөйледім, жаздым. Оқта-текте Шона ... ... Онда ... пәлендей аңыз ештеме жоқ. «Із» деп ... ... ... ... «Ұрпақтан ұрпаққа ұласқан мұра» деп аталатын мақалама
орын берілген. Кеңес қоғамы ... сол ... ... ... ... жарық көрді. Шыбын жан шыңғырды» [27, 379-380 бб.]. Біз ... тек ... ... ... ... ... жаны ... ретінде таныдық. Мықты журналистердің көбісі ұлтшыл журналистер
болатыны да сондықтан. Осы орайда Уайдиннің: «Журналист – ... ... ... ол араласпайтын іс жоқ, ол көрмейтін мін жоқ. «Мен
журналистпін... Біле ... ... ... ол ... ел жоқ. ... ... асқар Алатауға қараса, гүлді көрсе, журналист – ақын, жыр
төгеді»,- деген ойы «журналист деген кім?» сауалына жауап ... ... ... осы ... ... ... журналист, публицистердің
тегін адам еместігін, ... Өзі де ... ... ортада
жүргендіктен публицистердің табиғатын дөп басып таныған.
Сатириктік шоқтығы биік, публицистік жазбаларымен ... ... ... ... ... ... өзінше бір төбе.
Кезінде басылымдарда шыққан ... ... ... ... қасиетін терең бағамдай түстік.
Уайдин әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық ... ... ... ... ... қызмет атқарды. Ү.Уайдиннің
алдына талай ... ... ... шәкірттер өтті. Олар ... ... ... ... де ... ... ... бірі талантты журналист Жұлдыз Әбділда: «Үмбетбай ағайдың сабағында
мектеп табалдырығын жаңа ... ... жаз ... жазып,
«қаламдарыңды қоя тұрыңдар» дегенде қоя қоятынбыз. ... ... ғана ... тыныштық. Ағай дәріс оқиды. Бір қылығы көңіліне
жақпаған студентті әлдебір ... ... ... ... ... ... жерге салу, оқудан шығарып жіберетінін, сынақтан өткізбейтінін айтып
қорқыту Үмбетбай ағай үшін жат қасиеттер. ... ... ... ... ...... ... сәл кідіре қойшы» болатын. Осы ... сөз ... ... ... су ... ... әсер ... -
деп ұстазының дәріс өткізуде шәкірттерді ... ... ... ... ... білді [29]. Бұл –ұстаздың өзге ... ... ... да ... ... ... ... ұстаздығының бір ерекшелігі студенттеріне қабақ
шытпай, қамқорлықпен қарайтыны. Бұл ойымызды шәкірті филология ғылымдарының
кандидаты, ... ... ... ... ... «Жыл ... ... ғана емес, факультеттің өзінде көнекөз ұстаздар азайып барады.
Үмбетбай ағайдың ... ... ... ретпен де қуандық. Бірде
әзілдеп-қалжыңдап, бірде ... ... ... ... бір ... ... ағай: «Адам адамнан үйренеді.
Тіпті үлкендердің кішіден де үйренетін жайттары аз емес», - деді. Сірә, ... ... ... ... демін. Басымызды изедік.
Құптағанымыз.
Тағы бір ... ... ... қадір-қасиетін бағалауда, өнер-
білімін бағалауда қателеспеуіміз ... ... Бұны неге ... екен ... ойланып жүргенмін. Бірде 3 курс студенттерінен ... ... ... ... бір студент билет алғаннан кейін іле-шала: «Мен бүгін ... –ақ ... Мен ... ... ... «Жоқ, дайындал,
асықпа» деп оны орнына отырғызды. Сол студент сол күні-ақ жақсы тапсырып
кетті» [7. 118-119 бб.]. Біз бұл ... ... ... Абай ... еткен жалықпас, үйретуден балаға» ... ... ойын ... тұлға екеніне назар аудардық. Расында да ұстаздың мықтылығы тек
кемел білімімен ғана ... ... ... ... ... тек сабақ берумен ғана ... ... өзге де ... ... аударуы. Мәселен, журналист Т.Тұрлыбаевамен
бір сұхбатында ұстаз бүгінгі ... ... ... ... көзқарасын
білдіреді: «Кітапханаларға жиі бас сұғамыз. Қаптап отырған жастарды көріп,
жанымыз сүйсінеді. Оқимын ... адам ... ... ... ... ... бір келіп-кетіп жүрген салпаңбайлар, жоғары
оқу орындарында ... жыл ... ... ... не ... ... ... жарықтықтар біздің кезімізде де, кейін де,
қазір де ... ... ... оқу ... ... ... Олжас Сүлейменовтің сөзімен айтсақ, теледидар адамдардан кітапты
тартып алды.
Биыл Америкада (Вашингтон) математикадан мектеп ... ... ... оған 83 ел ... Қазақстан жастары 4-орын
алып қайтты. ... ... ... ... ... ... Аман, Ганишев Игорь алтын, Ументаев Сергей ... ... ... ... Ұлан Құрмет грамотасымен марапатталды. Бұлар – сіздердің
замандастарыңыз, біздің болашағымыз. «Не ... де ... ... не
нәрсені де біржақты бағалау үлкен әбестік» деуіміздің реті сол» [27, ... бб.]. ... ... жастардың ілім-білімге ... ... ... ... ... ... арқылы өзінің де құлшынып,
қуанатынын айтады. Сол арқылы ұстаздық ... ... биік ... емеурінмен білдіріп отырады.
Ү. Уайдиннің ұстаздық қабілетінің ... бала ... ... Оған дәлел өзінің «Мәңгілік мәселе немесе жас ... ... сыр» (1993) ... Сол ... ... бала ... ... баяндап берген. Мұнымен тоқтап қалмай ұстаз әр жерде
бала ... ... ... ... «... ... біраз жыл бұрын бір
елде бұзық балалар көшелерді бастарына көшіріп, өткен-кеткенді қағып-соғып
жүргізбей, елді ығыр ... ... ... заң ... ... ... ғылымы әр баланың қабілетін ... ... іске ... Бірі ... ... ... бірі ... бірі футбол ойнап жүргенде, әлгі бұзық балалар аяғында бұзықтық-
тентектіктерін ... ... Бұл бір ғана ... ... ... ағайындар «мынау адам болмайды» ... ... ... қашқақтайды. Тіпті кейде олардан құтылғанша
асығады. ... ... ... ... тәрбиеші қиын балалар
тәрбиесінен қашпайды. Олар тентек ... ... ... ... ... табады. Ұстаз тәрбиеші немесе басқа біреу ақырып-жекірсе, намысына
тисе, кейбір балалар қарсыласады. Керісінше, сондайда ... ... ... үн ... бала ... жібереді. Міне, қиын мінездің әңгімесі қайда
кетті?» [30]. Қаншама жыл ұстаздық қызмет ... ... бала ... ... ... мықтап біліп алған. Ұстаз бала бойындағы
жөнсіз қасиеттерді жоюды жай ғана ... ... ... ... ... үлгілермен қуаттап отырып, озық ой айтады. Бұл ... үшін ... мол деп ... бай ... мұндай дәрежеге, білімдарлыққа жетуіне ол
кісіге тәлім берген ағалардың тигізген септігі ... Сөз ... ... ... ... ... ... ылғи да айтып
жүреді. Мәселен: «Мен өзім ... ... пен ... ... жақсы сөз естіп қанаттанған, олардың шарапатын көрген
шәкірттердің ... ... ... ... 70 жылдығы тұсында (1929
жылдың 3 қыркүйегінде туған) ол кісінің біраз жақсылығын халыққа «Жас Алаш»
басылымы арқылы жеткізіп ем. ... ... ... ... жоқ дейді
ғой, оқырмандардың назарына сол ... тағы да сол ... жөн ... ...... дейді Ү.Уайдин «Рахмет
сізге, ұстаз» атты еңбегінде. Біздің бір ...... ... марапат-мақтауға лайық тұлға болғанмен, алдындағы ұстаздарын ... ... да ... ... ... тұрғысынан дәйекті түрде
түсіндіреді. Бұл пікірден әрбір адам ғибрат алары сөзсіз.
Ұстаздың бақыты – шәкіртінің ел алдында ... ... ... ... ... ... іспетті. Үмбетбай Уайдиннің алдын
көрген студенттер, бүгінгі шығармашылық орта ... оның ... ... ... Уайдин шәкірттерінің бұл бағындырған асуларына аса бір
мейіріммен қуанады. «Дарабоз» ... сол ... ... Кенжеғали
Қошым-Ноғаймен сұхбатында «Біраз жыл ҚазҰУ-да шәкірттер тәрбиеледіңіз.
Еңбегіңізді ақтап, өзіңіз салған соқпақты сара ... ... ... ... ... бойынша Үмбетбай өмір асуларынан көрінген
тәлімгерлерін атап ... « ...... ... тұлпар...» Қазақ
сатирасында талантты жаңа лек келе жатыр. Олар: Ермахан Шайхыұлы ... ... ... ... Қуандық Шамақайұлы, Қанат Ескендіров,
Қанағат Әбілқайырұлы, Үміт Зұлхарова, ... ... ... Әбікенұлы, Серік
Жортанов, Тұрлыхан Кәрімов, ... ... т.б. ... ... Ермахан
Шайхыұлы, Қанат Ескендіров, Қанағат Әбілқайырұлы университетте өзімнен
дәріс алған шәкірттерім» [30]. ... ... атап ... ... ... ... білікті ұстаз болғандығына шәк келтіре
алмаймыз. Ұстаз шәкірті арқылы мақтанады, ал ... ... ... ... онда ... ... жақсы ұстаздығының белгісі.
«Екі кеменің басынан ұстаған суға ... Осы ... ... келіспейді. Былай деуіміздің бір ... – ол ... ... ... ... жолмен шебер тоғыстыра білді. Шығармашылық
жағдайына ұстаздық қызметі кедергі келтірмейтінін айтады журналист ... ... ... пен ... ... күнкөріс
немесе материалдық жағдай тұрғысынан емес. Тұрмыс жағдайым біреуден ілгері,
біреуден кейін. Бұл екі ұжымда көп ... бері келе ... ... бірімін. Екі ұжымның басшылары да «аға, ортамызда болыңыз»,
«аға, ортамызда жүре беріңіз» дейді. Мен бұл ... ... ... шыға сала ... мектептен шыға сала
шалғайымды сабалап университетке жүгіре жөнелмеймін. Бұған тағы ... ... ... өзі ... ... ... де ... жазу
жазбайды. Көбіне ой үстінде, «толғақ» үстінде жүреді. Баста ... ... күн ... ақ ... ... ... ... жинала береді. Әрине, ой
бөлініп, көз алдында жылт-жылт ... ... ... ... ... олар жазу-сызуға кедергі емес. Жазу-сызуға үлкен кедергі денсаулық.
Денсаулықпен ... ... ... кім не жаза ... Бұл жолдардың
түйіні: педагогтік қызмет менің шығармашылығыма кедергі емес, қайта ... ... ... [30]. ... ... пен шығармашылық егіз
ұғым. Осы екеуін тең ұстаған адам ел ... ... ... ... ойы осы ... ... ұстаз болу үшін оның бойында биік кісілік қасиеттің
ұшқындап тұруы тиіс. Ұстазды өзге ... ... ... да ... ... ... ... Үмбетбай Уайдаұлының қандай
ұстаз болғанын одан қаншама жыл білім ... ... ... дейін айтып
жүр. Әл-Фараби атындағы ҚазҰУдың журналистика факультетінің ұстазы, ... ... ... Жақсылықбаеваның оған арнаған лебізінде ардақты
ақылшысының ... ... ... ... «Үмбетбай ағайдың басқа
оқытушылардан өзіне тән ерекше қасиеттері өте көп ... ... ... ... үй ... ... ең алдымен, студенттің сабаққа
дайындалуға мүмкіндігінің бар-жоғын біліп, қал-жағдайын сұрап алатын. ... ... ... бара ... ... бола ... ... бірге
ала келген, сырты ақ қағазбен мұқият қапталған кітаптарын оқуға ... ... ... жағдайы нашар студенттерге ақшалай ... ... ... жүретінінің талай куәсі болғанбыз. Меніңше, бұл – нағыз
Ұлағатты Ұлы ұстазға ғана тән ... ... ... тағы бір ... ... ... ... көп жағдайда табиғатына жақын
пәндерден сабақ береді. Осы жағынан алғанда ... ... ... ... ... тек қана теориялық біліммен сусындап қана қоймай,
рухани тәрбиеленіп, нағыз ... ... ... ... ... ... ... отыр»,- деп педагогтің пайым-парасатына айрықша баға береді [26, ... ... осы екі ... ... ол кісінің студентке деген
жанашырлығын танысақ, ... ... ... ... ... үлес қосқанын оңай байқауға болады.
Ұстаз бүгінде жетпіс жастың жуан ... ... де ... ... ... пікірлерді үнемі айтып жүреді. Ұстаздық өнердің қиындығын
ел басқарудан да қиын екенін толғана жазды. «Ел ... – қиын ... ... ... ... ... оның арғы ... қиын
өнер», - дейді Үмбетбай Уайдаұлы «Ұстаз» атты ... [26, 66 ... де ... ... ... мен қажыры өлшеусіз еткен еңбектердің
қатарына жатады. Ү. Уайдин осы қиын өнердің өріне шыққан кісі.
Осынау ... ... ... ... белді еңсеріп, асуларды бағындырды.
Бұл – ұстаздық биіктік. Ұстаз қоғамның қандай сын сағаттарына кездессе де
шәкірт, ... ... ... ұғымдардың маңайында. Ұстаздық үлгісін көпке
үйреткен Ү.Уайдин «Із» кітабында: ... көп ... бері ... Бір ... ... «Сіз ... ... бергенсіз»,- десе,
құлаққа тосындау. «Ағай, біз сіздің шәкіртіңіз ... ... ... ... ... ... ... – үлкен сөз. Бұл ... ... ... атаулының барлығы лайық па? Менің ұғым-түсінігімде нағыз
ұстаз – шәкірттердің жүрегіне жол таба білген, шәкірт ... ... ... ... ... көзіне шырақ жағу кез-келгеннің пешенесіне
жазылған бақыт па? ... ... ... Ондай үлкен абыройға өзім де
жеттім деп айта алмаймын. «Біз ... ... деп ... береіндер баршылық, жоқ емес. Ұстаз – ұлы есім»,- дейді [7, 134 ... ... ... ... ұстаздың кескін-келбетін сөзбен салып
берген Үмбетбай Уайдаұлын біз де сол сөздердің ауқымына еркін сиятын ... ... ... ол адам ұстаз деген ұлы есімнің жүгін өзіне
тән қасиет, мінезімен көтеріп жүрген ... ... ... ұстаз Ү. Уайдиннің баспасөздегі
шығармашылық портреті» атты ... ... ... ... ... ... Уайдиннің баспасөздегі шығармашылық портретінің үш ерекшелігіне
аялдауды жөн санадық. Ең ... ... ... ... ... ... ... бағасы арқылы анықтадық.
Екіншіден, ғалымның пайым мен ... толы ... ... ... мен әдеп ... ... ... қолтаңбасы бар публицист болғандығына
көз жеткіздік. Ал, үшінші, Үмбетбай Уайдиннің талай жыл ... ... ... қырының болашақ ұрпақ үшін қалай әсер еткенін ... ... ... ... ... ... мен ... жайындағы пікір, лебіздерінен Уайдинді тереңірек тани түстік.
Сатириктік, ... һәм ... ... ... ... ... ... Оның сатирадағы сипаты, публицистикадағы әдеп-тәрбие
тәлімі, ұстаздық білімі мен біліктілігі ... ... деп ... ... үш ... өмір ... талмай, қажырлы еңбектенді. Сонысымен де
қазақ руханиятына кең ... ... ... ... жас ... ... қызмет етті.
ҚОРЫТЫНДЫ
Үмбетбай Уайдиннің публицистикасы мен сатирасы әлі де ... ... ... ... ... ... ... қазақ ұлтының әдебі мен
тәрбиесіне публицистикасымен олжа салған, әрі қоғамымызда ... ... ... ... иесі ... біз «Үмбетбай Уайдин
– публицист, сатирик» атты бітіру жұмысын жазу барысында жете ... ... ... ... ... «Үмбетбай ... ... ... ... ... Үмбетбай
Уайдиннің өмірбаян белестеріндегі іздену жолдары мен ... ... ... кең ... ... Оның ... бастауы әуелі мектеп қабырғасында, университет студенті
кезінде жазған ... ... ... ... ... публицистикасында да ерекше орын алғандығын, Ү.Уайдин
публицистикасына екпін берген «Ара-Шмель» ... ... ... ... арқылы көз жеткіздік.
Өмірдің түзу айнасы іспетті сатира жанры Ү. Уайдин публицистикасымен
селбесіп, астасып ... ... ... ... барған
редакциялары мен кейбір ... ... ... ... өзек еттік. Оның публицистика майданына келуіне аз да болса
септігін тигізген рухани ағалары ... ... ... ... ... ... Мусиндердің ініге деген қамқорлығы барынша сөз етіледі.
Мектептің қабырға газеті, баспахана, ... ... ... ... ... биігіне алып барған жолдары боп есептеледі. Аталған
басылымдар қаламгердің шығармашылық арнасының ашылуына ... зор ... ... ... ... жазған тақырыптарының бірі – фельетон
жанры болды. «Ара - ... ... ... ... кейінгі
еңбектерінің біразы қаламгердің публицистикасын одан ... ... ... ... ... Уайдин фельетондары публицистиканың да жүгін
арқалады. Өйткені, оның түрлі жерлерге ... ... ... ... ... ... керікеткен істеріне тосқауыл қоя білді, елді
адастырмады. Осыған қарап тұрып, Уайдин публицистикасы бастауларының ... ... ұлт ... жетуге деген ұмтылыстан туғандығын байқаймыз.
Қалам иесінің рухани қуат алып, шығармашылық жағынан толысуына ықпал
еткен атақты күлкінің ... ... ... Садықбек Адамбеков,
Николай Казанцев, Оспанхан Әубәкіров, Есенжол Домбаев, Юрий Тарасов,
Оспанәлі ... ... ... ... сықақшылармен
танысуы оның публицистикаға дендеп енуіне зор мүмкіндік берді. Ол «Ара» ... ... ... ... ... ... кен
қоймаларын аралап, қым-қиғаш тағдырларға араласып, көптеген адамдарға жеңіс
алып берді. Редакция қоржынына кеп түскен хаттар ... ... ... ... ... ... ... сипат басымдау болған
кезінде ол әрбір еңбегін адамдардың оң пайдасына шешілгендігін ... ... ... адамгершілік мәселе бірінші орында тұрды. ... ... ... ... ... ... қозғады. Бұл туралы
«Публицистік жазбаларының тәрбиелік мәні» атты бірінші тараудың екінші
тақырыпшасында ... ... Ү. ... ... ... жайлы
жазбаларында айтылған өмірлік қағидалары – бүгінгі күн үшін ерекше бағалы.
Талантты публицист Үмбетбай Уайдиннің этикалық жазбаларынан өзге әдеп,
тәрбие жайлы ... ... ... ... ... ... аңғардық.
Себебі, адам тәрбиесі, оның кісілік қасиеті туралы жазу ...... ... ... дүние. Қаламгер ауыларалық, тар өрістегі қида-
қида, қиқым тақырыптарды емес, ... ... ... ... ортамызға ортақ толғақты мәселелерді көтеріп тілге тиек ету арқылы
оқырманы мен отандастарын ойлы әңгімеге шақырады. Оған ...... ... ... ... атты этикалық жазбалары. Жазушының
қаламынан туған «Инабат ... ... ... ... орын ... адамгершілік қорын байыта түсті. «Инабат иірімдерінде»
арғы-бергі адами, тіршіліктің тұрмыстық ... ... ... түйткілдерге де арнайы мән беріп, оған өз ... ... сыр ... көптен үндемей жүрген «ұяттарымызды» оятты, көбіміздің
күнделікті ... ... ... ... ... ... ... соның көмескі қозасын ... ... ... ... дегеннің неден құралатынын, неден сәуле тартып шуақ жаятынын,
неден мәуе ... ... ... ... ... ... көзі ... оқырманға уағыз айтып ақылгөйсуден бойын аулақ ұстаған
жазушының жазғандарын өз қайнарынан шыққан, түнімен ... ... ... ойларының толғағы жетіп тілге оралған тақырыптары десек те
болады. Көп сатирикте жоқ осы ... ... ... тағы да ... ... және ... сатирасы» атты екінші тарауымыздың «Ү.
Уайдин – ... ... ... тақырыпшасында тумысынан сатирик,
дарынды фельетонист Үмбетбай ... ... ... ... ... ... ... көтерілген тақырып
жайында сөз қозғалды. Сатира Үмбетбай шығармашылығының маңызды бір саласы
ретінде орын алды. Оның ... пен ... ... ... ... ұруы әлбетте сатирамен тығыз байланысты. Қаламгер, сатирик әр жылдары
түрлі жанрларға қалам тартқаны белгілі. ... ... ... ... ... драмалық сатира сатириктің өрлеп, өсуіне кең көкжиек ... Біз оның ... ... ... талдай отырып, руханиятымызға зор
үлес қосқанын аңдадық. ... ... ... Уайдиннің фельетонист
сатириктік қырын жеке алып қарадық. Өйткені, оның ... ... ... ... ... ... негізінен фельетондары болды.
Сатирик әр кезеңдерде бірнеше кітапқа жүк боларлық ... ... ... ... ... жақсылық жасағысы келіп тұратын жазушы
еңбектері оқырман ... ... баға ... ... фельетондары жалынды жастарды ізгілікке жетеледі.
Олардың саналарына қандай жағдай болса да тек айналадағы адамдарға ... ет ... ұран ... ... ... Төлеужан Ысмайыловтың: «Ауысар
жүз редактор, мың ... ... ... ... өз ... дегеніндей, Ү.
Уайдиннің салмақты әрі юморлы, ... ... ... ... өтсе ... ... емес.
Екінші тараудың «Ғалым, ұстаз Ү. Уайдинннің баспасөздегі
шығармашылық портреті» атты ... ... ... ... қоса Ү. Уайдиннің ғалым әрі ұстаздық бейнесін ... ... ... ... ... ... ... қаламдас,
әріптестерінің берген бағасы арқылы жүйелеп, зертедік. Екіншіден, ғалымның
пайым мен ... толы ... ... оның тәрбие мен әдеп жайлы
жазуда өзіндік ... бар ... ... көз жеткіздік. Ал,
үшінші, Үмбетбай ... ... жыл ... ... ... ... ... ұрпақ үшін қалай әсер еткенін аңдадық. Ұстаздың журналистерге
берген педагогтік қыры ... ... мен ... ол жайындағы
пікір, лебіздерінен Уайдинді тереңірек тани түстік. Сатириктік, публицистік
һәм ұстаздық Үмбетбай ғұмырының ажырамас бір ... ... ... ... ... әдеп-тәрбие тәлімі, ұстаздық білімі мен
біліктілігі міне, ... деп ... Ол осы үш ... ... ... ... еңбектенді. Сонысымен де қазақ руханиятына кең
көкжиек ашып, өзінен кейінгі жас буындар үшін өлшеусіз ... етіп ... ... ... – публицист, сатирик» атты бітіру
жұмысымызда көпшілікке сатирик ретінде ... Ү. ... ... ... ... ... келу ... әдеп, тәрбие жайлы
публицистикасының тәрбиелік мәні, қаламгердің сатириктік ... ... бет ... ... ашуға тырыстық. Қалам ... ... ... ... кейін публицистикасының өзегі
етіп әдеп, инабат, тәрбие мәселелерін алғандығын ... ... ... ... ... ... зерттеу арқылы қазақ сатирасының
кешегісі мен бүгінгісіне көз жүгіртіп, оның публицистикасына талдау жасау
арқылы оқырманға тәлім ... ... көзі ... ... Ал,
публицист, сатириктің ұстаздық бейнесін баспасөздегі жазбаларға көз ... ... оның ... беделінің биік екенін, ұстаз болу үшін
өмірлік тәжірибенің мол болу қажеттігін түйсіндік. Ү. Уайдин ... ... ... мен тәрбиені ұштастыра отырып дәріс беру болғандығын
бағдарладық. Осы үш қасиетке бағынған Ү. Уайдаұлының ... ... ... ... ... ... үшін бағалы байлық.
Сатирасымен руханиятымызға үлес қосқан, публицистикасымен қалың
қазақты тәрбиелеген, ұстаздық мәртебесімен соңынан саналы ... ... ... өткен ғасырдың соңғы ширегінде жаңа ... ... ... ... ... ... үшін атқарған еңбектері мен ... ... ... бітіру жұмысын жазу ... ... ... ... ... ... ... біраз
қиыншылықтарға жолықтық. Өйткені, публицистің жазған еңбектері бұған дейін
жүйелі түрде зерттелмеген. Сондықтан мұны ... ... да ... зерттеуі тиіс деп білеміз. Екіншіден, сатириктің шығармалары қазір
кітапханалардан ғана табылады, оның ... ... ... ... ... ... сатиралық туындылары интернет жүйесінде жеке блогта
сақталған. Сол сияқты сатириктің туындыларын жинақтап, сақтап, жүйелеп
оқырманға кең ... ... сайт ... құп ... еді. Ал, ... ... (әдеп, инабат, бала тәрбиесі жайлы) да оқырманның
іздеуіне қиын тиеді. Аталмыш тәрбиелік мәні зор ... ... ... ... ... өткізіліп тұрса деген тілегіміз бар. Мысалы,
жазушы, этика зерттеушісі, ұстаз Әдібай Табылдының мұралары сақталған ... ... бар. ... ... ... де осы ... сайт ... іске асса. Неге десеңіз бүгінгі қоғам ауанына қарасақ, ... ... ... ... жұртшылық назары ауып кеткенін байқаймыз.
Сонымен қоса сатириктің қаламынан туған сатиралық ... мен ... ... ... ... ... – келешектің еншісіндегі
іс. Бұл – қаламгер шығармашылығын халыққа кеңінен таратуда қолға ... ... ... ... жетпіс жылдан астам асыл уақытын елінің руханияты
үшін тиімді пайдаланды. ... ... ... мұраларын бүгінгі күн
биігінен салмақтап, зерттеп, насихаттау – кейінгі ... үшін ... ... ... Эльсберг Я. Вопросы теорий сатиры. М., 1957, с. 27.
2. Квятковский А.П. Поэтический словарь. М.: Сов. Энциклопедия. 1966, с
253.
3. ... А. ...... ... ... Аграновский А. Своего дела мастер. – М., 1980. 5 ... ... Т. ... журналистикасының теориясы мен практикасы. ... ... 1978. 128 ... ... Ү. ... ... Алматы: Жалын, 1985.
7. Көпен Ә. Із. –Алматы: Білім, 2005, 18-19 бб.
8. Қожакеев Т. Таңдамалы шығармалар. Алматы: ... 137 ... ... ... ... М.О. Әуезов публицистикасы. Ғылыми
басылым. Алматы, 223-224 бб.
10. Уайдин Ү. ...... ... 1982. 59 ... www.Qamal.kz сайты
12. Қалмырзаев Ә. Өз елімде зиялылар бар //Ана ... ... 5 ... ... Ү. Әдеп ... ... Ана ... 2007. 51 б.
14. Аханбайқызы А. Қабылдау бөлмесіндегі хатшы қыз //Айқын, №223. ... ... ... Т. ... //Қазақ әдебиеті, 24 шілде, 1998.
16. Байгелді Ә. //Егемен Қазақстан, 25 желтоқсан, 1998.
17. Мәдина апайға мың да бір ... //Жас ... 16 ... 2000.
18. Ұстаз. №5-6, 16 ақпан, 2011.
19. Құлиев Ж. Арыл жаман әдеттен, сахи ... // ... №8, 2008. ... ... Соч.: в 10-ти т. – М., 1940-Т XIII. - 350 с.
21. ... ... ... ... / Құраст:.
Ғабитов. Т., Құлсариева А. және т.б. – ... ... 2004. -320 ... ... В.Г. Собр. Сочинений в 3-х томах. т. Ш, М. 1948, с. 112.
23. Уайдин Ү. ... бұл кім?. ... ... 1991. 23 ... ... ... ... Ана тілі. 1991. 127 б.
25. Жұмабекқызы А. ... және ... ... ата – Хауа ана. №12, ... ... Әбілқызы К. Ұстаздардың ұстазы //Журналист, №7, 18 ... ... ... Ү. ... ... ... Баянжүрек, 2010. 387 б.
28. Мәндібай Т. Ақтөбе. 14 желтоқсан ... ... Ж. ... ... ... ... ... ғой //Жас
Алаш. №116, 28 қыркүйек, 2002.
30. Бейсенбекұлы Д. Бүгінгі мектептегі педагогикалық тәрбие //Қазақстан
мұғалімі, 2 қыркүйек, ... ... ... Назарбаев Н.Ә. Ғасырлар тоғысында. – А., 1996.
2. Уайдин Ү. Өмірге құштарлық. Алматы: Жалын, ... ... Ә. Із. ... ... 2005, 18-19 ... ... М.И. Журналистская пропаганда. – Киев, 1998.
5. Амандосов Т. Совет журналистикасының теориясы мен практикасы. Алматы:
1988.
6. Амандосов Т. ... және ... - ... ... 1967.- ... Амандосов Т. Қазақ совет баспасөзінің жанрлары. – Алматы: ... ... ... Т. ... үні. – ... Қазақстан, 1974. 118б.
9. Ахметов З. Өлең - сөздің теориясы.- Алматы, Мектеп, ... ... С. ... ...... ... 1993. – 534б.
11. Бекхожин Х. Қазақ баспасөзінің даму ...... 1964. ... Байтұрсынұлы А. Әдебиет танытқыш. – Алматы: 1989.
13. Бердібаев Р. Қазақ совет ... ...... Базарбаев М. Замана тудырған әдебиет. – Алматы: Жібек жолы, 2005.
15. Барманқұлов М. Телевидение: деньги или ...... ... 1997
– 272б.
16. Кәкішев Т. Қазақ әдебиеті сынының тарихы. - Алматы: Санат, 1994. -
448б.
17. Кольцов М. ... в ...... ... ... З. Әдебиет теориясының негіздері.- Алматы: Мектеп, 1970. -
380б.
19. ... З. Сөз ...... ... ... 1992. – ... Қожакеев Т. Жыл құстары. – Алматы: Қазақстан, 1991. – 237б.
21. Прохоров Е. Публицист и действительность. - ... МГУ, ... ... Н. Журналист и его произведение. Мәскеу, 1998.

Пән: Журналистика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 88 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Абай публицистикасындағы философиялық сарындар106 бет
Алаш көсемдерінің құнды публицистикалық мұралары23 бет
Алтынбек Сәрсенбайұлы - публицист70 бет
Асқар Егеубаев - публицист38 бет
Асқар Егеубай – публицист, аудармашы32 бет
Ағылшын тілінің публицистикалық және баспасөз тілі33 бет
Ақжан Әл-Машанидің ғылыми-танымдық публицистикасы63 бет
Ақселеу шығармалары негізінде ғылыми-танымдық публицистиканы зерделеу77 бет
Ақын, прозашы, драмашы, сыншы, публицист, аудармашы – Жүсіпбек Аймауытов6 бет
Кәкімжан Қазыбаевтың публицистикасы68 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь