Мағжан Жұмабаев шығармаларындағы тарихи шындық және көркемдік шешім

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

І МАҒЖАН ЖҰМАБАЕВ ЛИРИКАСЫ

1. 1 Мағжан Жұмабаевтың лирикасындағы тарихи шындық және көркемдік шешім ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...6

1. 2 «Түркістан» өлеңіндегі тарихи шындық ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 21


«БАТЫР БАЯН» ДАСТАНЫНДАҒЫ САБАҚТАСТЫҚ

2. 1 «Батыр Баян» поэмасындағы тарихи шындық және көркемдік шешім ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .31

2. 2 «Батыр Баян» және «Абылай хан» дастанын салыстыру ... ... ... ... ... ... ..44



ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...48

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..50
Зерттеудің жалпы сипаты. Кеңес өкіметінің жетпіс жылдық билігі тұсында қазақ әдебиетінің тарихынан жазықсыз сызылып тасталған тұлғалардың бірі – Мағжан Жұмабаев. Талантты ақынның есімі де, маржан жырлары да бұл кезеңде идеологиялық қудалауға ұшырады. Азат өмірді, халқының тәуелсіз ел болған қалпын көруге ұмтылған, сол жолда білегіндегі күшімен де, жүрегіндегі жырымен де күресіп өткен қайраткер ақынның тағдыры аса күрделі белестерді бастан кешірді.
Мағжан – лирикалық өлеңдермен қатар бірнеше көркем поэмалар жазған ақын. Атап айтқанда, "Қойлыбайдың қобызы", "Батыр Баян", "Қорқыт", т.б. поэмалары ақын талантының ерекше қырын танытады.
Әдеби шығармаларымен бірге Мағжанның қаламынан туған ғылыми еңбектер, оқу құралдары да кезінде халқының қызметіне жарап, елеулі мәнге ие болды. Жастарды оқу, білімге шақырған қаламгер педагогика саласында бірқатар еңбек жазды. 1923 жылы Ташкентте "Педагогика" атты кітап шығарды. Сонымен бірге 1928 жылы Мәскеуде төменгі сынып шәкірттеріне арналған "Сауатты бол" атты оқулығы жарық көреді.
1938 жылы жазықсыз жазаның құрбаны болғаннан кейін Мағжан шығармашылығын оқуға, жариялауға тыйым салынды. Тек еліміз тәуелсіздік алар тұстағы арнайы үкімет шешімі арқылы ғана ақынның есімі мен шығармашылық мұрасы толық ақталды. 1989 жылы ақын шығармаларының бір томдығы, 1995 жылы үш томдық жинағы жарық көрді.
Мағжан Жұмабаев шын мәніндегі ұлт ақыны болды. Ал ұлттың негізі - тіл. Өмірге ғашық ақын ана сүтімен бойына дарыған ана тілін жан-тәнімен сүйді. Отаршылдық кездегі қысымға түскен қазақ тілінің жай-күйі ақын жанын мазалап, жүрегін сыздатады. Бұл тектен-тек емес еді. Ақын жүрегі халықтың барометрі іспеттес: ел басындағы қуанышқа алдымен қуанатын да, төніп келе жатқан қара түнекті алдымен сезінетін де – ақын. Тілдің кемуі түбінде ұлттың кемуіне, бұзылуына алып баратынын сезген ақын жүрегі дабыл қағады. Ақынның ойынша: тіл -ұлттың туы, тіл - ұлттың қаны, тіл - ұлттың жүрегі.
Мағжанның ойлары мұнымен шектелмейді. Бір ұлттың өз халқының мүддесін ойлаумен ғана қалып қоймайды. Мағжанның азаматтық парасатынан туындаған арман-мақсаттар бұдан әлдеқайда биік. Туған халқы туралы айтқанда, оның кешегі өткен жолын еске алады, оны бүгінгі жағдайымен салыстырады. Онымен де шектелмей, ақын жалпы түріктік идея көтереді. Түркі тектес халықтардың бәрінің болашағынан үміт күтеді, жалпы Шығысты пір тұтады. Бұл қатарда ақынның "Пайғамбар", "Күншығыс", "Түркістан", От", т.б. тәрізді бірсыпыра өлеңдерінде түптің түбінде жақсылық атаулының бәрі де Шығыстан келмек, Батыстан торлаған қою қара бұлтты Шығыстың жарық сәулесі ғана талқандамақ. Бұл өлеңдерінде ақынның туған жерге, өз топырағына, Шығысына деген ғажайып сүйіспеншілігі, перзенттік патриотизмі айқын көрінеді.
1.Бердібай Р. Ел боламыз десек... -Алматы: ЖШС «Қазақстан баспа үйі», 2000, -400б.
2. Елеукенов Ш. «Қосылып батыр түрік балалары» Мағжан ақын және түрік тақырыбы / Қазақстан-Заман. -2001. -27 шілде.
3. Аймауытов Ж. Мағжан Жұмабаев ақындығы /Лениншіл жас. - 1923, - №5.
4. Мұқанов С. «ХХ ғасырдың басындағы қазақ әдебиеті», -Алматы. 1932.
5. Өгел Б. Ұлы Хун империясы тарихы. Аударған Әлімғазы Дәулетхан. - Алматы, Хант, 1998.
6. Жұмабаев М. Сүй, жан сәулем. –Алматы: Атамұра, 2002.
7. Костюхин Е. А. "Александр Македонский. В литературной и фольклорной традиции". - Москва, 1972
8. Бертельс Е.Э "Роман об Александре и его главные версии на Востоке" избранные труды. - Москва, 1965
9. Үлімжіұлы Ақыт қажы. "Ескендір Зұлқарнайын". // Алдаспан №1-2. 2005
10. Қасқабасов С. "Қазақтың халық прозасы" - Алматы, Ғылым, 1984
11. Жандарбек З. Ясауи жолы және қазақ қоғамы. -Алматы: Ел-шежіре, 2006.
12. Мамиева Б. О. Асан қайғы туралы аңыздар. Фил.ғыл.канд.дәр.алу үшін жазылған диссертация авторефераты. –Алматы, 2007.
13. Әбілқасымов Б. Түркі шежіресі. – Алматы: Ана тілі, 1991. - 208 б.
14. Әбдезұлы Қ. Қазақ батырлары және көркем әдебиет. Егемен Қазақстан. 2008 ж. № 45.
15. Бердібай Р. Ел боламыз десек... – Алматы: Қазақстан, 2000
16. Смирнова Н.С. Абылай туралы жыр-аңыздар. //Қазақ тарихи жырларының мәселелері. - Алматы: Ғылым, 1979.
17. Жұмабаев М. Шығармалары. –Алматы: Жазушы, 1988. -232 бет.
18. Қазақ халық әдебиеті: Көп томдық Тарихи жырлар. І том. Абылай хан / Құраст. А. Сейдімбек, Б. Әзібаева, М. Шафиғи. –Алматы: Білім, 1995.
19. Бекмаханов Е. Қазақ халқының Кенесары бастаған азаттық қозғалысы (Тарихи монография). // Жұлдыз. № 9, 1993.
20. Абылай хан. - Алматы: Жазушы, 1993.
21. Зокота. Россия к Средняя Азия. - Москва, 1984.
22. Әбсадықов А.А. ХV-ХVІІІ ғасырлардағы тарихи аңыздар: мотив пен сюжеттер типологиясы, тұтастану мәселелері. Фил.ғыл.док. дәр алу үшін жаз-ған дисс.авторефераты.
23. Айтбаев М. Шер. –Алматы: Жазушы, 2005.
        
        ӘЛ-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
Филология факультеті
кафедрасы
ДИПЛОМ ЖҰМЫСЫ
МАҒЖАН ЖҰМАБАЕВ ШЫҒАРМАЛАРЫНДАҒЫ ТАРИХИ ШЫНДЫҚ ЖӘНЕ КӨРКЕМДІК ШЕШІМ
Орындаған:
4 курс ... ... ... ... ... ... 2010 ... меңгерушісі:
ф.ғ.д., ... ... ... ... ... 1 Мағжан Жұмабаевтың лирикасындағы тарихи шындық және көркемдік
шешім.......................................................................
............................................6
1. 2 ... ... ... ... ... ... 1 ... Баян» поэмасындағы тарихи шындық және көркемдік
шешім.......................................................................
..............................................31
2. 2 ... ... және ... хан» ... ... ... ... Кеңес өкіметінің жетпіс жылдық билігі тұсында
қазақ әдебиетінің тарихынан жазықсыз сызылып тасталған тұлғалардың бірі –
Мағжан ... ... ... ... де, ... ... да бұл ... қудалауға ұшырады. Азат өмірді, халқының тәуелсіз ел болған
қалпын көруге ұмтылған, сол ... ... ... де, ... де ... ... ... ақынның тағдыры аса күрделі белестерді
бастан кешірді.
Мағжан – лирикалық ... ... ... ... ... жазған
ақын. Атап айтқанда, "Қойлыбайдың қобызы", "Батыр Баян", "Қорқыт", т.б.
поэмалары ақын талантының ерекше ... ... ... ... ... ... туған ғылыми еңбектер,
оқу құралдары да кезінде халқының қызметіне жарап, елеулі мәнге ие болды.
Жастарды оқу, ... ... ... ... ... бірқатар еңбек
жазды. 1923 жылы Ташкентте "Педагогика" атты кітап шығарды. Сонымен бірге
1928 жылы ... ... ... ... ... "Сауатты бол" атты
оқулығы жарық көреді.
1938 жылы жазықсыз жазаның ... ... ... ... ... ... ... салынды. Тек еліміз тәуелсіздік алар
тұстағы арнайы үкімет ... ... ғана ... ... мен ... толық ақталды. 1989 жылы ақын шығармаларының бір томдығы, 1995 жылы
үш томдық жинағы жарық көрді.
Мағжан Жұмабаев шын ... ұлт ... ... Ал ... ... - ... ғашық ақын ана сүтімен бойына дарыған ана тілін жан-тәнімен сүйді.
Отаршылдық кездегі қысымға ... ... ... жай-күйі ақын жанын
мазалап, жүрегін ... Бұл ... емес еді. Ақын ... халықтың
барометрі іспеттес: ел басындағы қуанышқа алдымен қуанатын да, ... ... қара ... ... ... де – ... ... кемуі түбінде
ұлттың кемуіне, бұзылуына алып баратынын сезген ақын жүрегі ... ... ... тіл -ұлттың туы, тіл - ұлттың қаны, тіл - ұлттың жүрегі.
Мағжанның ойлары ... ... Бір ... өз халқының мүддесін
ойлаумен ғана қалып қоймайды. ... ... ... ... ... әлдеқайда биік. Туған халқы туралы айтқанда, оның
кешегі өткен ... еске ... оны ... ... ... Онымен
де шектелмей, ақын жалпы түріктік идея көтереді. ... ... ... ... үміт ... жалпы Шығысты пір тұтады. Бұл ... ... ... ... От", т.б. тәрізді бірсыпыра
өлеңдерінде түптің түбінде ... ... бәрі де ... ... ... қою қара ... Шығыстың жарық сәулесі ғана талқандамақ.
Бұл ... ... ... ... өз ... ... ... ғажайып
сүйіспеншілігі, перзенттік патриотизмі айқын көрінеді.
Мағжанның бұл тақырыптағы өлеңдерінде заман ... ... ... ... белестерді ойға алу арқылы түсіндіріледі. Ол Шығыстың, оның
ішінде түркі ... ... ... көз ... Бір ... ... еске алады. "Түркістан" өлеңі соның айқын айғағы.
...Түркістан – екі дүние есігі ... – ер ... ... ... ... өлең жолдары кешегі тарихқа жетелейді. Ертеде Тұран
аталған бұл жерді ... ... ... елес ... ... жері мен суын, көлі мен шөлін, өзен-суларын, тауларын, Теңізі мен
Аралын, Ыстықкөлін, Жейхун мен Сейхун дарияларын, ... ... ... ... ... ... суреттейді. Тұранды мекен еткен ер
түріктің билері мен батырларын, ғұлама ғалымдарын, ел басқарған ... ... ... ... ... өмір ... іргесін жауға бермеген
түрік дүниесі бүгінде ... елге ... ... ... ... ... ... көркемдік шешімін қатар қоя отырып, осы түркішілдік сарынын қайта
тірілтуге ден қояды. Сондықтан ... ... ... ... ... және оның ... Баян» дастанындағы тарихи шындық пен
көркемдік шешім сөз болады.
Зерттеудің өзектiлiгi. Мағжан өлеңдері, шын мәнінде, тарихымызды тануға,
тарихи санамызды бағдарлауға ... ... ... ... үшін ... ... қандай бейнет шеккені, сонымен ... ... жер үшін қан ... хандар мен батырлардың есімдерін есте қалдыруда
Мағжан поэзиясын зерттеп-зерделеудің маңызы зор. Ол ... ... ... ... ... өзекті мәселе десек те болады. Өйткені
шын мәнінде елін, жерін сүйген адам ғана халқының патриоты бола алады. ... адал ... ... ... ... арнайды. Патриоттарды елінде болып
жатқан әрбір оқиға қалыс қалдыра ... ... ... ... ... ... ... Мағжан да өзінің бар ... ... ... ... ... ... шығармашылығымен елінің елдігін де, ездігін де
жырға қосқан, сонысы үшін отқа да ... суға да ... ... қатарында көріне білді. Сондықтан оның ... ... пен ... ... ... толығырақ зерттеу қажет.
Зерттеу нысаны – Мағжан Жұмабаев шығармашылығындағы тарихи шындық пен
ақынның ой тұғырына негіз болған ... ... ... ... ... ақынның шоқтығы биік поэмасы «Батыр Баян» дастанындағы тарихи шындық
мәселелері көтерілді.
Зерттеу жұмысының мақсаты мен мiндеттерi. Зерттеу ... ... ... ... ... шындығын анықтау, олардың
қаншалықты тарихи шындыққа жанасатындығы, қаншалықты ... өз ... ... анықтау. Қазақ тарихының көмескі беттерінің бірі
хандар мен батырлар дәуірі дейтін болсақ, ... ... ... оның ... ... ... алға ... жұмысының дереккөзi. Зерттеу жұмысында негізінен өзек ретінде
Ш.Елеукенұлы, ... ... ... ... т.б. авторлардың
шығармалары, зерттеу еңбектері, ғылыми мақалалары пайдаланылды.
Зерттеудiң әдiс-тәсiлдерi. Жұмыста ... ... ... ... ... негiзгiлерi – дәстүрлi сипаттама әдiсi, тарихи-
салыстырмалы, теориялық, әдiстер.
Зерттеу ... ... мәнi. ... ... ... жоғары оқу орындарында әдебиет теориясы, ... ... ... ... ... септiгiн тигiзедi.
Дипломдық жұмыстың құрылымы. Жұмыс кiрiспеден, екі тараудан, қорытынды
мен пайдаланылған әдебиеттер тiзiмiнен тұрады.
МАҒЖАН ЖҰМАБАЕВ ЛИРИКАСЫ
1. 1 Мағжан Жұмабаевтың ... ... ... және ... ... ... ... көбінесе оның түрікшілдігімен
байланысты болып келеді. Қазақ лирикалық поэзиясында ... ... ... бірі ... болатын. Бұған М.Әуезов айтқандай
Мағжанның «елшілдік» бағыты себеп болатын. Бұл ... ... ... өзбек әдебиетінде Әлішер Науаи түрікшілдік идеясын қандай жоғары
көтеріп, ... ... ... етсе ... ... тек Мағжан ғана
сол даңқты дәстүрді дамытып, әдебиетімізге «бітімі бөлек, аңсары ... ... ... [1,240] ... ... ... қозғады. Ғалым ақынның
түрікшілдік тақырыбын ... ... ... ... ... ... «Жер ... «Айға», «Сағындым», «Тұранның бір бауырында»,
«Түркістан», «Қорқыт», «Қойлыбайдың қобызы», «Батыр ... ... ... ... Түрікшілдік тақырыбы айқын көрінетін Мағжанның
«Қазақ тілі» өлеңіне тоқталайық.
Жарық көрмей ... да ... кен ... ... өткір, күшті, кең тілім.
Таралған түрік балаларын бауырыңа
Ақ қолыңмен тарта аларсың сен тілім! (Қазақ ... ... ... ... аталғанымен тек тілге арналған туынды деп
олақ қабылдай алмайсыз. Тақырыптық ... ... ... желі ... ... тұтасып идеялық мазмұнды байыта түскен. Мұнда ХХ ғасырдағы
қоғамдық ... ... ... ... ... ... ... жаншылып қасіретке айналған кезеңін ақын «жауыз
тағдырдан» көреді. Ақын үшін ... ... ... ... ... сынды.
Елдік жолында қиылған тағдырлар, ездік тағдырдан әлдеқайда ... ... ... өңі ... ... ... ... да, сол замандардағы
өршіл рухтың өлмес ерлігімен таңбалануында.
Мағжан романтикасының биік пафосы тереңнен тамыр ... да ... ... ... қазақтың атар таңмен күтер алтын күні өткенінің
бауырында жатқандығын ерте ескертуі. ... ... ... ... ... ... ... Қазақ халқы тілін жоғалтпаса өткен алтын
күнімен қайта қауышарына ақын сенеді. Осы өлеңде, ақын «ана ... ... ... сөз ... ... өң беріп тұрғандығын байқауға
болады. Мұндағы тіл ... ... ... ... ... ... жүрегі бар кісілік тұлғалы кейіпке енген адам ... Ақын «ақ ... деп ... арғы жағындағы ишараларды да
айқындай түскен. Мәселен, «бір ... не оң, қос ... деп ... ... емес пе деп ... ... Жоқ, болмайды екен. Болмайтынын, ұлттық
дүниетанымдағы «ақ» ... ... ... мен ауыз ... ... ерекшелігімен түсіндіреміз. Ақын үшін бабалар жолы да ... ... ... ана не атаның жолы да ақ. Таралған түрік
балаларын жүрегімен аялар ата мен ... ... ... ... көксеген тілегі де ақ. Түрік балаларының басын ... ... ... ... тілі мен ... ... түрік
халықтары болып ойлансақ керек. Мағжанның бұл тақырыптағы өлеңдері, басқа
да өлеңдері секілді ... ... ... ... Ақынның
тарихи шындыққа өрілген көркемдік концепциясы көбіне адамзаттық, гуманистік
ойларымен шешіліп, түйінделіп отырады.
Ол кеңес өкіметінің көп қадамдарына ... ... де, ... ... жоқ. «Қызыл жалау» (1924) деген атақты өлеңін де ... ... ... – Мағжан таптық принцип дегенді қабылдамады,
қазақ ұлтын ... ... бай, ... деп ... ... ... Сол себепті ол «Қызыл жалау» өлеңінде былай деп ашық айтады:
«Қанды жас жалау кімдікі?
«Кімнің ұлы құл ... тұл ... жас ... сонікі,
Ендеше, қазақ, сенікі!»
Сол кездегі қып-қызыл белсенділер Қызыл жалау кедей табынікі, байдікі
емес, ... ... қу ... деп ... Мағжан: жоқ тіпті де олай
емес, ең ... ... ... ... тұас ... ... ... Мағжан
қазақтың байы мен кедейін айырмады демейміз. Ол «тоқсанның жағындамын» ... шын жаны ... ашық ... ... бірге «айрылдық аузынан
уыз төгілген байлардан» деп, оларға да арас ... ... бай, ... боп ... ... ұлт мүддесін бәрінен де жоғары қойсын деп талап
етті. Қазақты тапқа, топқа, руға ... алаш туын ... ... біз ... ақын ... ... Ол ... Кеңес
жазушыларындай (С.Мұқанов, С.Сейфуллин т.б.) пролетар жырын ғана жырлаған
жоқ, кедейіне қосып тұтас ұлт мұңын мұңдады, қазақ ... ... ... ... ... таяқ түскен жоқ. 1924 жылдың аяқ
шенінде Мәскеуде Нәзір Төреқұлов, Ғани Мұратбаев бастаған алпыстан ... ... ... ... 1921 жылы ... ... өлеңдер жинағын
талқылап, оған өткенді көксейді, ескілікті іздейді, ұлтшылдықты дәріптейді
деп қатаң саяси айып ... [2, ... ... ... Жұмабаевқа таққан ауыр
айыптарының бірі – оған ... ... кінә ... бұл ... ойлап тапқан термині емес. Төркіні
әріден басталады. ХІХ ғасырдың аяғы мен ХХ ғасырдың ... ... ... ... ... ... бір мемлекет шаңырағының астына ... ... ... Оны ... деп ... ... ауыз жаласып, Ресейге қарсы соғыс ашады деп даурықты. Шын
мәнінде, пантюркизмді құбыжық етіп көрсету ... ... еді. Ол ... ... жік ... бір-бірінен ажыратуды, бір-біріне
қатыстырмауды көздеді. Сөйтіп, патшалық Ресей ... ... ... орыстандыру жөніндегі алға қойған міндеттердің ... ... 1967 жылы ... ... ... ... ... миссионерлік қоғам құрылды. Миссионерлер мұсылман халықтары ... ... ... білек сыбанып кірісті. Татарларды, қазақтарды алдап
та, күштеп те шоқындыра бастады. Осы ... ... ... кеңінен
пайдаланды. Христиан әдебиетін тарату ісін ... ... ... ... ... ... тек ... тілінде ғана алпыстан астап
христиан діні ... оқу ... ... ... Олардың
бірсыпырасы орыс графикасы негізінде басылды. Сонымен ... ... ... ... ... ислам діні кітаптарын тежеуге тырысты, орыс
цензурасы ... ... ... ... алып ... жатты. Мағжан
Жұмабаев секілді қазақтың зиялылары ... ... ... ... де.
Мағжанның түрікшілдігін кезінде жазушы Жүсіпбек Аймауытов былай деп
түсіндіруге тырысты: «Бір ... үй іші- ... ... - ру ... тапқа, жікке бөлінбеген, қазақ ішінде туыс-өскен болса, екінші –
татар медресесінде оқып, түрікшілдік, исламшылдық ... ...... ... ... батып, отаршылдық зардабы қазақтың
ұлтшылдық сезімін ... ... ұлы ... ... – орыс ... ... халықшыл болып жатқанын сезіп білсе, бесінші – батыстың,
қала берді орыс ақындарының санашылдық (идеализм), жарашылдық ... ... енді ... қай ... ақын ... шығу керек. Сөз жоқ,
Мағжан ұлтшыл, түрікшіл, ... ... ақын ... шығу ... Олай ... ... ... Әлеумет ортасының, заманының жағдайы солай» [3, 7].
Екіншіден, большевиктер бұл жағдайды ескерусіз қалдырды. Ол – ол ма.
Коммунистік ... ... ... ... улы ... ... дейін барды.
«Мағжан түрікшілдігінің» бір сырын қазақ кеңес әдебиетінің жетекші
жазушыларының бірі ... ... та ... ... «Мағжан шынында
түрікшіл емес», - деп жазады Сәбең. Оның ... ... ... ... ... ойы бар. Біз ... ... қазақтың ескі күнін
көксегенде, баяғы хан дәуірін қайта орнатпақ емес, қазіргі ... ... ... ... ... ... көтертпек. Басын көтертіп алғаннан
кейін, бөлек республика құрмақ дедік. Мағжан «түрік» деген сөзді ... үшін ғана ... ... ... ... айта келіп, қазақты отаршыл
үкіметке қарсы қайрап салғысы келді» [4, 224].
Мағжанға бейне бір кінә арқалату үшін ... бұл ... ... да
екіұшты естілетін. Мағжанның түрік тақырыбындағы өлеңдері ... ... ... ... ... ... ... Мағжан поэзиясында, Жүсіпбек Аймауытов пен Сәбит
Мұқановтар айтқандай, «Медресе Ғалияда» жүргенінде емес, одан да ... ... ... 1905 ... бері ... ... ... медресесінде оқуы оның дүниетанымына көп ықпал еткен. Медресеге
ұстаздық етуші Бегішев кезінде ... ... ... ... адам. Ол да Мағжан поэзиясында ... ... ... ... ... ... ұлтының қайткенде азаттыққа қолы жетеді деп ... ... ... Өзі өмір ... ... ... ... қолға
оңайлықпен түсе қоймайтынын сезген ол ер түріктен тараған туыс елдердің
ұйымдасып, бірлесіп, тізе қосқан ... ғана ... ... елінен,
басқа бауырлас елдерден ... ... ... деп ... ... ... тақырыпты өлеңдерінде бұл идеяның ең өзекті идеяға
айналуы табиғи нәрсе. Ол он тоғыз жасар ... ... ... жинағында
жарияланған «Орал тауы» өлеңінде-ақ құлаққа дабыл ұрғандай естіледі.
Анамыз бізді өсірген қайран Орал,
Мойның бер тұңғышыңа, бермен орал.
Қосылып батыр түрік балалары,
Таптатпа, ... ... ... ... - деп, ... ... ... қалайша түрікшіл емес деуге болады?
Бұдан соң түрік тақырыбына қосылған өлеңдерден: «От», «Пайғамбар»,
«Алыстағы бауырыма», «Тез ... ... ... тілі», «Тұранның бір
бауында», «Түркістан» туындылары саналады. Бұл өлеңдердің ... ... ... ... ... ... айқын. Қай өлеңінде де Мағжан
сонау түп-тұқияннан бергі тарихты қозғап, исі ... ... ... ... ... ... өрнекті, жалынды тілмен паш етеді.
Бұдан түйетін түйіні де түрік нәсілділердің бәрінің назарын ... ... ... ... сол ... ... ... одан қалай құтылу жолдары,
түріктердің тәуелсіздік үшін, елдің бостандығы үшін тізе қосып, жұмылып
күресу ... ... атап ... бір жайт – ... ... халқының
шетел басқыншыларына қарсы Кемал Ататүрік бастаған азаттық қозғалысына үн
қосуы. Мағжан Жұмабаевтың түрік тақырыбын дамыта ... ... пен ... одан ... ... әлемдік, адамзаттық проблемаларға ұластыру
оның ерекше жетістігі, дүние жүзі әдебиетінің асыл қазынасына қосқан бағалы
үлес деп саналуы ... Енді осы ... ... ... ... ... ... Баһаддин Өгел 1981 жылы Анкарада екі ... Хун ... ... ... ... мәлім. Осы еңбектің бірінші
томы Әлімғазы Дәулетханның ... ... ... де ... ... [5,
10]. Екіншісі де тәржімаланып, баспаханада теріліп басылғалы жатыр. Міне,
осы еңбегінде Өгел: ... ... ... хундардан бастаймыз» деген
тұжырымдаманы бірден ұсынып, хундар түрік нәсілді жұрт болғандығын ғылыми
жан-жақты, дәйекті деректермен негіздейді. Бір ... жері – осы ... ... ақын ... ХХ ғасырдың бас кезінде тілге тиек етеді.
«Пайғамбар» ... ... ... отты ... Гун туған,
Отты Гуннен от боп ойнап мен туғам,
Жүзімді де, қысық қара көзімді
Тус сала ... мен ... - ... ... Өгел. Ұлы Хун
империясының тарихы. Бірінші кітап. –Алматы, «Хант» баспасы. -1998, ... «І» ... ... ... өзі ... «Гун – түріктің арғы
атасы» деп ескертеді. «От» ... бұл ... Гун ... ... ... ... еске ... «Орал тауы» өлеңіне, басқа да
бірсыпыра туындыларында ежелгі түрік Отаны – Тұран, ... ... ... ... Тағы ... ... Орал – күн мен түн ... Өлім – түн,
Өмір – гүлді Гун даласы» (Орал) деп толғанады.
Мағжан поэзиясында түрік халықтары бірлігі ... ... ... бар. Ең ... Сәбит Мұқановтың сөзімен айтқанда, обьективтік
жағдайларға байланысты: отаршылдыққа қарсылық, ... ... ... үшін ... ... атты ... ... – ер түріктің бесігі ғой»
десе, бұл пікір бас кезінде Кеңес өкіметі тарапынан қарсылыққа кездеспеген,
белгілі дәрежеде іпті ... ... ... ... автономиясын құру
қажеттігін 1918 жылғы 22 сәуірде ... ... ... V
сьезіне жіберген жеделхатында Лениннің өзі қолдайды (ПСС, т.50, с.63.).
Ол ... ... ... елі ... ... қарсы жанқиярлық
соғыс жүргізіп жатты. Түріктердің ұлт азаттығы қозғалысы, РСФСР, жас ... ... ... ... ... ... қана ... көмек (алтындай 10 миллион сомнан ... ... ... ... ... ұлт ... ... көсемі Мұстафа Кемал –
патшаның атағы жер жарды. Ол кеңестік ... ... ... ... ... ең сүйікті қаһармандарының біріне айналды.
Қазақстанға келсек, мұнда бұрын да түріктерге іш тартатын дәстүр бар-
ды. ... ... ... етуі бойынша түрікті мадақтап алатын ... ... ... басына дейін сақталып келген (ХХ ... ... 222 бет). ... ... ... ... ... - деп жазады Сәбең, - ... ... ... ... ... ... сықылды түрік патшаларының аттарын қойды.
(«Байлары» деген сол кездің жүндей сабаған сөздерінің бірі ... ... ... ... ... ... ... белгілі). Әнуар
патшаны ертедегі бабағұмар секілді сиқыршы, айлакер, адамзатқа бітпеген күш
бар деген аңыз тараған.
Міне, осындай жағдайда басына бұлт ... ... ... ... ... ... күшейді. Соның бір дәлелі Мағжанның «Алыстағы
бауырыма» атты ұзақ өлеңі. Өлеңнің алғашқы жолдары алыста ауыр азап шегіп
күресіп ... ... ... ... ... жүрегі тас басқыншыларды
әшкерелеуге арналған. Тегінде бұл өлең 1918 жылдың бірінші ... ... ... ... жазылған болуы керек. Өйткені түрік бауырларға
көмекке келуге өзінің қайрансыз екенін, «қараңғы абақтыға» ... ... ... ... түріктің жолбарыстай жүрегі жаудан бұқпайтынына берік
сенім білдіреді. Бұдан соң тағы уайымға берілгендей ... ... ... ... ... ... ... ауырды ма, бітіп халі?!» - деп түңіледі
де, қайта серпіліп:
Бауырым! Сен о жақта, мен бұ жақта,
Қайғыдан қан жұтамыз. ... ... па құл боп ... Кел, ... ата ... ... ... – деген үндеумен қорытынды жасайды.
Әрине, айтылғанды тура мағынасында түсінбеуге ... Ақын ... ... ... ... ... ... отыр, жүрекке жүрек, білекке
білек қосылуын тілейді десек, ақын ойын ... ... ... заманның беталысын халқының пайдасына жарату ол кездегі
қазақ зиялылары үшін бұлжымас ережеге айналды. ... ... ... шеті ұлы ... ... асып ... сонау Үнді қиырына ұмтылғанда,
бұл жақтағы жойқын халық бейне ... ... ... ... сөз жоқ, ... ... Керенскийдей демократтардың, Колчактай
правительдердің қазаққа қайырымы болмайтындығына көздері жеткен соң, ендігі
үмітін Шығысқа артты. Мағжанның ... ... ... ... ой ... наши ... бледнеющий Восток,
Дети скорби, дети ночи,
Ждем, не придет ли наш ... - ... ... ірі ... ... «Түн перзенті» (1894) атты өлеңінде. Бұл шумақты
Мағжан ... атты ... ... етіп алады. Әлбетте, өзінше
толғайды. Орыс ақыны Шығысатн Христос, яғни Айса ... ... ... айтқандай, жаһанға Күннен туған Гүн келеді деп жар салды. Ол
Күнбатыстағы «қанды шуды» ... ... ... керек екенін жұрттың бәрі сезінді. Ол өзгеріс қайтсе
жасалмақ? Отарлардың ауыр күйі ... ... Сөз жоқ, ... ... ... ... қазақ елінің де көзі ашылады. Ал ... ... күш ... ... ... ... ... тарихтан
іздеді. Символды (рәмізді) өткен күннен ... ... көне ... ... ... ... күштер болған. Мәселен, гүндер Қытайға ұлы
Қытай ... ... ... ... IV ... ... Еуропа,
Балқанды ұлы қозғалысқа келтіргендер. Сондықтан символист ақындар көшпенді
түрік тілді гундердің Баламбер, онан соң ... ... ... ... өз ... ... етті. Орыс ақыны Вячеслав
Иванов: «Топчи их рай, Аттила», - десе, тағы бір орыс ... ... қара ... ... ... қайдасыңдар? Келіңдер, қиратыңдар,
талқандап жойыңдар мына есуас дүниені, мен сендерді құттықтап, гимн ... ... ... - ... ... ... ... жөні солай екен деп, орыс ... ... ... Өз ... ... «Отты Аттила, Баламір мен
едім, қараңғылықты жойған едім», - деп, түркі тілді аталарының ерлігін ... ... ... ... ... ... ... күнәһар бейне. Ол
Мұсаның тілін кескен, Айсаның ... ... ... ... ... жын. Бар
ойы – қарнын кептеу. Тағы бір өнері – «қанды шу» жасау. Жан, рух ... ой ... де ... Ақын үшін бұдан асқан қылмыс жоқ. Зұлым,
көрсоқыр түн баласы ... ... алуы ... В.Брюсов «Грядущие гунны»
өлеңінде: «қыр, жой, кітаптарын өрте, сарайын ... ... ... ... ... ... шөп ... дейді. Ал Мағжанның жауабы бұдан
өзгеше. Қазақ ... қыр да ... ... оның ... ... жалауын желбіретеді. «Күншығыс» өлеңінде ... ... бір сәт ... ... ... ... ... - деп бір кетеді де, заматында райдан қайтып,
мүлде өзгереді:
Жо, жоқ! Ашу басалық! – деп кілт тоқтайды.
Ақ ... ... ... ... ... ... баласын,
Мейірім есігін ашалық,
Мұндарларды адасқан,
Айрылып естен шатасқан
Күншығыстың жолына
Салайық, шетсің демейік,
Аямайық, көмейік
Күншығыстың нұрына [6, 42], - деп ... биік ... ... пен Күншығысты шендестіргенде, бір ғана ... ... ... адамзат пейілін жаңалап кеңейту ниетін ойлаған.
Мағжан «Жер жүзін топан ... ... ... ... ... пен Шығыс қамын
бірдей ойлайды. Топан суы жер бетін қаптап, улы көбігін ... ... жоқ ... бір өзім ... не істер едім деп өзіне сұрақ ... ... ... ... ... тұрған отымнан, Жаратар ем жаңа адам» дейді.
Жаңа адам – Мағжан жобасында қала – ... ... ... ... Өзін,
ұлтын ғана емес, барша адамзат қамын жейтін адам.
Мағжан Жұмабаев қазақ ... ... рет және ... жалғыз өзі
ғана көтеріп жазған түрік тақырыбының халықаралық маңызы өте зор ... ... ... ... екі ... деп ... ... арасындағы аңыз сипатталады. Мағжан ақын:
Заманында Ескендір
Жеті әлемді билеген.
Асқан алып, киелі, -
Түссе де отқа күймеген.
Ескендірдей ... енді туа ... адам ... бола ... ... ... ... екі мүйізі болыпты. Патша
мүйізін жұртқа көрсетпей, тәжімен, бір аңыздарда дулығасымен жауып жүріпті.
Ескендірдің басында
Екі мүйіз болыпты.
Екі ... ... ... ... ... ...... жұртқа көрсетсе,
Қасиеті қала ма?
Қос мүйізін жасырып,
Ескендір ер жасынан
Алмайды екен еш уақыт
Дулығасын басынан.
Алайда бір күні ... ... ... ... ... ... көшіпті.
Арыстанның жалындай
Жалпылдап шаш өсіпті.
Шаштаразға басында мүйізі бар ... ... ... ... сол ... өлім құшатынын да ескертеді. Сыр ішіне сыймаған шаштараз
сыбырлап қана бұл құпияны ... ... ... ал ... ... ... жұртқа жаяды. Ертеңіне шаштараздың басы алынады. Жалпы,
осындағы ... ... ... ... ... ... ... алмау керектігі көптеген діни мәліметтерде
ескертіледі. Ескендір Зұлқарнайын ... аты ... дін үшін ... ... Ол ... ... елдерінде нәзирагөйлік дәстүр бойынша көп
жырлар қалған.
Ол туралы ... ... ... өз ... бүгінгі күнге дейін
туылып, саны жағынан толастап жатыр. Шығыста бұл ... ... ... рең ... Егер ... ... ... әдебиеттен
үлес алса, Шығыста оның жауынгерлігінен көрі ... ... ... ... Бұл ... атағы Шығыста өте кең жайылып
мұсылмандық философиямен астасып жатыр. Осы арқылы Ескендір мен ... ... ... ... жағдай, әскери, діни, философиялық сұрақтар
бірге шешіледі. Тарихтағы Ескендірдің Шығысқа зардабы, мәдениетіне ... ... тисе де олар ... ... тез ... ... Еуропалықтар әдетте, Шығыс әдебиеттерін қарағанда
тек Батысқа қатысты элементтерді ғана алалады, ал оның ішкі мәніне, ... ... ... де мән ... ... сұрақты төтесінен қойып
"Мынауы шындыққа жанаспайды ғой, демек, дұрыс емес ... деп ары ... ... ... ... кете ... бар. ... бейнесінің ғасырға
сай, адамдардың түсінігіне сай өзгеріп ... ... ... ... Егер ... ... ... түрде көркемдеу жағын, ол туралы
жазылған дастандарды салыстырар болсақ әрине Шығыс оқ бойы озық тұр. Себебі
тек тарихи деректі ғана ... жаза беру ... ... ... ... ... ... Батыстан көрі Шығысқа көп үңілген абзал және
өнімді. Оның үстіне Сопылық ілімнің өкілдері болып есептелетін ... ... ... ... ... ... тың ойлар әкеліп ойлануды,
ізденуді қажет ететін әдебиеттер ... ... ... дана ... ... ... осы аталған ғұламалардың әсері
орасан. Тіпті негізгі тіректер ... те ... ... бір ... болар осы ғұламалардың заман алшақтығына қарамастан ойлары
бір ауыз шешімге түйісетіні ... Ал оның «қос ... ... ... ... де ... халықтарының түсінігіндегі Ескендір бейнесінің ... ... ... ... Көптеген ғасырлар бойы Ескендірді бұзып
жарушы, қиратушы ретінде танып ... енді ол ... ... ... ... себеп Алла елшісі пайғамбар Мұхамметтің(с.ғ.с) келуі, ... ... ... Ескендір зұлым, қиратушы емес, керісінше
зұлымдықты қиратушы, Ибраһим ... ... ... ... ... ... Мәселен бізге жеткен Сириялық бір аңызда Ескендір құдаймен тілдесіп
отырады: "Мен білемін, сенің не үшін маған ... ... Осы ... ... патшалығын жойсын дедің ғой"дейді. осылайша осы заманда-ақ
Ескендірдің қос ... шығу тегі ... ... ... ... Ақыт қажы ... ... нұсқасын алып қарар болсақ:
Патша Ескендір жер жүзін бір өзі билегісі келеді. Мұнысы үшін ол ... өмір ... ... екен Содан былай ол өлмеудің қамын ойлай ... ... ... ... бір тұсы оның мүйізінен еді.
Мүйізін жасырған ол халайықтан
Болса да төбесінде жаралыстан
Өйткені түсінде оның аян ... ... ... ... болған [9]
Яғни мүйізінің бар екендігін халық білсе Ескендірдің ... ... ... халықтан жасыру үшін:
Шашын алған адамның басын алып
Сақтанатын дақпыртты таралыстан.
Ел білмеске қауып жоқ өміріне
Мүйіз сонан ... қаяу ... ... Алла ... ... ... өлмей-ақ жүре берсе[9]
Мұнда Ескендірдің өзі қаламаса да шаштараздарын өлтіруге мәжбүр екенін
айтады. Ол бір шетінен өз ... ... ... жағынан
шаштараздарын өлтіре бергісі келмегендіктен ұстазы Қыдырдан өлместің жолын
сұрайды. Қыдыр оған тірі суға Әбухаятқа апаруға келісім береді.
Осы ... ... ... деген сөзді "қос мүйізді"
емес, "екі ... ... " деп ... ... идея ... ... және қараңғы, яки, бұл дүние мен о ... ... ... ... деген ой "Қисса -сүл әнбияда" дәріптеледі.
Ал, Ескендірдің өз бейнесі ... ... ... ... ... ... әпсана хикаяттардың сюжеттері ... ... ... ... болады. Мүйізі бар екенін елге
білдірмеу үшін шашын алған ... ... ... ... Ең ... бір ... тірі ... Бірақ, ол Ескендірдің мүйізі ... ... ... құдыққа барып айқайлайды. Құдықтан қамыс ... Ол ... бір ... ... ... ән ... Сөйтсе
сыбызғыдан шыққан сөз "Ескендірдің мүйізі бар" деген сөз ... ... елге ... ... сюжетке құрылған шығармаларда әпсаналық, ... ... ... Рас, ... Ескендір сюжеті кейде өлмес ... ... ... жүреді. Мәселен, жоғарыда келтірілген Ақыт
қажы ... ... ... ... ... ... ... бар уәзір баласына алдырады. Уәзір баласын шаш алып ... аяп ... Бала ... ... ... ... ... «Ескендірдің
құлағы бар» деп айқайлайды. Құдықтын қамыс өсіп шығып ол ... ... ... ... ... ажал ... ... мұнда хикаятқа тән діни сарын өте аз. ... болу ... ... ... ... ... хан, Шаншар хан, Өтеген батыр жүреді. Мұның өзі ... ... ... ... хикаят ертегі жанрына ауыса бастағандығын
көрсетеді. ... ... ... жайын баяндайтын
шығармаларды ертек деп атауы ... ... ... айтуына қарағанда, Мүйізі бар ... ... түп ... ... есек ... бар ... деген патша
туралы мифі. ... да ... ... құлағын елден жасырып жүреді.
Бірақ, күндердің күнінде ... ... ... оның құпиясын бір
қойшының сыбызғысы елге жария етіп ... ... ... ... есек ... бар да, ... хикаяттарында Ескендір патшаның мүйізі бсар болып келеді.
Басқа еш ... жоқ, ... ... ... ... бір жай,
есек құлақты патша жайлы ... ... ... ... тараған, ал,
басында и ... бар ... ... ... ... ... әңгімеленеді.
Жануар кейпіндегі патша туралы түсінік ... ... ... ... көптеген елдің мифінде, хикаясында, жалпы ... ... ... ... Сол тұрғыдан келгенде есек
құлақты ... ... ... ... ... әр ... өзінде
тууы мүмкін. Осы сюжетке құралған әр ел фольклорындағы шығармалардың
жанры және ... ... әр ... ... ... ... біз бұл
жерде ежелгі гректердің мифіндегі сюжеттің және ... ... ... және ... іс ... оқиғалардың баяндалуы
т.т. бірдей екендігін ... ... ... ... ... патша
құпиясының жария болу әдісі болуы да бірдей. Демек, бұл ... ... ... яғни ... ғана ... ... деп ... Әрине, қазақтар тікелей гректердің ... ... Бұл ... арасында дәнекер болған.
Ескендір туралы алғашқы ... мен ... оның ... ... сарбаздары арасында туғаны ... Ол ... ... көпшілікке таратқан да осы ... ... ... мен ... ... ... ... деректермен
толықтырылып белгілі "Александрия" шығармасына айналды.
"Александрия" көптеген ... ... ... ... ... ... бұл шығарма бөлшектеніп бір ... ... ... ... Олардың ауыз әдебиетіне, кітаптарына, жылнамаларына ... жоқ, ... ... ... өздері де Тіпті Ескендірдің
образы да көп ... ... ... Гректерден Сириялықтарға
өткен Ескендір қосмүйізді болып бкейнеленеді де "Зұлқарнайын " деп аталады.
Содан ... оған ... күш, ... тіпті ертедегі жануар басты
құдайлармен патшаларға тән ... ... ... ... халықтарының ерте
заманғы түсінігі бойынша адамға біткен мүйіз - ерекше ... аса ... ... ... Мұндай түсінік қазақтарда да ... ... ... ... мүйізің"? деген тіркес ... ... ... ... [10, ... ... ... мүйізі туғанынан емес кейін пайда болғаны
бейнеленеді. Кейде ертекші ... ... ... осы ... ... басы соққыдан бұртиып қалған дейді. Мұнысын Ескендір кекілімен ... ... ... ... бар ... журуі таң қаларлық нәрсе ... ол ... ... ... ... ... да жүреді ғой.
Оның үстіне ол юмор ... емес ... ... ... түсінік беретін болсақ Ескендір Шығысты да Батысты да билеген
сондықтан ол қос мүйізді. Немесе, ол ана жағынан да әке ... да ... да қос ... делінеді. Символикалық түрде ол рухани ілімге де
матери ілімге де қанық деп те алуға болады. [7, 127]
Осы ... ... ... бойынша ерте уақытта ру
басы, тайпа көсемі, бақсылар, патшалары ... ... ... ... ... ... ... деп ойлаған. Сол себепті олар
есек құлақты, өгіз ... тағы ... ... суреттелген. Мүйізінен
айырылса опат болады деп ... ... бұл ... ... қиялдық элементтер әпсана хикаятқа көшеді. Енді ... ... ... ... ... атағы үнемі зұлымдықпен
шығады және оның масқара құпиясын ашу ... ... ... ... ... нәтижесінде бұл ... ... ... ... ... ... ... көп қалам тартқан ақын. Яғни
Мағжан – басынан ... ... ... ... Надандықтан құтылудың жолы
өнер-білімді болу деп ... ақын ... ... ... тұрмыс-
тіршілігіндегі жақсы қасиеттерін жырға қосады. «Өткен күн» өлеңінде
қазақтардың бұрынғы ... көз ... оның ... ... етеді. Хақназар, Абылай, Бөгенбай, Қабанбай, Қазыбек, Жәнібек ... ... ... ... ... ... ... Орынбай, Жанақ, Біржан,
Наурызбайлардың «бір сөзі мың ділдалық» асылдар еді деп бағалайды.
«Өткен күнді ойласам,
Ойға терең бойласам,
Кешегі қайран ... мен ... ... келеді», –
деп өзінің қазағын, оның өткен тарихын шабыттана жырлайды. Осындай берекелі
ел надандықтан қор болып барасың, енді, ... ... ... ... ... көтер, тұр енді!» - деп қимылға шақырады. Сол сияқты
оның «Едіге» ... ... ел ... ... Асан ... дәріптеу
аңғарылады.
Асан Қайғы салдырған
Астраханға жетейін.
Қайғысыз хандар күмбезін,
Әдейі аттап өтейін.
Асанның тауып моласын,
Соған тауап етейін,
Моласына түнейін.
«Жолым қу» десе болғаны,
Басқа жолды не ... ... ... Асан ... ... ... ... бойынша «Асан Қайғы тұлғасын Әз-Жәнібек хан
тұлғасынан жоғары қою ... ... ... ... ... ... келген құбылыс екенін байқаймыз» [11, 45]. Демек, Асан
қайғының Әз Жәнібекке артқан өкпелері ... да ... ... ... ... адам ... болу ... деген ой мықтап ұялаған. Біз бұл
реніштің сыры не деп, ... ... көз ... ... ... ... ... басты «өкпесінің» бірі – ханның
қарадан әйел алуы. ... ... бұл ... ... салдары елдің
болашағына зиянын тигізеді. Алдағы күнде ел билейтін текті ... ... ... ... ... ел билейді. Басшысы тексіз елдің ісі де берекесіз,
болашағы да бұлыңғыр. Ал хан ... ...... ... ... ... туындауы - қазақ даласындағы хандық жүйенің күйреуі
салдарынан болғаны анық. ХІХ ғасырда қазақ ... ... жүйе ... ... ... реформаның нәтижесінде өмір сүруін тоқтатқаны
тарихтан белгілі.
Асанның екінші реніші - ... ... ... ... Әз- ... ... құс ... аққуды ілдіруі. Бұл ... аққу – ... ... – тексіз билеушінің, сондай-ақ сыртқы жаудың бейнесі.
Аққуды құладынға ілдірген хан ... елді ... кісі ... жұрт
бодандыққа түседі, ханға қара кісі қару көтеретін заман ... ... ... соңында қарадан (құл сөзінің синонимі) ... ... ... ... ... ... қуады,  Есім ханды өлтіреді. Исатай мен
Махамбет ханға қарсы көтеріліс жасаған еді.
Қазақ халқының өзге жұрт ... ... ... төре жете ... ... ... ... қара кісінің қарсы шығып, қару көтеруі оқиғалары қазақ
тарихында да болған. Елдің азып-тозуы тексіз кісілердің ... ... ... ... Заман түзелуі үшін текті тұқым ел басқаруы шарт. ... осы ... ... ... [12, ... қайырсыз қонысты тастап көшу – Асан Қайғы туралы аңыздардың негізгі
сарыны. Бұл сарын Асанның қазаққа жайлы ... ... жер ... аңыздарының
мазмұнында үнемі орын алып отырады. Асан барған жеріне оның мал мен ... мен ... сын ... ... оған ... ... қауіп-қатерді де айтып отырады. Мысалы, Тарбағатай тауының түстік
жағын Қытай, солтүстік ... орыс алар ... ... Еділ мен ... да орыс ... деп қауіптеніп, орыс ... жер ... ... кетеді.
Асан қайғы туралы аңыздар мазмұны Асанның не себептен ... ... ... ... ... беріп отыр. Асанды мазасыздандырған негізгі
себеп – ... жері ... ... ... бекініс, қала салынатын қайырсыз
қоныс. Одан құтылу жолы -  басқа құтты қонысқа көшу.
Бұл мысалдар Алтын Орда сынды алып ... ... ... Асан ... мен ... ... тартыстың күні кешеге дейін қазақ
халқының жадынан өшпей жеткенінің айқын көрінісі. Қазақ халқы Әз-Жәнібек
хан мен Асан ... ... ... ... сезінді. Сондықтан да, Ел
бірлігі мен халқының рухани тәуелсіздігін мақсат еткен Асан Қайғының ... ... ту ... ... ... ... тарих толқынына жұттырмай
осы күнге дейін аман алып келген Асан Қайғы сынды ... дала ... ... еді. Олар өз ... ... мәдениетінің «темірқазығы» болған
тура жолынан адастырмай бүгінгі күнге жету үшін екі арада жүздеген ... еді. ... Әз ... ханды емес, Асан қайғыны пір ... ... ... ... ниет ... оның ... ... көркемдік
шешім екенін айта кету қажет.
Мағжан ақынның көркемдік шешімі оның «Зухра» атты ... ... ... ... қыз кезінде жұлдыз болып кетуді ... ... ... айналып кеткенін жазады.
Зуһра деген қыз бала,
Беті – ... жүзі – ... ... шаш, көзі ... сайын көкке қарайды,
Ақырын үнсіз жылайды.
«Жарқырап жұлдыз болам!» - деп,
Жалынып ... ... ... көк ... ... ... түні ұйықтап жатқанда,
Періште көктен келеді [6, 107].
Мұсылмандар арасындағы аңыз бойынша бұл ... ... ... ... ... не үшін жаратқандығы туралы сұрап, олардың ертең жер
бетінде қантөгіс жасайтынын айтады. ... Алла ... ... үшін екі Харут
пен Марут есімді періштелерге нәпсі мен шайтан ... ... ... ... Ол ... ... – қазы, біреуі патша болады. Бірақ уақыт ... оның ... бір сұлу ... ... ауып, зорлық жасайды. Сол себептен
зорлыққа, қорлыққа ... қыз ... ... ... ... ... Бұл
жұлдыздың есімі Зуһра болып қала береді. Көріп отырғандай, жаны ... ... ... Зуһраны ондайға қимай, өз жанынан басқаша оқиға
өрбітуді жөн ... ... ... ... ... пен көркемдік шешім
бір-бірімен жарыспалы сипатта өрбитін, терең талдап ... ... ... ... ... ... ... тарихи шындықтан бастау алып,
өзінше ... ... ... ... 2 ... ... ... шындық
1920 жылы сәуірде түріктер басқыншыларды ойсырата жеңіп, Түркия
республика ... ... ... Бұл ... қазақты
шексіз қуантты, жігеріне жігер құйды. Жеңіс ... ... ... ... айқын аңғарасыз. Өлең лириканың дифирамб үлгісінде жазылған.
Түріктердің тарихы батырларға, ерен ақындарға толы. Ер түрік ... ... ... ... ... де ерен ... жайған. Ертеде Тұран дескен
Түркістанның табиғаты қандай. Жері еріне ері жеріне сай. Сонау ... ... ... ... ... шың ... «Еріксіз ер түрікті
еске аларсың, Көкке асқан Хантәңіріге қарай-қарай». Олар ... ... ... ... жылжып өте береді. Поэмаға бергісіз
өлеңде Фараби домбырасы шертіледі, аспан ... ... ... ... қалт ... ... жалғасқан жыр құшағы өлшемге жатпайды. Қиял
қанатымен шарықтаған отты желдей тарих арасының баспалдағына ... ... ... ... ... жер ... – Памир, Алтай,
Қазығұрт қасиетті тау болмаса, Топанда Нұқ кемесі тоқтар қалай?»
Тұранның теңіздей терең тарихына ... ... ... ... Мағжан
ақынға ол бұйым көрінбейтін сияқты. Айналдырған жиырма бес шумақтың аясына
сол қаулаған қалың өрттей тарихты ... ... ... ... ... не ... Мұндай сиқырлы шеберліктің сыры, меніңше, ақындық
шабыттың ғұлама ойдан, ғұламалықтың, Мағжанның осы ... ... ... дариясындай тасыған ақындық асқан талантынан қуат алуында
болуға керек. ... елі ... ... ... ... ... және бір
сәтінде, арқалы ақын көкірегі мақтаныш пен мақсатқа толып, ... ... ... ... ... ұқсап отқа,
Түріктен басқа от боп жан туып па?
Көп түрік енші алысып тарасқанда,
Қазақта қара шаңырақ қалған жоқ па?
Мағжан ақынның «Түркістан» ... ... ... жерлері көп
сипатталады. Ол атақты ерлермен ... ... ... қасиетті
жерлердің бірі – Қазығұрт. Қазығұрт тауы қазіргі Оңтүстік Қазақстан облысы
Ленгер ауданының аймағында орналасқан. ... ... бұл ... ... ... ... деп аталатын киелі қос жартасқа да келушілер көп.
Қазығұрт тауы жөніндегі ең көне ... ... Нұх ... ... топан су басқанда бір таудың басына қайырлап, аман ... ... ... Бұл жөніндегі жыр қазақ арасына кең тараған, көне
дүние. Осы ұзақ жырдың ең болмаса алғашқы екі жолы:
Қазығұрттың басында кеме ... ол ... неге ...
деген сездерді есітпеген қазақ азаматы кемде-кем шығар. Осы бір аңыз сарыны
қолына қалам ұстаған көптеген ... ... ... болған.
Валерий Брюсов «Қазақтың Пушкині» деп атаған Мағжан Жұмабаевтың көне ... мен ... ... жазған ұзақ ода-жырында түркі әлеміндегі атақты
жерлердің бәрін тізіп келіп былай дейді:
Балқашты баурына алған Тарбағатай,
Жоталы жер ...... ... ... тау ... Нұх ... ... қалай?
Ежелден жер емес ол қарапайым
Білесің тарихты ашсаң Тұран жайын.
Тұранға қасиетті құмар болған,
Ертеде Кей-Қысырау мен Зұлқарнайын.
Мағжан ақын осы ... ... жері мен елін ... келіп, Афрасиаф
пен Фарабиді, Сыр мен Әмуды мадақтайды. Жоғарыда ... осы ... мен ... біз ... ... Қазірше Нұх
пайғамбар мен Қазығұртқа ... ... ... ... ... ... жазған қаламгер Сәуірбек Бақбергенов ағамыз болатын. Ол
кісінің «Қазығұрттың басында кеме қалған» ... ... ... ... Ал осы ... ... ... қалам тартқан ғалым — ... ... ... ... болатын. Ол кісінің еңбектері ... ... ... жиі жарияланған.
Нұх пайғамбар туралы аңыздар әлемге ең көп тараған аңыз. Дүниенің ... бұл ... ... ел жоқ. ... ... ... өзен
арналары мен теңіз жағалауын жайлаған елдерде кең ... ... ... ... Австралия, Меланезия, Океания аралдары т.б.). ... біз ... су ... ... ... Немесе Нұхты (Нойды) есітпеген ел
көп болуы мүмкін, ал Топан су туралы аңыз көпшілік елде бар. Ал ... ... ... бәрі Нұхтың атын біледі. Әрине, діні мен
дүниетанымына байланысты әркім өзінше атайды, ... ... ... ... ... ең ... ... қалаған Нұх пайғамбар
жөніндегі мәселені бірде Нұх деп, бірде Ной деп қосарластырып ... ... ... ... ... бұл ... есімі — Ной. Ол қырық күн,
қырық түн ... ... ... жер жүзін топан су басқанда өз кемесінде
әйелі және Сим, Хам, ... ... үш ... аман ... су ... бір тауда қайырлап, содан барып кейінгі жан-жануар мен өсімдік әлемі
пайда ... ... осы ... иуда ... ағайындар Синай тауы десе,
Христиан дініндегі ағайындар Арарат тауы деп ... ... ... аңыздың өзі бұрыннан келе жатқан көне аңыздың қайталамасы ғана
екенін де еске ... ... жөн. ... ... ... ... бұл аңыз көне ... Гильгамеш туралы эпосындағы сарынның
қайталамасы. Міне, Ной пайғамбар туралы аныздағы деректер осылай. Осы ... ... көп ... ... ... ... ... цивилизация)
басталуын осылардың есімімен байланыстырады.
Енді Нұх пайғамбар туралы аңызға келейік. Біріншіден, ... ... ... Нұх деп ... ... ... үш ұлы ... Нұхтың да
үш ұлы бар. Тек сол үш ұлдың кенжесінің есімі ғана өзгешелеу - ... ... ... ... Бұл ... ... көне ... ислам дінінің
жасаған ықпалы да нышан беріп қалады. Дегенмен әлемдік өркениетті өмір осы
тұстан басталды деп ... ... ... ... дәл сол ... ... жатыр. Сонғы бірер ғасырда қазақ немесе жалпы түркі халықтарын
бұрын мәдениеттен мақырұм қалған, тек ... ... ғана ... ... ... ... деп ... басып, теориясымақтарды алға көлденең
тартатын ғалымдар осы бір көне ... неге ... ... ... ... ... тек бұратана ел етіп көрсеткісі келген ниетін
білеміз, тек кезінде соған ... тұра ... ... зиялы қазақ
азаматтары бұған қарсы үн көтерді-ау, тек олардың дауысы өз айналасынан ... ... ... ... ... осы ... нәр алды ... басқа түркі халықтарын қайдам, қазақтар өзінің Қазығұртымен бой
жарастырып, тайталасып тұрған жоқ па? Иә, ... ... ... ... қосылатын жері осы тұста.
Енді қазақ арасында тараған аңызға ... ... да ... су, ... ... ... да үш ... бар бір жанұя. Тек кеменің тоқтаған жері Синай
да емес, Арарат та емес. Кеме аласа ғана тау ... ... ... біз Нұх ... ... ... араб-парсылар арасында тараған
нұсқасына да тоқтала кетейік. Сол ... ... ... ұлы ... ... «Рабғұзи қиссалары» («Қисса Рабғұзи») атты 1310-жылы
жазылған кітабында топтастырылған. Осы ... ... ... ... ... суды ... өзі ... алған. Оны мұсылман дініне еніңдер
деп үгіт-насихат ... үшін ... тас пен ... атып ... ... ... үшін ол ... жалбарынып, топан су жіберуін
өтінеді. Осы топан судың басы таңсәріде нан жауып тұрған бір ... ... ... ... ... су шыға ... Аспаннан жауын
жауады. Кәпірлердің бәрі судан қашып, тауға ... Тек ... ... ең биік ... таулардан қырық кез жоғары көтеріледі. Кәпірлер ... ... ... Нұхтың үлкен ұлы Канан да кетеді. Өйткені ол кәпір
болатын. Шыныдан сандық соғып, соның ішінде аман ... ... ... ... Кеме ... соң жаңа өмір ... ... Нұхпен бірге кемеге мұсылман дінін қабылдаған ... ... ... Бұдан әрі кітапта Нұхтың қызы туралы, тағы басқа әңгімелер
бар.
Топан су ... ... ... ... ... ... атты ... келтіреді [13]. Бұл автор өз баянын Адам атаның топырақтан жаралғанынан
бастап, оның ұлдарының билік жүргізген мезгілдеріне тоқталады. Өзі мың ... Адам ... ең ... ... ... билік жүргізген тұс еді
дей келіп, осы тұста Бабыл жұртында (Вавилония) Сос атты қала салдырғанын,
кенттердің көбейгенін айтады. Осы ... ... бірі Нұх екі жүз ... ... құдай тағла оны пайғамбар етіп, ел ... ... ... ... жеті жүз жыл ... ері бар, әйелі бар бары-жоғы
сексен адам ғана мұсылмандыққа бас иеді. Осыған ренжіген Нұх ... ... ... ... жоқ ... ... дұға ... Осы дұғасы қабыл
болып, Нұхқа құдайдың атынан Жәбрәйл елші ... ... ... су ... әлгі сексен адаммен қоса барлық жануарлар мен өсімдіктерден бір-
бір жұптан кемеге отырғызып, аман ... ... ... ... ... осылай етті. Кемеге раджаб айының алғашқы күні мінген топ алты ай
он күн су үстінде болып, мұхаррам айының оны күні ... ... ... жері Шам ... ... ... ... тауы. Кемеде көпшілік
адам ауруға шалдығады. Ақыры Нұхтың үш ұлы мен үш келіні ғана сау ... ... бәрі ... ... Нұх пайғамбар үш ұлын үш жаққа: Хам
атты ұлын Үндістан жаққа, Сам атты ұлын Иран ... ... атты ... ... ... Осы ... кенжесі Иафестен Түрік, Хазар,
Сақлап, Орыс, Мең, Шын, ... ... атты ... ұл ... ... өлерінде
өз орнына Түрікті отырғызып, патша деп ... Ол ... аса ... көл ... ... ... етіп, тұрып қалады. Міне, осы Түріктен Түтік,
Хакал, Барсажар, Амлақ атты төрт ұл ... ... ... ... ... ... Батыс пен Шығыс елдеріндегі Нұх-Ной пайғамбар мен Топан су ... ... ... ... ... де сол ... өздері ұстанған
діннің әсері бары тайға таңба басқандай білініп тұр. Ал ... ... ... ... ... ... ... келеді. Айтпақшы, Әбілғазы
нұсқасындағы Бабыл жерінде қала соқты деген тұсқа көне ... ... ... ... деп ... ... ... да дінге канша матастырғанмен сол Вавилонияның аты және аталып
тұр. Осының ... бұл ... ... діні ... ... әлдеқашан бұрын
шыққанын байқауға болады. Көне аңызды әрбір дін өз ыңғайына ... ... ... ... ... Қазығұртқа байланысты нұсқасындағы ерекшеліктерге
тоқталудан бұрын, барлық нұсқаларда айтылатын жайларды ... ... ... ... жөн ... ... Нұх ... кемесіне барлық
жануар мен жәндікті, тал мен шөпті ... ... ... (ұрығын) жұптап
жайғастырғанда кемеден орын берілмей қалғандары да болған. Соның бірі
шайтан. Бірақ ... ... ... ... табады. Кемеге жануарларды айдап
кірерде шайтан ... ... ... кері ... ... ... Осыны
көрген Нұх: «Әй, малғұн, неге тұрсың? Кір кемеге!» деп айқай салады. Осы
сөзден ... ... зып ... ... ... ... Нұх ... «Сен
неге кірдің?» деген сұрағына «Өзіңіз: «кір малғұн!» деп менің атымды атап
бұйырдыңыз ғой» — деп жауап ... ... ... келе ... ... ... кіргізбеудің мынадай себебі бар еді. Нұх ... ... ... ... ... ... таба алмай қояды. (Оны
шайтан ұрлап алған болатын). Барлық хайуанаттардан сұрап, еш ... ... ... ... ... ұрығына үш мәрте су ... ... ... ... деп ... ... ... Нұх келісім береді. Ал
кемеден шығып, ұрықтарды жерге шашып, өсімдік пен жеміс өсірер кезде ... ... ... үш рет ... Тек ... рет ... қанымен, екінші
рет жолбарыстың қанымен, үшінші рет ... ... ... ... ... ... ... болды. Оны ішкен адам алдымен түлкі болып,
өмірінде көрмеген ... ауыз ... одан соң ... ... ... ... ... ал соңынан доңыз болып, еш нәрсемен ісі болмай
адамгершілік ... ... ... Соңынан Нұх ... ... ... жүзімді және екі рет суғарады. Оның бірі — ... ... суы еді де ... ... бұлағынын суы болатын.
Осыдан барып шырын (сусын) мен мейіз пайда болады.
Міне шайтанның ... ... ... ... оны ... ... ... ол өзінше айла жасап ... ... ... ... деп кемеге кіріп алған болатын. Айтпақшы, кемеге алғаш
кірген шегіртке (кейбір деректерде құмырсқа) дейді. ... ... үш ... жоқ ... ... ... тышқан. Ұзақ жүрген кеменің іші әбден
ыласталғанда Нұх пайғамбар ... және ... Ол ... ... деп ... ... Осы ... орындағанда пілдің тұмсығынан доңыз
түседі. Ол хайуандардың нәжісін жеп, кемені тазартады. ... орын ... ... ... ... ... бе? Барып доңыздың арқасын сыйпаса
мұрнынан тышқан түсіп, ол ... ... ... ... ... еденін
теседі. Осы жерден су атқылай бастағанда Нұх пайғамбар және ... ... «Бұл ... ісі. ... ... ... ... келеді. Жолбарыстың арқасын сыйпалағанда оның мұрынынан мысық
түседі. Түсе сала-ақ тап беріп, тышқанның көзін жойып, сазайын ... ... су ... Енді Нұх пайғамбар айналасындағылармен
ақылдасады. Сонда ... Мен ... ... суды ... не ... ... — деп сұрайды.
— Не тілесең соны беремін, — деп ... ... Нұх ... ... қаны ... ... соны беріңіз.
— Құп болады, — дейді әбден амалы таусылған Нұх пайғамбар. Жылан суға
сүңгіп кетеді де кеменің ... ... ... ... ... жата қалады.
Қалғандары кеме ішіне жиылған суды сыртқа төгіп, ... ... ... соң ... мықтап бекітеді. Ал кеме тоқтап, бәрі ... ... Нұх ... өз ... ... ... етеді. Нұх пайғамбар қай
мақұлықтын қаны тәтті екенін анықтау үшін масаға бұйрық ... ... ... ... керіп, адам қанынан тәтті қан жоқ екенін байқап, осыны
баяндауға келе жатканда алдынан қарлығаш кездесіп қалады. Ол ... ... ... екен деп ... ... келе жатқанын білген соң айла жасап:
— Онда менде бір ... ... ... ...... масаға.
Маса тілін шығара бергенде қарлығаш оны тұмсығымен үзіп ... ... ... ... ... ... Ол Нұх ... келгенде қарлығаш та
соңынан келіп тұрған екен. Нұх пайғамбар масаның ... ... ... Ей, ... не ... Кімнің қаны тәтті екен? — деп сұрағанда қарлығаш
жұлып алғандай:
— Әлгінде ғана маған «бақаның қанынан тәтті қан жоқ ... деп ... ... ... үшін ... ... қаймығып сөйлей алмай тұр
ғой, — деп ... ... маса ... ... ... бақаны соруды бұйырады. Ал жылан болса
қарлығаштын адамға ... ... ... ... ... оған ... тек құйрығынын ортасын тістеп қалған екен дейді. ... айыр ... ... осы ... Сол ... бері ... өз
ұясын үйге салып, адаммен бірге тұруға үйір ... ... Ал ... ... мен төбесіне өрмелеп жүретіні, сол баяғыда қарлығашта ... ... ... ... ... ... ... кеме тау басына қайырлағанда енді айналадағы судың
қаншалықты тартылып, жердің құрғауын байқау үшін ... ... ... Сол кезде қарға: «Мен барайын», — деп тілек білдіреді.
— Онда саған біреу кепіл болсын, - дейді Нұх пайғамбар.
— Мен кепілдік ... - ... ... ұшып ... Су ... тек ... сасып жатқан өлексе көп.
Қарға осыларға мәз болып, келген жұмысын ... ... ... ... ... ... ... шығып, қанша айқай салғанмен қарға қайта
оралмайды. Осыған ренжіген Нұх ... ... ... ал қораздың
қанатын қысқартып, ұша алмайтын етеді. ... әлі ... ... ... ... — сол ... өзі кепіл болатын қарғаны іздеп ... ... ... ... соң барлауға көгершінді жіберіп, тек жерге қонбауын
ескертеді. Бұл көгершін де өлексе қуып кетпесін деген сақтық болса ... ... жер ғой деп ... жері батпақ болып шыққан соң ол тез ... ... ... көрген Нұх көгершінді де жазалайды: оның
аяғының түкті болуы осы алған жазасы дейді жұрт. Енді ... ақ ... Ол ... ... ... түгел шолып, ақыры құрғақ жерге барып
қонады да қайтарда бір тал жапырақты тістей қайтады. Ақ көгершіннің ... ... азап ... ... болған дейді. Нұх пайғамбар ақ
көгершінге риза болып: «Сенің өмірің адамдармен ... ... ... ... орын ... — деп бата ... осыдан кейін барып Нұх пайғамбар мен оның серіктестері ... ... ... осы ... араб-парсы аңыздарымен
салыстырғанда ... ... бар. ... масаның қызметін атқарған
ара, адам қанын емес, етін жеуді талап етеді жылан. Оның үстіне қарлығаштың
қызметін айтқанмен құйрығының неге айыр ... ... (ең ... ... түскен нұсқада бұл жоқ). Әрине, кеменің тоқтаған тауы
жоғарыда айтқандай аласа ... ... тау — ... ... енді Нұх ... ... Қазығұртқа қайырлағаннан кейінгі
уақиғасы қазақ аңыздары бойынша былай өрбиді.
Кеме тоқтаған соң Нұх пайғамбар қасындағы ... ... ... ... аман сақтап қалған хайуандар мен жануарларды өріске
жіберіп, алып ... ... ... ... жаңа ... ... Бұл ... арылудан (тазарудан) кейінгі жаңа өмір. Осы өмірдің өркендеуі ... ... ... ... ... ... бар. ... жазушы
Шерхан Мұртаза өзінің «Егемен Қазақстан» газетінде жазған мақаласында Нұх
пайғамбардың кемесі қайырлады-ау деген өзге таулар ... ... ... ал ... ... ... бар ... айтады. Рас, өзге таулар
туралы поэма (халық жаратқан көне туынды мағынасында) ... ... ... тек ... арғы-бергі бетіне барып жүргенде ешкімнен есіте
қоймадық, ал Синай тауына байланысты эпос бола қойса оны ... ... ... ... ... ... ... тауы туралы поэма (Шәкеңнің сөзімен алып отырмыз) біреу ... Оның ... де ... ... емес нақ осы ... өз баурайында
өмірге келген. Өйткені, оларды қанша балталасаң да Қазығұрттан ... ... ... бірі төрт ... ... Әрі ол ешқандай діни немесе қияли
коспасы жоқ таза халықтық ... ... өз ... ... ... туынды. Бұл жырда қоғамдық ... ... ... ... ... ... негізгі темірқазығы қағылған.
Қазығұрттың басында кеме қалған,
Болмаса ол ... неге ... суда бір бота ... ... қара ... сөз ... қалған.
... Топан суда бір құлын жатып қалып,
Қамбар ата деген сөз содан қалған.
...Топан суда бір ... ... ... баба ... сөз ... қалған.
... Топан суда бір қозы жатып қалып,
Шопан ата деген сөз содан ... жыр ... ... кете береді. Ең алдымен қазақ халқына етене
жақын төлдер аталады. Әрі осы төлдердің ең ... ... ... ... ... осы ... есітіп-білмеген кісілердің өзі халық арасына
кең тараған «Жылқының пірі Қамбар ата», «Түйенің пірі ... ... пірі ... ... ... ... жаксы біледі. Ондағы Қамбар ... ... ... Шопан ата деген сөздерді құрметпен, ілтипатпен атап,
қағазға түскенде үлкен әріппен ... Осы ... егер төрт ... ... атасы (родоначальники) осылар болса неге сол аттарымен аталмай
басқаша ... ... ... тууы ... ... бұл жырлардың өте ертеден
келе жатқанын да дәлелдейтіні осы тұс. Ерте ... ... ... санайтын заттар мен мүліктерінін атын атамайтынын еске ... ... ... ... ... ... деп ... әдет бар.
Өйткені, қасқырды қасиетті жануар деп түсінеді. Бұған көне ... ... ұғым әсер ... ... ... ... ... түркі
халқының ата-тегіне байланыстырады емес пе сол аңыздар. Осындай ұғым өзге
халықтарда да бар. ... Қиыр ... ... Саха ... ... ... Кім біледі, біздің қазақ әйелдерінің күйеулерінің ... ... ... де сол ... ... келе ... ... шығар.
Басқа жақты анық біле бермеймін, ал осы Қазығұрт маңында ... ... ... осы төрт ... ... атын тіке атамайтын. Мұнда да
үлкен сыр жатса керек.
Мағжан ... ... ... ... ... ... алып
отыруында да сыр бар екендігі ақиқат. Қалай болғанда да, ... ... ... ... ... тоқтауы талассыз шындық. Өйткені қазақ
тарихына жүгінетін болсақ, 1718 жылы Әз ... ... ... ...
пірін сайлау дәстүрі өтеді. Сонда басты ... ... ... ... алдына бір шеті сынған ағаш әкелініп, осының не ... ... ... ... ... «Мына шеті шіріген ағаш – Нұх пайғамбардың
кемесінің сынығы. Кеме Нұх пайғамбарға Алла арнайы ... ... ... ... соғылған. Алла жер жүзін топан суға бастырғанда, ... осы ... Адам Ата мен Хауа ... ... он ... мың әлемнің
бір ұрғашы, бір еркегін жұп-жұп етіп отырғызып, топан суда жылы жаққа қарай
жүзе береді.
Сол кезде төбесі судан ... ... ... ... ... кемесін
тоқтатқан Нұх пайғамбар кемедегі Алланы мойындаған сексен адамды, он сегіз
мың ғаламның жұптарын құрлыққа ... ... ... ... кеміріп
тескен жерін алып тастап, Қазығұрт тауында өсетір шынар ағашымен жамаған.
Адам Ата мен Хауа Ананың ... ... ... ... ... апарып жерлеу үшін, құбылаға қарай кеменің желкенін ... ... ... ... ... ... құрмасын тапсыру үшін Қожа
Ахметті іздеп Түркістанға келген Арыстан баб әулие жас, ... Қожа ... ... оның шешесіне қосылып, неке суын ішеді. Сөйтіп, Тұран
еліне тұрақтап қалған ... баб ... ... тану жолы – ... дінін
насихаттап, ел аралап жүріп, Қазығұрт тауындағы Нұх пайғамбардың ... ... ... ... ... ... аралап жүріп, киелі кеменің сынығын – мына
ағашты танып, тауып ... ... баб ... Нұх ... кемесінің
сынығын өзінде сақтаған. Өмірден түңіліп, алдына шаршап келген кісілерге ол
аса ... ... ... ... шапағаты есепсіз, тәубе
қылыңдар, жақсылықтан күдер үзбей, Алладан қайырымдылық тілеп, адал еңбек
етіңдер!» деп ... ... ... ... ... ... ... қуанышқа бастайтын болжау айтады екен. Сөйтіп, ол адамдардың пәни
дүниеде, Алла ... ... ... ... жасауын тілейді екен.
Арыстан баб дүниеден өтерінде бұл ағаштың (кеменің сынығын) әрі баласы,
әрі шәкірті Қожа Ахмет Яссауи әулиеге ... ... ... ... жасауды өзіне күнә деп есептеген Қожа Ахмет әулие 63 жасқа шыққанда
дүниенің тіршілігі мен жарығынан қол үзіп, ... ... ... ... Ол ... нұрлы сипатын, дін иесі – Мұхаммед пайғамбардың пәк
дидарын көруге ынтызар ... ... ...... жасап, «Хикмет»
кітабын жазып, осы ағашты басына қойып жатқан. Қожа ... ... ... ғұламаларды, шәкірттерін шақырып алып:
– Мен өлем, жаназа намазымды қазақ халқының ... ... ... ... ... бір ... ... нәпақасынан артық ешнәрсе
апармаған, бес күндік дүниенің байлығына қызықпаған, бар өмірін мешітке
арқалап отын ... ... Тама ... ... – деп ... Ахмет әулиенің өсиеті бойынша, оның жаназа намазын ... ... ... бұл ... ... ... текшеге қойдырған еді. Бұдан
екі жыл бұрын «Сіз ауыр дертке тап ... Нұх ... ... Қожа ... әулиелердің рухына құран оқып, ауруыма шипа болғай» – деп
осы ағашты алып ... ... ... - ... ... ... Демек,
тарихи ақиқат Мағжан ақын өлеңіндегі үлкен шындықты барынша ... ... ... ... ... беттерін ақтарғанда, өзінің ұлт ақыны ретіндегі
жырларын, сырларын, ... және бір ... ... ... ... өзендерді елестетсе, қазақ елінің тағдыры жайлы толғаныстары
сол өзендер жамырай құятын ... ... көз ... ... ... деген өлеңінде ол осы идеяларды қуаттайтын кейіпкер атынан
сөйлейді. ... ... ... деп жар ... Бұл енді ... ... кейіпкер – нақтылы істің, нақтылы мақсаттың иесі. ... ... ... ... ... деп сөз ... беруді
сұрағандай.
Қырағы Тянь-Шаньмен Памир, Алтай,
Күтеді сені көптен қарай-қарай.
Кене мен Абылайдың жолын ... ... мәні ... ... ол ... отар ел – ... қарап қабағын түкситеді.
Отызыншы жылдарға таман Кеңес Одағында түрік мәселесі тәрк етілді.
Әуелі Түркістан ... ... ... ... ... сананың
аярлығына, залымдығына құрық бойламайтындығын ... ... ... сынап жерлеу Ресей көлемінде соншама елей қоярлық ... ... 1920 ... 20 ... ... ... Түркістан
Коммунистік партиясының V өлкелік конференциясы ашылды. Конференцияда
Түркістан Кеңес Атқару комитетінің төрағасы ... ... ... жасап,
өлкенің ұлттық құрамына сәйкес партия ... атын ... ... ... ... ролі ... оның ... шетелдік Шығыс халықтарының Кеңес ... ... ... арта ... ... Түркістан Компартиясы бұдан былай түркі
халықтарының компартиясы, ал Түркістан Түркі кеңестік республикасы аталсын
деген ұсыныс енгізді.
Міне, бұл ... ... ... ... Түрік дейді, сонда барша түрік
бір шаңырақтың астында бірігуі керек пе? Әлде ... ... ... ... ме ... ... ... мен Орта Азияны
қоспақ ойлары бар ма? ақыры іс насырға шауып, «пантюркизмге» жаңа ... ...... ... жел сөз ... ... жүрегіндегіні жазды. Мағжан түрікке «алыстағы бауырым» деп
үздіксе, ... бір ... ... сағынбаған. Қайта күллі езілген
халықтың ... ... ... ... ... ... тақырыбы Мағжан
поэзиясында бірте-бірте әлемдік азаттық тақырыбына ауысып ұласа берді.
«БАТЫР БАЯН» ДАСТАНЫНДАҒЫ САБАҚТАСТЫҚ
2. 1 «Батыр Баян» поэмасындағы ... ... және ... шешім
ХХ ғасырдың 20–30 жылдардағы және ... ... ... ... бен ... ... С.Мұқанов,
М.Жұмабаев, М.Әуезов, Жамбыл, Иса, Нүрпейіс, Кенен, Қалижан Бекхожин т.б.
өз шығармаларының негізгі кейіпкерлері етіп ... ... қол ... ... Қара ... Қобыланды, Қара қасқа атты Қамбар батыр, Ер
Тарғын, Абылай, Қаракерей Қабанбай, ... ... ... ... ... ... ... Сұраншы, Саурық, Сыпатай, Райымбек,
Махамбет, Исатай, Сырым, Кенесары, Наурызбай, Амангелді, Бекболат, ... елге ... қол ... немесе ұлт-азаттық күрестің ұйтқысы,
басшысы болған батырларымыз бен хандарымыздың көркем әдебиеттегі соқталы
бейнесі сап ... осы ... ... ... ... жаңа белеске көтерілді,
байтақ кеңістікке шықты. Сондықтан да, «әдебиетімізде көп жырланған атақты
батырларымыз, ең бастысы, ел ... ... ... шашақты найза қолға
алып, қазақтың жау жүрек ұлдарын ... ... ... тойтарыс берген
Абылай, Қайыр хан, Қаракерей Қабанбай, Қанжығалы Бөгембай, ... ... ... ... ... Баян, Кенесары, Науан сынды
есімі исі қазаққа аса қымбат, аса аяулы батырлардың әдеби ... ауыз ... ... ... ... ... бас ... көтерілу сыры алдыменен олар туралы тарихи жырлардың, тарихи аңыз-
әңгімелердің ел ... ... ... және ... ұрпақтан-ұрпаққа
тарап, жалғасып келе жатқандығында жатыр» [14].
Солардың бірі де ... ... ... «Батыр Баян» поэмасы
екенін сөзсіз. Дегенмен «Батыр Баянға» талдау жасауға кіріспестен бұрын, ... ... ... Абылай хан және батырлар бейнесін сомдаған басқа
да шығармаларды сөз ете кетейік.
Шәді Жәңгірұлының «Тарихнама» дастанында да Абылай хан ... ... ... ... төңірегінде ойлар айтылады.
«Тарихнаманың» Абылай хан бөлімінің ... ... ... ... тарихынан, нақтырақ айтқанда, Абылай ханның ата-анасының және ... ... ... ... ... ... ... мерт болуына
байланысты Абылайдың жастай қиындықтарға ұшырауы, адал қызметшісі Ораздың
көмегімен оның Түркістанға келуі, одан соң ... ... бай ... тұтқиылдан тиіскен қалмақ жауларға қарсы соғыста «Абылайлап» ұран
шақырып, ерлік көрсетуі, жоңғарлар мен ұрыстары, дұшпан ... ... ... ... ... ... ... сапары, Түркістанға
зиярат етуге аттанған жолының ... ... ... салуы, сүйегінің Әзірет
Сұлтанға қойылуы т.б. дастанда жеке тарауларда баян етілген.
М.Жұмабаевтың «Батыр Баян» дастанында сюжет желісі Баян ... ... ... ... Абылай хан айналасында топтасқан.
Себебі Батыр Баян Абылай ханның бетке ұстар ... ... ... ... жан ... ... ... емес. Сондықтан, ең алдымен, Бұқар
жырау толғауларында басталған Абылай ханды ... ... үш ... ... ... ... шығармашылығында өзгеше өрнекпен бой көрсетті. Бұл
еңбекте біз Абылай бейнесінің «Батыр Баян» ... ... ... ... Баян ... ... ... бейнелерді, кейіпкерлер
әлемін ашудағы Мағжан ақын ... ... ... ... ... пен ... шындықтың сабақтастығына тоқталмақпыз.
Негізінен тарихи шығармаларға өзек болған ... он ... ... ... басынан кешкен тағдыры, жоңғарларға қарсы ... ... ... ... ... «Небір дәуірден бері іргелес
отырған соң ба, ... ... ... ауыз ... де ... ... ... келеді» деген Ш.Айтматов сөзінің мәні зор.
Ақын-жыраулар жыр-толғауының дені – ... ... ... ... хан билеген заман ақын-жыраулар шығармаларында шынайы жырлануымен
ерекшеленеді әрі маңызды тарихи оқиғалардың сипатын ашады. М.Әуезов ... ... ... ең ... ел ... аңыз ... өткен
тарихи оқиғадан туады. Тарихи өлеңдердің ішіндегі адамдар – жалпақ елге аты
белгілі, ... ... ... ... ... ... қиын жағдайда сомдалды. Ұлттық
тарихымыз сол кезеңдегі идеологияға тәуелді болғандықтан да «патшалықтың
миссионерлік ... ... ғана ... қайраткерлер деп
дәріптелді» [15, 400]. (Абылай хан мен Кенесары ханды жазықсыз ... ... ... аяқ асты ... ... ... ... сыбана кірісті.
Абылай ханның тұлғасын сомдау фольклорға негізделе жырланды. «Абылай ханның
жеке басына тән ... ... ... ... ... –батырлар жырлары мен толғауларда, аңыз-дастандардың көбінде
Абылайдың қатал әмірші ретіндегі бейнесі көрсетіледі» ... ... ... ... ... ... ... суреттелуін мұрат тұтты. 1979
жылы шыққан «Қазақ ... ... ... атты ... ... ... былай дейді: «Жыр, аңыздарда Абылайдың басқыншылығы
әшкереленді. Ол «барлық ... мен ... өз қол ... ... ... құмарынан шығуға тырысады, бірақ оның бұл ниетін бұқара халық
қостамайды». Ғалымның бұл пікірі жаман пиғылдан емес ... ... ... ... ... [16, 81-91]. ... қазақтың тарихи жырларының
мәселелерін алғаш көтеріп, пікір айтқан зерттеуші-ғалымдар да болды. Олар:
М. ... Ә. ... Б. ... Қ. ... Ә.Ысмайылов, Н.
Смирнова, М. Ғабдуллин. Ал ауыз әдебиетіндегі осы ... асыл ... ... ... ... ... жанрлық ерекшелігін
анықтап, жүйелі зерттеулер жүргізген Р. Бердібай, Б. Уахатов, С. Қасқабасов
сынды ... да ... ... ... ... туралы жыр-дастандар, аңыз-әңгімелер көп сақталған. Абылай ханға
қатысты қандай болсын мәліметтерге, оның қазақ тарихындағы алар ... ... ... ... бірі Шоқан болса, бірі ұлы Абай екен. Көкпайдың
«Сабалақ» атты дастанын жазуға ... ... да Абай ... Жұмабаевтың «Батыр Баян» атты поэмасындағы мына жолдар хан
билігінің киелілігі туралы түсініктің қазақ ... ... ... ... ... Алаш ... ... аруағына пар қылатын.
Бетіне Абылайдай ардагердің
Келуді Алты алашқа ар қылатын.
«Бетіне келген жанды соғар кие!» –
Деп жырау, ... жар ... ... ... ... ерін аяп: «А, шырағым!» –
Десті де күрсінісіп, кесіп қойды:
«Қайтад», - деп, - «осы жолы Баян бағың!»
Мағжан бұл жолдарды жазғанда хан ... ... ... ... шығарған жоқ. Халық санасында сақталған ұғымды қайта жаңғыртып отыр.
Жалпы қазақ халқындағы Ханға, Елбасына деген ... ... ... қалыптасқан осы биліктің киелілігі туралы түсінік жатқанын аңғару ... [11, ... ... ... ... ... ... – ауыр салмақ,
Жақыннан тыншытпайды қалың қалмақ.
Артында – ор, алдында – көр, жан-жағы жау,
Дағдарған алаш енді қайда бармақ?
Сол ... елге ... ... ... ... ... шауып, бірін арбап [12, 232]...
Үш жүздің келешегін ойлайтын, соңынан ер-азаматы түгел еретін,
дұшпанның ... ... ... ... ... тіл ... өзі
шешен, сардар, данышпан, көсем көптен сайлануы тиіс ... ... ... ... ... ... ... қажеттілігінен туды. Әрі оның бала
кезінен ел мұңын, ... ... ... ... ... ... жоңғар шапқыншылығынан жерін азат етуді армандағанын сезінеміз.
Сол кезде ... ... да ... Абылай бейнесі ерлік рухында сомдалады.
«Алты алаштың» астарын ... үш ... ... ... ... ... атауы орын алғаны қазақтың XVІІІ ғасырда болған оқиғалардан туған
тарихи жырларында сақталған:
Үлгілі өткен Абылай – ... ... жүз ... алты алаш ... ... үшін ... ... кеткен,
Алла әмірімен артықша туған жаны [18, 288].
XVIII ғасырдың 40-шы жылдарында Жоңғарияның қонтайшысы Қалдан Серен
қайтыс болып, ел ... ... ... ... Бұл жағдай көрші ... ... ... ... әсер ... ... мемлекеті де осы ел ішіндегі
өзара қырқысты өз пайдасына шешуге тырысты. ... ... бұл ... ... ... ... ... мен билер жалпы сол кездегі саяси элитаның
басым көпшілігі қолдады. Абылай ханның ... ... ... ... ... батыр дей келе, тарихшы А.Нұрхан жалпы саны 90 ... ... ... ... ... бел ... ... шыққан Баян
батыр да бар.
Абылай ханның ... және ... ... жүргізген саясатынан басқа,
Орта Азия мемлекеттерімен қарым-қатынасы саяси икемділік пен ... ... ... мен ... ... мықты екенін Абылай хан жақсы
түсінді, бірақ ... ... ... жол ... өз ... бағдарымен
санастыруға, дипломатиялық шеберлігін көрсетуге тырысты. ... ... ... ... ... ... қатты толғандырды. Абылай
хан Қытай үкіметіне өзінің адал екенін айта отырып, Ресей ... ... ... ... ... ... ... сияқты етіп
көрсетті. Бұл саясаттан Абылай ханның екі мықты державалардан қорғану
амалын, қауіпсіздендіру әдісін ... ... аяқ ... түскен барып
Екі оттың — орыс, қытай арасына.
Күндерде ... ... ... ... ... ... ... ел қорғаған Абылайдың
Қылсаң да аз қанша тәуеп моласына.
1718 жылы Тәуке хан өлгеннен кейін билікке таласып, ыдырап, ... ... ... қуатын қайта қалпына келтіру міндетін қолына алған
Абылай әрбір жағдайды ... ... ... ... ... ... ... хан ерекше даңқы шыққан адам болды... Шиеленіскен
халықаралық жағдайда Абылай ... ... ... өз ... ... Қазақстанды басып алуға тырысқан көршілері Россия,
Қытай, Жоңғар мүдделерінің қарама-қайшылығын дұрыс ... ... ... ... елдің тәуелсіздігін сақтап қала алды» [19]. Әсіресе ... ... ... ...... ... мен жігерін, төзімі мен
табандылығын шыңдады. Хиуа, Бұқар қол ұшын ... ... ... ... ... ... сырт ... қуатты да мықты Жоңғар
хандығымен қазақ халқы ғана ... ... ... ... ... [20, ... кезде», - деп жазады жапонның тарихшы ғалымы Зокота, - жоңғарлар Орта
Азиядағы ірі сахара ... ... Оған ... қарсылықсыз бағынды.
Қырғыздар бір мезгіл қарсылық көрсетсе де, сұрапыл тегеурінген шыдамады. Ал
ұзақ жыл бойы жоңғарлармен тірескен тек қазақтар ғана ... [21, ... ... өз ... шешілуін көздеген Абылай оларды бір-
бірімен жауластырып, әлсіретіп, ... ... ... ... ... да ... ... саясат жүргізіп қоймады, небір жойқын
ұрыстарда соғыс ісін жетік меңгерген, бес ... ... сай ... ... ... жүрді, қолбасшылық қарым-қабілетін таныта білді.
Тарихи ... ... мен ... қару ... ... әрі саны мол
жоңғарлармен соғыстарда үнемі ұрыс ... ... ... ... шабуылдар ұйымдастыра білгенін жеткізеді.
Ш.Уәлихановтың «Қазақ хандарының арасында Абылайдай шексіз билікке ... ... ... дегеніндей, қазақ ақын-жырауларының
шығармашылығында дәл Абылайдай шексіз жырланып, ... ... ... ... ... ... өлең, жыр, толғау тудырған Бұқар, Үмбетей,
Тәтіқара, Ақтамберді, ... ... ... ... қарсы азаттық күрес, ел бірлігі ғана көрінбейді, ең ... ... ... ... ... ... ... өлең көне
заманнан бері халықтың өзімен бірге жасасып келе жатқан жанр. Халық басынан
өткен ... ... да ... өлең туғызып отырған».
Сол кезде ер Абылайдың ... ... ... ... ... жинаған батырлар ішінде Кара Керей Қабанбай, Қанжығалы
Бөгенбай, Шапырашты Наурызбай, Сары, Баян мен Сағынбай сынды ел ... ... ... ... ... ... ... жұртының тәуелсіздігі
жолындағы күреске арнаған ер жүрек ардагерлердің бірі – ... ... (1710 – 1757). ... ... Абылай ханның
ерекше құрметіне бөленген. ... ... ... Баян батыр
атанған. Өкінішке орай Баянға ... ... ... өте аз. ... жайлы
мәліметтерді біз сол кездегі ел мұқтажын ... ... ... ... ... ... ... өмір сүрген Үмбетей мен Тәтіқара жыр
толғауларынан Баянның сол кезде ... ... ... ... ... ... ... жыраудың «Бөгенбай өлімін Абылай ханға естірту»
атты ұзақ ... ... ... бар.  
    Қара Керей Қабанбай,
    Қанжығалы Бөгенбай,
    Сары, Баян мен Сағынбай
    Қырмап па еді жауыңды,
    Қуантпап па еді қауымды,
    Ұмыттың ба соны, Абылай. 
     Үмбетей ... ... ... ... ... ... бірі
екендігін байқаймыз. Баянның халқы ардақтаған, ел қорғаған батырларымен
бірігіп, ... ... туын ... ... қан ... ... ... хас батырының бірі болғандығына көз жеткіземіз.
    Ал, Тәтіқара өз толғауында  
    Бөкейді айт Сағып менен Дулаттағы,
    Дәріпсәлі маңдайды айт ... ... ... да бір қайтпайтын
    Сары менен Баянды айт Уақтағы. 
    Баян батырдың ержүрек батылдығы мен ел қорғағаны, халықтың тұлғалы
азаматы болғанының айғағын Тәтіқара жырау ... ... Баян ... ... Шоқан Уәлихановтың еңбектерінде
кездеседі. Зерттеушінің «Исторические предания о батырах XVIII ... ... ... ... ... ... ... Уәлихановтың Баян туралы
айтқан деректері Мағжан ақынның «Батыр Баян» поэмасының мазмұндық арқау
болғанын айтуға ... ... ... ... мен оқиғалар дастанда
кездеседі.
Мағжан поэмасының сюжет желісіне ... ... «сен тұр, ... батырлардың жиылып, аттанбай жата беруі таңданыс тудырса, кейіннен
оның да себебі бар екендігін, Батыр Баянның келмей жатқандығына ... ... ... ... ... ... поэмада төмендегідей
суреттеледі:
Жиылды өңшең ноян ығай-сығай,
Байжігіт, Тасболат пен би ... ... ... хан ... Қарауылдың шешен Қанай,
Ашуы жауған қардай, шөккен нардай
Қарт қыран Қанжығалы қарт Бөгенбай,
Бөкеннің жас жолбарыс ... ... ... жас ... ... ойнататын
Жас барыс бәсентиін Сарымалай.
Балталы, екпінді оттан Оразымбет,
Сырғалы, шапшаң оқтан ер Елшібек,
Өзіне тірі жанды тең көрмейтін
Тәкаппар ... ұлы ер ... ... бірге тұтқын болған
Жолдасы Абылайдың батыр Жібек,
Майданда от шашқандай оқ шашатын
Сырттаны Бәсентиін ер Сырымбет —
Осындай ... ... ... ... «Жау ... ... күнде де Абылайдың Баянсыз жауға аттанбауы батыр Баянның
шын мәнісінде беделділігін көрсетеді. ... ... ... ... Баян сұлу ... ... әкеледі. Арудың сұлулығына тең келер ешбір
сұлулық болмайды. Қыз сұлулығын Мағжан былай көрсетеді:
    Сол сұлу сұлу екен ... ... ... бар ... ... ет, ... бет, тісі ... – су сылдырлап құйылғандай.
    Бір улап көзқарасы, бір айнытқан
    Жұлдызы ... ......... ... ... желі
    Кәусардай татқан адам қалар қанбай. 
    Жұрт осындай сұлуды еліне әкелген Баянға таңданады. Батырдың
сұлулық отына түсіп ... ... ... – оның ... ... батырлықтың белгісі. Жат елден келген қалмақ қызы ... ... ... де, өз елін ... ... Сыр ... қалмақ қызының
Ноянға көз тастауынан, он бес жасар ... ... ... ... ... ... отқа айналып, батыр інісі Ноян аласұрады. ... ... ... ... жүргендей болады. Бірақ қанша ... ... десе де, ... ... көз ... Бір-бірінен көз алмаған
екі жас келісіп,  сайда кез болады. Жүректерде тулаған сезімдерге екі ... деп ант ... Қыз бен Ноян ... ... ... Қыз ... сені ... бірақ саған қосылу үшін жылап-зарлап қалған
ата-анамның батасын алу керекпін дейді. Мені сүйген Баянға екеуміз ... ... ме? ... ... ... ... тыныш бас қосайық дейді.
Қыз айтқанына Ноян нанып, екеуі келісіп қашады. Болған іс ... ... Мұны ... Баян ... ... ... Ойланып ары-бері
теңселеді. Ақылдан айрылған батыр көзіне қан ... ... ... ... ... ... ... көкіректі намыс жеген Баян
қыз бен жігітке жетіп, ... ... ... ... ... өз ... қалады. Мұны көрген Ноян қорқып:  
    “Жан көке!” – деп сөз қатқанша,
    Сұлу да жетіп келіп: “Баян ... ... ... ... ... ... ... алашқа аян.
    Оқ тиіп жүрегінен құлап түсті
    Атынан бүктеліп бөбек Ноян. 
     Ызаның, ашудың буына уланған Баян інісінің «Жан көке, аға!»  ... ... ... қыз бен ... ... құлатты.Шамалы есеңгіреп, ат
үстінен өзі  де құлап түсті. Бірталай уақыт қара жерде ... ... ... ер Баян екі ... ... ... ... Енді батыр өз өзіне
қайта–қайта: «Мұның не?» - деп ... Баян ... ... ... ... ... әкелгеніне, өзінің қызу қандылыққа салынғанына қатты өкінеді.
Өзі жақсы көрген қалмақ қызына деген махаббатын да кінәлайды. Осының ... ... ... Баян ... ... өз сүйгенін өзі өлтірген
      Болар ма, сірә, сорлы адам менен?!
      Ел беті енді маған болсаң арам,
      Алашым, аттанамын жауыңда өлем! – деп ... Баян енді ... үміт ... ажал ... өзі ... Екі
жанды жерге бөлеп, басында көп отырып, көз жасын қайта ... ... ... ... Баян атқа ... ауылға қарай тартты. Жиналған қол Баянды күтті.
Баянның келуін Абылайға жеткізгенде, хан “Таң ата жүреміз” – деп ... ... таң ... түн ... ... ... ... деп хабар
салады. Аттанған қалың қолды Іленің аңғарында қалмақ күтіп ... ... ... ... ... сескеніп қулықпен алдап кетуді
ойлайды.
    Келіс сөз жүргізуге жеті қалмақ жіберіп, ағаттықтың ... ... ... сұрап бар байлық, малды береміз ... ... ... ... ... ... ... Абылай қалмақтардың
бергенін алайық дейді.
Жалпы осы аңыздардағы хан кеңесі мотивін ... ... ... ... ««Фольклорлық шығарманың жүйелі сюжетін
құруда мотивтер ерекше қызмет атқарады» дей ... ... деп ... «Хан ... ... ... ... саяси-әлеуметтік
жағдайларды талқылау үшін шақырылады. Оның тұрақты мүшелері – би, батыр,
жырау–жыршылар. Хан ... ... ... мен ... ... ... ал ... батырлармен саяси мәні ерекше жорық жайын
талқылайды. Хан ... ... ... ... ... ... ... деген аңыздық мәтелде бейнеленген».
Ханның кеңес құруы жорық үстінде де, жорық алдындағы дайындық пен ... ... ... да ... ... ... үстіндегі кеңесіне,
негізінен, батырлар қатысады. Кеңесте хан өз ... ... ... ... ... ... ... өз пікірін бүкпесіз
айтып, кейде хан пікіріне қарсы шығып отырады. Бұл – шарықтау шегіне жеткен
әскери ... ... ... ... ... ... жағында.
Сондықтан ел үшін жанын шүберекке түйіп жүрген батырдың ... ... ... ... ... ... ... 1771 жылы Еділ бойынан
Ұлы Жоңғарияға қарай қашқан ... ... ... ... ... ... ... сұраған қалмақтардың тілегіне орай Абылай хан
батырлармен кеңес құрады. Хан бітімге келуді ... ... ... ... оған ... ... ... кеңесін алмаған Абылай хан қалмақтың
алдауына түсіп қалады. ... ... ... кек ... ұмтылған батыр Баян
жорық үстінде қайтыс ... Аңыз ... ... ... ... тартады.
Хан кеңесінде алда жасалатын жорықтардың тиімді бағыт–бағдарлары,
қолды бастайтын батырларды анықтау т.б. талқыға ... [9, 106]. ... хан ... ... ... ... ... де қаралады.
Мұндай мәселені шешуге Үш жүздің ... ... ... Бір ... ... ... құру мотивінде көшпелі хандық ... ... орын ... тарихи шындығы көрініс тапқан. Мұнда көшпелі
тайпалардың басын ... ... ... ... ... негізгі
атқарған қызметінің мазмұны ашылып отырады»
Поэмаға қайта оралсақ, көпшілік үн-түнсіз мақұлдап ... Баян ... ... олар қу, ... алдап кетеді, қалмақтарды шабайық дейді. Хан
мен Баян сөздері келіспей қалады. ... ... ... ... ... түйеді. Өз қолына хан қайту деп бұйрық береді. Жас Баян хан бұйрығына
разы болмай, ... ... жүз ... ... ... ... қарай шабады.
Көкіректегі кернеген ыза Баянды мың қолдық қалмаққа алып кеп ... ... жүз ... ... ... шайқаста Баян әскері жеңіліс табады. Осы
жеңілісте Баянның кеудесіне бір қалмақ найза салып, ... ... ... жан ... ... ... ... тағы бар ма?” дейді.
Көз жұмар шағында Баянның алдына Ноян менен Ақшамаңдай ... Көз ... ... ... екі ... ... айтқаны:
       «Іс өтті. Ажал жетті. Енді не бар?
      Қоштасып айтысалық. Соңғы ... ... ... - ... ... ... ... керемет ел аузынан естіген аңызды өзінің ақындық шеберімен
тамаша поэма етіп жазады. ... ... ... ... жол беру мағжанның
үрдісі. ... жол беру ... сол ... ... халқына XVIII
ғасырдағы қазақи рухпен жігерді бере білу. ... ... ерін ... ... ... ... ... күш жігері артатыны сөзсіз.
Мағжан Жұмабаевтың ... ... ... ... ой ... рух бере ... ... алтын діңгегінен айырылмау
болып табылады.
Кейбір мәліметтерге қарағанда, Баян інісін өзі өлтірмей, оны ұстап
алып ... ... бір ... ... ... Ноян мен қалмақ қызын
қолға түсірген серігі оларды өлтіруге ... ... ... ... былғап
әкеледі де, Баянды Ноянның «өлгеніне» көзін ... ... ... бір ... жау сапында інісі Ноянның да жүргенін көрген ағасы
бармағын шайнап, наласын білдіреді.
Жырдағы Сары ... ... ... ... ... предания
о батырах XVIII века» атты мақаласында Баян ... ... ... ... да ... ... ... Абылай ханның ... ... Уақ ... Баян ... ... ... ... жасақтарына
қарсы соғысқа қатысады. Қытайлармен айқаста ... қолы ... ... ... әскерінің шегінуіне мүмкіндік жасап, Баян қолы
қытайлармен ... Бұл ... Баян ... ... ... ... ... хан әскерін құтқарады.
Шоқанның айтуынша, Баян Абылайдың ең жақын ... бірі ... ... Сары ... ... ... руларының жасақтарын бастап қалмақтарға
қарсы соғысқан. Осындай бір жорықта Сары мен Баян қаза ... ... қос ... аттары біріктіріліп, Сары-Баян деп қосақталып айтыла
да береді », - деп жазады Шоқан. Абылай хан «үш ... ... ... ерекше бағалайсыз », - деген сұраққа екі батырды ... ... ... ... ... мінезімен ерекшеленсе, Уақ
Баян ақылдылығымен, батырлығымен ерекшеленеді », - деп жауап берген екен.
Шоқанның бұл мәліметтерінен ... ... да, ... да мәлім,
айбынды қолбасшы және ержүрек жауынгер болғанын көреміз. Абылай
қалмақтарға жорықпен келе жатқанда қалмақтан жеті адам елші келіп,
қалмақ ханы ... хан: ... мен ... ... ... ... ақ киіз үйлер силаймыз, бейбіт болайық », - деп ұсыныс жасайды.
Абылай батырларын жинап ... ... Хан: «Ақ киіз ... ... сендірейік, одан кейін шабуыл жасайық », - дейді. Сол кезде Баян:
«Сіз қалмақтарды алдаймын деп ойламаңыз. Ұса ... ... ... ... Қытайды да алдаған, сізді де алдайды », - дейді. Хан өз сөзінен
қайтпайды, қазақтар екі күн қалмақтарды тосады. Шолғыншылар екі ... ... ... жасырын кетіп қалғанын хабарлайды. Баян мың
адамдық жасақпен қалмақтарды қуып, Қытай жеріне кіреді. ... ... ... ... алмай, қайтуға мәжбүр болады. Қайтар жолда
қалмақтардың өліктерінен уланған судан ұшынып ауырған Баян және оның
жауынгерлері қаза болады. Бұл деректі де Ш. ... ... ... ... Баян» поэмасының желісі де осыған ұқсас.
      Поэманың ең басты жетістігі - Баян батырдың шындықтан сомдалған
соны тұлғасының жасалуы. Ол - ... ... ... аңызбен астасып, ертегімен етене байланысып кеткен бейне емес,
өмірдің накты шындығынан жаралған толыққанды тұлға. Ол ... ... ... ә ... өзіне ерекше тартып, өзгеше қызықтырады.
Баянды алғаш ел ... хан ... ... танимыз:
      Қанайым, ойың удай, тілің шаян,
      Амал не, келген жоқ қой батыр ... ... ... ел ... батырлығы алашқа аян.
      Баянның аруақты құр атынан
      Көп қалмақ болмаушы ма еді ... ... ... ... ... қолын тоқтатып тұрған Баянның орны
осылай айқындалады. Бұл -оқырманды ... ... ... артын ширыққан
шиеленістер күтіп тұрғаны кәміл. Авторлық ... ... ... ... мәнін ашады: Бір жорықтың оқиға баяны, қолға түскен қалмақ қызының
тағдыры, Баян ... ... ... ... сұлуына ғашық болып, уәделескен
қызбен жау еліне қашуы, Баянның ашу ... ... ... ... бір қыры - тарихи шындық пен көркемдік
шындықты жымдастырып жіберуі. Ел аңызы мен ақын ... ... ... ... ... ... бекіте түседі».
      Баян - артына аңыз да, нақты дерек те қалдырған тарихи тұлға. ... ... ... көзі - ... ... ... басталуы мен
аяқталуындағы оқиғалар өрісі осы Шоқан деректерінен желі тартады. Ал батыр
Баянның інісін өлтіруі ел ... ... ... Ол ... ... калмақ қызымен қашқан інісін өз қолымен өлтірді дегенді растаса,
екіншісі жоққа шығарады. Мағжан ... ... ... Баянның 
ел  қорғаны     ретіндегі батырлық бейнесін сомдауда, оның ... ... ... ... алғашқы желісі ұтымды. Сонымен бірге
отаншылдық атты ұлы идеяны биікке көтеруде ... ... ... ... - ... ... болған ұлы идеяны өрлетудің алтын
арқауы. Тарихи шындығы күмәнді осы бейненің көркемдік шындығы өте ... ... ... ... ... осы ... ... арқылы
Мағжанның драмалық тартысты шиеленісті дамытып, Баян ... ... ... жүк ... ... ... ... ішкі мінездемесі
осы Ноянға қатысы арқылы терең ашыла түсуінде.
Поэма ... ... орны бар ... ... ... - көркемдік
шындықтың шымырлығы үшін зәрулігі зор ... ... ... ... ... ... бұл кейіпкерді Мағжан өз жүрегін емген арда
сезімнен жаратқан. Өзі ... сөзі ... ... қыз ... ... ... сезімнің құлына айналдырады. Махаббат отына ... жас. Бірі - ... ... ... ... отанын оттан ыстық махаббатқа
айырбастайды, екіншісі - мөлдір сезім, киелі ... ... ... ... Баяндағы қызғаныш уытының улы шығуының себебі, ол
ұлттың ... ... Ноян мен ... ... сезім, екі ұдай
жан құбылысы Баянның қаћарына ұшыратады. Жұбын ... қос ... ... жұрттан іздемесе, батыр Баян қос жүректің үмітін тажал оқпен үзер ме
еді, қос қозысын ажалға қияр ма ... ... жоқ! ... да ... ... ... ... ұлттық намыс пен отаншылдық рухтан өріс
тапқан.
      Ұлт ұйытқысы хан Абылай - шығармада тәуелсіздік ... Ол ... ... ... ... елге ... тұтқа, ұлы тұлға.
Жанама мінездеулер арқылы жұрттың оны мойындауын, мақтан тұтуын, ... ... ер ... ... ... ... Баян батырдың жан-
дүниесі алай-дүлей сәтте Абылайды еске алуы - Абылай тұлғасын асқақтата
түсудің бір ... өз ... ... ... ... ағат немен жабам?
      Қарабет болдым алаш баласына,
      Ер дер ме енді мені Абылай данам?!
      Баянның кейінгі қалмақ қолы туралы хан ... ... ... ... жан ... ем ... Оған ... қанды қанмен жуу керек,
ішкі әлеміндегі арпалысты алапат ... басу ... Яғни ... ... ... Өзі ... "Қан ... қас қыранда шер тұра
ма?!" Оның Абылай қолы шегінер кездегі жүз жігітпен ... ... ... қан ... ... қаза табуы - өзіне шығарған үкім. Поэманың
романтикалық сарыны осы тұста ... ... Баян - ... ... ... жуған - романтикалық қаћарман. Сан сырлы
сезімге серік ... ... ... ... ірі ... ... тарихи шындықтан өзі екшеп алып, қиялына қанат бітіріп,
жүрегін жарып тудырған туындысына ... ... ... еткен. Тарихтағы
Баянға қатысты оқиға өрісі дәл осылай өрілмесе де, ақын ғашықтық желісін ел
намысына ... ... ел мен ер ... егіз ... үшін ... ... ... ұлттың ұлы айбары - ... ... баба ... ұрпақ үшін мәңгілік идеал болуға лайық көркем бейнесін дәуір
шындығымен астастыра ... ... ... ... ... ... нәр ... реалистік шындығы мен мұндалап тұр.
Сонымен қатар осы поэмадағы ақынның ілтипатпен ауызға ... бірі – ... би. Ол ... ... деректерде, аңыз-
әңгімелерде кездеседі, «Қанай айтты» деген шешендік ... ... ... ... ... биді ... ханның Қараша биі – бас биі деп те
атайды. Ел ... ... ... ақ ... орап хан көтергенде, оның
ұсынысы бойынша Қанайды да Қараша би ретінде бірге көтерген деседі.
«Батыр Баянның» бір ... ... биге ... да, онда Қанайды
аса зор құрметпен, атап айтқанына да көп жерде мән беріле ... ... Арқа ... қоштасып, Түркістанға екінші рет жол тартқанда, қасында
Қанай би, ... ... ... ... батыр мен Балтакерей Тұрсынбай батыр
болыпты.
Қарауыл Қанай би өте шешен әрі ... ... ... Шешендік өнері басым
болғасын, оның батырлығы көмескілеу қалып қойып отырған. Қанай би Атығай ... бас биі ... ... жасы ... Бір болжамдарға қарағанда,
ел аузындағы аңыз-әңгімелерге қарағанда, ұлы ғалымымыз ... ден ... ... ... ұлы ... ... тыңдасақ, кешегі өткен ұлы
жазушымыз Ілияс Есенберлинді дұрыс түсінсек – Қарауыл ... би ... ... ... ... ... ... Абылай хан болып өлгеніне
дейін ... ... ... және ең ... ... табанды дос-
жолдастарының бірі болған.
Мағжанға келсек, ұлы ақынымыз ... ең бір ... ... ... ... ... поэмасында Қанай бидің қалмақ басқыншыларымен соғыстардағы
рөлін баса көрсетеді, оның Абылай ханның басты кеңесшілерінің бірі екенін,
атақты батырлар мен ... топ басы ... ашық ... де ел ...... билер,
Аттанбай тек жатудан таппай пайда:
«Жүрелік, жау басынар!» деген сөзбен
Салады Қанай биді Абылайға.
Би Қанай: «Бұ қалай?»— деп бастағанда,
Абылай сұрайды одан: «Баян ... ойың ... ... ... не, ... жоқ қой ... Баян.
Би Қанай! Аттанбайды хан Абылай,
Келмесе қандыбалақ батыр Баян!»—
Деген соң ойы ... хан ... ... ... ... ... аза қылмай,
Кестелеп, сөзбен сипап айтты Қанай.
Ал қалмақ жеңілісін мойындап, қашып, Қытай шекарасына кіріп кеткенде,
«Не істейміз, тағы қуа ... бе?» деп ... ... ... халқының
ертеңгісін ойлаған Қанай би: «Қайтайық, ... ... ... ... ... ... былайша келтіреді:
Ерлерін жиып Абылай ел ағасы
Сұрайды: «Мынау ... не ... ... толысқан соң,
Қанайы Қарауылдың топтың басы,
Саңқылдап суырылып сөйлей берді:
«Қытайдың қол ұсыным ... ... ... зерттер болсақ,
Қазақтың бірі қалмай мерт болады!...»
Тұнжырай қалса-дағы хан Абылай:
«Қайту!» - деп, сөздің болды ... ... өзі ... көп істі ... бимен ақылдасып,
шешкендігін көрсетеді.
2. 2 «Батыр Баян» және «Абылай хан» дастанын салыстыру
Мағжан Жұмабаевтың «Батыр Баян» ... ... ... ... соның төңірегінде сөз қозғайтын шығарманың бірі – Мәжит Айтбаевтың
«Абылай» дастаны.
Қобызшы Қорқыт – Мәжит Айтбаевтың ... ... ... ... болсақ, бірнеше түрге бөлінетінін байқаймыз. Ақынның
лирикалық өлең-толғаулары да, эпикалық дастандары да бар. Неміс ... ... да ... Соғыстан бұрын баспасөз беттерінде қызмет
жасай жүріп, замандас ақын-жазушылар шығармашылығына ... ... де ... ... өлең ... Махамбеттің жалынды
жырларын талдап, өзі қатты құрмет тұтатын Мағжанның ... ... баға ... [23, ... Айтбаевтың «Абылай» дастаны көркемдік сипаты жағынан ... ... ... да ... ... жазылған туынды.
Абылай хан тақырыбында Мәжитке дейін Мағжан Жұмабаевтан бөлек ... ... ... да ... ... Сәкен Сейфуллиннің ханның
жорықтан кейінгі қалмақ қызының басын ерлерінің біріне бермек болып ... ... ... ... поэмаға айналдырған «Көкшетау» поэмасында
кеңестік идеологияның сызы, салқыны сезіледі. Ол кездегі ақын – ... ... ... ... барып отырғандықтан, Сәкенге қазіргі
қазақ әдебиеті тарапынан кінә артатын болсақ, бұл да бір ... ... ... ... әрине, бүгінгі заманның көзқарасымен баға беріп,
бүгінгі күн тұрғысынан сын айту мүмкін емес.
Ал Мағжан Жұмабаевтың «Батыр ... ... ... ... – матап,
тұсаулап ұстауға көнбейтін хас таланттың қолтаңбасы. Ақын ... ... ... ... бір ... – «Батыр Баян». Хан атаулыны ежелден –
ақ төбесіне тұтқан, «басшысыз ел болмайды» деген мәтелді қапсиеті ... ... ... ... ... қара тобырдың күйін кеше ме
деп қауіптенген ақын поэмада «хандық» идеяның ұшқынын аңғартып ... ... ... ... асқақ ой кермесіне жетпеді, ... ... ... ... ... ... толық жеткізе алған жоқ.
Поэманың аяқталса да , аяқталмағандай, бір сүйеуі, бір ... ... ... да ... алды ... бөгемек болсаң да, ол бәрібір шықпай қоймайтыны
анық. Қазақ ... ... ... ... ... бойы аңсаған ақиқат Мәжит
ақынның «Абылай» дастанына негізгі сарын болып жазылды. ... ... ... ... да бір қорқыныштан, үрейден, бүгежектеп, бауырын жаза
алмай қалушылықтан ада. Ой еркіндігі оқып отырғанда – ақ ... ... ... баурап әкетеді.
Пейзаж, портреттер жасаудағы ақын шеберлігі ... ... ... ... ... ... барысында, ең алдымен, көңіл
аударуға тұрарлық нәрсе – дастанның ... мен ... ... ... ... ... оқиға қалай өрбиді, міне, осыған назар аударуды
жөн санадық.
Ойқастап, Қанжығалы Бөгенбай жүр,
Бой тастап Қаракесек ... ... өзі ... теңдес ер Баянның,
Ойнауда бойында күш, жүзінде нұр.
Арқаның Жәнібегі маң-маң басып,
Бәсенті Малайсары судай тасып,
Атығай арыстаны ер Жәнеке,
Батыр ма хан майданда көрген ... ... жүр ... ... Оразымбет етпей төзім.
Бәрі де батырлардың ынтығуда
Тыңдауға Абылайдың ... ... ... ... ... Баянда» кездесетінін жоғарыда
айттық. Бірақ мұндағы бір өзгешелік бұл дастанда Баянның қызметіне ... ие ... ... жалпы дастанның сюжеттік желісін тарқата кетелік:
Алтай тауын бөктерлеп жүріп келе жатқан қолдың алдында ... ... ... ... ... шақырып алады. Оған қасына қырық ... ... ... ... ... ... қайтуды тапсырады. Батыр хан
әміріне қарсы келмей, «құп, тақсыр!», - деп қабыл алады да, ... ... ... ... ішкі ... мұжықтар қоныстанып отырған жерге ... ... әрі орыс ... ... ... оны ... қоныс
еткендігі баяндалады. Кешқұрым мұжықтардың шіркеулеріне кіріп, құдайларына
сыйынып, түріктерден құтқаруды сұраған ... ... ... ... Сол ... түнді пайдаланып, Ағатай ... ... ... ... ... Бір ... мұжықтарды қырып, екінші
жағынан, үйлеріне от қойып, олардың біразын жер ... ... таң ... естерін жинап, қырық жігітке қарсы қол жиып барып, енді батырдың
серіктерні де ... жау ... ... ... қаза ... ... мен оның жан досы ... ғана қалады. Ағатай Ақжолды жаудан
құтқарам деп жүріп, өзі де, ... да жау ... ... ... болады. Бұдан
кейінгі дастандағы сюжет желісі ... ... ... Ағатай мен
Ақжолдың хал-жағдайын көрсетуге құрылады. Қолға түскен екеуін мұжықтардың
бала-шағасына ... ... тас ... ... ... атаманы
тұтқындарды шақырып алып, өзіне тартпақшы болады. Алайда атаманға қарсы
Ағатай: «сендер менің жауымсыңдар. ... ... ... біріңді де қалдырмай
қырар едім»,- деп асқақ жауап береді. Одан әрі ... ... ... ... осы ... сұлу орыс қызы ... ... мұжықтардың екі
батырды да өлтіретінін, бірақ қыздың қаласа, екеуін де ... ... ғана ... өзін берейін деп тұрған бай шалдан басын арашалап қалуын
айтып, зар еңіреп жылайды. ... ... ... ... оны ... ... ... азат етуіне көмектесетіндіктеріне уәде береді.
Енді оқиға әрі қарай дамып, Абылай ханның не жағдайда екенін баяндауға
көшеді. Ерлерінің басы Ағатай ... мен ... ... бір ... ... болып кеткеніне қатты мазасызданған Абылай Жәнеке есімді батырына
«қасыңа қырық жігіт алып, ... ... ... ... ... - деп ... Жәнеке де хан жарлығын қабыл алып, қасына қырық жігітін ... ... ... шолғынға атанады. Алтай тауының ішімен, Ағатай
кеткен ізбен ... ... бір күні ер ... ... ... қаза тапқан
жеріне келіп жетеді. Аяулы жорықтас серіктерінің жау ... ... ... ... ... жүрегіне дұшпанға, жауға деген ыза мен кекті
толтырып, ол отыра қалып, Ағатай батырды жоқтайды. ... алып ... ... ... жаудың бірін де тірі қоймасқа серт етіп, ... ... ... ... қосылмаққа аттанады. Алыстағы мұжық жатақтарынан
мұжық қыздарының қуанышты, шат ... ... ... мен ... ... қуанып , той жасап жатыр екен ғой», деп топшылайды. Ал
бұл сәтте ... ... ... ... ... ... ... Ағатай
да шығып келе жатады. Ол да «қырық қыршын жас қаза тауып, мұжықтар ... ... ... екен ... - деп ... ... ... бара жатқанын
пайдаланып, Ағатай қалың орманның арасына сіңіп кетеді.
Жорықтас серіктерінің бәрінің ... ... ... ... Ағатайдан дерек күтіп, шыдамсызданып жүрген Абылай ханға жеткізеді.
Ағатайдай батырының мұжықтар қолынан мерт ... ... ... ... әрі ... ... сабыры жетпей, батырларының бәрін шақырып, өзінің
маңайына топтап алады. ... ... ... шашып, Ағатайдың кегі үшін
мұжық жауға аттанатындықтарын айтады.
Түн ортасы ауып, таң мезгілі болған кезде хан ... ... жиып ... ... ... ... ... қонысына қарай бет түзейді. Бұл сәтте
мұжықтар да ... ... ... таңертеңгі шаруаларына кірісіп те
кеткен еді. Олардың ешқайсысы да өз бастарына төнген ... ... ... Ақын «тек ... ... ... қара ... ғана бір сұмдықтың шетін
сезіп тұрғандай еді», - ... ... ... ... ... ... ... басына шығып, батырларына «Елің үшін! Отан үшін ... күш ... ... ... ит – мұжықтарды шеттерінен қырыңдар», - деп әмір
береді. Абылайдың ала ... ... ант ... батырлар аттарының
тізгінін еркіне жіберіп, мұжықтарға жан – жақтарынан келіп тиеді. Қыстақтың
көшесі қанға ... ... ... ... ... ... тартылған сұр
жебелер ысқыра зырылдайды. Мұжықтардың қыз – ... ... ... ... ... ... ерлер қыстаққа тұс – ... от ... ... ... ... қанға боялған өліктері төбе – төбе
болып үйіліп, олардың арасында Ағатай мен Ақжолды ... ... ұрып – ... ... да ... ... ... әрі тұтқыннан осы түнде ғана ... ... ... ... ... не істеп жүргенін баяндауға көшеді. Жатақтан ... шу ... ... – ақ Абылай әскерлерінің келіп жеткенін ... ... ... ... ... ... ... қарай ұмтылады. Бірақ ол
Абылайдың мұжықтар жатағына ойран салып, тастап шығып ... ... ... үлгереді, сөйтіп Абылайды көре алмай қалады. Жанып біткен ... ғана ... қызы ... Қыз бұған кінә артып, ... ... ... ата – ... туыс – бауырларын өлтірген адамға тұрмысқа
шыға алмайтындығын айтады. Ағатаймен қоштасып, ақ орамалын ... өзі ... ... ... жүре ... Осы ... шың басына тігілген Абылай туын
көрген Ағатай сол туды бетке алып жүре ... ... ... ... негізгі сюжеттік желі де осымен аяқталады.
Қорытынды
Асылы, әдеби үрдіс және ... ... – сөз ... сыры ... ... шеберлік жайын, тіл стиль сипатын кең көлемде танып ... ... мен ... кең жол ... ... ... бедерлі
бағыт. Көркемдік құпиясының алтын қақпасы!
Кез – келген ақын – жазушының өмірді ...... ... ... ... болып келеді.
Автордың идеялық нысанасы - көзқарасы, ұғым – ... ... ... ... ... ... ... бәрі – бәрі кең,
толық мағынасында, әрине шығарманың өн бойынан, бүкіл ......... сипатынан танылады. Бұл – оның ... ... ... сипат - өзгешелігі, ал оның өнер иесі ғана емес, өз
тағдыры, өз мінез – ... бар жеке адам ... ... ... ... (мысалы, өмірбаяндық, мемуарлы) айқын көрініс табады.
Сонымен автордың үні ... ... ... да ... ... ... ... логикаға сәйкес бейнеленеді десек, сол логиканың
өзі автордың ұғым – ... сай ... және ... ... ... дүниесінен екшелеп өтіп, талғамның таразысына тартылып барып, өмір
шындығы нағыз көркем шындыққа ... ... ... ... ... кейіпкерлерге
қатынасы, нені қалай, қай тұрғыдан келіп бағалайтыны өзінен - өзі ап ... ... ... тұрмайды. Бүкіл шығарманың мазмұнына терең бойлау
арқылы, байыптап ... ... ... ... ... ... қаламгердің қай – қайсының да жазу
бар да, шындықтың ... ашып жазу және бар. Бұл ... – екі ... ... ... - ақ ... келетін болса, соңғы қасиет
ілеуде біреудің ғана маңдайына ... Өмір ... ... ... нағыз өнер туындысын жасап шығару кітап жазып жүрген ... ... келе ... де ... Әр ... ... ... шындықтың шырайын бағып, оны өлшеп, мөлшерлеп тұратын өз таразысы
бар. Соған орай, шындық біреу дегенмен, оны ... ... ... ... ... сөз жоқ.
Жалпы, Мағжан-қазақтың тұрмыс-тіршілігін, өткенін жан-тәнімен сүйген
ұлтшыл ... ... ... жақсы жақтарын өлеңмен өрнектеуге келгенде,
ақынның қаламы-жүйрік. Романтик ақын ... ... ... ... ... сала ... Өлеңдерінің ұлттық идеялармен суарылып отыруы-
ақынның бүкіл поэзиясына тән өзіндік ... ... үшін ... ... ... кезінде ескішіл, өткенді аңсайды, ... ... ... ... ... ... ... қайта оны
құрметтеу, тарихтың тағылымды жақтарын насихаттау, олардан үйрене отырып,
заманға сай тіршілік ... ... ... тең өмір сүруге үндеу.
Бұлайша жырлау ұлтын шын сүйген, туған халқына адал ақындардың ғана қолынан
келеді. Осы ... ... ... ... ... рас.
Азаттықты аңсаған Мағжан отаршылдарды барынша жақтырмаған. Бір кезде
еркін жатқан елді жат жұрттықтардың билеп - төстегеніне наразы:
«Пайғамбар» ... ... ... батып, жаңа таңы атпаған.
Түнеріп жүр ... ... ... ... ... жолдармен басталған. Бұл өленде отаршылдық саясатқа ғана емес,
батыстың бүкіл болмысына, яғни, оның ... даму ... ... ... ... тәңірден безініп, «інжілді өртеп, табанға ... ... ... ... ... Мұсаның тілін кескен, Айсаның
ұлының қанын ішкен, «Аллаға емес, әзәзілге табынған елді ... ... тұр. ... түн ... мен қара қанға тұншығуда». Қаптаған
«шегір көзді жандар жүр».
«Пайғамбар» өлеңінен алынған бұл ... ... ... ... жоқ. ... арасындағы достыққа нұқсанын ... ... ... ... ... Шындығында, бұл жердегі «ентелеген
кәдімгі Иван есалаң» делініп отырған-сол кездегі Ресейдің отаршылдық ... ... ат ... басшылары. «Ал қара түнде өңшең соқыр
шұбырғандар» - жалған саясатқа еліріп, оңай олжа ... ... ... ... ... ... ... келімсектер...
Ақын азамат ретінде мұндай жағдайды көріп тұрып, ... ... Оның ... ... ... отаршылдық саясатының зардабы
басқа халықтарға да, оның ішінде қазақтарға да тиіп ... ... ... ... орны толмас олқылықтарға апарып соқтыруы мүмкін. Сондықтан
да алапатқа қайткен күнде де ... қою ... Мұны ... тек
Күншығыстың ғана қолынан келеді. Сөйтіп, «Күншығыс» ... ... ... ... пікір айтып, азаматтық ой биігінен көріне білді. Жалпы
Мағжанның «Орал тауы», «Пайғамбар», ... ... ... ... бар.
«Жаралы жан» өлеңінде сол Батыста қаптаған жандар қазақ ... ... ... ... ... ... жан ... қуат кеміп, аққан қан
көбейіп барады; ... ... ... ... ... ... деп,
тәңірге жылайды. «Тәңірі» атты өлеңінде оған енді бізді ... көр ... ... барлығына оң көзбен қарап, «жақсы жайдан» орын
бердің, көзін ашатын «жолбасшылар» жібердің, ал біз ... ... ... ... алты ... – біз не ... арызданады.
Қорыта айтқанда, Мағжан сол кездегі қоғам өміріне, әлеуметтік
жағдайларға, рухани ... ... ... ойларын, тарихи
мәселелермен қатар ... ... сол ... ... үлкен
дәрежеге жеткен ақын.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1.Бердібай Р. Ел ... ... ... ЖШС «Қазақстан баспа ... ... ... Ш. ... ... ... ... Мағжан ақын және түрік
тақырыбы / Қазақстан-Заман. -2001. -27 шілде.
3. ... Ж. ... ... ақындығы /Лениншіл жас. - 1923, - №5.
4. Мұқанов С. «ХХ ғасырдың басындағы қазақ ... ... ... Өгел Б. Ұлы Хун ... тарихы. Аударған Әлімғазы Дәулетхан.
- Алматы, Хант, ... ... М. Сүй, жан ... ... ... ... Костюхин Е. А. "Александр Македонский. В ... и ... - ... ... Бертельс Е.Э "Роман об Александре и его главные версии на ... ... - ... ... ... Ақыт ... ... Зұлқарнайын". // Алдаспан №1-2. 2005
10. Қасқабасов С. "Қазақтың халық прозасы" - ... ... ... ... З. ... жолы және ... ... -Алматы: Ел-шежіре, 2006.
12. Мамиева Б. О. Асан қайғы ... ... ... ... ... авторефераты. –Алматы, 2007.
13. Әбілқасымов Б. Түркі шежіресі. – Алматы: Ана тілі, 1991. - 208 б.
14. Әбдезұлы Қ. ... ... және ... ... ... Қазақстан. 2008
ж. № 45.
15. Бердібай Р. Ел боламыз десек... – Алматы: Қазақстан, 2000
16. Смирнова Н.С. ... ... ... ... тарихи жырларының
мәселелері. - Алматы: Ғылым, 1979.
17. Жұмабаев М. Шығармалары. –Алматы: Жазушы, 1988. -232 бет.
18. Қазақ халық әдебиеті: Көп ... ... ... І том. ... хан /
Құраст. А. Сейдімбек, Б. Әзібаева, М. Шафиғи. –Алматы: Білім, 1995.
19. Бекмаханов Е. ... ... ... бастаған азаттық қозғалысы
(Тарихи монография). // Жұлдыз. № 9, 1993.
20. Абылай хан. - ... ... ... Зокота. Россия к Средняя Азия. - Москва, 1984.
22. ... А.А. ... ... ... ... мотив пен сюжеттер
типологиясы, тұтастану мәселелері. Фил.ғыл.док. дәр алу үшін ... ... М. Шер. ... ... 2005.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 58 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Көркем прозадағы психологиялық талдау38 бет
Көркем прозадағы психологиялық талдау жайлы38 бет
Шығарма тілін лингвистикалық талдаудың сипаты4 бет
"Бұқар толғауларындағы абылай мен тарихи абылай (тарих және көркемдік шындық)"12 бет
"Жоқтау" өлеңдердерінің көркемдік аспектілері12 бет
"Шу" дастаны және оның идеялық мазмұны, көркемдік сипаты (әдеби талдау). "Оғыз қаған" дастаны және оның нұсқалары10 бет
"қабылданған шешімді орындаудағы ұйымның функциясы"6 бет
1) Әдебиеттің көркем шығарманың көркемдеу құралдары мен тілі 2)Өлең сөздің теориясы 3)Шығармашылық әлемі және әдеби жанрлар мен олардың түрлері 4) Әдеби үдеріс (процесс), әдеби әдіс, бағыттар мен көркемдік тәжірибелер16 бет
1986 жылғы желтоқсан. Аңыз бен шындық15 бет
60-90 жылдардағы қазақ поэзиясындағы көркемдік ізденістер29 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь