Қожа ахмет иассауи хикметтерінің орыс тіліне аударылу мәселелері

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

1 Қ.А. Иассауидің өмірі мен шығармашылығының зерттелуі ... ... ... ... ... ... 7

2 «Диуани Хикметтегі» діни терминдердің орыс тіліне
аударылуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 25

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
Қожа Ахмет есімі мұсылман Түркі әлемінде жоғары адамгершіліктің, өнегеліліктің рәмізімен теңестіріліп қатар айтылады. Әулиелердің ұлығы, машайықтардың көсемі Хазіреті Сұлтан Қожа Ахмет Иассауи бабамыз Хақиқат жолында адам рухының кәмелеттігінің үлгісін көрсетіп, артындағы жамағатқа «ақиқат тереңінен сүзілген дүр һәм гауһар» сөздерін өлмес мұра етіп қалдырған. Әзірет Сұлтанның бұл мұрасы ғасырлар бойы «халықтың рухына азық, иманына қазық болған» имандылық ғибраты мол рухани қазына.
ХІІ ғасырда өмір сүріп, бүкіл ғұмырын Алланың ақ жолына арнаған ақынның «Диуани хикмет» кітабы Құран кәрімнің мағынасын терең жырлаған салмақты дүние. Ежелгі орта ғасырдың мұрасы «Диуани хикмет» оғыз-қыпшақ және басқа да түркі тайпаларының арасында ауызша тараған. Тек ХҮ-ХҮІ ғасырлардан бастап қана жазбаша түрде тарай бастады. ХІХ ғасырда Қазан, Стамбұл, Ташкент қалаларында кітап болып басылып шықты. Бұл киелі еңбек Алланың бірлігін, Мұхаммедтің (с.ғ.с.) хақтығын бүкіл түркі жұртына, барша адамзат қауымына жеріне жеткізе әр қырынан толғап, нақтылы түсіндіре алуымен аса құнды да бағалы. «Диуани Хикмет» – ислам дінінің рухани мәйегін түркі халықтарына жеткізген рухани асыл мұра болуымен қатар, ұлы ұстаздың танымы мен тағлымынан дерек берер аса құнды ғылыми жадығат. Туындының ғылымға белгілі ең көне қолжазбасы ХҮІІ ғасырға тән деп есептеледі, яғни, бұл жазылған мерзімнен 500 жыл кейінгі уақытта сан рет көшіріліп, талай өзгеріске ұшыраған, сопы ақын жолын жалғастырушы талай шәкірттердің қолтаңбасы қалған нұсқа.
Араб халифатынан шеткері орналасқандығына қарамастан Иассауи туып өскен аймақ түркі мәдениетінің негізгі ошағына айналды. Оның рухани дүниетанымдық көзқарасы және құрған сопылық қауымдастығының бағытын зерттеудің маңыздылығы күн санап, уақыт өткен сайын артып келеді. Ақынның әлденеше ғасыр бойы әдебиетімізге тигізген игі әсері әлі тұтас қарастырылып үлгерген жоқ. Шығармаларын іріктеп, жаңаша қайта бағалап, ішкі мән-маңызына барынша тереңдей еніп, табиғатын әр қырынан ашып беру қажеттігі бүгінгі әдебиеттану ғылымының алдына өткір де зәру мәселе болып қойылып отыр.
Үш ғасырдан астам уақыт бойы ғылым сопылық жолды зерттеумен келеді. И.Гольдциер, Ф.Майер, М.Е. Массон, В.Гордлевский, В.В. Бартольд, Ж.С.Тримингэм, П.Цветков, Е.Бертельс, Идрис Шах, Н.К.Зейбек, К.Ераслан, Н.Тосун сынды т.б. белгілі шет ел ғалымдарының, Мәшһүр Жүсіп Көпеев, Х.Сүйіншәлиев, К.Х.Тәжікова, Н.Келімбетов, Р.Бердібаев, М.Жармұхамедұлы, Б.Бабажанов, Ә.Нысанбаев, Ә.Дербісәлиев, М.Шафиғовтардың зерттеп, қалам тартып жүргендеріне қарамастан, бұл саланың әлі де болса өзіндік құпия-сыры толық ашылмай келеді.
1. Дәуітұлы С. Қожа Ахмет дәстүрі қазақ әдебиетінде. Филология ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған автореферат. – Алматы, 199. – 5 б.
2. Ахметбек А. Қожа Ахмет Иассауи. – Алматы: Санат, 1998. – 26 б.
3. Мейірманов А.Д. Қожа Ахмет Яссауидің имандылық ғибраты // Түркістанның 1500 жылдығына арналған ғылыми-теориялық конференция материалдары. Түркістан: 2000. – 115 б.
4. Малдыбеков Ө. Қ.А. Яссауи сопылық ілімнің қалыптасуы // Түркістанның 1500 жылдығына арналған ғылыми-теориялық конференция материалдары. Түркістан: 2000. – 121 б.
5. Пылев А.И. Ходжа Ахмад Ясави: суфийский поэт, его эпоха и творчество. – Алматы, Атамура: 1997. С. 120.
6. Қыдыр Т. Қожа Ахмет Иасауи: мажаз бен хақиқат сыры // «Иасауи жолы» журналы № 2 (1) 2005. – 30 б.
7. Көпрүлү Ф. Қожа Ахмет Иасауи // «Иасауи жолы» журналы № 2 (1) 2005. – 72 б.
8. Алтынсарин Ы. Мұсылманшылықтың белгісі. –Алматы, 1991. –22 б.
9. Яман А. Иасауи мәдениетінің түрік дүниесінде алатын орны мен маңызы // «Иасауи жолы» журналы № 1, 2004. – 63 б.
10. Нысанбаев Ә. Қожа Ахмет Иассауи дүниетанымындағы адам проблемасы // Түркістанның 1500 жылдығына арналған ғылыми-теориялық конференция материалдары. Түркістан: 2000. – 43 б.
11. Есім.Ғ. Иассауи дүниетанымы // «Иасауи жолы» журналы № 2 (2) 2005. – 75 б.
12. Абайдың қарасөздері. – Алматы,
13. Қожа Ахмет Иассауи. Диуани хикмет. – Алматы, 2002. – 272 б.
14. Бертельс Е.Э. Суфизм и суфийская литература. М., 1965. – 43 б.
15. Кенжетай Д. Иассауи хикметі – дін және ұлтаралық татулықтың кені // «Иасауи жолы» журналы № 4 (2) 2005. –5 б.
16. Абай. Екі томдық шығармалар жинағы. Т.1. Алматы: Ғылым, 1977. – 122 б.
17. Құдайбердіұлы Ш. Шығармалары. – Алматы: Жазушы, 1988. –560 б.
18. Хикметтер Алматы: Дайк-Пресс, 2000. – 201 б.
19. Қабан жырау. Тіл алсаңдар, шырағым. – Алматы: Берен, 1993. – 12 б.
20. Зар заман // Шортанбай. Алматы: Жалын, 1993. – 173 б.
21. Зейбек Н.К. Яссауи жолы. Ауд. Кенжетай Д.Т. –Анакара, «Отау». 1998. – 33 б.
22. Құсайынов Ш.
23. Жандарбеков З. Яссауийа-нақшбанийа арасындағы қарама-қайшылықтың Қазақ хандығына әсері // Түркістанның 1500 жылдығына арналған ғылыми-теориялық конференция материалдары. Түркістан: 2000. – 154 б.
24. Көпрұлы М.Ф. Яссауи танымы мен тағлымы. Шымкент, 1999. – 226 б.
25. Фролова О.Б. Поэтическая лексика арабской лирики – Л ., 1995. С. 98
26. Есембеков Т., Әбдірәсілқызы А. Ежелгі әдеби мәтіндерді қазақ тіліне аудару мәселелері // Аударма теориясы мен тәжірибесінің және салыстырмалы әдебиеттанудың өзекті мәселелері республикалық ғылыми-теориялық конференция материалдары. – Алматы, 2006. – 36 б.
27. Ходжа Ахмет Яссави. Хикметы. Перев.Сагындыковой Н.Ж. –Алматы, 2000г.
28. Р.Сыздықова. Иассауи хикметтерінің тілі // «Иасауи жолы» журналы
№ 2 (2) 2005. - 303 -304 б.
29. Боровков А.К. Очерки по истории узбекского языка // Советское востоковедение. – М., Ленинград 1948.
30. Егемен Қазақстан 28.02.2007 – 9 б.
        
        әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті
ӘМІРЖАНОВА ЖАНАР ЕРЖАНҚЫЗЫ
ҚОЖА АХМЕТ ИАССАУИ ХИКМЕТТЕРІНІҢ ОРЫС ТІЛІНЕ
АУДАРЫЛУ МӘСЕЛЕЛЕРІ
Әдеби шығармашылық және көркем аударма теориясы кафедрасы
Ғылыми жетекшісі:
филология ... ... ... ... ... ... 3
1 Қ.А. ... өмірі мен ... ... 7
2 ... Хикметтегі» діни терминдердің орыс тіліне
аударылуы
............................................................................
.............................. 25
ҚОРЫТЫНДЫ
............................................................................
.........................
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ... ... ... ... ... ... ... адамгершіліктің,
өнегеліліктің рәмізімен теңестіріліп қатар айтылады. ... ... ... ... ... Қожа Ахмет Иассауи бабамыз Хақиқат
жолында адам рухының кәмелеттігінің үлгісін ... ... ... ... сүзілген дүр һәм гауһар» ... ... мұра ... ... Сұлтанның бұл мұрасы ғасырлар бойы «халықтың рухына азық,
иманына қазық болған» имандылық ғибраты мол рухани ... ... өмір ... ... ... ... ақ ... арнаған ақынның
«Диуани хикмет» кітабы Құран кәрімнің мағынасын терең ... ... ... орта ... мұрасы «Диуани хикмет» оғыз-қыпшақ және ... ... ... ... ... ... Тек ... ғасырлардан
бастап қана жазбаша түрде тарай бастады. ХІХ ... ... ... қалаларында кітап болып басылып шықты. Бұл киелі еңбек Алланың
бірлігін, Мұхаммедтің ... ... ... ... жұртына, барша адамзат
қауымына жеріне жеткізе әр ... ... ... ... алуымен аса
құнды да бағалы. «Диуани Хикмет» – ислам дінінің рухани ... ... ... ... асыл мұра ... ... ұлы ұстаздың танымы
мен тағлымынан дерек берер аса құнды ғылыми жадығат. ... ... ең көне ... ХҮІІ ... тән деп ... ... ... мерзімнен 500 жыл кейінгі ... сан рет ... ... ... сопы ақын ... жалғастырушы талай шәкірттердің
қолтаңбасы қалған нұсқа.
Араб халифатынан шеткері орналасқандығына қарамастан ... туып ... ... ... ... ... ... Оның рухани дүниетанымдық
көзқарасы және құрған ... ... ... ... күн ... ... ... сайын артып келеді. Ақынның әлденеше
ғасыр бойы әдебиетімізге тигізген игі әсері әлі ... ... ... ... іріктеп, жаңаша қайта бағалап, ішкі мән-маңызына барынша
тереңдей еніп, табиғатын әр қырынан ашып беру қажеттігі ... ... ... ... де зәру ... болып қойылып отыр.
Үш ғасырдан астам уақыт бойы ғылым ... ... ... ... Ф.Майер, М.Е. ... ... В.В. ... П.Цветков, Е.Бертельс, Идрис Шах, ... ... ... т.б. ... шет ел ғалымдарының, Мәшһүр Жүсіп ... ... ... ... ... ... ... М.Шафиғовтардың зерттеп, қалам
тартып жүргендеріне қарамастан, бұл саланың әлі де болса өзіндік құпия-сыры
толық ашылмай ... ... ... қауымдастықтар қарастырылған
сияқты, дегенмен шығыстанушы ғалымдардың сопылық жайында, оның шығу ... өсуі ... ... ... жөнінде қаншама еңбектер
жазылды, соның ішінде Қожа Ахмет Иассауидің де ... ... ... терең зерттелмесе де айтылып, аталып ... ... мен ... ... ... мен ... арқау болып,
отандық және шет елдік ғалымдардың зерттеу нысанасына алынған болатын.
Бірақ ... ... ... ... ... ... ... ілім қарапайым оқырмандар үшін ғана емес сол саламен айналысушылар
үшін де құпия ... ... ... ... не? ... мынада. «Диуани
хикметтің» тілі қай түрік ... ... ... ... пікірге келе
алмай отырған мәселелерінің бірі осы. Бұл – бір. ... ... ... ... ең көне ... ... өмір сүрген кезеңнен бірнеше
жүз жыл кейінгі кезеңге тән болуы. Қаралған нұсқалардың ең ... ... ... ... ... тілі жайында туындаған көптеген
сұрақтарды жауапсыз ... ... ... хикмет» нұсқаларының
мазмұн жағынан да көптеген айырмашылықтарының болуы. ... ... ... ... ... ... ... тілінде сөйлейтін орталықтарда
оқылып, басылуы ... ... ... әсер ... ... мамандар
тарапынан хикметтер тілінің өзбекше бұрмаланғандығы, Қоқан диалектісінде
жазылғандығы, аралас әдеби қыпшақ-оғыз тілінде жазылғандығы немесе оғыз ... ... ... ... ... ... әртүрлі
пікірлердің пайда болуына себеп болған. Иассауидің өмірі мен ... ... ... ... ... қателіктердің бірі –
хикметтерді әркімнің өз жағына ... ... ... ... ... бірі ... ... жай-күйіне байланысты туындаса, біздің қарастырғалы отырған
мәселеміз – Иассауи мұрасының қазақ тілінен орыс тіліне ... ... ... ... мәселе хикметтердің аударылуы хақында болмақ.
Хикметтердің аудармасы жайлы сөз еткенде ескерілуі тиіс мынадай жайт ... ... ... күні ... ... ... бағытын таппаған еді.
Деректері тапшы салаға ... ...... ... ... сопылық
дүниетанымға қатысты ұғымдар мен ұстанымдар деректер тапшы болған ... ... ... ... ... бүгінде көз жеткізіп отырмыз. Сол аударма барысында
жіберілген қателіктер күні бүгінге ... ... ... баға ... болуда.
Сонымен, орыс тілді оқырмандар мен ... ... ... ...... ... орыс тіліндегі
аудармалары. Олай болса, сол орыс тіліндегі аудармалар қай ... ... ... ... ... еңбегіміздің басты ұстанымы етіп алып
отырмыз. Алдағы тарауда сол ... ... ... өтпекпіз.
Әулиелердің ішінде төрткүл дүниеге аты тараған, еңбегі әйгілі болған
Қожа Ахмет Иассауи «адам ... адал ... ... ... кішіні
құрмет етуге, әке мен шешені, туған-туысты қадірлеуге, әсіресе, ... ... хақ» деп ... ... баса айта ... ... имандылыққа үндеу арқылы мұсылманшылықтың шынайы жолын нұсқайды»
/1, 5/.
Әзірет Иассауидің ел ... ... ... ... ... ... бүкіл
түркі елдерінің ақындары қабылдап, ... ... ... ... жұртының дүниетанымында өшпес із қалдырған ғұлама ақынның
көзқарастары оның алдында дүниеге келген Әбу ... ... Әбу ... Сина және ... ... Жүсіп Баласағұн, Махмұт ... ... ... мәлім. Иассауи мектебінің сопылық
қауымдастықтары Қазақстан аймағында кең таралған. Оның ... ... өз ... ... кезеңдерде өмір сүрген Асан қайғыдан ... ... ... ... шығармашылығынан көрініс алғаны айқын
аңғарылады. Сондықтан да Ахмет Иассауидің ... ... ... оның ... ... ... бағытын зерттеудің маңыздылығы
уақыт өткен сайын күн санап артып келеді.
Ғұлама ақынның дүниетанымы, ... ... ... ... мен сопылық мектептерінде қалыптасты. Ислам мәдениеті мен
ғылымының дәстүрлі орталығына айналған ... ... ... шегіп, онда
сопылық ілімнің негізін танып-білген Иассауи ... ... ... ... Арыстан-Бап пен Жүсіп Хамаданидің ... ... ... ... ... өз ... қауымдастығының
іргетасын қалады. «Мұнда ол Хамадани мектебінен танымал болған Халладж, Әбу
Ханифа, ... ... ... ... ... ... түркілік мазһабты жүйелейді. …Сөйтіп, оның ұзақ ... ... ... ... ... ... (үйірме) құрылды. Бұл
халқа суфизмнің жаңа тармағы ... ... ... ... ... ... (түркі машайыхтарының дәстүрлерінің жолы) мектебінің бастауы болды»
/2, 26/.
Оның тәлім-тәрбиесі, ортасы ... діні ... ... ... ... ... идеялар негізінде қалыптасты. Иассауи
үшін Алла сөзін, Хақ жолын дәріптеу үлкен парыз ретінде танылды. ... ... ... ... ... ... Хақ ... бастар
бағытты көрсетіп, насихат жүргізуді ... ... ... ... ... Иассауи өзінің Хақ жолын уағыздау ... ... ... іс-әрекеттерге көбірек көңіл бөлген. Пайғамбар жасына келгенде
бар дүние-мүлкін кедей-кепшіктерге ... ... ... ... күн ... ... бел байлайды. Сөйтіп, «Өлмес бұрын жан
бермектің ... ... (19-х) деп ... бір ... негіздей
түседі. Тұла бойы жаратушыға деген махаббатқа тұнған, асыл ... бұл ... ... тереңіне бойлаған әрбір шәкірт қисапсыз
кеніштен бір ... ... ... азық ... хақ. ... ... лас, ақылымыз өз жанымызға қас болған мына заманда ... тот ... асыл ... бір ... жақындай түссек
түйсінеміз. Сәл ынтамен ... ... ... иманымызды, айладан аспай
қалған ақылымызды, қамсыз ... ... ... ... ... ... ... адам ұлы ұстаздың шексіз махаббатына,
риясыз ықыласына таң қалып, рухани бұлақтан ... ... ... ... ... ... шуақ табады. Оқыған сайын өзінің талдай
бойындағы таудай менмедігін ... ... ... Алланың фазылынан
үміт етіп, кешірім тілейді. Адам баласына ... ... ... ... ... ... дертін өз жан ауруындай
сезінген, үмбет қайғысымен қам-қасірет шеккен, азабын ... емін ... ... ... бүгінгі ұрпақ жете алса деген тілек басым.
Пайғамбарымыз Мұхаммед (с.ғ.с): «Адам жүрегі ... ... ... Оған ... өте ... ... мәндісін бере біліңіздер»,
- деген екен. Ал сол даналыққа бүгінгі рухани дерті асқынған ... ... ... «Түркі халықтарының мұсылмандыққа мойынсұнып, имандылыққа
келіп, адамдардың рухани кәмелеттікке жетіп, қоғамның ... ... оның ... ... ... зор ... белгілі» /3,
115/. Хикметтер діни-сопылық ескерткіш қана емес, «Құран сырларынан ... ... ... халықты, елді адалдыққа, шыншылдыққа,
бірлікке, ұстамдылыққа шақырған түркі тілдес халықтардың ортақ мұрасы.
Иассауи дүниетанымы адамды ішкі еркіндікке ... ар ... Олай ... ... ... ... ... пақыр
кедейлігіне ем болары да осы дана бабамыздың имандылық ғибратынан ... ... ... ... ... МЕН ... ЗЕРТТЕЛУІ
Шейхтың толық аты-жөні – Құл Қожа Ахмет ибн Ибрагим ибн ... ... ... Ахмедке «қожа» есімінің берілуінің өзі екіұшты қаралады.
Кейбір зерттеушілер Ахмедке «қожа» есімін ... ... ... ... ... сопылық бауырластықтары берген десе,
енді бірі Қожа Ахмет Иассауи шежіре ... қожа ... ... оны «Қожа Ахмет» деп атаған деген пікір айтады. Шығыс әлемінде
Иассауи есімі ... ... ... өмірі мен шығармашылығы жайлы дерек
көздері әлі де болса ... ... ... ... ... өмір
сүрген жылдарының өзі даулы. Әр зерттеуші ... ... ... ... ... ... өскен ортасы туралы мәліметтерден, яғни ... ... ... пен ... ... өңделген «Насаб-Нама» және
«Рисаласынан» ойшылдың ХІ ғасырдың аяғы мен ХІІ ғасырдың басында ... ... - деп ... ғалым Ө.Малдыбеков /4, 121/.
Иассауидің тарихи тұлғасын айғақтайтын деректер өте аз және өмірі аңыз-
әпсаналармен араласып ... ... ... ... ... де ... бір ... қабылдау мүмкін емес. Бұл жайлы
иассауитанушы ғалым А.И.Пылев та ... деп ... ... ... жизнь
того или иного представителя суфизма (поэта или просто ... ... ... ... ... ... ... от легенд и преданий, распространявшихся последователями шейха ... ... ... ... его ... Эта же ... ... и при
рассмотрении биографии Ахмада Ясави» /5, 28/.
Әзіреті Сұлтан Қожа Ахмет Иассауи (р.а.) ХІ ғасырдың екінші ... ... ... ... ... ... ... Сайрам
қаласында дүниеге келген. Исфиджап немесе Ақшақар деп те аталған бұл қала
ол кезде Ислам мәдениетінің маңызды орталығы ... ... ... ... ... ... 7 ... әкесінен айрылып, әпкесімен бірге Ясы
(Түркістан) қаласына келіп ... Оғыз ... ... ... бұл ... ... ... ұстанған Арыстан Баба деген
танымал түрік шейхы бар еді. Алғашқы білімін осы ... сол ... ... ... ... ... орталығы Бұхараға барды. Мұнда
сол дәуірдің алдыңғы қатарлы үлкен ғалымы әрі ... бірі ... ... ... ... ... бірге көптеген жерлерге барды
(осы жерде де ғалымдар пікірі екіге бөлінеді. Жүсіп ... ХІ – ... ... парсылық түрінің негіз алып, дамуына ... ... Ол ... ілімін жетілдіруде елеулі жетістіктерге ... өз ... ... ... ... ... атақты сопылар, әсіресе,
парсылық суфизімнің силсилласын ... ... ... ... ... ... ... мазхабтары осы мектептен бастау алып,
негізі қаланған. Төрәлі Қыдыр «Қожа Ахмет Иасауи: мажаз бен ... ... ... ... бин ... ... «Әнисит-толибин уәъдутус-
соликин» атты мақаласына сілтеме жасай отырып: «Жүсіп Хамаданидің ... ... ... Қожа ... ... Қожа Хасан Андақи, Қожа Ахмет
Иасауи және Әбдіхалық Ғиждуани» деп көрсетеді /6, 30/.
Атақты ... ... ... ... ... ... өз өмір ... көрсетіп өтеді:
Мен жиырма сегіз жаста ғашық болдым…(16-х)
Отыз үште сақы ... мей ... ... ... ... дана болдым…(17-х)
Отыз бесте мешіт кіріп дәурен сүрдім…(17-х)
Отыз алты жаста болдым сақып кемел…(17-х)
Бұл хихмет ... біз ... ... ... белгілі
мақамдарды игеріп, «ғашық», «сақы», ... ... ... сияқты
лауазымдарды меңгеріп, сопылық оқудағы өсіп жетілу дәрежесін көреміз.
Сонымен Қожа Ахмет ... отыз алты ... ... ... болып,
Хамадани мектебінің сопылық оқуын толық тәмамдап, ұстазымен тең ... құра ... ... ... Ұлы ақын заманының көрнекті қайраткері
Әлішер Науайдың «насойиму-л-махаббатң деген мұрасында мынандай дерек ... ... ...... ... шейх-ул-машайихы…имам Юсуф
Хамаданийдің асхабы (сұхбаттасушысы)ң. Яғни, асхаб ... түрі - ... ... ... бір ... ... және ... байланысты
жеке, дербес, өзіндік мектеп не халқа (үйірме) ашуға хұқысы бар ең ... ие болу ... ... ... ... Хамадани өзінің атақ-абыройына, ұстаздық беделінің
күннен-күнге артуына қарамастан, Хақ жолы тек ел ... ... ... ... ғана ... ... қағидамен ғұмырының соңғы жылдарын
Меру (Мерв) мен Герат шаһарларының ... ... ... ... ... үлгісі ме, әлде туған жерге деген сағынышы ма, әлде ... ... ... егу ... ма, ... Қожа ... ... 1119-1120 жылдары оқуын тәмамдаған соң, Түркістанға оралады.
Сонымен ... ... сопы ... ... ... оның ... өмір сүрген ортасы, яғни жанұялық тәрбиесі, алғашқы ұстаз ықпалы
бірінші әсер етуші күш деп білеміз.
Екінші ықпал ... біз ... ... ... айналасын атар
едік. Әрбір қиын, тығырыққа ұшыраған заман ... келе өз ... ... ой ... ... келтіруі заңдылық екенін тарихтан ... ... ... де - өз ... ... ... ... кезеңде яссауийа тариқатымен қатар және бірнеше тариқаттар да пайда
болып, үстемдігін жүргізе бастайды. Олар ... ... (ІҮ ғ. ... тариқаты (ХІІІ ғ.басы), т.б. ... ... ... ... ...... билікке араластырып, халықты ... ... Өз ... ... ханы ... хан да ... ... нақшбандий тариқатына өтіп, билік жолдында біраз кедергіге ұшыраған-
тын. Кейін Өзбек ханның тұсында ... ... өз ... ... сай иассауийа қауымдастығына ... ... өмір ... ... ... ... ... білем, зерттеймін одан өз бойыма пайдалы гүл-
жаухарларды ... ... ... ең ... мына бір ... өтуі ... ол адам Иассауи терең бойлап өміріне өнеге, түп қазық ... ... ... кәрім, пайғамбар хадистерінен хабары бар жан болуы керек. Бұлай
болмай Иассауи ... ... ... ... оның ... ... ... еш мүмкін емес. Өйткені Қожа Ахмет Иассауидің қалдырып кеткен
хихметтері мен сыр сөздерінің ... ... ... мен ... ... отырып, содан нәр ала отырып жазылған еңбектер екені
айдан анық көрініп тұр. ... оның ... ... ... ... жоқ
жандар алғашында түсіне алмай қалып жатса таңданбаймыз. ... ... ... ... орай көп ... ақынның асыл мұраларын
зерттеп, оны өзге ... ... ... ... жүрген зерттеушілеріміздің
еңбектерінде де кездесіп жүр. Ислам дінінен хабары жоқ ... ... ... ... ... ... қауымды
адастыруда.
Сонымен Иассауи Ясыға қайтып оралып, өмірінің соңына дейін осы ... ... ... ... ... ... ... ұлы дүниеден ерте
озады. Иассауидің ұрапақтарымыз деп жүрген адамдар оның ... ... ... ... ... шейх ... ... ақын Ата (ХҮІ
ғ.), Әулие челеби, Қожа Хафыз Ахмет Иасауи-и Нақшбанди (ХҮІІ ғ.) ... ақын мен ... ... өздерін Иассауиден тарайтындықтарын
айтқандар да бар» /7, 72/. ... ... ... ... ... ... ... жаңғырып отырған Иассауидің шығармашылық тұлғасы
талай зерттеушілерге ой салған. Ақынның «Диуани Хикметін» ғасырлар шаңынан
арашалап, оның мазмұн-мәніне ... ... ... ... ... ... жол, оның ... Қ.А.Иассауидің өмірі мен шығармашылығы талай
зерттеушілерді қызықтырған, түрлі зерттеу еңбектері мен монографияларға да
арқау болған. Иассауидің туылған жылы ... де, ... ... ... 1166 жыл деп көрсетіп жүр. Бұл туралы ғалым А.И.Пылев ... ... лишь одна ... ... к биографии Ясави - его
смерти, 1166 год (562). Этот год согласно ... все ... Дата ... ... не ... ... /5, 30/. А.Фитрат пен М.Көпрүлү ... ХІ ... ... ... туылды деп көрсетеді. М.Көпрүлү
«Жизнь Ахмада Ясави по ... ... ... ... в ... атты тарауында сопы ақынның өмір жолын шартты түрде болса да
көрсетіп, тоқталып өткен.
Ал Хазіреті Қожа ... өз ... өмір ... (бір ... ... бес ... жеткенге дейін) агиография жанрында жазып қалдырған. 11-
хикметтің 27-жолында ... «Жүз ... ... ... ... (م ﻳ د ﺎ ﻣ ﻟ ﻻ ﻸ ﻳ ﺒ ﻡ ﻳ ﺪﺭ ﻳﻛ یﺵ ﻴ ﺑ ﻪ ...... ... игирма бешка кирдим билилмадим; Не заметил, как достиг ста двадцати
пяти лет)». Бізге тек ауыздан-ауызға ... ... ... ... әлі де ... ... ететін тұстары өте көп.
Қожа Ахмет Иассауи мен оның тариқаты туралы мәліметтер мына еңбектерде
молынан кездеседі: ... ... ... ... ... Қойлиқидың «Насабнама», Хусейн Уайз Кәшифидің ... ... ... Исфаханидың «Мехмоннамои Бухара», Сұлтан Ахмет Хазинидің
«Жауахирул әбрар ин амуажил бихар», Шейх Мұхаммед Алим ... ... ... ... ... мен шығармашылығы, сопылық жолы, кесенесі ХІХ ... бері ... ... ... түрлі бағыттағы зерттеу
мақалалары мен саяхатшылар жолжазбаларының нысанасына ... Қожа ... ... ... орыс әскерлері Түркістанды алғаннан кейін-ақ
көріне ... Ол ... ... ... ... ... мен
ондағы жазулар, кесенеде кімдердің жерленгендігі туралы, ондағы қызметшілер
туралы-тын. ... ... ... П.Ахмеровтың, В.Вселовскийдің,
В.Массонның мақалаларын жатқызуға болады. Аталмыш мақалаларда Қожа Ахметтің
рухани мұрасына ... ... ... ... ... жоқ болатын. Бірақ,
сол дәуірдің сопыларының ... ... ... ... ... ... өзге осы кезеңде жазылған мақалалар ішіндегі
құндысы К.Залеманның «Легенда про Хаким-ата» атты ... ... ... автор сопылықты жан-жақты зерттеуге ... ... ... ... ... ... ... барлығы тоқтатылып,
зерттеулер тек кесененің архитектуралық ерекшеліктеріне ойысты. Бұл кезеңде
Әзіреті Сұлтанға қатысты зерттеулер тек ... ... ... ... Ю.Петраштың «Тень средневековья» сынды т.б. шығармаларды атауға
болады. Дегенмен, мұндай ... де ... ... ... ең ... олар Қожа ... Иассауидің әлі де ұмытылмағанын
білдірсе, екіншіден, ғалымдар назарына іліккен ... ... ... ... ... Екі рет кесенеге бұзылу қаупі ... ... ... зерттеу жұмыстарын жүргізуі ғана кесенені аман алып
қалған ... ... ... сөз еткенде алдымен ауызға ілігетіні түрік
ғалымы, профессор ... ... сопы ... әр ... ... ... зерттеген. 1918 жылы зерттеу еңбегін жеке кітап етіп Стамбұлда «Түрік
әдебиетіндегі сопылықтың ... ... ... ... ... ... еңбек күні бүгінге дейін ... жол ... ... ... ретінде құнды. Жоғарыда атап өткен шығыстанушы ғалымдар,
Е.Бертельс, В.А.Гордлевский, А.К.Боровков, Г.Ф.Благова, ... ... да ... осы атақты зерттеушісінің
еңбегіне сүйенбей өте алмаған.
Бұл ретте ... ... ... ... С.Берлингем,
Н.А.Баскаков және өзбек ғалымдары Э.Р.Рүстамов, Н.М.Маллаевтарды қоса
атағанымыз жөн.
«Қожа Ахмет Иассауиді қазақша хатқа түсірген ... ... ... Жүсіп
Көпеев. Бұл кісі «Қара местің» бірнеше ... оның ... ... ... /2, ... шыққан тұңғыш ағартушы Ыбырай Алтынсарин атамыз Иассауиге
ағартушылық тұрғыдан берген ... ... ... ... ұлықтар төртеу: имам Ағзам, имам Мәлік, имам Шафиғ, имам бну
Ханбал Ясауи. Бұл ... ... ... ... ... ... ... - деген екен /8, 22/.
Ал Мәшһүр Жүсіп ... ... ... ... туралы тараған аңыз-
әңгімелерді ел аузынан ... ... ... ... ... бабамызды
дін уағыздаушы сопы ретінде танып, шығармаларын зерттемек түгілі, ... өзі бір ... ... Осылайша Иассауитану біраз уақытқа дейін
шаңға көміліп ... Сол ... ... ... байланысты Міржақып
Дулатов, Жүсіпбек Аймауытов сияқты қайраткерлер ақын шығармашылығына
біржақты баға ... ғана ... ... болды.
Бұл «үнсіздікті» тек 1967 жылы ғалым Ханғали Сүйіншәлиев ... діни ... ... ... өте ... ақын ... ... – «Иассауи Хикметтері туралы» (Қазақ әдебиетінің қалыптасу
кезеңдері Алматы, 1967). Ахмет Иассауидің әдебиеттегі орнын белгілеп, оның
шығармашылығына әдеби ... баға ... ... Әлі ... ... ... ... ХІІ ғасырда өмір сүргендігіне тоқтала отырып,
«Диуани Хикметтің» әдеби мұра ... ... ... атап ... Жаңа
зерттеу мақалалар жазылып, жаңа дереккөздер ғылыми айналымға енгізіле
бастады.
Қожа ... ... ... ... ... ... жұртшылыққа таныту
барысында біраз хикметтері қазақ, орыс тілдеріне аударылып, жарық көрді.
Қазақстан мен Өзбекстан ... ... ... ... ... ... баспадан шығарды. М.Жармұхамедов, С.Дәуітов, М.Шафиғов
Ыстамбол нұсқасын ... ... ... ... дәуір
әдебиеті» атты оқу ... ... ... ... ... ... С.Битенұлының нұсқалары шықса, Жарасқан
Әбдірашевтің аудармасын ... ... ... ... Ә.Ибатов,
З.Жандарбек, А.Нұрмановалар «Қазан нұсқасы. ... ... ... ... ... ... ... мәрте қазақшаланып, баспа беттеріне
шыққан-ды.
Сондай-ақ Иассауиді Шығыс Ренессансымен байланыстыра зерттеу ... ... ... де ... ... ... ... және
түркология. –Алматы, 1987). Бүгінде К.Х.Тәжікова, ... ... ... ... ... С.Дәуітов сияқты әдебиеттанушылар, сондай-ақ Б.Сағындықов,
Ғ.Айдаров, Ә.Құрышжанов, Ә.Қайдар сынды тілші ... ... ... ... ... И.Гольдцер, С.Малов сынды
шығыстанушылар да Иассауи шығармаларын зерттеуге барынша ... ... ... ... ... ... ... нәтижесінде шығарма ХІІ ғасырдағы оғыз-қыпшақ тілінде жазылған
деген анықтама береді. Ал өзбек ... ... ... ... ... ... бойынша зерттеп келеді. Бұл жолда Э.Рустамов ... ... ... қол ... ... ... ... дәріптеп, жан-жақты зерттеулер жүргізу түркі
ғалымдарына тиесілі. ... ... ... ... ... 1918
жылдан қалам тартып келе жатқан Нобель ... ... ... Фуад ... ... ... ілкі ... атты кітабы 5
рет толықтырылып басылған. «Иассауи және ... ... ... ... ... еңбегі алғашқы, негізгі болуымен қатар, әлі де толық
ашыла қоймаған дүние болып саналады /9, 63/. ... ... ... ... ... бойынша Н.К.Зейбек, К.Ераслан, М.Акар, Ж.Окуюжу,
А.Гүзел, Б.Хайиттың және т.б көптеген ... ... ... ілім ... ... әлі де ... зерттеліп жатыр,
дегенмен әлі де өзіндік құпия-сырлары толық ашылмай келеді. Қарапайым адам
түсініп болмайтын, ... өте қиын ... ... ... нені ... с ... ... суфизм?) деген сұраққа әлі күнге дейін нақты
жауап берілген жоқ. Не себептен? О бастан суфизмнің өз ... ... ... сыры бар ... ... Ал ... осы күнге дейін
суфизмнің сыртқы пішінін ғана (сопылар оны ... деп ... ... ... ... ... ... жасырын жатқандығының кілтін таба алмай
келеді. «И даже если такие попытки были успешны, то, как ... ... ... тому, что видели, а не тому, что чувствовали, что
вполне отвечало принципам европейской ... /5, ... дін ... сопы ... ... ... арабтың суф-
жүн – шекпен киген адам, сафа – тазалық, сафуа – ... болу ... ... ... ... ... оны ... софия – дана, софос –
даналық деген сөзінен ауысқан деп есептейді. «Суфизм - ... нәр ... оны тек ... жолмен ғана тануға болады», - дейді Сеийд Идрис Шах.
Сопылардың көпшілігі Алла ерекше қасиет ... ... ... ... жол бұдан мың жыл бұрын арабтар жаулап алған
Испанияда құрылған, ал ағылшынның ... сөзі 1821 жылы ... ... ауысқан. Оған дейін «тасаввуф» термині қолданылып келген. Еуропада
суфизм ... ... ... жазған неміс теологы Ф.Толук 1821 жылы латынша
бастырып шығарды. Тасаввуф сөзін ғылыми сөз қорына қосқан да осы ... ... ... ... ... зерттеу жұмысын 1884 жылы Л.Рэни жазған.
Сопылық ілім таралуының негізгі екі жолын атап айту керек. Оның бірі
кітаби – ... ілім ... ... ... ... ... айқындалады. Бұл трактаттар негізінен араб парсы
тілдерінде ... ... діни және ... ... ашты.
Сондықтан да қоғамның аз ғана білімді тобының қолы ... ал ... ... таралуы шектеулі болды.
Екінші жол – сопылық идеяларын ауызша тарату арқылы ... ... мен ... ... ... ... жол ... халық
арасында олардың өз тілінде сопылық идеяларды таратты.
Бірінші жолды ұстанушылар орта ғасырлық мистикалық және философиялық
ойдың барлығына ... ... Ал ... ... ... ... жағын қойып, халықтық діннің сипатын иеленген дәруіштер ілімін
таратты.
Сонымен, суфизм фалсафаға жата ма, жоқ па? Әрине фалсафа мен ... ... ... ... ... жөн. Себебі екеуі де
ислам ... ... ... Не ... не ... ... ... қарсы
болмаған. Фалсафа тарихы Әл-Киндиден басталады. Фалсафа ... араб ... ... грек философиясын қабылдауы әрі қабылдамай философияның
өзге түрін өмірге келтірулері. Алайда фалсафа грек философиясының ... оның өзге ... ... ... ... ол жаңа ... жүйесі.
Фалсафа таза батыстық та, таза шығыстық та дәстүр емес, бұл мәдени
синтез, тоғысу. Жаңа ... ... ... ... ... ... ... негізіне құралған. Солай болғанмен ... ... таза ... немесе таза мұсылмандық деуге
болмайды. У.М. Уоттың ... ... ой ... мәдениетіне үш
толқынмен келіп енді: алғашқы екеуі – ортағасырлық исламның көне ... ... ... ... – Европаның ХІХ-ХІІ ғғ. Исламға ықпалы.
Орта Азияның исламдану процесінде ... роль ... ... ... аймақтың рухани өміріндегі орны ерекше. Кеңестерден
кейінгі Орта Азия кеңістігінде сопылықтың қайта жандануы қарқынды ... ... ... ... Орталығы Қазақстан болып табылатын бұл
процесте әсіресе нақшбандийа тариқатының ... ... ... ... ... ... тұрған сопылық тариқаттар
тарихындағы көрнекті тұлғалардың бірі – ... ... 'Абд ... ... тариқатындағы “Мужаддиду әлфис-сани”
– “Екінші мыңжылдықтың жаңартушысы” деген атпен белгілі ... ... ... 1624ж. қ.б.) бастау алатын мужаддидийа бағыты ХІХ ғасырдың
бірінші жартысында өмір сүрген халифа ... ... ... ... ... атанады. 'Абд ал-Вахид-шайх осы бағытты жалғастырушы
тариқат ұстаздарының (пір) бірі – бұхаралық шайх Мухаммад ... ... ... ... бірден-бір зерттеу жүргізуші белгілі суфизм
тарихшысы, өзбекстандық ғалым Б.Бабажанов болып табылады. Орыс, ... ... ... жарық көрген “Возрождение суфийских деятельности в
Узбекистане” атты мақаласында аталмыш ... 'Абд ... ... сабақтастық шежіресін (силсила) келтіріп, шайхтың
өмірі, тәрбиелеген шәкірттері жайлы ... ... ... ... жылын белгісіз деп тапқан Б.Бабажанов оның қайтыс болған жылы ретінде
1940-41 жылдарды ... ... бір ... ... ... кезең
саясаты сақтана қимылдауға мәжбүр еткен 'Абд ал-Вахид-шайхтың өз ... аз ... ... ... ... негізінен құпия
зікір әдістерін үйретумен шектелгенін, ... ... ... ... ... (ритуалдық) іс-тәжірибесінің негізі
болып табылатынын жазады. Мақалада 'Абд ... ... ... жазба
деректердің мүлде сақталмағандығы, ел аузындағы ол жайлы аңыздардың шайх
өмірбаянын ... ... ... атап ... ... ... кешіп, қиын жағдайда ілім таратқанына қарамастан
'Абд ал-Вахид-шайхтың Орта Азия мен Қазақстандағы ... ... ... ... ... қазіргі сопылық тариқаттардың
жандану процесіндегі басты роль соларға тиесілі. Нақшбандийа тариқатының
силсиласында «Халифа ... ... ... ... 33-ші ... ... ... халықтарының рухани өмірінде елеулі із ... ... ... өміріне қатысты мағлұматтардың аңыздық сипаты басым болуы және
ауызекі деректердегі қайшылықтардың ... ... 'Абд ... ... ... едәуір.
Біз енді Иассауидің сопылығының фалсафаға қатыстығына дәлел ... ... ... ... көрелік. «Алланың адамға өзі берген еркі ... бол », - ... ... Бұл ... екі ой бір-бірімен бірігіп тұр.
Бірі Алла адамға өзі ерік бергендігі. Екіншісі, сол Алла ... ... ... ... ... мен ... мәселелеріне келер болсақ.
Нақтырақ алсақ, суфизм фалсафаға жата ма, жоқ па? ... ... ... ... ... ... ... қарастырған жөн. Себебі
екеуі де ислам дініне тікелей қатысты. Не сопы, не фалсафашыл ғалым исламға
қарсы ... ... ... Әл-Киндиден басталады. Фалсафа деген араб
тілінде жазған ойшылдардың грек философиясын қабылдауы әрі ... өзге ... ... ... ... ... ... көшірмесі немесе оның өзге тарихи кезеңдегі жалғасы емес, ол
жаңа дүниетаным жүйесі.
Фалсафа таза батыстық та, таза шығыстық та дәстүр емес, бұл ... ... Жаңа ... ... ... ... ... мұсылмандық дүниетаным негізіне құралған. Солай болғанмен Батыс
Европалық мәдениетті таза христиандық немесе таза мұсылмандық деуге
болмайды. У.М. ... ... ... ой ... мәдениетіне үш
толқынмен келіп енді: алғашқы екеуі – ортағасырлық исламның көне дәуір
мұрасын ... ... ...... ... ғғ. Исламға ықпалы.
Біз енді Иассауидің сопылығының фалсафаға қатыстығына дәлел болатын ... ... ... ... « ... адамға өзі берген еркі дұшпан
Рәсуә бол »,- дейді Иассауи. Бұл хикметтен екі ой бір-бірімен бірігіп тұр.
Бірі Алла адамға өзі ерік ... ... , сол Алла ... ... ... ... ... не мақсатпен берген? Әуел баста Алла адам еркін
неге ... ... Бұл ... ... бар. Ол ... ... ... Алла еріктілікті бір қажеттілікпен бергенге ұқсайды. Егер адам өз
еркінсіз Аллаға жалынып, жалбарынбай ... ... ... болса,
Алланың кереметін тану болмас еді. Онда таным ... ... ... Алла ... ... ... шындыққа айналар еді. Бұл ... ... Алла өз ... өзін ... ... ерік берген.
Алла пендесіне ерікті не мақсатпен берген? Әуел баста Алла адам ... ... ... Бұл ... құпия бар. Ол Жаратушының ... ... Алла ... бір ... ... ұқсайды. Егер адам өз
еркінсіз Аллаға жалынып, жалбарынбай ... ... ... ... кереметін тану болмас еді. Онда таным орнына сенім орнығып, Алла еш
шүбәсіз қабылданатын аксиома- шындыққа ... еді. Бұл ... ... Алла өз ... өзін ... қабылдауына ерік берген.
Иассауитанудың негізгі зерттеу объектісі – Қожа Ахмет Иассауидің
«Диуани хикмет» атты ... ... ... ... және ... ... ... бір-бірінен едәуір дәрежеде мазмұндық,
формалық, тілдік, ... ... ... ... ... иассауитанудағы басты мәселелердің бірі «Диуани хикметтің» қай
нұсқасын зерттеу объектісі етіп алу. ... ... ең ... де ... ... нұсқасын (1901 ж.) бірнеше ... ... ... т.б.) ... ... ... ... Бұл үрдістің маңызды
мәселенің шешімі бола алмайтындығы және көптеген қайшылықтарға ұрындыратыны
айқын. Бұл ... ... ... ... ... ... ... шешімін күтіп тұрған мәселелердің көптігі өз-
өзінен ... ... ... ... ең көне ... тек ХҮІІ ғасырға
жатады. Өлеңдердің тууы мен қағазға ... ... ... ... (500 жыл!) ... ... ғасырдың ортасында Түркістандағы Иассауи ... көне ... ... ... ... бар. Оны ... табытының
бас жағында сақтап, тек зікір уақытында қолданған. 1864 жылы ... ... ... ... алуы ... қолжазбаны тығып қойған.
Кейін 20-жылдары көне қолжазба Ферғанаға сатылып кеткен деген ... ... ... дейін табылған жоқ. Мүмкін сол көне қолжазбаның ... ... да ... ... » ... бүгінде негізінен Санкт-Петербург пен
Ташкенттің кітапханаларында сақтаулы. Санкт-Петербургтің сирек қолжазбалар
бөлімінде хикметтердің ХҮІІІ-ХІХ ғасырларға ... 23 ... ... ... және толық тізімі К.Г.Залеманның коллекциясына жатады (1897 ... 72 ... ... ... ... ... сирек қолжазбалар
қорында және ... ... ... Тізімдердің басым бөлігі
Қолжазба институтында сақталған- 56 дана. Хикметтермен ... ... ... ретінде санаған ... да ... ... ... С. Бақырғанидың, Халистың; Науаидың және ... ... Бұл ... әсіресе ХІХ ғасырға жатады.
Хикметтердің ең көне кейбір ... (1105 ж. деп ... ... ... және ... ... ... өлеңдері бес рет араб графикасымен жарыққа шыққан.
Ең ... 148-149 ... ... ... 1896 және 1905 ... ... Сондай-ақ хикметтер Ташкенттің түрлі типаграфияларында
литографиялық ... ... рет ... ... ... де кең ... ... екендігі, бұл
орайда барлық нұсқаулардың алдымен кодикологиялық сараптау сатыларынан
өткендігі ... бұл ... ... ... ... ... Қазақстанда Иассауитану салсында болмаса да жалпы қазақ ғылымында
текстологиялық зерттеулердің өріс ала бастағанын айта кету ... ... ... ... ... ... туынды ретінде
қабылдап, түркілік өлең жүйесінің дамуының салыстырмалы түрде алғанда
қарқын ала бастаған ... ... ... ... ... тану
үшін оған дейінгі поэзия деңгейін, әдеби үрдістерді ... ... ... ...... бастаған түркілік сананың
жемісі болып табылатын, қазіргі ... ... ... деп ... ... ... ... С.Бақырғани еңбектерін,
«Қорқыт ата кітабын», М.Қашғаридың әдебиет ... ... ... лұғат ит-түрік» шығармасымен ұштастыра қарау, аталмыш ... ... ... ... назарда ұстау қажет.
Иассауитанудағы әдеби зерттеулердің негізгі объектісі ... ... ... шығармасы қазақ әдебиетінде қалыптасқан классификация
бойынша дидактикалық сарындағы әдебиет туындысына жатады. Бұл ... ... ... ... ... ... өзгешіліктері бар
екендігі даусыз. «Диуани хикмет» - сопылық дүниетаным ... ... ... ... ... ... ... даяр қауымға
қалыптасқан сана сүзгісінен өткізіліп берген туынды. Осы орайда бірнеше
зерттеу ... ... ... ... назарға алынуы тиіс мәселе – Ахмет
Иассауидің ақындық ... ... ... - ... ... ... туындысына тән белгілердің бәрі табылады. Хикметтердің ... ... ... мен ... жанры мен стилі, көркемдігі мен бейнелілігі,
дәстүрлілігі мен жаңашылдығы тәрізді сипатттар әзірге тұтастықта қаралып,
Иассауидің ақындық ... ... ... жоқ. Әдебиеттанушы Т.Есембеков
Иассауи поэзиясын зерттеуде тарихи поэтика және көркем ... ... ... ... ... Сондай-ақ Есембековтың көркем
текстің астарындағы ақындық ... ... оның ... ... құбылыстарын тану мен талдау жайлы тұжырымдары да үнемі назарда
ұсталуы ... ... ... ... дүниетанымына түбегейлі әсер
еткені даусыз. Иассауи дәуірінен кейінгі барлық әдеби ... ... ... іс ... ... әдебиетінен бастап, «Иассауитану және әдебиет мәселелері»
саласы бойынша бірнеше зерттеу бағыттары ... ... ... ... осы кезеңнен бастау алады. ... өзі ... ... ... кеңейте түседі, талап етеді. Бұл сатыдағы
зерттеу бағыттарын әзірге шартты түрде «А.Иассауи және ... ... және ... ... ... деп ... екі ... бөлуге
болады. Болашақта түркі халықтарының әдебиетін жеке ұлт әдбиеттері ретінде
қарастырып, А.Иассауимен сабақтастығын ... ... ... ... топтастыру немесе орталықтың қызметкерлерін әмбебап мамандандыру
қажет, соңғы үдерісті жүйелі бағдарлама арқылы іске асыруға болады.
ХҮ-ХҮІІІ ғасырлардағы қазақ ... ... ... байланысын
қартыратын сатыда негізінен жыраулық ... ... ... ... ... жүр. ... хикмет» және қазақ ... ... ... ... бұл ... ... ... қорғалғаны
(С.Дәуітұлы 2003 ж.) мәлім. Дегенмен, даңғайыр зерттеулердің ... бар. ... ... ... ... ... ... әдебиет үлгілеріндегі сопылық сарынды жалаң діни мазмұннан іздеу
секілді орны толмас ... ... ... және ... ... ... ... келетін батырлар жырын,
лиро-эпос жырларын, тарихи жырлар мен қисса дастандарды да ... ... ... саласының зерттеу шеңберінен шет қалдымаған ... Бұл ... көп ... ... ... бір ... қиындық тудырады.
Келесі кезекте ХІХ ғасырдың өн бойындағы ... – «Зар ... ... Махамбат Өтемісұлы мұралары, сал-серілер шығармашылығы,
кітаби ақындар туындылары, ғасырдың көрнекті тұлғалары – Шоқан, ... ... осы ... ... ... өзегіне
айналдырған жөн.
1990 жылдан кейінгі кезеңдегі, яғни ... ... ... ... ... ... әдебиетіміздегі сопылық таным іздері ғасырлар бойғы
әдеби ... ... ... тәжірибесінің, ұлттық ой-сана
ерекшелігінің жемісі болып ... ... ... зерттеулердегі ең маңызды мәселе – уақыт пен
кеңісітік мәселесі. Иассауи ілімінің өрісі кең. Ол ... бойы ... ... осы ... ... сақталып келген дәстүр. Әр ... ... ... ұзақ ... және ... ... ... арқылы тақырыпты аша түсуге болады. Бұл үшін ... ... ... мен ... болуы жеткілікті. Уақыт пен
кеңістік ауқымдылығы кедергісін жоюдың тағы бір жолы - әр ... мен ... ... ... осы бағытта зерттеу
жұмыстарын жүргізетін ғалымдардың ... және ... ... ... ... тұрғысынан маңызды болып саналатын екінші
бір сала – мәселенің діни жағы. Иассауияның ... ... ... бірінші тариқат болуы себепті оның осы түрік халықтарына ықпалын
анықтау үшін тақырыптың діни тармағына зерттеулер жүргізілуі ... ... ... ... ислам дінін қабылдануында сенім негіздері,
жүйелері, ритуалдары, текке мәдениеті ... ... ... ... мен айырмашылықтар бар? Уақыт өте келе олар қандай ... ... ... ... ... бар? ... бәрі ... Бұл жерде тақырыпқа тереңде үшін сопылық ағым мен Иассауи ілімінің
сопылықтағы орны жайлы жалпылама кейбір мағлұматтар ... ... ... зуһд ... және тақуа түсінігінен туып, кейінірек
өзіндік дүниетанымға ие болып, мистикалық пәлсапа ретінде ... ... ... пайғамбарымыздың өмірін үлгі ретінде ұстанған, дүние ісінен
қол ... тек қана ... ... айналысу түрінде мазмұндалатын сипатта
болды. Бұл ағымның негізін салушылар – дінге ... ... ... күндіз-түні құлшылық етеін сопылар еді. Осы сала ... ... ҮІІІ ... діни ... тән ... ... қорқу,
тозақтан қорқу, өлімнен қорқу және ... ... ... ... келтіруінен байқалатындай зуһдтер мен тақуалар дүниетанымына сай
мұндай сарындар ... ... ... салушыларға тиесілі еді. Бұлар
кейінірек өздерін халықтан ерекшелеп тұратын суф (жүн ... кие ... ... ... ие ... ... ағымның мистикалық тойтарыс ретінде
пайда болуына негіз болған себептерді осы саланы зерттеушілердің бірі О.Жак
былайша түсіндіреді: “Хулафа-и ... ... ... ... ... мемлекеттеріндегі саяси және қоғамдық дағдарыстар, ескі қауымдық
қандастығын қайта күшейтіп, салтанат құрған Омеядтар ... ... ... ... деп ... басқа араб мұсылмандарына жасаған
зорлық-зомбылықтар мен одан туған қиыншылықтар, аббасидтер ... ішкі ... ... мен соның салдары болып табылатын қоғамдық
жүйені бұзған дағдарыстар сопылықтың бүкіл аталмыш келеңсіздіктерге ... ... ... жарыққа шыққандығын байқатады” /9, 71/.
Иассауи мәдениетінің қазірге дейін сақталған құндылықтарының бірі –
музыка. Иассауи көшпенді түрік дәстүріндегі ... ... ... ... ... ... және және дәстүрлерде жергілікті аспап, қобыздың сазын
қолдануға қарсы болмаған. Осының ... ... ... және ... ... ... орындалатын саз өнері түрік халықтарының арасында
әлі күнге дейін сақталып, Иассауи мәдениетіне сай зікірдің ажырамас бөлшегі
ретінде сонау ... ... ... ... ... дін ... барынша сынаған би мен сама дәстүрі (зікірді
көпшілікпен орындау) ... ... ... ... ... ... мен самаға негізделген зікір мәжілістеріне де әйелдер мен еркектердің
бірге қатысуын сол ... ... орта ... ... Иассауи жолында
зікір, би мен сама –маңызды ұғым. Бұлар – Тәңірге қауышудың, нәпсіге тиым
салудың және ... ... ... ... негізгі құралы. «Хикметтің » ішінде
зікір-ең көп тілге ... ... Би мен сама да көп ... ... ... «һу-һу зікірі», «һу сұхбаты» сөздері де хикметтері де ... ... ... ... бәрі ... Алауи-Бекташи түріктерінің
діни ритуалдары болған «Айын-и-жемде», қолданылған. Иассауи мәжілістерінің
домбыра мен ... ... би мен ... ... ... мешіт өлместен
бұрын өлетін ретінде қасиеттеліп, әйел, еркек бірге құлшылық ... ... ... ... ... ... «Мұхаммед Али алаңы» деп
аталған. Алауиліктер жиындарында да ... ... ... ... ... ... ... иассауи мен байланыстыратын Хуб-и
Иарлықтардың жиындарында да, қасиетті сөздермен бірге «һу» айтылады, яғни
бәрі ... «һу» ... ... ... ... және Тумжелидегі
жиындарда тізерлей отырып, зікір сөзімен бірге «Һу» ... ... ... ... ... ... отырады да, қолдарын тізеге соғып , зікір ырғағына
қосылады. ... ... ... Деде ... ... «Ла ... илла Аллаһ,
ғашықтықпен айтайық Аллаһ, ынтызарлықпен айтайық Аллаһ, Ла иллаһа илла
Аллаһ, Аллаһ, ... илла ... ( 2 ... деп ... ... ... зікірге беріліп, өзін-өзі ұмытып кететіндер де болған.
Сонымен қатар, түрік халықтарының сенім жүйесінде үлкен орын ... ... ... исламдану кезеңінде әулие культіне ауысқаны байқалады.
Ендігі бір маңызды мәселе – Анадолыдағы түркімен тайпалары мен ... ... әрі ... әрі ... ... ... байланыс
болмақ. Бекташи куәліктерінде (ижазат) тарықат силсиласы берілген кезде
ішінде ... ... де аты ... Қажы ... Уәли дәруішханасынан
түрлі ошақтарға, халифаларға, бабалық жанұяларға берілген куәліктерде Қажы
Бекташ Уәлидің тариқат ... ... ... ... ... ... да тегі жағынан Ахмет иассауимен
қатысы болуы мүмкін екенін де көруге болады. Мысалы, бұл ... ... Шах ... атаның тегінен тараған ұрпақтар бар. Мұны ... ... ... ... деп жазады. (Орхан, 1993:14) Осы
түйткілдер шешіліп, дәлелденер болса, өте пайдалы құжаттар мен ... ... ... ... ... құпия сақталған және ең жақын
туыстарына көшірмесі де берілмеген бұл маңызды ... ... ... ... ... ... Түрлі Алауи ұйымдармен ... ... ... ... иассауидің Анадолыдағы әрі рухани, әрі
туыстық жолындағы рухани мұрасы айқын көрінері анық. Ол Орта және ... ... ... Шах Ахмет Иассауи, Шайх Ахмет Иассауи және
Қожа Ахмет ... ... ... ... өзге ... ... сопылық жолда адамның жетілуін үш
сатыға бөліп қарастырады. Шариғат, тариқат және хақиқат. ... ... сол, ол ... саты – ... жолын ұсынды. Сонымен,
иассауитанушы ғалымдар сопылық төрт сатыдан тұрады, әр сатыда он мақамнан
болады деп ... ... ... ... ... ... сырын білу
үшін алдымен адамның өзі жетілуі қажет деп ... ... ... яғни адам ... ... жаратқан хақпен дидарласып, әлемдік ақыл-
оймен бірігуің үшін осы төрт сатыдан өтуің қажет. Хақты ... ... осы ... ... ... хақиқат сөздері сопылық ілімнің ең
мәнді терминдері болғандықтан, Иассауи мұрасының ... ... ...... ... ... ... жолы, яғни жаратушының өз сөзі
Құранда айтылған парызыңды орында. Өтірік айтпа, ұрлық қылма, зәбір жасама,
т.б.
Екінші саты – ... ... Бұл саты кез ... адам үшін міндетті
емес. Қалайсың ба, қаламайсың ба өз еркің. ... ... ... түспей,
яғни ақиқатқа жету мақсатымен азап шекпей, мехнат тартпай, өз-өзіңді
қинамай, өмір қызығынан бас ... ... ... жете ... ... ... таңдаған кез-келген жанға пір, яғни ұстаз қажет. Қожа Ахметке
жеті жасында ... пірі ... ... ... әулие – атақты Арыстан
Баб.
Үшінші саты – хақиқат (яғни ақиқат жолы). Бұл енді азап арқылы, жатпай-
тұрмай ізденген ... ... ... адамның дүние сырын тани
бастауы.
Төртінші саты – ... ... ... ... ... ... яғни ... ақыл-оймен бірігу. Бұл дәрежеге жеткен адам қайтыс
болған жақын туысқандарының рухымен де еркін ... ... ... ... ... /4, ... пен хақиқат сатыларының қайсысының бірінші ... ... ... ... ... дау туғызды. Хақиқат дегеніміз Алла десек,
логика бойынша бұл жол соңғы жол болуы керек-ті. Бірақ, ... ... ... ... ... ... ... содан кейін барып таным
процесі жүреді» деп ... Сол ... бұл ... мәселе толықтай
зерттеуді қажет етеді.
Ішінара бөлінген он ... өту ... өте ауыр және ... Қазіргі
кезде осы иассауийа қауымдастығындағы сопылардың тариқат жолына түсу
ережелері жөнінде сөз ететін ... ... ... ... ... рахматуллахи айтылар өзіңді тамам қылма, тариқат қадамы қиын әрі
ауыр болатынын ... ... ... мен ... ... бар, ... ... ауырын аршып алып, онан кейін тариқатқа қадам басу тұрар» /4, 122/.
Бұл қырық ... әр ... ... ... ... ... мистикалық
тәжірибелеріндегі ілімін ұлғайтып, моральдық және рухани сапасын арттырған.
Шариғат – білім, тариқат – іс-әрекет, ал ...... ... осы ... ... ... ұстаздықты Мұхаммед
(с.ғ.а) бойынан көрді. «Сопылардың ойынша, Мұхаммед кемел адамның ... ... ... бейнесі, оны Аллах ... ... ... ... жаратқан» /10, 43/.
Иассауи хикметтерінде «ғашық, ғашықтық» сөздерін жиі қолданған. Қазақ
тілі ... екі ұғым ... ... ... ... ... ... үшін бұл сөздер синонимдер. Ал, мәндік болмысын еске
алсақ, екеуі екі ... ... ... Хикметтің мазмұны толы
ғашықтық. Иассауи Алласына ғашық, демек, ғашықтық ... ... Оны ... ... ... ... ... кісі дүние табар...
Ғашықтар михнат тартар, жаннан безер (81-х)...
Мұндай хәл, әрине шарап ішіп мас болғанға ... ... да ... ... ... ... дүниетанымдық мәнде қолданған. Сопылардың
терминологиясы арнайы түсінікті қажет етеді. Тілімізде әрі ... қоса ... ... ұғым ... ... ... ... Ғалым Ғарифолла Есім өзінің
«Иассауи дүниетанымы» атты мақаласында ... ... ... ... ... ан-Нури дей келіп, сол кісінің еңбегіне сілтеме
жасайды: «Ғашық әлі ... ... ... ... ... ... сүйіспеншілігі ләззатына бөленген» /11, 74/. Нуридің айтуы бойынша
ғашықтық Алла дидарын көруге бастайтын жол, Иассауи болса, ... ... деп ... ... ... ... ... Ғашық жан отқа
түскен көбелек сияқты. Сондықтан Иассауи «Тариқаттың жолы ауыр азап, ... ... ... ... топырақ», - дейді.
Иассауи «махаббат» пен «ғашықтықты» екі ... ... ... ... ... ғашық болмас», - дейді. Мұны қалай түсінеміз?
«Махаббат бағы» дегеніміз не? Бұл ... ... үшін ... жақын тұрған
Абайға жүгінейік: «Махаббатпен жаратқан адамзатты», - дейді. Демек, Абай
түсінігінде ... ... ... ... адамға, оның тәніне жан
енгенге дейінгі шындық. Мүмкін махаббат адамның өзіне ... оның ... ... ол Жаратушы құпиясы. Әйтеуір бізге анығы – ... ... рас ... ... бағы» Жаратушы кеңістігі, демекЖаратушы
жаратқандарына кеңістік мүмкіндігін бермесе, ол қалайша Жаратушысына ғашық
болмақ? Аллаға ғашық болу үшін адам ... ... болу ... ... ... ... оның ... мүмкіндігін пайдаланып барып,
ғашықтық жолға түсу ... Осы ... ... ... ... ... ... мойындаған, олар: тәуба, тәуекел, сабыр,
шүкір, т.б.
Бұл сөздер қазіргі ... ... ... ... ... ... ғана емес, қазақша ойлау, ... ... әрі ... қиын. Демек, Иассауи дүниетанымы ... ... ... ... ... ... ... ретінде мына фәлсафалық
ұғымдарды келтірелік: діл, ... ... ... аза, ... ... рахат, пәк, мардан, мақсат, тәңір, дидар, хал, ... ... ... жан, ... зат, рух, тән, ... шайтан, қайғы, аманат,
зікір, назар, қуат, аруақ, пида, қасірет, жәннат, несібе, азап, ... ... ... ... сыр, ... ... ... ажал, аян,
ізгілік, нұр, жамал, т.т.
Иассауидің кеңінен сөз қылатын ой толғамдарындағы негізгі ойлар аталған
сатылар (шариғат, тариқат, ақиқат, мағрипат) ... ... ... ... ... мәні ... ... әсіресе, эзотерикалық бағыт ... ... ... ... тазартушы күш деп білді. Сондықтан ол ... ... ... ... ... ... ... – адамды жетілдіреді. Адам жанын лас нәпсіден махаббат арқылы
ғана тазартуға болады. Осы орайда ... ... ... ... ... ... ... хақ дидарын көруге қуат береді», - дейді.
Теңізді ... ... ... ... ... да ... өлшеу мүмкін
емес. Ол – ақылды алып ... күш. ... ісі ... хаққа табыну, көз
жасын төгу.
Абай да ...қарасөзінде махаббатты үшке бөліп қарастырады:
/12, ? /
Иассауи ұстанған сопылық ... ... ...... ... ... ... ғылымында: «полное растворение человека в
сущность бога») болса, ол фана ... деп ... фана – «жоқ ... ... сіңіп жоқ болу».
Алла зікіріне мас болып, естен танып, Хақпен қайта қауышу – сопылардың
басты арманы. Мұны сопылық ... ... ... жету деп ... ... ... ... пенде фанаға жетпейінше ақиқатқа жете
алмайды.
Хақ жамалин курай десаң фана болғыл,
Фана болып, хақ жамалан курдим ман-а.
Немесе
Фана болмай жамалини куриб болмас,
Бу ... бу ... ... ... /13,
272/.
Сонымен Иассауи хикметтері дегеніміз, Иассауи ... ... өлең ... ... ... ... топырағында жаралып, түркі
табиғатына арналған дүние. Оның хикметтері түркі өлең ... ... ... ... түркі сопы әдебиетінің көшбасы.
Сопылық әдебиеттің пайда болуы сопылардың жиын құрып, ... ... ... бір ... ... ... Құдайға арналған өлеңдермен
байланысты екенін білеміз. Бұл жайды Е.Э. Бертельс былай баяндайды: ... ... ... ... суфии придавали достижению экстатического
состояния, считавшегося особой милостью, ниспосылаемой богом. Поэтому не
удивительно, что в их ... уже в ... ... усиленно искали средств,
которые могли бы способствовать вызыванию экстаза. Одно из этих ... было ... ... ... Это была музыка, инструментальная и
особенно вокальная, сочетающаяся с ... ... ... музыки
было введено в обычай целого ряда шейхов и ... ... сама (от ... ...... букв. «слушание». «Сама –
пение стихов под музыку во время ... ...... позднее
присоединился и танец), превратившееся течение веков в ... по ... ... миру ... ... (зикр)» /14, 43/.
Йассауи хикметтеріндегі ерекшелік – ақын ... ... не ... таныстыруда осы аятты не ... ... осы ... ... түпнұсқа күйінде, яғни, араб тіліндегі қалыбында ... ... ... ... ... отырған.
Ойшыл атамыз:
Менің хикметтерім Алладан пәрман,
Оқып ұққанға бақ мағынасы – Құран,
деп Құранға қайта-қайта сілтеме жасауы ... ... мәні ... ... ... түркі жұртына танытатын, уағыздайтын түсініктеме-
тәржіме екенін көрсетуі шығар деген ой келеді.
Қожа Ахмет Иассауидің ілімі мен ойлау жүйесі ... ... ... типі мен ... кемел адамы арасындағы үндестік айқын. Иассауи Құран
аятының (уахи) ең негізгі мәселесі болып табылатын адам ... ... ... Ол ... ... ... ... қауымдастарының жан дүниесін
жүйелі арнаға салып, иман нұры арқылы өмірді ... ... ... адам ... ... ... ... рухани әлемін
кемелдендірудегі Ұлы ... ... ... ... ...... танытуды мақсат етті.
«Хикмет» сөзі (арабша) «ақыл», «парасатты сөз», «дін ілімі», «ең шынайы
ғылым арқылы ең шынайы ... ... ... ... ... ... 5/.
Ал сопылық дүниетаным бойынша «хикмет» дегеніміз құдайлық ... ... ... таным, болмыстардың жаратылыс мақсатының мәнін ашу, олардың
арасындағы байланыстарды танудағы «құдайлық еріктің» (илахи ... ... ... ... – ішкі ... (басират) деп аталатын «сырға қанығу» (кашиф-
иррационалдық-интуициялық метод) әдісі ... қол ... ... ... ... ... хикмет рационалдық ойлау арқылы игерілетін
ғылым емес, тікелей қалбке (жүрек, ... ... ... ... құт. ... ... ... (екінші дәптер),
«ғашықтық (‘ашқ) дәптері» ретінде анықтама береді. ... ... ... ... тану және ... ... үшін ... хикметтердің көзі –
Құранға негізделген шариғаттан өтетін ... жол ... ... өз ... ... дәрман» («дерттіге дәрмен»), ‘аләмға
дастан, талибны (ң) ризқы, ... ... ... ... ол ... ... - балшекер) деп таныстырады. Сондықтан бұндағы ... ... ... сөз» ... ... «тек ... ... айтылатын сөз» деген
ұғымда жұмсалады.
«Диуани хикмет» - ақыл-өсиет, ұлы ... ... ... қасиетті
кітап. Ислам дінінің өнегелілікке, таным-болмысқа қатысты ақыл-ой, ... ... ... соны ... ... ... жел бауына
айналды. Кітаптың өн бойы ... ... мен ... бір проблема
төңірегінде ой өрбітеді. Ол – ... ... тән ... ... ... ... байлығы, көкірек көзінің тазалығы. Ойшыл ақынның тілі, сөз
саптауы әл-Фараби тілімен салыстырғанда өзгешелеу, қатаңдау, кей ... осал ... ... та ... ... ... «ана ... кетеді, бірақ қайда жүрсе де тыңдарманы мен оқырманын жас ... ... ... адалдық, Құдай-Ақиқат-Махаббат төңірегінде ой
бөлісуді де ұмытпайды.
Иассауи дүниетанымында хикмет нағыз шынайы ақиқат болып ... ... адам ... «Хақ софрасынан» үйренеді. Адам Тәңірдің, болмыстың
мәнін білу үшін алдымен өзін-өзі тануы ... ... Қожа ... ... ішкі ақиқатын үйретпейтін ілімді ілім деп ... ... ілім ... ... ... ... жақын тұруға, ақиқатты табуға жол
көрсетуі тиіс. Иасссауиде хикметті меңгеру үшін алдымен жоғары адамгершілік
пен парасаттылық (ахлақ) жету ... ... сөз, ... іс, ... ... ... меңгеруіне кедергі болатыны сияқты, жақсы сөз, жақсы ... ... ... ...... негізгі мұратына жеткізеді. Иассауи
хикметтерінде «қал» ілімін оқу, «ху» халқасы – зікір, «Хақ ... ... ... жоқтық (фана) мақамына ұласу», «дүниені тәркі ету, өзін өзі
тану, нәпсіні жеңу» ... ... ... ... ететін ілімді
тұтастай хикмет ретінде дәріптейді.
Ортағасырлық философтың еңбегінен адамның жаны туралы пайымдауларға жол
ашатын екі бағытқа тап боламыз. Оның ... ... ... ... айтуға болады. Өйткені ол бағыт жанды адам үшін тек алдын-ала болжам
деп қана ... Адам ... ... мызғымас, фатальды қарым-қатынасты
деп қарайды.
Ал ... ... ... ... ... ... еркіндігі
позициясын жақтап таңдауға қояды. Не жетілген тұлға болу керек, не ... ... ... (бұл жерде тегіне тартушылық факторын жоққа шығармайды).
Бұл сопылық ... ... адам ... ... ... ... адам
туралы концепциясы (әл-инсан әл-камили) Иассауи ... ... ... ... ... ... орын ... Айта кету керек,
жетілген адам концепциясы ... адам ... ... варианты. Сопылық
ілімнің «жетілген адам» туралы философиялы концепциясы ұраннан нәр алады.
Сопы – ай ... ... ... салыстырғанда танымның әрбір
сатысынан сопылық ... ғана ... ... құштар, жетілген тұлға.
Ғұламаның мистикалық ой-толғамдарының негізі сопылық төрт саты – Шариғат,
Тариқат, ... ... ... ... ... ... ислам философиясының негізгі
мәселелері болып табылады.
Негізінен алғанда сопылық философия рухтың мәніне ... оны ... мен ... оның сипаттық кемелдігіне көңіл бөледі. Сопылық
дүниетанымда рух пен тән ерекшеліктеріне қарағанда нәпсі мен рух ... іс ... ... ... ... ... мен әуейіліктіңң
(һауа) ерекшеліктері мен айырмашылықтарын танып, жүзеге асыруды мақсат
етеді. Бұл жердегі ақыл – ... ал ...... ... Абайдың:
«Ақыл мен жан - мен ... тән ... мен ... ... - ... ... ... жоқ әуел бастан,
«Менікі» өлсе өлсін оған бекі.
Адам ғапыл дүниені дер менікі,
Менікі деп жүргеннің бәрі – ... ... мал да ... жан ... ойла болады не сенікі?» /16, 122/ дегендегі ақыл
– жанның ... ... ... екі бөлек қарастырылмайды. Сопылықта жан мен
тәннің жайы,
адам тәні тұрғысынан фани ... - ... ... ... ... ... ... Өйткені, адам жаны құдайлық жауһардан
(субстанциядан) берілгендіктен ол – ... Бұл ... ... ... ... ... ... оны тек сипаттары арқылы тануға және анықтауға
болады. Йассауи бабамыз да «Диуани Хикметінде» бұл туралы «Көңілдің (діл-
рухтың) ... ... ... ... куә: Қан ... мен де куә ... ... «бұл сөздерден» «араһ (хабардар) емес» - дейді. Иассауи
үшін осы ... мен ... ... ... ... ... ... болады. Осылайша, Йассауи рухты танудың критерийлері ... ... ... Ол рухты философиялық тұрғыдан емес, таза
моральдық тұрғыдан қарастырады. Бұл ... оның ... ... ар ... ғылым екендігін көрсетеді. Йассауи ілімінде нәпсі
– бүкіл жамандықтардың бастауы, ал рух болса ... пен ... ... ... асыл ... ретінде мақталып жатса, адамдағы ең ... көзі ... мен ... ... ... ретінде
қаралады. Сондықтан рухты тәрбиеленген нәпсі, ал ... де ... ... ... рух мәртебелерінің пайда болуына, ... ... өте ... мән ... ... Йассауи бабамыз осы құбылысты
«илм-ул-ахуал» немесе «илм-ул-хәл» (хәлдердің ілімі) ретінде ... ... ... объектісіне айналдырған. Адамның бір-бірінен артық рухы жоқ.
Бірақ, рухтың мәртебелері бар. Олар: инсани рух, набати рух және ... ... ... адам осы ... рух ... ... Демек,
дүниенің сыры да, жаратушысы да Алла адамның өз ... өз ... ... Ахмет Иассауидің «Өзіңді танығаның Хақты танығаның» дейтіні сондықтан.
Сопылар түсінінігінде кемел адам – ... ... ... ... ... ... ... кемел адам - өзінің Құдаймен
тұтастығын толық жүзеге асырған, яғни Алланың сипаты мен бейнесін қабылдап,
оған ... ... ... ... жүзі ... ... бос қиял бермес пайда
Жан-тәніңді хақ жолында етсең
пида,
Мұстафаға аза тұтып кірдім мен,
-
деп, ғұлама ... ... ... ... ... ... ... қалаған, оның өмірінің діні мен діліне ... ... ... ... ... – Иассауи дүниетанымы бойынша ... ... ... жай адам емес ... ... ... өз
жауапкершілігін анық сезінген, өз жауапкершілігін анық ... ... ... ... ... ... жан.Осы идея Иассауи көзқарасының
сопылық қауымдастығы құрылымының негізгі ... ... ... адам ... ... ... танымдық идеясы
деңгейінің түп-тамыры етіп ... ... Өз ... моральдық-
философиялық тағылымдарды қамтыған жетілген Адам тұлғасының бет-бейнесі
«Хикметтіңң желбауы мен алтын арқауына ... ... бұл ... ... ... бар. Сопылардың ойынша, Мұхаммед кемел адамның ең жоғарғы,
абсолютті жетілген ... оны Алла ... ... ... ... ... Одан ... сатыда пайғамбарлар, төрт шариар, әулиелер,
пірлер, дәруіштер деп жүйеленеді.
«Құл Қожа Ахмет нәпсіні тептім, нәпсіні тептім
Одан кейін сүйгенімді іздеп таптым...
Өлмес ... жан ... ... ... және ... ... көремін бе?
«Һу» семсерін қолға алып нәпсіні қырдым».
Ақиқат жолындағы адамның басты жауы – нәпсі. Суфизм ... ... ... поэзияда нәпсіге, тән құмарына айырықша назар
аударады. Сондықтан Хазіреті Иассауи нәпсіні жиі ... ... оны ... ... ... медет тілеп, бірде аруақ, ... ... ... ... ... «Һу семсері» деп отырғаны – һу зікірі.
Иассауи мектептерінде осы һу зікірінің кең ... ... ... ... ... ... ... жетіліреді. Оның бойындағы зұлымдыққа,
азғындыққа итермелейтін нәпсінің бірден бір дауасы да сол. Адам ... ... тек ... отымен ғана тазартуға болады.
Бүгінгі зиялы қауымның ...... ... ... ... көмескі тартқан ұғымдар мен түсініктерді қалпына келтіріп,
ұлтымыздың руы мен санасын қайта түлету.
Сопы – жай ... ... ... ... сатысынан сопылық
ізденіспен ғана өтетін өмірге құштар, жетілген тұлға. «Камил инсан» ... ... ... ... ... ... ... себеп
болған. «Жетілген адам» концепциясы Құраннан нәр алады. «Жетілген адам»
микроносм мен макроносм, яғни адам – ... ... кіші ... ... бар ... осыдан тармақталып, таралады. Иассауидегі «жетілген
адам» концепциясы моральды этикалық ... ... ... ... алар ... ...... құлшылық етудің ең жоғарғы сатысы. Олар (сопылар) тек
ақиқатқа жетуге, шындықты ғана ... ... ... ... жалбарынып,
қызмет жасайды. Өйткені, олар үшін жарық дүние баянды ... ... ... ... де ... ... айнымайтын, мәңгі жасайтын жалғыз
құдірет ол – ... ... ...... ... болғандықтан да
Ш.Құдайбердіұлы:
Шыннан өзге Құдай жоқ,
Анық Құдай – шын Құдай.
Ұқпай қалма алаң боп,
Шын болмаса, кім Құдай, - деп ... /17, ... ... де шертер сыры, толғар түйіні де осы шындық.
Адам ... ... ... ең ... ...... оны ... қиыны. Сондықтан да Абай:
«Мықтымын деп мақтанба ақыл білсең,
Мықты болсаң өзіңнің нәпсіңді жең» /16, 322/ – десе, Иассауи:
«Он үшімде ... ... ... ... жүз мың бәле ... ... аяқ астына басып алдым,
Он төртімде топырақ сынды болдым, міне» /18, 12/ – деп
жырлайды. Қожа ... ... бұл ... ... ... ... әркім өзінше тірлік құрып, өз білгенінше ғұмыр ... ... ... ... жеген. Бірақ, сыйласқанмен сыйласып, мұңдасқанмен
мұңдасатындар неке-саяқ. «Пендешілік» деген ұғым да ... ... ... ... да ... ... ... айқын
аңғарылады. Олардың қай-қайсысы да Алланы бір, Мұхаммедті хақ деп таныған,
ел-жұртына адал қызмет істеуге, ... ... ... ... жыр,
маңдайынан терін төккен. Жыраулар ... ... ... ... ... бар. ХҮІІ ғасырда өмір сүрген Марғасқа жырау, ХҮІІІ
ғасырда өмір ... ... ... осы ... ... ... ... жырау
(Қабылиса), Жанақ Сағындықұлы, Бақтыбай Жолбарысұлы, Марабай ақын, жазба
әдебиетінің өкілдері Дулат Бабатайұлы, ... ... ... Әбубәкір
Кердері, Мәшһүр Жүсіп сынды ақын-жыраулар жырлары Иассауи дәстүрімен тығыз
байланысты.
Мәселен, ... ... ... ... сөзді елеме!
Үйір болғын, шырағым,
Жақсы сөзге өнеге.
Тіршілікте сыйласқын,
Дүние қайтып келе ме?!
Дүниеге сенім жоқ,
Мінерсіз бір күн кемеге... /19, 12/.
Ханнан да, ... да ... ... ... бір ғана ... ... ... Ақынның өлеңдерінде Қожа Ахмет Иассауи
дәстүрі мол.
Немесе, Арам сулы ... сөзі ... ... жай ... жоқ бай ... ішер сүті жоқ, ақша деген мал шықты, /20, 173/ - деген
Шортанбай ... да ... ... ... иманды жан екендігін
көрсетеді.
Иассауи хикметтерінде «ишқ» деген теологиялық термин негізінен бір ... ... ... ... ол ... ... ... нұрына ғашық болу», өйткені сопылық ілімді меңгерген
әрбір адам өзін ... бір ... деп ... ... табыса алады, ол үшін
Алланы ғана сүю керек. Аллаға ғана ғашық болу керек; Алла сені ... ... ... да сен ... ... ... ... қажет.
Зерттеушілердің пікірі бойынша, бұл – сопылық поэзияның басты ... ... 99 аты бар. ... ... сол 99 атының ең жиі
кездесетіндерінің бірі – Хақ сөзі.
Алланың бір аты – хақ Мұстафа. Мұстафа сөзінің мағынасы «таңдаулы, ... озып ... ... Бұл сөз ... хақ ... ... келеді.
«Хақ Мұстафа көрсеттілер мәңгә жамал». Хақ сөзімен келетін әнә әл-хақ
тіркесінің мағынасы ... бұл – «мен – ... ... ... деген фраза. Алланың тағы бір символдық атауы – һу (а), ... ... ... бұл ... ... айтуы тиіс» болған, сол
кезде ғана олар Аллаға ... ... ... мұсылман дінідегі сопылық жайлы дүдамал ойлар,
сан-саққа жүгірткен пікірлер көп. «Сопылық» термині бүгінде ... ... ... бір ... атауындай мағынаға ие. «Сопылық – исламның дәл
өзі, негізі, шариғаттың ішкі жағы, ... ... ... ... Осы ... ... ... кешірілген «хал» болып табылады» ... ... ... ... ... ... ... мәні, ақиқатқа
апарар бірден-бір жол ... ... жете ... ... ... келе ... бұл – тариқат жолы – адамдарды хақтыққа
жеткізер, ... ... ... оның сахбаларына мұра болып, ... ... ... ... ... ... күніне дейін үзілмейтін,
ислам дінінің негізгі мәні, ішкі мәйегі екеніне көзіміз ... ... ... ... ... ... ... рухани
кәмелеттікке жетіп, қоғамның өсіп-өркендеуіне ... ... ... ... ... зор ... белгілі. Олар халық арасына етене
арласып, дін уағыздайтын, әулие-әнбиелердің ... ... ... алқа ... ... ... «Нуст иман шариғат дүр, мағзы тариқ»,
яғни шариғат – иманның сыртқы қорғаушысы, ішкі мәні – тариқат дейді ... Ақын ... ... пен ... олардың
қарама-қайшылығын немесе адамгершілік, имандылық идеяларының мән-мағынасын
ашу үшін ... ... діні мен ... ағымның танымдық өнегелілік
идеяларына негізделген түсініктеріне жүгіну керек.
Осы орайда Ш.Құсайынов өз мақаласында А.Кныштың пікіріне ... ... от ... ... и ... ... ... что объединяющим стержнем в суфизме является
концепция «пути» (ат-тарик), ведущего ... ... ... ... и ... к постижению высших истин.
«Эта концепция идеальна, и на практике очень часто ... но ... ... во всех ... имеющих отношение к суфизму». В
другом своем труде, ... ... ... А. ... ... тариката с триадой христианского ... c vіa ... vіa ... и іnіo mystіca ... ... ... түрде университет кафедраларымен салыстырсақ
та болады. Белгілі бір ілімнің ғұлама атасы ... ... ... ... талантты немесе сол ұстаздың жақын шәкірті болған ізбасары басады. ... ... ... ... ... мектептің іргесін бұзбай ұстауға
тырысады. Жаңа ұрпақтар алмасады. Ұстаздың көзін ... ... ... жоқ ... жаңа ... ізденіс тұр ғой, мектептің бағыт-
бағдарын бұрынғы қалпында ұстай алмайды. ... ... ... тың ... ... жоқ ... Тек кафедраның аты ғана
сақталады. ... ... ... ... ... т.б. ... ... процесс сопылық сатыларды да айналып өтпейді.
И.Петрушевскийдің пікірінше, Ибн Араби, Джалал ад-дин Руми, Абд ... ... ... т.б ... машайықтардан кейін суфизм кең ... ... тың ... ... жаңа идеялары тоқырауға
ұшырады. Суфизм бауырластығының негізін салушы ... азая ... ... ... ... ортодоксалды формасынан шыға алмай қалды
дейді.
ХҮ-ХҮІ ғасырларда Орта ... екі ... ... ағым ... өмір ... және ... ... – салт-санасы мен
рухани дүниелері бөлек түркі және тәжік ... ... ... «Яссауийа ағымы – түркі халықтарының ... ... бола ... ... ерекшелігін, рухани дербестігін сақтап қалуға мүмкіндік
берді. Нақшбандийа ... ... ... саудагер, қолөнершілер жиі
тұратын Маураннахр ... ... ... қанағаттандыратын парсы тілдес
халықтар арасында дүниеге келген болатын» /23, 154/.
Аталмыш екі ... да ... тек жай ... ғана ... ... ... да жүріп тұрған. Қасым ханның тұсында қазақ хандығы бұрын-
соңды болмаған күш ... Тек ... ең ... ... нақшбандийа
тариқатын қазақ даласына әкеліп, таратумен байланысты болды. Қасым хан
өлгеннен кейінгі ... ... ... ... ... ... қазақ хандығының іргесі сөгіліп барып, ұрпақтарымен нақшбандийа
ағымында болып, кейіннен яссауийа тариқатына қайта ... ... ... ... ... өз күшіне мінді. Мұхаммед Хайдардың «Бір де бір қазақ
қалмады» деп ... да осы ... ... ... ... ... тараған қожа әулеттерімен тығыз байланыста
болды. Рудың әр ... ... ... да ... еді. Әр рудың, жүздің
өз билері басқарды. Би-рудың, жүздің рухани басшысы, пір болатын. ... ... ... сол ... ... ... Ол билікті шариғат
заңдарына сай жүргізіп отырды. Себебі, бұл ... ... Орда ... ... жүйе болатын.
«Зікір кезінде оқылған хикметтер кез-келген халық ... ... ... да, ... де оған ... туындыдан гөрі
киелі, қасиетті шығарма ретінде қаралатын еді. Ғасырлар бойы талғамнының
өзгергеніне қарамастан «Диуани Хикметтің» осы ... ... бере ... оған ... ... деп қарап, баға ... ... ... Хикметтегі» ғасырлар бойы өміршең етіп,
ізбасарларына өрнек үлгі ... ... ... ... ... оған ... ... діни сопылық және рухани ықпалы», - дейді
Иассауитанушы М.Ф. Көпрұлы /24, 226/.
«Диуани хикметтің» ... ... ... яки, ... Мұхаммед с.а.а. пайғамбардың мақамы делінеді. Мақам – сопылық
ұғымында сопының ... ... мен ... ... ... көп ... жұмсап жеткен баспалдағы. Ал пақырлық мақамы оның ішіндегі ең ұлығы.
«Пақырды жақсы көрмек иманнан тұрар, пақырды қор тұтпақ куфр ... ... ... ... мен ... жеті ... аспаннан және жеті қабат
жерден тұрар» деген хадисті келтіреді.
Жаратылыстың ең қасиеттісі, адамзаттың абзалы, Алла ... ... ... ... шығуын осы ғаріптік мақамымен байланыстырады.
Қазақтың өмірді жырлауға, тіршіліктің мәнін тануға арнаған ... ... деп ... Ал осы өмір ... ой ... ... ... мұсылман дінімен көмкере жырлаған туындыларды
сопылық әдебиет деп атауға Қожа ... ... ... негіз болды.
Жалпы араб өлеңдерінен бастау алған, араб лирикасының лексикасы
негізінде қалыптасқан сопылық поэзия ... қос ... ... ... ... өлең ... ... өзінің пәлсапалық мағынасына
ғашықтық өлең жамылғысының астында жасыру дәстүрін ұстанды. О.Б. ... ... ... бұл ... ... былай дейді: «В арабских
сочинениях ... ... план ... и план ... ... и ... – имели свои терминологические обозначения – захир и
батин, т.е. «явное» и «сокровенное» или ... и ... еще в ... ... ... бинарности» или
бинаризм был основопологающим принципом арабской средневековой мысли» ... ... ... ... қос ... сопылық терминдермен
белгіленген, яғни сопылық терминдердің астарлы мағынасы негізінде ғашықтық
өлеңнен қосалқы мән-мағына тани аламыз.
Тариқаттың ... пен ...... ... қашқан нәжістерден қашып тынбақ,
Жүз мың түрлі жапа көрсе мойынсұнбақ,
Мойынсұнбай, ғашықтың дүкенін құрса болмас (81-х.).
Захир – ғашықтық мағынасы ... ... ... деп ... негізделеміз, ал жанрлық тұрғыда бұл туындыны ... ... ... ... деп сипаттаған дәлірек болар) мен «батин» - сопылық
мағынасы бір поэтикалық ... ... ... ... ... бойға сыр тарап,
Үміттің шамы жанған күн.
Жар есіркеп, бері қарап,
Нұрына ... ... күн /17, ... ... бойынша, сүйгені бері қараған ғашықтың үміті ... ... ... ахуалын көреміз.
2 «ДИУАНИ ХИКМЕТТЕГІ» ДІНИ ТЕРМИНДЕРДІҢ ОРЫС ТІЛІНЕ АУДАРЫЛУЫ
Иассауи хикметтерінің көркем әдеби стилінде орыс ... ... ... – ортағасырдағы түркі ... ... ... ... оқырмандарға жеткізуге тырысу.
Жұмысымыздың кіріспесінде орыс тілді оқырмандар мен орыс ... ... ... ... ...... хикметтің» орыс
тіліндегі аудармасы деп атап өткен болатынбыз. Расында Ахмет Иассауидің
«Диуани хикмет» туындысын аудару ... ... ... ... қарқын алып
келеді. ««Диуани хикметті» аудару үшін де, сол аударманы қабылдап, түсініп,
тану үшін де үлкен дайындық қажет. ...Көне ... ... ... ... ... ... болуы тиіс» /26, 36/.
«На казахский язык с чагатайского хикметы Ясави начали перводиться в
последние годы ХХ ... из ... в ... в ... ... высказался в начале 90-х
годов известный казахский поэт ... ... ... что он
собирается осуществить поэтический перевод названных переводов. Однако его
переводы так и не ... ... /27/. ... ... ... ... ... алғашқы аудармасы – 1901 жылы Қазан баспасынан жарық көрген
Маңғышлау Тынышлықұлының еңбегі. Хикмет аудармаларына деген сұраныстың ... ... ... да ... сондықтан бізге белгісіз ілгеріректе жасалған
аударма нұсқалардың әлі де табылуы мүмкін. Ал 1990 ... бері ... ... ... саладағы мамандар тарапынан жыл сайын дерлік
жарық көріп келеді.
Туындының ғылымға ... ең көне ... ХҮІІ ... тән ... жүр, яғни бұл ... мерзімнен 500 жыл кейінгі уақытта сан рет
көшіріліп, талай өзгеріске ұшыраған, ... ... ... ... қолтаңбасы қалған нұсқа. ... әр ... ... ... де ... ... ... және баспа нұсқаларының
көптігі, олардың бір-бірінен қамтылған хикметтер саны, ... ... ... ... ... ... ... Өкінішке орай,
бүгінге дейін республикамыздағы барлық мемлекеттік және жеке ... ... ... жинау, жүйелеу, жарыққа шығарып, ғылыми
айналымға енгізу, текстологиялық зерттеулер жүргізу секілді жұмыстар жүйелі
түрде ... ... ... ... іркілмей арқау етуге
тұрарлық хикметтердің жинақтық мәтіні немесе ғылыми-сыни мәтіні секілді
бірде-бір сенімді ... ... жоқ. ... ... ... ... басты мәселе – осы.
Е.Э.Бертельс ежелгі сопылық поэзияны бес түрге ажыратып жіктейді:
1. Поэзия светская (Чаще ... лишь ... ... ... с ... ... ... экстатического состояния.
2. Поэзия «чисто ... ... ... ... и ... ту же ... но более действенная, поскольку
автор знает условия, при которых возможна ... на ... В ... – это поэзия, изоьражаюшая внутренние
состояния, чуства, которые испытывает при достижении экстаза ... на той иной ... ... пути .
3. ... ... ... взгляды автора (или его учителя ), но
в скрытом, замаскированном виде, используя ... ... ... лирика, ничем не отличающаяся от обычной мусульманской
религиозный поэзии, проповедушая ... ... ... эту ... можно назвать лишь постольку,
поскольку она ... ... ... ... ... лишь тогда, когда развитие суфизма
вступает в ... ...... ... ... ... ... жоғарыда келтірілген сопылық поэзияның қай түріне
жатқызамыз?, - дей келіп Бертельс: «Это, прежде всего, стихи второго типа ... ... ... народным тюркским силлабическим размером в
форме четверостиший. Эту стихотворную форму ... ... ... - деп бір түйеді.
«Диуани хикметте» дидактикалық лирика сарыны да кездеседі. Қиямет
күнін ескертетін ... де ... ... Пішіні бойынша мұндай
хикметтер халық поэзиясына өте ұқсас.
Сондай-ақ, «Диуани хикметте» сопылық эпос үлкен орын алады.
«Диуани ... ... ана ... ... ... ... ... көне формасында жазылғандықтан, оны қазіргі қазақ ... ... ... ... ... өзі дау ... Бұл ... гөрі «Диуани хикметтің» қазақша нұсқасын ... ... ... ... ... Оған ... өзінің өмірбаянын жатқызуға
болады: Иассауидің өзінің өмірін ... ... ... сатыларға қалай
көтерілгендігін, пірлермен кездесуін.
Хикметтердің аудармасы жайлы сөз еткенде ескерілуі тиіс тағы ... бар. ... ... ... күні кешеге дейін дұрыс бағытын
таппаған еді. Деректері тым тапшы салаға аударма ...... ... сопылық дүниетанымға қатысты ұғымдар, деректер тапшы болған кезде
аударылған, транскрипцияланған аудармаларда ... ... ... көз ... ... Сол аударма барысында
жіберілген қателіктер күні бүгінге дейін аударылған еңбектерге баға беруде
бөгет ... орыс ... ... мен ... ... ... ... – «Диуани хикметтің» орыс тіліндегі
аудармалары. Ал біздің ... ... ...... ... ... хақында. Осы мәселені мақаламыздың ... ... алып ... ж. ... Сырдария облысының статистика материалдар жинағы
шыққан, сол ... ... ... ... ... ... ... «Премудрость Хазрата султана Ари-финь. Ходжа Ахмет Яссави»
деген ... ... ... ... кітапханасының» 55-томында
А.Адалистің біраз аудармалары берілген. Ортағасырлық мұраларды зерттеуде
қазақстандық ... ... ... ... ... ... өзін ... басқа да хикметтерді жеке-жеке аударып ұсынған. 1984
жылы ... ... ... ... ... ... ... жарық көрді. Аталмыш еңбекте В.Юдиннің орыс тіліндегі аудармаларын
бере отырып, өзі ... авт.) ... ... ... жасап
шыққан.
Аудармашыға қойылар негізгі талап - шығарманы бір тілден екінші тілге
аудару барысында оның ... ... ... ... ... ... ... келген шығарма трансформациясы мәтінмен жұмыс жасауда аса
ұқыптылық пен сақтықты қажет ... «...В ... с этим была ... ... для ... ... ... суфийских слов,
терминов и понятий на язык современности» /28/, - дейді ... ... ... ... ... Н.Ж. ... ... З.Жандарбек,
А.Нұрмановалардың «шағатай тілінен қазақ тіліне аударған» «Хикметтерді»
аудармашы Н.Ж. Сағындықова орыс тіліне жолма-жол ... ... ... перевод в обычном его толковании также не смог бы вобрать в
себя всю полноту и ... ... ... в ... ... ... ... и принципов ... ... ... ... ... ... приходится прибегать к ... ... ... ... ... /27/, - деп ... ... Нағима Жалелқызы.
Қожа Ахмет Иассауи хикметінің бірінші шумағында өзінің туындысын:
«Бісмілла» деп баяндайын хикмет айтып,
Шәкірттерге дүр мен ... ... ... жаралап, қайғы шегіп, қандар жұтып,
Мен «Дафтар-и сани» сөзін ... ... ... ... жеткізген:
1:1. Во имя Аллаха, произнеся,
начав песнопение моих хикметов,
1:2. Для учеников жемчуг и драгоценные камни
рассыпал.
1:4. Я ... сани ... ... ... /28, ... ... «Бисмилляхи», я начну сказывать хикмет,
Рассыпая ученикам драгоценности и бриллианты (слов).
Напрягая душу, ... ... ... ... я ... ... «Дафтар-и сани»» /29, /.
Идрис Шах өзінің «Суфизм» атты ... ... ... ... сырдың
символы ретінде тасты алған деп көрсетеді. «В суфийской традиции камень
обозначает определенное состояние ума, на ... ... ... его ... пациенту и используя для ... его ум /30, ... ... дүр мен гауһар шашқанын айта отырып, Иассауи жоғарыда
аталған әдісті меңзеп отыр. ... ... ... ... сезімін
ғана емес, сонымен қоса өзі ашқан әлемді жете ... ... ... зор.
Қайсыбір сопылық терминдер бүгінде тілімізге дендей еніп, ... ... ... та үлгерді. Мысалға Жар, ғашықтық,
махаббат, ғаріп сияқты т.б. ... ... ... ... ... ғана ... ... қалыбына ие болды.
Сопылық ілім үшін махаббат – Ұлы ұғым. Бүкіл дүниенің ... ... ...... ... Адам ... лас ... махаббат
арқылы ғана тазартуға болады. Осы орайда сопылар «махаббат қуатты адамды
фән (экстаз) жағдайына жеткізіп, хақ ... ... қуат ... - дейді.
Теңізді тамшымен өлшеу мүмкін емес, махаббатты да ... ... ... Ол – ... алып ... күш. ... ісі үнемі хаққа табыну, көз
жасын төгу.
Махаббат асасын жүрекке алып,
Бақыттың ... ... ... ... ... ... қонғым келер (75-х.).
Бүкіл он сегіз мың ғаламды адам үшін ... ... мен ... үшін ... ... бұл шексіз ұлық қасиетін Абай да:
«Махаббатпен жаратқан адамзатты,
Сен де сүй ол ... ... ... ... сүй ... ... хақ жолы осы деп ... - деп даналықпен жырлап кеткен.
Яғни, махаббат – Алланың адамға деген ұлық қасиеті, ... ... ... саф ... Енді ... ... жолдарының орыс тіліне
қалай аударылғанына назар аударсақ:
Пусть питается сердце любовью,
Одеждой счастья укроется тело.
Силой любви хочу ... ... ... на ... сознания. Немесе Ш.Құсайыновтың ... көз ... До ... ... ... любовное
посвящение, как одно приветствие /28, /.
Араб тілінен енген «махаббат» ... ... ... ... ... сөз о баста тек Аллаға бағытталса, тек Алланың ... ... ... ... ... ... ... қатысты да
айтыла беретін болды. Ал орыс тіліндегі «любовь» сөзінің мағынасы тіптен
тар. ... «Бог ... ... ... сөзі Құдайды тамақтанатын,
ұйықтайтын, яғни бір ... ... ... ... ... тірі ... ... жіберген.
Тірек нұсқа мен аударманың соңғы ... тағы да бір рет ... ... ... бұтағына қонғым келер».
«Силой любви хочу возвыситься
И птицей опуститься на веточку сознания».
Қазақша мағынасы мынаған саяды: «Жалындаған махаббат сезімімен ... авт.) ұша ... ... ... шыққысы келеді. Ал орысша
нұсқасында: махаббатпен көтеріліп барып, ... ... ... ... кеп қонғысы бар. Яғни, Хаққа қанша есі кете ғашық болғысы келсе ... ... ... шыға ... жүр деген ойға жетелейді.
Қоғамды жетілдіру үшін, дүниенің ақиқат сырын білу үшін алдымен ... ... ... деп есептейді сопылар. «Кемел нисан», яғни адам қалпына
жетіп, жаратқан хақпен дидарласып, әлемдік ... ... үшін ... ... ... Ал сол ... ... он мақамға бөлінеді. Бұл
бөлімдерден өту мейілінше өте ауыр және қиын ... ... ... ... Хақпен дидарласу, адамзатты жаратқан әлемдік рухпен, яғни абсолют
ақыл-оймен бірігу. Бұл ... ... адам ... ... ... ... де еркін дидарласып, ғаламның барша сырына қаныға
алады.
Тірек нұсқадағы «мағрифат» сөзі аудармада «сознания» деп ... сөз ... ... ... оны басқа сөзбен алмастырудың еш
қажеттілігі де жоқ, тек ... ... ... керек.
Діни контексте қолданылатын кейбір сөздерді өзге ... ... ... ... орынды балама табуға тырысқан дұрыс. Тіптен
балама табылмаған жағдайда сөзді сол ... ... ... отыру орынды болмақ. Себебі, Ұлық Егеге қатысты сөзді пендеге қаратып
қолдану сөздің парқын арзандатпақ. Осы ... ... бір ... ... сөзі.
«Ғашық болсаң көз жасыңды шашып жүргін,
Баязидтей дүние малды ... ... ... тақ ... ... ... берсең дүние боқты тепкім келер» (74-х.).
«Если ты влюблен по-настоящему – плач,
Как Баязид, с ... ... к ... ... ... от престола.
Если дорого заплатишь, появляется желание все распинать» (74-х).
Ғашық болу – влюбиться. Тағы да сол жоғарыда санамалап кеткен ... ... ... Ұлық ... ... айтып көріңізші. Мазақ етіп
тұрғандай болмайсыз ба? Немесе «Жар» сөзі. Сопылық ілімнен қалған бұл сөзді
де ... ... ... мағынасына жете үңілмегендіктерінің кесірінен
сорақы ... ... ... ... өз жан ... сезініп, үмбет қайғысымен қам-
қасірет шеккен, азабын көтеріп, емін тапқан баба мұрасының қадіріне бүгінгі
ұрпақ жете алса ... ... ... ... ... ... ... шындығында даналықты сағынып, сыздайды. Оған хикметтердің өте сирек
кездесетін ... бере ... - ... ... Оған ... рухани дерті асқынған күллі адамзат мұқтаж. Бүгінгі жанымыздың
ғаріптігіне, рухымыздың пақыр ... ем ... да осы дана ... ... өрілген «Диуани хикмет» кітабы. Олай болса, осы сынды
құнды жәдігерлердің ... адам ... ... ... ... мөлдір
бастауы (родник) болғандығына не жетсін?!
Ғаріп, пақыр, жетімдерді сұрар әркім,
Риза болар ол пәндеге пәруәрдігер.
Ей, хабарсыз, сені ... өзі ... ... уағызын естіп айттым міне /8 б./.
Хикметтің мағынасы былай өрбіген: ... ... ... ... ... ... ... созушыларға Алла риза болар. Ондайларға Құдайдың
назары оң ... Бұл ... хақ ... өз ... Енді ... ... спросит у нищих, сирот и блаженных,
Благодарным будет за старания ... ... тебя ... сам ... ... тебе ... Хак Мустафы.
Көріп отырғанымыздай, тірек нұсқадағы мағына ауытқыған. Пәруәрдігер
дегеніміз – Алла. Қазақша ... ... ... деп ... жоқ,
«Пәруәрдігер риза болады» деп тұр. ... ... ... адам
ретінде аталып тұр.
Сопылық әдебиетте жиі кездесетін сөздердің бірі – пир ... Пір ... ... ... ...... адам», ал хикметтерде «сопылардың
рухани басшысы» (духовный наставник) деген арнайы мәнде қолданылады.
Мурид – лексикалық ... ... ал ... тілінде осы ілімді үйренуді
бастаған оқушыны атайды. Үйреніп болған соң, ол енді мурид ... ... ... Ал ... ұстазын үйретушісін муршид деп атау да бар.
Талиб жалпы мағынасы «ізденуші», ... ...... ... ... ... оның бұл мағынасы тарылған, ол – сопылық оқудағы лауазым,
яғни осы ілімді үйренуші ... ... ... сөзі ... ... ... жатады. Талиб сөзіне қарағанда, шакирд хикметтер
мәтінінде сиректеу ... ... мәні бір ... ... жиі ... тағы да
бірқатар сөздердің мағынасын атап өтсек:
Зикр (қазақ тілінде зікір тұлғасында келеді) сөзінің араб тілінде жалпы
лексикалық ... ... ... ал ... ол ... ... ету ... Алланың есімдерін естері танғанша айту» мағынасында
қолданған. Иассауи ... де ... сөз осы ... ... ... нұсқасы бойынша қазақ тіліндегі 46-хикметке назар аударсақ:
Кел, достар, Алла деуден әсте танба,
Алла аты көңіл кілтін ... ... ...... шайтан малғұн қашар, достар.
Орыс тіліндегі аудармасын Ш.Құсайынов былай ... ... ... для ... ... ... Имя ... откроет расположенность
Царя Небесного, друзья.
46:3. «Да помилуй, Бог, да спаси, Бог»
произносите без отдыха.
46:4. Проклятый сатана прочь ... Царя ... ... ... ... не уставайте говорить: «Аллаһ»,
Имя Аллаһа – ключ к душе и сердцу, друзья.
Если произнести «Астапыралла - ... ... ... ... и нечисть, друзья.
Бұл жерде басты көңіл аударып отырғанымыз – «Астапыралла –
уәстапыралла». Діни ... ... ... атап ... аса ... ... Бұл жерде Н.Сағындықованың нұсқасы
қазақша тірек нұсқаға көбірек сәйкес келеді. Құсайыновтікі де дұрыс. Бірақ
діни терминдер сол қалпында қалып, олардыңтек түсініктерін ғана ... ... ... ... ... бір ... ... нұрдан қабір іші жайнап жарық,
Қағылез малайктер маймаң қағып.
Мұсылман мұны ... ... ... ... күтер достар.
Ш.Құсайынов:
46:9. Свет Аллаха прояснит нутро могилы,
46:10. Ангелы вокруг зальют лучами.
46:11. Увидев это, мусульманин путник
впадет в растерянность и изумление,
46:12. Он ... от ... ... ... ... Божественного света
Твоя могила засияет, заискрится.
Мусульмане, увидев это, придут в восторг,
Они отрекуться от света земного, друзья.
Екі орысша ... ... жолы өз ... сақтаса, келесі жолдары
әр түрлі берілген. Ш.Құсайынов оны былай түсіндіреді: «Тугра – ﺍﺭﻛﺘ ,
обозначает ... ... и ... собой художественную каллиграфию в
заставках книг, ранее – написание особым способом ... ... ... ...... ... ... ﻥﺯﻭﺭ переводиться и как луч и
как знак» /22/.
Үшінші ... ... сөзі ...... ) – ... және
Иассауи жазбаларында кездейсоқ кездеспейді. «Речь идет, по нашему мнению, о
людях, работавших в области толкования заветов Бога, а именно ... ... ... Малика б. Анаса( ум. 795),
объединившего суры Корана и сунны в единый ...... Эта ... ... ... ... ... и следующим образом: « Маликиты оставили
свой письменный след в понимании Всевышнего Аллаха»», - деп ойын ... ... сөзі де ... үшін ... ... ... О бастағы лексикалық
мағыналары:
1. «алқа»; 2. «үйірме»; 3. «мектеп». Сопылар ... ... ... ... ... ... ... бұл – сопылық
үрдісте негізгі қарекет ... ... ... ... ... ... дінінің саяси
мүдделерге, дүниеауи игіліктер мен бас ... ... ... беру үшін пайда болған. Сопылық ағымы зуһд – дегдерлық жән тақу
түсінігінен туып, ... ... ... ие ... ... ... ... Бұл ағым әдепкіде пайғамбарымыздың өмірін үлгі
ретінде ұстанған, дүние ісінен қол үзіп, тек қана ... ... ... ... ... болды.
Бұл ағымның негізін салушылар – дінге берілген, жалғыздыққа жаны жақын,
күндіз-түні құлшылық ететін ... еді. Осы сала ... ... ҮІІІ ... діни ... тән ... “Алладан қорқу,
тозақтан қорқу, ... ... және ... ... ... ... ... байқалатындай зуһдтер мен тақуалар дүниетанымына тән
мұндай сарындар сопылық ағымының негізін салушыларға ... еді. ... ... ... ... ... жүн киім кие ... әдеби зерттеулердің негізгі объектісі болып табылатын
“Диуани хикмет” шығармасы қазақ ... ... ... ... ... ... ... жатады. Бұл еңбектің
өзіне дәуірлес өзге шығармалардан айырмашылығы бар ... ... ...... ... туындысы. Дегенмен, қажетті алғышарттар пісіп-
жетілген тарихи ортада қабылдауға даяр қауымға қалыптасқан сана ... ... ... Осы ... ... ... ... бар.
Қожа Ахмет хикметтерінде де сопылық мағынаны іздеуге ғана емес, барынша
тануға итермелейтін ... тобы ... ... өзін ... ... ... ... шарабын ічіб рухы қанса,
Мауаддәтні майданыда хуш гүл ... ... ... ... өшел ... ... ічіб будур бақи,
Тән жиһанын күйдүрү ол ихтирақи,
Ічі күйер һәм қақылур һәм күл ... аны ... ... ... іч көнүлде көзегенлер,
Масиуа алла бірлен қачан машғул болур.
Еранлар хақ йадындын хали ермес,
Рижелун ле тулһиһим дер халиқ ан-нас.
Еран ... жер кез ... ... ... ол хазретге мақбул болур.
Тариқат дүр өшел йолны білсе дәруиш,
Мағрифатны метағины алса дәруиш,
Өшел күнні йадыге һәм салса дәруиш,
Хақиқатның ... ер ол ... /31, ... хикметтерінде белгілі бір ұғымды тұрақты сөз тіркестерімен беру
байқалады. Жоғарыдағы хикметтен махаббат – ... ... ... ... пір – ... ... /сүйіспеншілік/ – майдан, әләст – ... билә ... бәлә ... деп ... мағынасында/ - мудам /шарап/,
тән күю – ихтирақи /Өртену/, іш күю – күл ... ... ...... шауқ
– шарап, іч көңіл – көздеу, масиуа /Өзге барлығы/ - Алла, ... - хақ ... ... /ер адамдар/ - ... ... ... - ... ... пір ... /құпия-сырлар/, тариқат –
дәруіш, мағрифат – ... ... жок/, ... - ... ... жұптардың
қатарласуы бейнелі ұғым жасағанын, жаңа мағыналы сөз тудырғанын көреміз.
Және де бұл сөздердің бір ұғым ... ... ... ... ... негіз болған мәселелерге тірелеміз. “Бустан” - бақ, ... ... ... ... ... раушан гүліне ғашық болған
бұлбұлдың ... ... ... көз алдыңа келеді. Яғни сопылық
әдебиетте раушангүл – бұлбұл мотивініњ сопылық санаға әбден ... ... ... бұл ... ... ... ... тіркеспен беруді
жеткілікті деп санаѓан. Бұл, белгілі дәрежеде, ақынның өзіндік қолтаңбасы
болып ... Пір ... ... ... ... мағынасын пір ұғымымен
нақтылау тәсілі байқалады. Пір /Сопылық жолдағы жетекші, кейде Алланың өзі/
ұсынған шараптың ... ... ... ... ... ... “Әләст”
сөзі Құрандаѓы “Ә ласту бираббикум?” аятынан қысқартып алынған. Яғни ... бе ... ... ... ... адам ... “Бәлә” – «Ия»
деп жауап беру арқылы өздерінің Жаратушысын мойындау ... ... ... ... ... терминнің Йасауи тұрғысында ұғымы біршама кең:
Алланың адамдарға деген ... ... ... бұл аят арқылы
Алла адамды өзіне жақындатқан, жақын тұтқан, өзін тануға шақырған, ... ... ... Ал тєн бұл ... атрибут ретінде жанныњ рухани
єлемге шыѓуына кедергі жасайтын бҰгет, оны тек Аллаѓа деген ... ... ... ... ... мєні ...... келбетімен емес, ішкі
кҰњілмен белгіленеді, сондыќтан сопылар ... ... ішін ... ... жан ... ... ... Бұл ѓаламда Алладан басќаныњ,
Ұзгеніњ барлыѓы жалѓан, ал оны тану үшін Хаќ жолына түсіп - ... ... ... ... ... сайлау керектігін маѓрифат – мәтаѓ жұбының негізінде
сөздердіњ ќатынасќа түсу аясынан пайда ... ... ... ... ... ѓалымдардың пікірлерін жинаќтай былай деген: “Однако
Н.С.Болотнова отмечает, что информативно-смысловой уровень художественного
текста в основе ... ... ... ... пространства, среди которых
лексический уровень должен играть ведущую роль в образовании тех или ... ... ... как ... ... ... культурной
деятельности (Болотнова 1989:29). Текст, по словам ... ... ... которая «организуется по сетевому принципу с учетом
различных связей лексических единиц как «по ...... ... ... ... так и «по ... (с учетом
ассоциативно-семантических перекличек дистантно ... ... ... принцип предполагает наличие «узлов», фокусирующих пучки
связей и отношений ... ... ... ... ярко просматривается в организации и структуре
лексико-семантических («горизонтальные» ... / ... и ... ... / ... слов ... так и ... / ассоциативно-смысловые отношения).
Именно смысловая система (система смыслов) лексической тематической группы
(класса) способна формировать и выражать как поверхностные, так и ... ... ... ... хикметтеріндегі сөздердіњ ... жолы ... жіп ... туындаѓан мєндердіњ
аясын көрдік. Ал енді хикметтердіњ поэтикалыќ мєтінін тігінен/вертикальды/
ќарастырар болсаќ, махаббат – маѓрифат - пір ... - ... ... ... ... бір ... ... тудырады: махаббат ... ... пір ... ... ... ... ішу Ұзара
с‰йіспеншілік тудырады. Осы шумаќтаѓы ... ... ... ... ќарастыралыќ: Ұзін салса – жєулєн ќылса – рухы ќанса –
гүл болар. Яѓни адам ... ... ... үшін сопылыќ жолѓа өзін
салуы тиіс, Ұзі жолѓа түсуі керек, сонда ѓана ... ... ... ... ... ие болѓан гүл болады. Келесі ... ... ... – бєлє - тєн – іші. ... – Алла ... ... тұрып, болашаќ рухтарынан “Мен емеспін бе ... деп ... ... ... ќожа деп ... ... деп жауап
береді, біраќ хаќ мєнге жету үшін адам бұл дүниелік тєн ... ... жан ... ... ... ... Осы шумаќтыњ етістіктеріне мєн
берейік: берсе – ішіп – күйдірер – күл ... ... мына ... болады: Алланыњ тањдауына ие болѓан адам махаббат ... ... ... “мен” деген ќасиетін жоя отырып, бұл дүниеге жоќ болады.
Шумаќтыњ єр тармаѓыныњ соңѓы сөздерін де ... ... саќи – баќи ... – күл болар. Саќидыњ /шарап құюшы/ ұсынѓан махаббат шарабы
баќилыќты танытады, жалѓан ... ... ... өмір ... ... ... ... Ќожа Ахмет Йасауи хикметтеріндегі лексикалыќ дєрежедегі
тілдік бірліктер поэтикалыќ мєтін ... ... ... ... ... ... бір топ ... отырып,
мазмұндық құрылымныњ мєн-таќырыбын айќындайды. Йасауи ... ... ... мєтін лексикасы ѓашыќтыќ лирика түрінде ... ... ... ... бір топ ... ... ... белгілеп,
сопылыќ мєн-маѓынасын алѓа шыѓарып отырады. Ортаѓасырлыќ сопы аќынныњ ... ... ... ... ... не сопылыќќа ишара ететін
сҰздер ... ... ариф жан ... єлєм ... ... мыњ ... єлем ѓүлѓүл болур.
Көңүл құшы шауқ қанатын қақыб чықса,
Жүмлә уужудйат сайрар булбул болур.
Мұда “ғшыќ” сөі сопылыќ оќуда ... бір ... ... ... тіркесе келе, ќандай ѓашыќ екенін, яѓни ќызѓа емес, Аллаѓа ... ... ... тұ. Сонымен ќатар “ѓашыќ” сөі “арифке” эпитет пе єлде
керісінше ме ... ... ... жауап алу ќиын. Ал “жан мүкі” тіркесі “тєн”
ұғын беретіні сөсіз. Жалпы “мүлк” сөі ... ... зат ... ... ... махаббаттыќ сезімнен бе, жоќ, яки осы д‰ние ... ... ... ... екі Ғшты ... ... ... сөлем ќөр Йасауи
шыѓармашылыѓына тєн. Аќын үін ... ариф ... ... тартудыњ
нєтижесінде бҒл дүиені талаќ етеді, сонымен бірге бҒл дүиені ... ... ие бола ... ... ... бірі жоќ. “Он ... ѓаламныњ” ѓүѓү болу ұғында да екі жаќты мєн бар: біріншіден, ѓєріп
ѓашыќтыњ ... ... жаны ... ... ... бір ... ... адамды махаббаты үін өз ќойнауынан босатуда да азаптыњ өзіне
баѓышталѓанын көеміз, екінші жаѓынан он ... мыњ ... ... Алла да
ѓашыќтыњ махаббатын әбден сезіне, сезіміне ... ... ... ... Ал ѓашыќтыњ махаббатына жаны ашыѓан болмыс – ... ... ... құсына” елтіп, “шауќ ќанатын” бірге қаѓысып, Ұзі де ... ... ... ... ... ... сопылыќ маѓынаѓа
таѓы да сопылыќ маѓына үстемелеу үдерісін ... ... ... ... ... ... ауы ... сопылыќ маѓынаѓа тек фон болуѓа
айналѓанын ... ... ... ... ... мүлдем өзгеше, парсы
єдебиетініњ ыќпалынан туѓан бұл ... ... ... мєнді таныту жолы ... мен ... ... ... ... ... ай ... сақи, мей кәтүргіл
Мәні хайран мукамінга йетүргіл.
Хабібім нақшида мағні болайын
Тасауурда Ұзүмдин куртулайын.
Ерүр бичара Хорезми мурады
Йаханда ділбарініњ ыѓтиќады.
Сабурдын йахши ... пєшє ... ... йоќ сабур андиша ќылсам .
Бірінші бәйітте шарап құюшыдан шарапты көңіліне ... үшін ... ... ... ... ... мастықтың жеткізер ахуалын
көреміз: автор ... ... өзін ... ... ... ... ... мұраты - сүйіктісінің сеніміне ие болу. Төртінші
бәйітте осы мақсаты жолында сабырлық сақтауға тырысу.
“Сөз ... ... ... бар бұл өлеңде бәйіттердің мағынасында
ғашықтық ... бір ... ... ... ... ... бәйітті
“шарап” жанры деп анықтасақ болады. Ал соңғы бәйітте сабырлықты ... ... ... ... Тек екінші бәйітте
“хабибім”/сүйіктім/ деген сөз ғашықтық ... ... ... ... логикалық қиыспаушылық байқалады: шарап ішу арќылы таң қалу,
қайран болу, суреттегі мағына болу және ... ... ... ... ... - ... ... сенімі, бұл жолда сабыр сақтау
қажет. Ғашықтық жолында кейіпкер тек суретіне ... ... ... Өзі сүйіктісінен сенімін ғана ақтауды сұрайды. Яғни, сөзімізді
қысқа қайырсақ, бәйіттердің ғашықтық мағынасы ... ... ... ... ... ... бөліктерден құрылған. Ғашықтық ... ... ... ойларындағы көп нүктелер толтыру, толықтыру қажетсініп
тұрады. Алайда араб-парсы ... ... ... ... ... ... бұл туындысы жоғары дәрежедегі ... ... Әр ... ... ... ... ... құрылымы да,
лексикалық бірліктер тобы да, ... ... да ... ... ... Және де ... бір өрнек те жасай алады.
Бірақ хабарлама тұрғысында әр бәйіттің ... ... әр ... жалпы картинаны көруге мүмкіндік бермейді.
Ал енді осы бәйіттердің сопылық мағынасына келсек, мынадай түсіндірме
беруге болады: Еш теңдесі жоқ сақи /Алла тағала/ ... ... ... ... ... басқаша қарауға, мәніне қайран қалу ахуалына жеткізеді.
Бүкіл ғалам Алланың бейнесі, ... ғана ... ... ... осы ... ... белгілеуге ұмтылады. Бірақ бұл ұмтылыстың жүзеге асуына Алланыњ
өзі себепкер ... ... үміт ... ... ... Ал ... ... қиындықтарға төзуге сабырлық керек. Қарап отырсақ, сопылық мәнінде
поэтикалық мәтіннің хабарлама-мағыналық дәрежесінде ... ... ... ... бір-бірін толықтырып, бір картинаны беріп тұр.
Яғни Хорезми өлењдерінің сопылық ... ... ... ... ... ... себепкер болады.
Байқап отырсақ, сопылық өлеңдердің құрылысы, құрылымы, сөздер тобы, ым-
белгі, ... яғни ... ... ... ... ... ... көреміз.
Ахмет иассауи ілімінің исламдығы қайсы, ... ... ... ... ... ... берілген жауап бар. Бірақ өте
қысқа. Ашық зікір салу, оған әйелдерді ... ... ... жоқ
біршама белгілерді Иассауидің тариқатынан, оның көзқарастарынан ... ... ... ... осы түркілердің арасында қандай наным-
сенімдер болды? Сол белгілі бір дәрежеде Ахмет Иассауи шығармашылығында,
көзқарасында, іс-әректінде орын алды ма ... ... ... ... бар. ... ... тәңірлік наным-сенім, бақсылық ғұрыптың аяғы
кешегі ХІХ-ХХ ғасырға дейін жалғасып келді. Осылардың бірқатар ... ... ... ... көп ... байқалады.
Көпшілікті қатыстыра отырып зікір салу, соңында барлығының психологиялық
күйге түсіп, топтың транс ... ... ... ... ... де бар.
Хикметтерде «аспанға шықтым, жерге түстім, құс болып ұштым» деген сөздер
кездеседі. ... ... ... ... ... оқып келгені сияқты
жағдайлар жаңағы бақсылық транс халіндегі күйге ұқсас.
ҚОРЫТЫНДЫ
Иә, Иассауи хикметтері талай ... ... ... ... ... өтуде. Өзінің асыл қасиетін жоймайтын бұл хақиқи
хикметтердің тереңіне бойлаған әрбір шәкірт ... ... бір ... ... азық тауып, көңілі хош болары, рухани кемелдіктің шыңына
жеткен осынау адамның алдына өзін ... ... ... анық. Бұл заңды
да. Себебі, хикметтің әрбір жолының мағынасы ... ... ... ... ... ... ғасыр алмастырып бізге жеткен, иншаллаһ, бізден өтіп, кейінгі
ұрпақтарға ... ... ... ... ... жетіп
артылады. Бұны нақты проблема деп атайтын болсақ, онда, ең ... ... (қай ... және қай ... тіліне жататындығын)
қарастыру керек. Хикметтер тілінің өзі мынадай проблемаға жіктеледі:
1. Ғылым әлемінде «Диуани ... ... ... бар ең ... ... өмір ... ... бірнеше жүз жылдан кейінгі
кезеңге тән болуы. Қаралған нұсқалардың ең ескісінің ХҮІІ ғасырдың
соңында жазылуы /29,56/ хикметтердің тілі ... ... ... әлі ... дейін жауапсыз қалдыруда.
2. «Диуани хикмет» нұсқаларының мазмұны жағынан да ... ... Бұл ... шығарма нұсқаларын әр түрлі
авторлардың ... ... ... ... ... ... ... Қазан, Ташкент сияқты түркі әлемінің ... ... ... ... ... ... ... әсер еткен. Сондықтан, мамандар тарапынан хикметтер тілінің
өзбекшеге бұрмаланғандығы, Қоқан диалектісінде жазылғандығы, аралас
әдеби қыпшақ-оғыз тілінде жазылғандығы ... оғыз тіл ... ... ... ... ... ... пайда болуына себеп болған.
4. Иассауиді және оның хикметтерін зерттеу барысында жиі-жиі жіберілген
қателіктердің бірі – ... ... өз ... ... Бұл ... дұрыс қорытынды жасауына қиындық туғызуда. Мәселен,
Өзбекстандық оқушылар хикметтерді сөздікке қарамай-ақ оқып-түсінеді.
Бірақ бұл ... ... ... ... ... ... ... ХҮІІ ғасырдан кейінгі
нұсқалардың өзбек ... ... ... ... түрікшесімен
жазылғандығын көрсетеді. Өйткені, бүгінде өзбекше, татарша, қазақша,
қырғызша және басқаша етіп ... ... ... ... ... ... ... тұрғыдан бір-бірінен
өзгеше дара тілдік ерекшеліктерінен гөрі бір тілдің әр ... ... ... көп ретте «Диуани хикметті» әдеби шығарма ретінде зерттеп
жүрген жоқ. Әдетте Иассауиді мистик ақын ... ... ... ... ма? ... ... ... білмей тұрып бір адамды ... деп ... ... жоқ. Ол – бір. ... ... Иассауидің
«Диуани хикметін» поэзиялық тұрғыдан зерттеу керек. Хикмет мәтіні ... ба, ... ... ба? Егер ... ... ... және ... берсек, онда ол – ақын. Ақылмен жазылды дегенге тоқтасақ, онда ол
– ойшыл. Осы ... ... ... ... ... деген ұғым
қалыптастыру керек /26, 141/. ... біз ... ... ... ... көңіл бөлмейміз. Иассауидің поэзиясын зерттеу үшін,
алдымен, канондық ... ... ... ... ... ... қайта
қарау керек. Жоғарыда хикметтердің әр түрлі ... ... ... ... ... болатынбыз, сол нұсқаларды жүйелеп, реттеу керек. Канондық
текст осылай жасалады. Осы әдіс арқылы ... ... ... айқындалады және осы әдіс бойынша қай мәтін Иассауидікі қайсысы
кейінгі қосындылар екендігін қиналмай-ақ тауып алуға болады.
Ахмет ... ... деп ... ... ... түпнұсқа туынды
емес, және шығарманың тілі де Иассауи өмір сүрген кезеңдегі тілге жатпайды.
Сол ... де ... бар ... негізделген ғалымдар жасаған
көптеген анықтамалар әлі де болжам деңгейінде. Нақты бір ... ... үшін ... түрде «Диуани хикметтің» көне нұсқасын табуымыз
керек.
Кез келген шығарманы интерпретациялау барысында ... оның ... ... ... ... ... бір ... жазылған шығарманың тілі
аударылу барысында да сол ғасырдың тілін сақтауы ... ... ... ... ... ... атап ... канондық тексін
жасап, сол ғасырдағы сөз саптау стиліне оралып (ізденіп), архаизмдерді,
терминдердің мағыналарын саралай отырып, ... етіп ... ... Сондай-ақ надтекст және подтекст деген ұғымдар ескерілуі тиіс. Кез
келген интерпретатордың қолынан мәтін ... ... ... ... Осы ... мәселелердің ескерілмегендігінің кесірінен Иассауи
хикметтері бүгінгі ... ... ... ... ... ... ... өтсе де әлі күнге дейін нақты зерттеу объектісі ... ... ... ... ... ... ... тұтып келеміз.
Осы орайда әдебиеттанушы Т.Есембековтің пікіріне жүгіне кеткен орынды
болмақ: «Иассауи мұрасын зерттеушілер жөнінде ... ... ... төрт ... ... ... анықтама-сөздік шығарып, дүние
жүзіне тарату қажет. Болашақ зерттеушілер Ахмет ... ... ... қалыптасқанын білуі керек. Олай етпеген жағдайда, Ахмет Иассауиді кім
қалай түсінеді солай жаза ... ... ... ... ... ... Иассауи жайындағы ұғымдарды бір ізге ... ... ... табылады, яғни бәріміз Ахмет Иассауиді бір мазмұнда
қабылдайтын болуымыз керек», /26, 142/ - деп ... ой ... ... ... ... ... ... иассауитану зерттеу
орталығында бір-бірімен қоян-қолтық араласып, жан-жақты бағытта ... ... ... ... ... ... ... бұл
саладағы жұмыстар барынша жеңіл қалыпқа айналар еді. ... ... ... ... ... ... жөн. Бәлкім сол кезде осы
күнге дейін беттей алмаған, тереңдей алмаған саламыз жасырын құпиясын ашар
ма еді кім ... 14 ... бері ... ... сенім мен нанымына, тегі мен
нәсіліне қарамай бейбітшілік пен ынтымаққа, ... пен ... келе ... Алла тағаланың бірегей діні. Тарих сахнасына
көтерілгеннен бері өмірдің өзі көрсеткендей ... ... ... ... ... ... бұлағы екендігін әлем мойындауда. Ислам
дінінің қазақ ... ... 12 ... аса ... өтті. Содан бері
халқымыз атақты ислам ғұламасы фиқһтың (мұсылман заңы) Нұғыман ибн ... ... ... Ханифа мазхабын (діни-құқықтық мектеп тұр) ұстанып
келеді» /30, 9/. Ал ... ... ... ... ... ... дертіне дауа, жанына пана іздеген бүгінгі ұрпақ ... ... ... ... ... ... ... рухани бұлақтан
сусындаса жанына шипа ... хақ. ... ... ... жүрегіміз лас,
ақылымыз өз жанымызға қас, ... ... ... ... ... болған
бүгінгі күйімізді осынау мәңгілік тот шалмас асыл мұраларымызға жақындасақ
түйсінеміз. Сәл ынтамен назар аударсақ, ұжданнан ... ... ... қамсыз қайғысыздығымызды, тамрынан ажыраған рухани ... ... ... ... боламыз. Бүкіл адам баласын бауырындай көрген
Иассауи бабамыздың өткені мен болашақтағы ... ... ... өз ... сезініп, нала болған жан азасының олардың
күнәсына сұраған кешірімінің ... ... хақ ... ... ... жанымыздың ғаріптігіне, рухымыздың пақыр кедейлігіне, рухани
тамырымыздан қол үзген жетімдігімізге ем ... дәрі осы дана ... ... әдебиеттер тізімі
1. Дәуітұлы С. Қожа Ахмет дәстүрі қазақ әдебиетінде. Филология ғылымдарының
кандидаты ... ... алу үшін ... ...... – 5 б.
2. Ахметбек А. Қожа Ахмет Иассауи. – Алматы: Санат, 1998. – 26 б.
3. ... А.Д. Қожа ... ... имандылық ғибраты // Түркістанның
1500 жылдығына арналған ғылыми-теориялық конференция ... 2000. – 115 ... ... Ө. Қ.А. ... ... ілімнің қалыптасуы // Түркістанның
1500 жылдығына ... ... ... ... 2000. – 121 ... ... А.И. ... Ахмад Ясави: суфийский поэт, его эпоха и творчество. –
Алматы, Атамура: 1997. С. 120.
6. Қыдыр Т. Қожа ... ... ... бен хақиқат сыры // «Иасауи жолы»
журналы № 2 (1) 2005. – 30 б.
7. ... Ф. Қожа ... ... // ... ... ... № 2 (1) 2005. – ... Алтынсарин Ы. Мұсылманшылықтың белгісі. –Алматы, 1991. –22 б.
9. Яман А. Иасауи ... ... ... ... орны мен ... ... ... журналы № 1, 2004. – 63 б.
10. Нысанбаев Ә. Қожа Ахмет Иассауи ... адам ... ... 1500 ... ... ... ... Түркістан: 2000. – 43 б.
11. Есім.Ғ. Иассауи дүниетанымы // «Иасауи жолы» журналы № 2 (2) 2005. – 75
б.
12. Абайдың ...... Қожа ... ... Диуани хикмет. – Алматы, 2002. – 272 б.
14. ... Е.Э. ... и ... ... М., 1965. – 43 ... ... Д. ... хикметі – дін және ұлтаралық татулықтың кені ... ... ... № 4 (2) 2005. –5 ... ... Екі ... шығармалар жинағы. Т.1. Алматы: Ғылым, 1977. – 122 б.
17. Құдайбердіұлы Ш. ...... ... 1988. –560 ... ... ... ... 2000. – 201 б.
19. Қабан жырау. Тіл алсаңдар, шырағым. – Алматы: Берен, 1993. – 12 б.
20. Зар ... // ... ... ... 1993. – 173 ... ... Н.К. Яссауи жолы. Ауд. Кенжетай Д.Т. –Анакара, ... 1998. ... ... ... ... Жандарбеков З. Яссауийа-нақшбанийа арасындағы қарама-қайшылықтың ... ... // ... 1500 ... ... ... ... Түркістан: 2000. – 154 б.
24. Көпрұлы М.Ф. ... ... мен ... ... 1999. – 226 б.
25. Фролова О.Б. Поэтическая лексика арабской лирики – Л ., 1995. С. ... ... Т., ... А. ... ... мәтіндерді қазақ тіліне
аудару мәселелері // Аударма теориясы мен тәжірибесінің және салыстырмалы
әдебиеттанудың ... ... ... ... ...... 2006. – 36 ... Ходжа Ахмет Яссави. Хикметы. Перев.Сагындыковой Н.Ж. –Алматы, 2000г.
28. Р.Сыздықова. Иассауи хикметтерінің тілі // ... ... ... 2 (2) 2005. - 303 -304 б.
29. Боровков А.К. ... по ... ... ... // ... – М., Ленинград 1948.
30. Егемен Қазақстан 28.02.2007 – 9 б.
-----------------------

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 61 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ахмет Иассауи 12 бет
Арыстан баб13 бет
Ахмет Ясауидің Диуани Хикмет шығармасы14 бет
Қарахандар дәуіріндегі ғалымдар және олардың еңбектерінің тарихи маңызы мен мәні45 бет
Қожа Ахмед Иассауи еңбектеріндегі халықтық педагогика мәселелері11 бет
"Ұлан" шаруа қожалығы17 бет
1.Түркітануға байланысты алғашқы зерттеулер. 2.Орыс ғалымдарының түркітануға байланысты зерттеулері. 3.ХХ ғасыр басындағы түркітану тарихы5 бет
17 ғ-дың соңы — 18 ғ-дың басында Қазақстанды орыс ғалымдарының зерттей бастауы10 бет
VII-XI ғ Оңтүстік және Батыс славяндар.Ежелгі орыстар мемлекетінің құрылуы. Киевская Русь. Крест жорықтары. Қалалардың дамуы.Крестшілердің мемлекеті8 бет
XVI-XVIII ғғ. Қазақ-Орыс қарым-қатынастарының зерттелуі мен елшіліктер тарихы10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь