Қымызмұрындық

Ұлттық салт-дәстүріміздің ішінде халық санасынан мүлдем ұмытылып, тойланбай келе жатқан жалпы қазақ мейрамдарының бірі – қымызмұрындық.
Қымызмұрындық дегеніміз – ел жайлауға шыққанда жазғытұрым аталып өтетін – қымыз тойы. Қазақ жерінде қымызмұрындық әртүрлі аталады. Жетісу, Батыс Қазақстанда қымызмұрындық, Сарыарқада биемұрындық, Шыңжаңда биебау, Моңғолияда бие байлар, т.с.с., бірақ бәрінің мағынасы бір.
Ертеде қазақ бие құлындағанын зарығып күтеді екен, содан қалған сөз «Құлын ерді ме, енді аурудан айығамыз», – деп қуаныштары қойындарына сыймаған.
Қытымыр қыстан жүдеп-жадап шыққан көшпенді ел жаз жайлауға шығып жадырап, сағынған сүйікті сусынын, бүкіл халық болып ішіп, нағыз мейрамға айналдыратын. Қымызмұрындық ұлттық сипаты жағынан Наурыз мерекесі мен Құрбан айттан бірде-бір кем түспейді.
Биенің сүті сары бал –
Қымыздан асқан дәм бар ма?!
Желіде құлын жусаса,
Кермеде тұлпар бусанса,
Сәні келер ұйқының.
Жылқы қолдан тайған соң,
Қызығы кетер күлкінің.
(Ақтамберді)
        
        Қымызмұрындық (7 бөлім)
“Қымыз – адамның қаны,
Ат – адамның жаны”.
(Мақал)
Ұлттық салт-дәстүріміздің ішінде халық санасынан мүлдем ... келе ... ... ... мейрамдарының бірі – қымызмұрындық.
Қымызмұрындық дегеніміз – ел жайлауға ... ... ... ... ... тойы. Қазақ жерінде қымызмұрындық әртүрлі аталады. Жетісу, Батыс
Қазақстанда қымызмұрындық, ... ... ... ... бие ... ... бірақ бәрінің мағынасы бір.
Ертеде қазақ бие құлындағанын зарығып күтеді екен, содан қалған сөз
«Құлын ерді ме, енді ... ... – деп ... ... ... жүдеп-жадап шыққан көшпенді ел жаз ... ... ... ... ... бүкіл халық болып ішіп, нағыз мейрамға
айналдыратын. Қымызмұрындық ұлттық сипаты жағынан Наурыз ... ... ... ... кем ... сүті сары бал –
Қымыздан асқан дәм бар ма?!
Желіде құлын жусаса,
Кермеде тұлпар бусанса,
Сәні келер ұйқының.
Жылқы қолдан тайған ... ... ... ... кеткен соң» қазақтың рухы да төмендеді, қымыз ауызға
тимеген соң денсаулығы да, ... да ... ... шартты түрде екі түрге бөлуге болады. ... ... ... Ел ... ... соң ... биелерді бөле бастайды. Ауыл
ақсақалдары ... ... бұл іске ... ден ... Желі тарту үшін
қазықтар қағылады. 1-ші ... ... ... ... ... ... тоқпақтың
сабына ақ мата байлап, үлкен адамдардың бірі ... Желі ... ... ... ортасына бір қазық қағылады. Құлынның ноқтасы екі сабақ баудан
тұрады, желіге қысқа байлайды, әйтпесе ... ... ... ... шалынбау үшін құлынның белінен тартып қояды. Алғаш байлағанда
құлындарды күзетіп отырмаса аяғы ... ... ... мүмкін. Сағат 10–11-
лерде бүкіл ауыл адамдары ... ... ... Сабалар мен көнектерді
әйелдер әбден жуып, желінің басына кептіреді. Қазықтың, желінің басына,
айғырдың жалына, ... ... сары май ... ... байлаған соң биебаудың шайын дайындайды. Ел жиналған
желінің басына бір-бір шәйнек шай, құрт, ірімшік, ... ... ... шашу шай ... Бәрі ... желінің басында шай ішеді. ...... ... айтылады. Мұны «бие байлар», «бие бау» ... ... ... қымыз ашытады. Осыдан соң бие байлаған үй ... ... ... Бұл шайға бір малын сойып, әлгі желінің басына шашу
әкелген адамдарды шақырады, қымыз таратылады, үлкен кісілер бата ... ата – ... ... ... ... сүйреткен ұрыңнан сақта,
Күрсіндірмей ішкізе гөр,
Күрпілдетіп піскізе гөр.
Аллаху әкпар!
Қырық биенің қымызы,
Ел қыдырған қатынмен кетсін.
Бас биенің қымызы
Бес дуан елге ... ... – деп бата ... ... ... ... ала ... маталарын, орамал, шыт, жейделерін береді.
Қымыз ашытарда ең басты нәрсе ... ... ... ... ... қоса ... қымызмұрындыққа дайындалады. Ашытқыны
«ұйытқы» немесе «қор» деп атайды. Ашытқысы жоқтар қымызы ашыған үйлерге
келіп, ... 1 ... ақ мата ... «тілегім де, көңілім де ақ» деп
сабадан керегінше құйып алады. Үй иесі ... ... ... деп ... тас тастайды. Кейбір байлар қымыз тәтті болады деп сабаның түбіне
желін жамбы тастаған. Үкінің қанатын, ... ... ... қонып отырған
бұтағын кесіп алып, піспекке байлап қояды. Қазақ салтында үкі де, көкек те
қасиетті құс деп ... Тас ... ... «Бір ... ... ... ... көнек толы қымызын әкеле жатса, көрген адам
таңырқап, «Ойпырмай не ... ... ... ... ... Иесі көнектегі
қымызды сабаға ... ... тас ... ... ... ... халық «Тілің тасқа тисін», «Тіл тас жарады, тас ... ... деп ... ... Жылқының сүтін аяқпен басуға болмайды, ... ... ... ірігіш болады» дейді. Бұзылған бие ... ... ... ... ... (10, 12-б.( Сабадағы қымыз іри берсе,
аршамен аластаған немесе отқа тұз ... ... ... ... ... ... төгуге болмайды.
«...Кейбір орыстар қазақтардың әдет-ғұрпын ... ... ... ... ... ... қалған қымызды жерге төге
салады. Мұндай ... ... ... иесі қазақ көзімен атып жібергендей
қарайды, кейде шыдамы таусылып «ойбай» дейді...». [3. 20-б.]
Қазақта ер ... ... ... ерсі қылық, ұят ... ... ел ... ... деп ... Ал ... ... ешқашан ерсі көрмеген. Мүмкін бұл салт Геродот жазған скиф заманынан
келген шығар.
Сондай-ақ ер адамдар дастарқанда ... ... ... ... ... атақты адамдарға қымыз құйып ... ... ... ... Бұл қымыздың басқа тағамдарға қарағанда ерекше екенін
көрсетеді.
Қымызмұрындық мейрамы бірнеше ... ... ... болады.
1. Бие бау, бие байлар – желіге құлындар байланады, желінің басында шашу
шай ішіледі.
2. Қымыз ашыту.
3. Әр ... өз ... ... шақыруы.
4. Ауылдың (рудың елдің) біріккен қымызмұрындық мерекесі.
Демек мейрам әр отбасының бие байлауынан, қымыз ... ... ... ... ауылдық, елдік мейрамға ұласады.
Қымызмұрындықтың уақытына келетін болсақ, ел жайлауға шыққанда басталып,
қырық күндік шілдеге жалғасады.
Қымызмұрындық казақтың ұлыстың ұлы күні – ... ... ... ... ... мал соя ... ... жабағы, тай, орташалар қой, ... ... ... ал ... келмегендер қымыздың өзіне ... ... ... мал көп ... ... «қанжайлау» болып кетті
дегенді айтады ел. Қымызға арналған бата Қамбаратадан басталады. Әр ... ... және ... ... ... ... ішеді. Мерекенің
қымызын сол ауылға, елге, руға қадірлі әйел адам – ... әже ... ... ... ... ... күрес» өткізілген.
Әйелдер кимешектерінің төменгі жағын беліне байлап, өзара ... ... ... ... ... ... қызықтардың бірі: мешкейлер жарысы.
Әр ел палуан, мерген, ... т.б. ... ... де ... әкелген. Ел ішіндегі мешкейлер туралы аңыздардың
бірінде Шығыс Қазақстан ... Қара ... ... көліне құятын Көкиірім
деген жерде өткен қымыз тойында ... ... ... бір ... етін
жегені туралы айтылады. Мамырхан түске дейін ... ... ... ... соң екі-үш тегене қымызды бір-ақ төңкереді екен ... ... 10-12 л. А.Т.). ... ... дем ... қымыздың
қызуын басқан, қайыңның көлеңкесінде ... ... ... ағаш ... салынған тай етін әкеп тұрған. Ол етті сүйегінен
сылып алып шайнамай жұтқан. Етті жеп, түгел тауысқанда орнынан тұра ... ... ... ... ... ... Ертістің суына әкеп
түсіреді, таң атқанша суда ... ... беті ... ... ... ... үнемі ет жеп тұрмаған. Ел басшылары ас-тойларға
апарғанда, не ... ... ... жүр, ... ... жүр» деп ел ... екен.
«Мамырханның түспесі түссе түгел жейді,
Қорқауы келсе бір қараны бір-ақ жейді», деген сөз қалған. Сазанбай бай
Мамырханды сынамаққа еркек қойдың ... ... ... ... ... бір-ақ қылғытып қойған, сондай-ақ түйенің де ... ... ... кездеседі. [LXXXIII.]
«... Қонақай деген бие байларда, ас-тойда мешкейлігімен аты шыққан
қымызқұмар, етқұмар адам ... (1960 ... ... болған). Сол кісі
жолаушылап жүріп Күнгейбай деген ... ... ... ... ... ... мал ... келмеген, кемпірі сиыр саууға шыққалы жатады. Үйінде
дайын тұрған малы жоқ, бір ... (10–12 л.) ... ... да ... ... ... бере бер ... өзі шығып кетеді. Қонақай Күнгейбайдың
байлығын сынамақшы бола ма, әлде шын шөлдеп келген бе, бала ... ... шара ... іше сап, енді ... қарағым, – деп ағаш тегененің ... ... ... ... ... ... ... қалған соң бала үйден
шыға келгенде, шешесі: – Ой, көргенсіз, қонаққа қымыз құй ... емес пе? ... ... – Ой, апа, ана кісі ... ... ... ... жұта
салды, – дейді. Шешесі қайта жүгіріп келіп тағы бір ... ... ... – Ал, құя бер, – деп ... ... өзі сауынға кетеді. Баласы
қайта жүгіріп шығады, сөйтсе екінші ... да ... ... ... ... салған екен. Кешке Күнгейбай келген соң бір дөнен еркек қойды
сойып, түгел асып, үстіне қыстан қалған бір сүр ... ... Жас ет ... ... ... Қонақай түгел жеп, сорпасын ішіп, енді бола бергенде ... ... ... болып, бір тегене сарлықтың* айранын құйдыртыпты.
Айранды ... соң ... Ей, ... ... ба? – ... Сонда
Қонақай: «Тай жейтін Қонақай, қойлық қана болды ғой, ... ...... ... қой ... ... етегін иесіне қайтарады, қалған етті, өкпе-
бауыр, ішек-қарнымен түгел жейді. Бір адам екінші адамға бәс берсе, барлық
етін салып, ... ... қоса ... ... іліп ... екен ...... сиыр.
«...Шалабай деген жас жігіт 2 сүйретпе қымыз алып ... ... ... ... ... бір мосқалдау адам қосылып еріп отырады. Біраз жүрген соң:
«Қарағым, ... ... ғой, ... ...... Сөйтіп екі рет
сұрағанда бір сүйретпе қымызды тауысып жіберіпті. Біраздан соң ... ... ... ... ... жерге келгенде: «Қарағым,
екінші сүйретпені бітіре салайық, енді өзі де ештеңе қалмады ғой», – ... ... ... ... ... ... ... бөктеріп береді. (Бір сүйретпеде 40–50, екеуінде 80–100 ... ... ... әлгі кісі жай адам буынатын екі белбеуді ... ... ... ... бұл ... ... ... болыпты...».
[LXXXXVIII.]
Енді бәстесіп ет жеу туралы тарихи деректерге ... ... ... етін төрт адам ... ... ... «Көзді ашып-жұмған-ша
сүйегі қалады». [16. 122-б.] «Өте көп мөлшерлі ет пен қымызды жыртқышша
қылғытады, сондайлардың ... алты ... ... етін жеп ... ... жеп, ... достарымен бөлісті» [17.33 б.] «Екінші
қойдың етін жеп барып, тәбетін басатындар ... [18. 74-б.] ... ... жарылғанша жейді». [19. 137-б.] Еуропалықтардың көшпенділерді
тамақсау, қомағай етіп көрсетуіне себеп, көшпелі өмір салтын
білмегендіктен. Қатал табиғатта үнемі ат жалы мен атан ... ... ... көп ... жұмсауын талап етеді. Демек көшпендінің тамақ жеу,
ас қорыту механизмі ... ... ... болатыны да содан. Еуропа және
орыс халқында да мешкейлік дәстүрінде адам тек ... үшін ... ... Бір күн тойып тамақ ішкен еуропалық екінші, үшінші ... ... ... алмайтын болған. Ал еуропалық дәстүрдегі «обжорство» тек
қана тамаққа ... ... ...... деуге болады. Ал
қазақтарда бір рет тойған адам бірнеше күн аштыққа шыдаған.
Мысалы: Оңтүстік өңіріндегі ... ... ХІХ ... ... ... Марқабай деген кісі бір жегенде бір мес айран, бір шелек ... ... ... ... ... ... осыдан соң 9 күн тамақ жемеген. Ат ... соң жаяу ... ... ... берушілердің айтуынша, жақсылап
бір тойған Мамырхан 7–8 күн аштыққа оп-оңай шыдаған. [LXXII.] Өз ... ... ... етті жеп ... ... ... ... – Ә,
қарақтарым, болдыңдар ма? – деп, содан соң барып табақтағыны бір-ақ сыпырып
жеген. ... ... ... ... анық бір күн ... ... шыдай
алмайды, сондықтан бұрынғы дәстүрлі тамақты көп жеген, аты аңызға ... мен ... ... ... білу ... ... тамақсау
адамдардың өмірі, тамақтану тәртібі батырлардың тамақ жеу рәсімімен ұқсас.
Халық эпостарында бір рет ... ... ... ... күн тамақ ішпей
жаумен соғысып жүргендігі жырланады.
Тайлы бие, ... ... ... жаңа ... жыры)
Қазақ тұрмысында ас-тойлардың қымызбен ғана жөнелтілетіндігі сонау түркі
заманынан келе жатқан салт. Оғыз ... ... ... жүз ... ... мың қой ... тоқсан тоғыз ыдыс қойдырды.
Тоғызына арақ, тоқсанына қымыз ... ... арақ пен ... тойғызды. [20.22-
б.]
Бұдан арақтың белгілі ғана қонақтарға берілгенін, қымыздың суша
сапырылғанын көреміз. Тарихта ... ... ... тасыған күш-қуатының
қайнар көзі қымыз бен жылқы еті екені нақты көрсетіледі.
Қазақта «Бір аяқ ... екі аяқ ... бар» ... ... ... ... ... көңілдендіріп еркінсітеді. Ғалымдардың
зерттеуінше қай халықтың болмасын ... бір ... ... ... сусыны болады. Бір халықтың сусыны екінші
халыққа ... ... апат ... ... ... көп ... ... шарапқа тойғызып, шарап ішуге ... ... ... тап ... мас болып азғындауына әкелді. Көне
гректерде «скифтей мас болу» деген ... ... ... төзе ... маскүнемдікке салынуы деген сөз. Осы орайда түркі-моңғол халықтары
этнографиясының маманы Л.П.Потаповтың айтқан сөзі еске ... ... ... ... ... ... бір себебі –
алкогольдік сұранысын қанағаттандырып келе ... ... ... ... ... ... қазы шайнаған.
Қымызын судай сапырған,
Оны ішкен соң мас болып,
Аюдайын ақырған, [13.46 б.] – ... ақын өз ... ... ... ... ... ... қандай
күйге түсіретінін ашық айтады.
Мешкейлер жарысынан кейінгі тамашалардың бірі – бәс ... ... ... ішу. ... Екі адам бір ... ... де, уақытын
белгілеп, мысалы түске дейін бе, кешке ... бе бір ... ... ... ... ішіп ... ... де бір адам құйып береді. Ішкен
тостағандарын санай ... қай адам ... ... яғни іше ... қалса,
сол адам жеңілді деп есептеледі. Қазіргі кезде ... ... ... етіп ... ... ... өткізіп жүр. [CLX.]
Қымыз тойына бабы келіскен жақсы қымыздарымен қатар, күшті қымыздарын
да әкеледі. Қымыз ... ... ... масаяды. «Бесті асаудай тулап»
[CLXXII.] деген ... мас ... ... ... ... ... ең күшті
– деп есептеледі. «Ебелектің қымызынан екі рет ішсең есіңнен ... ... ... қалған[CLXXI.]
Қаппен жүгіру (адамдар қапқа түсіп, белдерін байлап, секіріп жарысады),
айраннан ақша шығару (айран толған ... ... ... ... ... тістеп шығарады, бет-аузы түгел аппақ болады. – А.Т.),
т.б. мұндай ойындардың бәрін көрермендерді ... ... үшін ... ... ... деуге болады.
Қымызмұрындықта ақсақалдар, рубасылар үй-үйге кіріп, қымыз ішумен қатар
сабаларға (қымыз құятын ыдыстарға) баға берген. ... ... ... ... ... тостағандарды бір-бірінен асырып, әдемілеп
жасаған. Атақты адамдардың, бидің, батырдың сабасынан, шарасынан қымыз ... ... ... ... ... ертеден келе жатқан өзіндік рәсімі ... ... әсем ... ... епті ... ... келтіріп, құйып беріп отырады. Сол қолына тостағанды, оң қолына
ожауды ... ... ... ... ... шетін ала құяды,
тостағанды бір елідей толтырмай, ернеу ... да, ... ... ... ... ... оң ... ұстайды.
Қымыз ішу салты әлі толық зерттеліп ... жоқ. ...... ... ... ... батасы беріледі. Бата аяқталған соң, сыйлы
қонақ үй ... ... ... ... үй иесі ... ... қонақ
екеуі түйістіріп барып іше бастайды. Қымыз ішіп отырған кезде кіріп келген
адамға, яки сәлем беруі мен болмысы ұнап ... өз ... ... ... Ол адам сол ... яки ... ... барып, өз қолымен қос
қолдап алып, түгелдей ... ішсе де, ... ішсе де, ... ... ... қос қолдап иесіне қайтарады да, тиісті орнына отырады.
Мұндай үлкеннің пейілі түскен ... ... ... ... [ІІ( Қымыз
тойының ерекшелігі сол – бұрынғы кезде ру, ел ... аса ... ... ... арнап қымызмұрындық жасап, ат бәйгесін өткізіп ... ... ... ... ел ... ... бір ... мейрамға қарағанда, қазақтың қонақжайлылық рәсімімен белгілі
бір оқиғаларға байланысты орындала ... ... ... ... ... ... қымызмұрындық беріп қарсы алу – қонақжайлық
салтының бір белгісі.
Күзде қазан айының басында биелерді ағытып, құлындарды ... ... ... ... мөлдіретер) тілеуі өтеді. Мал сойылып, бата айтылады.
Мұнда да қымыздың ақырын ... ... ... ... ... қымыздың басы мен аяғын әйелдердің ішуі – ұрпақ әкелушіге
деген құрметтен туындайтынын көреміз.
Қазақ ауыз әдебиетінде ... ... яғни ... жаратушысын Жылқышы
ата, болмаса Қамбар ата, көбінесе екеуін қосып, Жылқышы ата – ... ... ... мал ... қарағанда (Ойсылқара – түйе, Шопан ата – қой,
Шекшек ата – ешкі), қазақ пантеонында Жылқышы ата – ... ... ... мал ... тек төрт ... жеке ... ... ғана айтылса,
Қамбар тек жылқының жаратушысы ғана емес. Мысалы:
Жол иесі, Қамбар-ау!
Жер иесі, ... ... ... айтылып тұрғандай, жолдың да, жердің де иесі Қамбар
екені көрінеді.
Қысылған жерде дем ... ... ...... ... ... [6, ... батыр Қызылбастың ханы Қазанның орталық қаласы Қазанға қол
жиып, жорыққа ... ... ... ... бата ... иесі ... иесі ... өзің қолдасаң,
Қолдамайтын кім бар-ай! [6, 85-6.]
немесе:
Жылқышы ата – Қамбар,
Жарылқайтын өзіңнен кім бар,
Шірендіріп жатқыз, көсілдіріп
тұрғыз.
Жаз жайлауын жаусыз ет,
Дүниеде ... ... ұлды ... май ... сақта, жаладан сақта,
Қауіптен сақта, қатерден сақта,
Ашыққан бөріден сақта,
Аузы қанды ұрыдан сақта,
Дос болып, қас болғаннан сақта!
Шыққан тауын биік ет,
Кімді ... ... ет! ... тойы – қымызмұрындықта да бірінші тілеу Қамбар атадан басталады:
Жылқышы ата Қамбар,
Бала-шағаң аман болсын,
Әр тілеуіңді құдай оңғар!
Биең көп болсын,
Аллаху ... ... ... ... ... ... ... сай жанама
дәстүрлер енгізіле бастады. Соның бірі қымызға тағайындалған жүлделер
мынадай атаулармен беріледі: «ата қымыз», «мырза қымыз», «бал қымыз»,
«мейіз ... ... ... «уыз ... «сән ... «ән қымыз»
(Қараңыз: «Ана тілі» газеті, 1190, №23).
Кейде Жылқышы ата – Қамбар өз үйірін ... ... ... ата – ... ... ... екен,
Құлындатып көбейткен байлығы екен.
Ел аузындағы аңыздарға қарағанда, алғаш адам баласы биені сауып, сүтін
қайнатып, құрт-ірімшік жасамақшы болады. Оларынан ... ... ... – ата бие сүтінен қымыз ашытып, сөйтіп халыққа ... ... ... – ата ... ... ... гөрі нақты мәдени ... ... ... фактілерге зер салсақ, Қамбар мәртебесі ... ... ... өте ... жол иесі де, жер иесі де, ... ... әулие де, толғатқан әйелге өмірге ұл әкелдірген де, ... ... ... – атаға бұлайша табыну – ... ... ... ... ... ... ... маңызында болса керек.
Тіпті қарапайым өмірде де қазақ қоғамында сиыршы, қойшы, ... ... ... ... ... ал жылқышы үй иесі баймен ... ... ... өмірдің барлық салаларына қатысады. Ол – ол ма, жылқыларын жұттан,
жаудан, тағы басқа қауіп-қатерден алып ... ... ... ... ... ... ... Алтынтөбе деген жерде Қамбарата
деген жер ... ... ... ... ... мешіті бар, өзен
бойымен өрлегенде жағада жылқының басына ... ... кара тас ... ... ... ... Тау бөктерінде ... ... ... ағаш бар. ... емес мәліметтерге қарағанда, ертеде бір
үлкен тасқын болып, байдың жылқысын су ... ... ... ұқсас тас
бейнесі, сол байдың жылқыларының айғырының басы-мыс. Малға ... ... ... ... ... ... айналдырып емдейді екен. (ХХХІХ.(
Сонымен қатар оңтүстік қазақтары ... ... деп ... ... мекеніндегі ескі қорымды «Қарақасқа атты Қамбар батырдыкі» деп айтады.
Көпке дейін Қамбаратаға байланысты әулиелі ... ... емес еді. ... ... қорымы, Ақтөбе облысындағы Ойсылқара, Ташкент
маңындағы Зеңгібаба ғалымдарға ертеден мәлім.
Енді Қамбарата ... ... ... ... ... ... ... өзге тіл топтарын былай ... ... ... ... ... ... бұл ... кездеспейді. [8, 160-6.]
Қамбар сөзіне жақын тұлғалық және мағыналық сөзді тек парсы ... ... ... 1) ... еркек мал; 2) ұрпақ тудырушы (мал
тұрғысында) болса, «һәмәвари» ... ... сөз ... ... тұқым беруші (мал шаруашылығын-да) ұғымын меншіктейді. Және осы
парсы тіліндегі һәмәваранің түсінігін үнемі, ылғи да, қаймықпай, өзгермей
мағынасында оқимыз. Көлденең ... осы бір ... ... ... ... ... үйірінің тұрақты да, үнемі тұқым беріп, оның
көбейіп, өсіп-өнуіне себепші айғыр атауын иеленген еркегі екендігін ... ... [8, ... ... оның өнім ... ата, парсыша айтсақ – Қамбарата атағын
алуға мүмкіндігі заңды.
Жылқы пірін қазақ сонымен қатар синонимдік ... ... ата ... ... ... түсіндірме сөздігінде» Жылқышы атаны – жылқы малының
пірі деп жазған. [5, 288-6.] Қазақта Жылқышы ата – ... деп, ... ... ... әдетке айналған.
Жылқы пірін қазақтан өзге мал баққан қырғыздарда – Қамбарата десе,
сондай-ақ жылқы ... ең ... ... ... да ... атауын
меншіктейді екен. [8, 160-6.]
Өзбектер мен түрікмендерде жылқы пірін Дулдул баба деп атау ... [9, 272-6.]. ... ... ... араб ... ... ... буынды «дул» болған [8, 158-6.]. Сондай-ақ ол аңызға айналған
ертегілердегі ... және ... атқа ... Ислам дінінің
ықпалында ол Халифа Әлидің астындағы атының атауынан шыққан. [8, ... ... ... ... ... туралы тілдің мәдени философиясын
зерттеуші Е.М. Абақан өз еңбегінде былай келтірген: Евразиялық прототілінде
қам-қом-кон-ким, кем-қаб-қыб, яғни ел-қауым, шеңбер түбірлерінің ... ... ... контекске негізделуі туралы айтқан едік.
Кемер сөзінен мағыналық және тұлғалық жағынан жақын ... ... ... мол. Айталық, қам сөзінің негізгі мағынасы – қозғалыс, шеңбер ел,
қауым, орта, қасиетті, күшті, батыр, қазына, ... ... т.б. ... білдіреді. Бұл сөз жер-су, тайпа атауларында да сақталған. Көне
түркі тіліндегі қамұқ сөзі – бүкіл, ... ... ... ... пірі ... Қазақтың кемпірқосағы – Қамбар қосағы, яғни ... ... ... ... қам ... ... дөңгелек, көк, бүтін [1, 167-168-
6.]. Осы тұжырымдарды ... ала ... Е.Д. ... ... ... қам ... ... бақсы ойынын атайды десе [11,
145-6.], ал әлем халықтарының мифтері энциклопедиясында қам термині ... ... деп ... [7, ... жазған «Хамоварга шарабын ішуші» сақтар – «қымыз ішушілер» ... ... бар. Ал ... ... ... ... Б.Уахатов қазақта қарақұрт, жылан, шаян, бүйінің уын ... ... ... бүйі ... иесі, Қамбар, шық!
Қамбар болсаң, қалмай шық!
Тас төбеден таймай шық!
Май табаннан талмай ... – деп ... ... мұндағы Қамбар
ескіліктегі бақсылардың иесі, атасы, құдайы, пірі деген. [12, 53-6.]
Сонымен авторлардың мәліметі бойынша, қам сөзі ... ... ... ... ... қозғалыс, шеңбер, қасиетті, молшылық, т.б. Қамбар
бақсылардың пірі ... ... ... ... тұжырым айтуға болады.
Көне мифологияға сүйене отырып, жылқы ең бірінші Тәңірінің сүйген түлігіне
айналып, пір ... ... ... ... пірі ... ... ... айналып, негізгі рөлді атқарған. Адам болмысының ... ... ... ... оған сол ... ... ... осылар тақылеттес
құдайға, тарихи даму барысында құдай рөлін адам өзі иеленіп, сол ... ... ... орнына бақсы, яғни шаманизм идеясының дамыған дәуірінде
дүниеге келіп, жылқы оның ... ... ... да, Қамбар жылқы
түлігінің пірі рөлін атқарған.
Қорыта айтқанда, қазақтың исламға дейінгі пантеонында ... ... пірі ... ... ... тұрмыста жылқыға табынған елдің
санасында, барлық жаратушылардан, аруақ, ... ... ... ... ... Қазіргі таңда егеменді елімізде Наурыз,
Құрбан айт, т.с.с. мейрамдардың қатарында қымызмұрындық, әр ... ... ... ... ... де тойлануы керек. Қымызмұрындықтың
Германиядағы сыра, ... ... ... ... ...... несі кем. Қымыз – тәнімізге сіңбей, жанымызға жараспай қазақ
қазақ болмайды.

Пән: Ауыл шаруашылығы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 12 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бәйге8 бет
Қазақ жылқысының көне замандардағы тарихы397 бет
Биені қымыз өндіру кезінде азықтандыру21 бет
Техникалық препарат құрамындағы қымыздық қышқылдың мөлшерін потенциометриялық анықтау20 бет
Қымыз15 бет
Қымыз дайындау технологиясы, гигиенасы және вет.сан. сараптау 6 бет
Қымыз құюға арналған ыдыстар7 бет
Қымыз өндіру технологиясында қолданатын ашытқы құрамын меңгеру. Ірімшік технологиясын меңгеру4 бет
Қымыз,шұбат өндіру технологиясы, санитариясы және ветсансараптау7 бет
Қымызды ашытқандағы сүттін құрам бөліктерінде болатын өзгерістер53 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь