Экономикалық іс-әрекеттердің нәтижесін өлешу, жалпы ұлттық өнім жұө (жіо), қор және ағын

1.1. Экономикалық іс.әрекеттердің нәтижесін өлешу, жалпы ұлттық өнім ЖҰӨ (ЖІО), қор және ағын
1.2. ҰЛТТЫҚ ЕСЕП ЖҮЙЕСІНДЕГІ БАСҚА ДА КӨРСЕТКІШТЕР. ТҰТЫНУ БАҒАСЫНЫҢ ИНДЕКСІ ЖӘНЕ ЖҰӨ ДЕФЛЯТОРЫ
Кез келген ғылым сияқты макроэкономика да теориялардың өзара бай-ланысы мен бақылауларға бағытталған. Сол себепті, макроэкономикалық теорияны зерттеу мақсаты бұл экономиканы қалыптастыру механизмінің түсінгі болып табылады, яғни экономикалық бақылаулар теория негізінде қалыптсақан.Әрбір теорияны дайындап, алған соң, біз оларды тексеру үшін қайта бақылауларды қарастырамыз.Кездейсоқ бақылаулар экономика деректерінің қайнар көзі ретінде қызмет етеді.Мәселен, сіз дүкен аралап жүргенде бағалардың тез көтеріліп жатқанын көресіз.Жұмыс іздеп жүргенде, фирмалар жұмысшы қабылдай ма, жоқ па, соны білесіз.Біз бәріміз экономикалық процестерге қатысушылармыз. Сол себепті уақыт өте келе экономиканы сезіну қабілетінге ие боламыз.Экономикалық статистика – бұл объективті ақпараттың қайнар көзі. Өкімет фирмалар мен азаматтардың экономикалық іс-әрекеті туралы, яғни белгіленген бағалардың деңгейін жәнее сұраныс жүйесін, табыс мөлшерін, және т.с.с. дерек алу мақсатында үнемі зерттеулер жүргізеді.Алынған дерекетер бойынша әртүрлі статис-тикалық көрсеткіштер есептелінеді, олардың жиынтығы экономика-ның қалыпын, жағдайын сипаттайды.
Макроэкономистер бұл статистиканы өздерінің талдауларынада пайда-ланады.Бұлар экономикалық көріністерді бағалауда және тиісті әдістерді жасағанда көмек көрсетеді. Экономикалық көрсеткіштер экономикалық саясатта, экономикалық талдау және бағалау үшін жиі қолданылады.Жалпы ұлттық өнім (ЖҰӨ) азаматтар табыстарының жиынтығын және өндіріс тауарлары мен қызметтер үшін жұмсалған жалпы шығын көлемін сипаттайды.
Біз, осы көрсеткіштер қалай есептелінеді және олардан экономика туралы қандай ақпараттар алуға болатындығын қарастырамыз.
ЖҰӨ экономика көрсеткіштерінің ең нақтысы деп есептеледі.Статистика-лық деректер мемлекеттің экономика министрлігінің 3 айда бір есептеуі бойынша, экономикалық іс-әрекет нәтижесін бірыңғай көрсеткішпен беруге негізделген.ЖҰӨ-ді төмендегідей бөліктерге бөліп көрсетуге болады:
1) Барлық экономикалық агенттер табысының жиынтығы.
2) Өндіріс тауарлары мен көрсетілген қызметтердің жалпы шығын көлемі.
ЖҰӨ - экономика жағдайын сипаттайды, себебі адамдар аз табыстарға қарағанда үлкен табысатрды көбірек қалайды.Яғни өндіріс тауарлары мен көрсетілген қызмет көлемі жоғарылаған сайын, өзіндік қанағаттану дәреже-сінің деңгейі, өндірістік және мемлекеттік тұтыну деңгейі жоғары болады.
ЖҚӨ - экономикадағы табыс пен өндірістегі шығын көлемін бірдей өлшейді.Себебі бұл өлшемдер соңында бірдей болады.Жалпы, экономика үшн табыс көлемі шығын көлеміне тең болуы керек.Бұған көз жеткізу үшін, біз ұлттық есепшотты, ЖҰӨ статистикалық жүйе өлшемін және басқа да сонымен байланысты көрсеткіштерге талдау жасап, оқып-үйренуіміз керек.
1. Н.Қ. Мамыров, Тілеужанова
«Макроэкономика – экономика».

2. Шеденов «Жалпы экономикалық теория»
        
        1.1. Экономикалық іс-әрекеттердің нәтижесін өлешу, жалпы ұлттық өнім ЖҰӨ
(ЖІО), қор және ағын
Кез келген ғылым сияқты макроэкономика да ... ... ... бақылауларға бағытталған. Сол себепті, макроэкономикалық теорияны
зерттеу мақсаты бұл экономиканы қалыптастыру ... ... ... яғни ... ... теория негізінде қалыптсақан.Әрбір
теорияны дайындап, алған соң, біз оларды тексеру үшін ... ... ... ... ... қайнар көзі
ретінде қызмет етеді.Мәселен, сіз ... ... ... бағалардың тез
көтеріліп жатқанын көресіз.Жұмыс іздеп жүргенде, фирмалар жұмысшы қабылдай
ма, жоқ па, соны ... ... ... ... Сол ... ... өте келе ... сезіну қабілетінге
ие боламыз.Экономикалық статистика – бұл объективті ақпараттың қайнар көзі.
Өкімет фирмалар мен ... ... ... ... ... ... ... жәнее сұраныс жүйесін, табыс мөлшерін, және
т.с.с. дерек алу мақсатында үнемі зерттеулер жүргізеді.Алынған ... ... ... көрсеткіштер есептелінеді, олардың жиынтығы
экономика-ның қалыпын, жағдайын сипаттайды.
Макроэкономистер бұл статистиканы өздерінің талдауларынада ... ... ... бағалауда және тиісті әдістерді
жасағанда көмек көрсетеді. Экономикалық көрсеткіштер экономикалық саясатта,
экономикалық талдау және ... үшін жиі ... ... ... ... ... ... және өндіріс тауарлары мен
қызметтер үшін жұмсалған жалпы шығын көлемін ... осы ... ... ... және олардан экономика туралы
қандай ақпараттар алуға ... ... ... ... ең ... деп ... ... экономика министрлігінің 3 айда бір есептеуі бойынша,
экономикалық іс-әрекет нәтижесін ... ... ... ... ... ... көрсетуге болады:
1) Барлық экономикалық агенттер табысының жиынтығы.
2) Өндіріс ... мен ... ... ... шығын көлемі.
ЖҰӨ - экономика жағдайын сипаттайды, себебі адамдар аз табыстарға
қарағанда ... ... ... ... ... ... мен
көрсетілген қызмет көлемі жоғарылаған сайын, ... ... ... ... ... және мемлекеттік тұтыну деңгейі жоғары болады.
ЖҚӨ - экономикадағы табыс пен өндірістегі шығын көлемін ... бұл ... ... ... ... экономика үшн
табыс көлемі шығын көлеміне тең болуы керек.Бұған көз жеткізу ... ... ... ЖҰӨ ... жүйе ... және басқа да сонымен
байланысты көрсеткіштерге талдау ... ... ... шығындар және олардың айналымы
Мысал ретіндемынадай экономиканы алайық:
Мұнда тек бір ғана тауар – нан ... яғни бір ғана ... ... ... үй ... мен ... арасындағы барлық экономи-калық
мәлімелелер көрсетілген.Суреттегі ішкі ... нан мен ... ... өз ... ... нан өндіруге пайдаланады,
және фирма сол өнімді – нанды өз кезегінде ұй шаруа-шылығына ... ... үй ... ... қарай қозғалады.Ал сыртқы
шеңбер суреттегі ақша ағынын ... ... ... нан ... ... сатудан түскен төлем-дердің
бір бөлігін жұмысшылардың еңбекақысы ретінде пайдаланады, ал ... ... ... басқарушылары үшін үй шаруасы да бір сектор бөлігі болып
табылады.Сондықтан нанға ... ... үй ... ... ... ал айлық төлем ақы табыс ретінде фирмалар-дан үй ... ... ЖҰӨ - ... ақша ... ... Біз оны екі ... болады.
ЖҰӨ - бұл нан өндірісінің табыс жиынтығы, ол ... мен ... ... ... ақша айналымының жоғарғы жартысы. Сонымен қатар ЖҰӨ - бұл
нан алуға ... ... ... ... яғни ақша ... төменгі
жартысы.Осыған байланысты біз фирмалардан үй шаруашылығына баратын ... біле ... мен ... ... мына есеп ... ... өндіруге кеткен барлық шығын осы өнімді өндірушілердің
табысы болып табылады.Осы ережеге ... кез ... ... ... ... ... ... онда табыс та өзгереді және кез
келген мәселе нәтижесінде табыс өзгерсе, онда шығын көлемі де ... ... ...... ... ... ... өндіріп, үй шарушылығына бір нанды артық саттық
делік. Әрине, мұндай жағдайда, нанға ... ... ... көлемін өзгертеді
және жалпы табыс та ... ... ... нан өндіру үшін қо-сымша
жұмысшы қабылдау қажет болса, онда жалақының жалпы көлемі көтеріледі.Егер
фирма жұмыскерлердің ... ... ... ... үрдісін тиімдіріек
әрі ұтымыды етіп жасайды), онда пайда көбейеді.Осы екі ... ... ... ... ... көбейеді.
Ауыспалы көлем 2 түрге бөлінеді – қор және ағың.
2- суретте ваннадағы судың көлемі – бұл қор, ол ... ... ... ... кран ... ... су ... – бұл ағын, ол әдетте
бірлік уақыт көлемімен өлшенеді.
2 – сурет
Кран арқылы келетін су – ағын, ваннаға ... ... ... су
көлемі.Сондықтан, қор мен ағынды өлшеу үшін әр түрлі біріліктер қолда-
нылады.Ваннада 50 литр су бар, ал ... әр ... 5 литр су ... ... ... ... жасаған сәтте біз қор мен ағын
арасындағы тәуелділікті жиі ... ... бұл ... ... су, кран ... ... ағынның жиналуы нәти-жесінде
ванна толады. Қордың өзгеру үрдісі ... ... ... кезінде, көбінесе қай санатқа жататындығын анықтау
қажет болады – қор ма, әлде ағын ба, ... ... ... бар ... біз ... ... ... бірнеше бір-бірімен байланыс-ты
қордағы ағын ... ... ... Тұтынушы заты – қор, оның табысы мен шығыны – ... ... саны – қор, ал ... ... саны – ағын.
• Мемлекеттік қарыз – қор, бюджет тапшылығы – ағын.
Жоғарыда қарастырылған түсініктердің көпшілігі «ағын» ... ... ЖҰӨ ... ... мемлекеттік шығын, т.б.
Макроэкономикада маңызды деп есептелетін «қор – ... ... ... ... қарастырамыз.
1. Инвестиция және негізгі капитал. Экономикдағы капитал – ... ... ... ... ... үй қоры, машина,
құралдар, өндірістік ғимараттар қоры және ... ... ... шығындар – бұл белгілі бір уақыт аралығында негізгі капиталды
қолдауға және капиталдың өсуіне бағытталған өнімдер ағыны.
Осыдан төмендегідей қатынасты алуға ... = К-1 + ... К – ... ... жыл ... ... ... К-1-
қарастырылып отырған жыл алдындағы жылдың капитал қоры. Қор өсімі
(К-К1) инвестиция ағымына тең.
Егер инвестиция мен ... ... ... ... ... онда төмендегі теңдеуді құруға болады.
К = К-1 + І – ... DN – ... ... қоры ... қартаяды немесе үнемі
пайдалану нәтижесінде тозады, мұндай тозуды амортизация деп те атайды.
І – ... ... ... ... деп те атайды.
І – DN – таза инвестиция.
2. Қор және байлық. Жоғарыда қарастырылған «қор – ... ... ... ретінде қор және байлықты қарастыруға болады.Қор S табыстың
тұтынудан қалған ... бұл ... ... ... мүмкіндік
береді және (W) белгіленеді.
W – W-1 = S ... – W-1) – қор ... ... ... ... ... ... шоттары және шетел инвестициясының сальдосы.
«Қор – ағын» ұғымының үшінші көрсеткіші. Ол ағындағы операция шоттары
(СА) мен шетел ... ... (NIIP) ... ... тәуелділік.
NIIP = NIIP-1 + СА ... ... ... және ... ... Бұл ... ... қарызының мөлшері Dd пен ... ... (DEF) ... көрсетеді.
Dd Dd-1 - Dd ... - ң ... ... ... ... мұнда тек нанды өндіретін деп жорамал-даймыз.
Нақты өмірде мемлекеттердің ЖҰӨ-ны есептеу ... ... ... күрделі
экономиканы өндіріс пен қызметтер шығынын қоса отырып, тікелей ... ЖҰӨ ... ... ... алу үшін, оның басты қалыптасу
принциптері туралы білу қажет.
Қор есебі: Мәселен, ... ... ... ... ... ... нан өндірсе, оларға жалақы төлесе, ал содан ... ... ... ... бұл ЖҰӨ ... қалай әсер етеді?
Жауап өтпей қалған нанды не істейді, соған ... Егер нан ... деп ... онда фирма пайдасы қосымша жалақы ... ... - ... ... ... ... үлкен сома төлесе, ал пайда ретінде
өзіне ешқандай табыс тапқан жоқ. Бұл операция ... ... және ... әсер ... ЖҰӨ ... өзгеріссіз қалады (тек қана
жалақыға тиесілі бөлігі аз). Басқаша ... егер ... ... ... ... жинап қойса, онда ұлттық есептеу ... ... ... ... ... ... ... қысқартылмайды, себебі нан
фирма қорында сақталуда.Сол себепті ЖҰӨ көлемі ... ... ... ... ... ... қатар қордың жиналуы-нан шығын
көлемі көбейеді.
Жалпы ереже бойынша фирма тауар қорын ... ... ... ... және ... ... табыс құрамына енеді. Сол себепті,
өндіріс нәтижесінде қор ... ... ... ЖҰӨ ... мен ... ... ... болады
Біз ЖҰӨ- ді талдау барысында нанды тек бір ғана ... ... ... Шын ... ... көптеген тауар түрлері мен ... – нан, ... ... ... және ... ... әр ... тауарлардың құны бір жалпы көрсеткіш арқылы ... ... ... әр ... ЖҰӨ ... ... бұл тауарлардың әр қайсысы әр түрлі баға ... ... ... 3 ... мен 4 алма ... ... ... Біз жай ғана алма мен апельсиннің ... ... ЖҰӨ - ді ... ... деп ... болады.
Егерде алма мен апельсиннің бағасы бірдей болса ғана мұның мағынасы
болады, бірақ ереже бойынша олай емес ... біз ... 4 ... және ... ... десек, бұл мысал бұдан да түсінікті болар еді), әр
түрлі тауарлардың жалпы құнын есептеу ... біз ... ... ... ... ... Нарықтық бағаны қолдану себебіміз ... бір ... ... ... қызмет үшін сол бағаны нақты төлеуге
дайын. Егер де алманың 1 данасы 50 тиын тұрса, ал ... 1 ... ... ... онда ЖҰӨ ... ... = ... бағасы х алма саны) + (апельсин бағасы х апельсин саны) =
( 0,50 х 4) + (1,00 х 3) = 5,00. ... алма ... (2 ... ... ... (3 теңге) қосамыз.
ЖҰӨ = 5 теңге.
Аралық өнім және қосымша қосылған құн
Көптеген өндіріс ... ... ... ... бір ... ... ... айналады, содан кейін басқа фирмаға ... ... үшін ... Біз ... ... ЖҰӨ есебінде қалай есеп-
теуіміз керек? Айталық, фермер бірнеше кг етті Мак ... ... ... ... ... кейін Мак Дональдс елге 1,50 доллар тұратын
гамбургер сатады. Осы жағдайда ЖҰӨ-ді есептегенде, ... және ... 2 ... ... деп ... керек пе немесе тек гамбургерді 1,50
доллар деп алу керек пе?
ЖҰӨ-ге тек соңғы ... ... ғана ... ... ... ... ... табылады, ал еттің бағасы енгізілмейді. ЖҰӨ тек
1,5 ... ... ... ... ... өнімнің бағасы соңғы өнімнің
бағасына кіргізіліп қойылған.Фирманың қосымша қосқан құны ... ... ... аралық өнімге, өзі жасаған құнынан алып
тасатағандағы ... тең. ... ... ... ... құн 50 центке тең (бұл жағдайда фермер аралық өнімді иемденбейді, ал
Мак Дональдастің қосқан құны (1,50-0,50 доллар), яғни 1,00 ... ... үшін ... ... құн ... барлық соңғы өнімдердің
бағасы мен қызметтердің ... ... тең ... ... ... ЖҰӨ-ді
барлық фирмалардың қосымша құнының сомасы ретінде қарауға болады.
Көптеген тауарлар және қызмет түрлері ЖҰӨ-де нарықтағы ... ал ... ... мен ... ... ... ... сол себепті нарықтық бағасы жоқ. Дегенмен, осы көрсетілген
қызмет құны ... ... ... сол үшін біз ... ... ... ... шартты түрде есептелінген құн деген атауға ие ... ... ... ... ... мысалға тұрғылықты ортада қызмет бағасы
ретінде қолданылады.пәтерді уақытша жалға алушы дам ... ... ... үй ... ... ... етеді, үй иесінің табысы, тұруға
берген үйдің шығындары, бәрі ЖҰӨ-ді есептегенде осы жалдау төлеміне ... ... ... ... өз ... ... ... үй
иесіне жалдау ақысы төлемегенімен, бәрібір олар сол ... ... ... Яғни ... уақытша тұруға алатындар секілді.Сол
себепті, жеке үй қожайындары ... ... ... ... ЖҰӨ-нің
құрылымына өздері өзіне «төлейтін», «жалдау ақысы» енгізілді. Әрине, олар
жалдау ақысын өзіне ... ... ... ... мөлшерін
бағалайды, егерде олар үйлерін жалға берген жағдайда , ... ... ... ... құн өлшемін ЖҰӨ-ге енгізеді. Осы жалдау ақысы ... ... және ... деп ... ... де ... жолмен бағаланады.
Мысалға, тұрғындарға әкімшілік, полиция және өрт ... ... ... ... құнын бағалау қиын, себебі олар сатылмайды
және нарық бағасын ... ... осы ... ... құнының көрсеткіші олардың жалақысы болып табылады. Көптеген
жағдайларда осы тәріздес есеп өте ... ... ол ... ... жүзеге
асырылмайды. Яғни, ЖҰӨ-де арнайы есептелген құн – жалға берілген ... ... ұзақ ... ... (бұлардың бәрі адамдардың
жеке өзінің бұйымдары) іс жүзінде жасалын-байды.Осымен қатар ... үйде ... үйде ... олар ... ... ... ... тамақтың, ресторанда дайындалған тамақтан айырмашылығы
жоқ болса да ... ... ... ... ... ... және сатылған тауарлардың, мәселен ... ... ... ... құн ... ... ... көптеген тауарлардың бағасы мен көрсетілген қызмет бағасы
мүлдем ЖҰӨ-ге ... онда ЖҰӨ - ... ... ... ... бола алмайды. Дегенмен, осы қателіктер ЖҰӨ-ге онша
әсер ... және ... ... осы ... ... ... принциптерді анықтағаннан кейін,
мына сұрақтарды қайта қарастырайық: экономика ... ЖҰӨ ... ... Қайтадан апельсин мен алма өндіретін экономиканы қарастырайық.
ЖҰӨ ... алма мен ... ... тең:
ЖҰӨ = (алма бағасы х алма саны) + (апельсин ... х ... ... осы алма мен ... бағалары немесе санының өсуінен
жоғарылайды.Осындай ... ... ЖҰӨ ... жағдайының тура әрі
жеткілікті көрсеткіші бола алмайды.Ол тұтынушылар, фирмалар және ... ... ... тура ... ... құны 2 есе ... ал саны ... онде ЖҰӨ де 2
есе көбейеді.Сонымен бірге 2 есе бағасы өскен ... саны ... ... ... ... дәрежесі 2 есе өсті дегеніміз қате. ЖҰӨ
құрамында тауар мен ... ... ... ... бағамен
есептелсе, онда олар атаулы ЖҰӨ деп аталады.Экономика жағдайын ... ... ... ... ... мен қызмет саны баға
өзгерісінің әсеріне тиісті болмауы керек.Нақты ЖҰӨ ... ... ... ... мен ... құны ... бағалармен өлшенеді.
ЖҰӨ нақты көлемінің есебі үшін ... жыл, ... 1982 ... ... ... ... құны 1982 ж. Құнмен есептелінеді және
жинақталады. Сонымен, біздің ... ... үшін ... ЖҰӨ 1990
жылда былай болады:
Нақты ЖҰӨ = (алма бағасы 1982 ж. х алма саны 1990 ж.) + ... 1982 ж. Х ... саны 1990 ... ... ... нақты ЖҰӨ 1991 ж. Мынаған тең:
Нақты ЖҰӨ = (алма ... 1982 ж. х алма саны 1991 ж.) + ... 1982 ж. Х ... саны 1991 ... баға ... болғандықтан, ЖҰӨ-ң нақты көлемінің шешіміне алма
мен апельсин өндірісі көлемінің өзгерісі ған әсер етеді.Сондықтан, ... - бұл ... ... ... өнім ... ... ... 1982
ж.). Халықтың материалдық тұтыну қанағаттануының дәрежесі өндіріл-ген
тауарлар мен қызметтерге ... ... онда ... ... ... жағдайының тура көрсеткіші нақты ЖҰӨ болып табылады.
Нақты ЖҰӨ көлемін зерттей отырып, ... ... ... жағ-дайына
қандай қорытынды жасауға болады?
3 – суретте 1960 ж. ... ... ЖҰӨ ... ... Осы ... 2 ... ... көңіл бөлуді талап етеді.Біріншіден, уақыт өткен сайын
нақты ЖҰӨ көлемі жоғарылайды.60 – ... ... ... кезде өндіріс
көлемі 2 есе жоғары.Екіншіден, нақты ЖҰӨ ... өсу ... ... ... ... соң ... ЖҰӨ-ның
төмендегенін байқаймыз, мысалға 1975 ж. Мен 1982 ... ... ... ... ... ие болады.Кейінгі тауарларда біз экономика-
лық өсудің ұзақ мерзімді ... ... ... мен ... ... қысқа мерзімді ауытқуларының факторларын қарастырамыз.
ЖҰӨ дефляторы
Атаулы және нақты ЖҰӨ ... ... біз 3-ші ... ... аламыз: яғни ол – ЖҰӨ дефляторы. ЖҰӨ дефляторы – баға ... ... ... Ол төмендегідей анықталады:
ЖҰӨ дефляторы = атаулы ЖҰӨ / нақты ЖҰӨ.
Сондықтан, ЖҰӨ дефляторы - атаулы ЖҰӨ мен ... ЖҰӨ ... ... және атаулы ЖҰӨ көлемі,ЖҰӨ дефляторы не екенін жақсы түсіну
үшін, бір ғана тауар өндіретін нан экономикасына ораламыз. Кез ... ... ... ЖҰӨ ... осы жылы жұмсалған жалпы ақшв ... ... ... ЖҰӨ - осы жылы ... нан ... ... ... дегеніміз – осы жылғы нан бағасының базисті жылдағы нан
бағасының қатынасына тең.Сонымен бірге нақты өмірде ... әр ... кең ... ... сондықтан нақты және атаулы ЖҰӨ-де өндіріс
өнімдерінің әр түрлі көптеген ... мен ... ... және алма өндіретін экономиканы қарастырайық.Сонда,
Р – тауар бағасы.
Q – тауар көлемі.
Индекс 82 – бұл базисті 1982 жыл. Мұндай ... ЖҰӨ ... ... ... = (Р алма х Q ... + (Р ... х Q апельсин)/
(Р82 алма х Q алма) + (Р ... х Q ... - ... ЖҰӨ, ... нақты ЖҰӨ көрсетілген, нақты ЖҚӨ
көлемінде анықталған тауар жиынының құны ретінде қарастыруға ... ... осы топ ... алма мен ... ... ... днфляторы
көмегімен жиынның ағымдағы ... оның ... ... ... ... ЖҰӨ ... 2 ... бөлуге мүмкіндік береді:
Бірінші - өндірілген өнімнің санын сипаттайды,
Екінші – бағасын сипаттайды.
Атаулы ЖҰӨ көлемі = ... ЖҰӨ ... х ЖҰӨ ... ЖҰӨ ... ... ... баға береді. Нақты ЖҰӨ өндірілген
өнім санын сипаттайды, яғни ... ... ... ... ... ... ... ЖҰӨ дефляторы базисті жылға қарағанда есеп беру
жылындағы өнімнің баға ... ... ... ... ЕСЕП ... БАСҚА ДА КӨРСЕТКІШТЕР. ТҰТЫНУ БАҒАСЫНЫҢ
ИНДЕКСІ ЖӘНЕ ЖҰӨ ДЕФЛЯТОРЫ
Біз ... ... ... ... ... ... экономикадағы жалпы
табыс көлемін ... яғни екі ... ... ... көз жеткіздік.Ұлттық есеп жүйесінің үлкен бір бөлігінің
көрсеткіші – бұл керек ағындарға ... ... Бұл ... ... және ... ... деп ... бөлуге болады.
Шығын құрауыштары
Экономистердің көзқарасы тауарлары мен ... ... ... ... ғана ... сонымен бірге өндірілген өнімнің сәйкес түрде
бөлінуі және тағайындалуы есепке алынады. ЖҰӨ құрылымындағы шығын-дар ... ... ... ... (С)
2) Инвестициялар (І)
3) Мемлекеттік сатып алу (G)
4) Таза экспорт (NX)
Сонымен, ЖҰӨ-ді «Ү» символымен өрнектеп, мына өрнекті аламыз:
Ү = С + І + G + ... - бұд ... ... мемлекеттік шығындардың және таза
экспорт көлемдерінің жиынтығы, ЖҰӨ құрамындағы әрбір шығын құраушы осы
топтардың ... ... ... ... ... – осыған кіретін
айналымдардың анықтамасы ... ... ... «ұлттық есепшот
тепе-теңдігі» деген атау алады.
Тұтыну – бұл үй шаруашылығында қолданылатын тауарлар мен көрсетіл-ен
қызмет ... ... олар ... ... ... ... ... қолданылатын тауарлар;
2) Ұзақ мерзімді қолданылатын таарлар;
3) Көрестілген қызмет.
Қысқа мерзімді қолданылатын тауарларға қысқа уақытқа ғана ... ... киім және ... ... т.б. ... мерзімді тауарларға ұзақ уақыт ... ... ... кір ... машиналар, т.б. жатады.
Көрсетілген қызмет түріне тұтынушыларға ... ... ... және ... ... т.б. ... ... топтарға бөлінеді:
1) Өндірістік капиталды салу ... ... ... ... ... ... үй-құрылыс инвестициясы;
3) Қор инвестициясы.
Негізгі өндірістік фактор инвестициясына ... ... ... мен ... ... шығындары жатады.
Тұрғын үй-құрылыс инвестициясы – бұл тұратын жаңа үйлер мен жалға
беретін үйлерді салудағы ... қоры – бұл ... ... ... ... ... ... қысқартылса, инвестиция қоры өлшемі теріс мәнге ие болады).
Мемлекеттік шығындар - өкімет тарапынан ... ... ... ... ... жалпы құны. Бұл топқа әскери жабдықтау, тас ... және ... ... ... жатады,Мұнда
трансфертті төлемдер, яғни әлеуметтік сақытандыруға арналған ... ... да ... ... ... қайтарылмайтын болғандықтан, олар ЖҰӨ
құрамына енгізілмейді.Соңғы топ – бұл ... ... ... ... ... таза ... ... тауарлар мен көрсетілген қызметтердің экспорт және импорт
құны көлемінің айырмашылығына тең.Тепе-теңдік жағдайында, сыртқы ... ... ... пен импорт көлемі тең болады, демек таза
экспорт нөлге тең.Мұндай жағдайда ЖҰӨ ішкі ... ... тең ... + І + ... ... ... ... көп болса, онда біз әлемдік нарыққа
«нетто-экспортшы» ... ... ... ЖҰӨ ішкі ... көлемін
жоғарылатады.Сол сияқты, егер де импорт экспортқа қарағанда көп болса, онда
біз ... ... ... ... қатысамыз, сонда таза
экспорт теріс мән болып табылады және шығын көлемі ... ... ... ... ... 1989 ж. Құрама Штаттар ЖҰӨ-і 5,2
трлн. Дол. тең болады. Осы ... өте ... ... оны ... шамалау
өте қиынға соғады.Егер де ЖҰӨ көлемін ... ... ... (248 ... мұны ... оңай болар еді.
Сол себепті, ЖҰӨ-нің жан басына ... ... ...... ... бір америкалықтың орташа шығын көлемі 21036 долл. құрайды.
ЖҰӨ қолданудың бағыттары қандай болды. ... ... жан ... 13949 долл. Жұмсалғаны көрсетілген. әрбір жан басына 3123 долл.
Инвестиция ... ... ... ... ... 4167 ... ішінде 1217 долл. үкіметтің ұлттық қорғауға жұмсағаны кіреді.
Орташа есеппен 2714 долл. экспорт ... ... таза ... ... ... мән ... Шетел серіктестерінің
біздің елмен сауда жасауы табыстарын шығындарынан жоғарылатты, табыс-
тарының бір бөлігі шын ... ... ... ... ... жан басына
205 долл. құрады.
Табыстың басқа да көрсеткіштері
Ұлттық есеп ... ... ... жиынтығының көрсеткіші ретінде
ЖҰӨ қолданылады, ЖҰӨ-ден ... ... ... ... ... да
табыс көрсеткіштері қолданылады.Практика жүзінде табыс көрсет-кіштерінің
айырмашылығы шамалы, себебі ... ... ... ... ... ... ... түрлі ... ... ... білу үшін кезекпен ЖҰӨ-ден әр түрлі
тқұрауыштарды игере отырып қарастырамыз.Таза ұлттық өнімді (ТҰӨ) алу ... ... ... және ... ... ... ... өлшемін, яғни капиталдың негізгі тозу құнын есептейміз.
ТҰӨ = ЖҰӨ - ... ... тозу құны ... амортизация.
Ұлттық есеп жүйесінде капиталдың негізгі тозу құны ... деп ... ... ... тозу құны – бұл ... ... ... ЖҰӨ-нің осы құннан айырмасы экономикалық қызметтеің таза нәтижесін
сипаттайды.Осы себептен, көптеген экономистердің айтуынша, таза ұлттық ... ... ... ... ... ... ... есеп жүйесіедегі келесі көрсеткіш фирмалардағы жанама
салық сомасына ... ... сату ... ... ... таза
ұлттық өнімнің 10%-ына дейін құрайды және ... ... ... мен ... сату бағасының арасындағы айыр-машылықты фирма
алмағандықтан, ол табыстың бір ... ... ... ... өнімнен
жанама салықтарды алып тастасақ, бақса көрсеткіш аламыз.Оның атауы – ... ... = ТҰӨ - ... ... ... ... экономика агенттерінің жиынтығын көрсетеді.
Ұлттық есеп жүйесінде ұлттық табыс, ... алу ... ... ... бөленді.Осы бес санат (категория) сонымен бірге ... ... ... ... пайыз түрінде көрсетілген.
1) Еңбек ақы (73%).
2) Жұмысшылардың алатын жалақысы мен сыйлығы.
Жекеменшік табыстар (70 %.). Мәселен ... ... ... басқалар.
3) Арендалық табыс. (2%) Жылжымайтын мүлік иелерінің алатын пайдасы оған
қоса өздері өзіне (төлемейді) деп ... ... ... ... ... ... (11%). ... несие берушілерге төленген
төлемнен қалған корпорация пайдасы.
5) Таза пайыз. (7%) ... бір ... ... ... ... оар арқылы алынған пайыздық ... ... ... ... ... ... қосқанға тең.Осындай түзетулердің
көмегімен ұлттық ... жеке ... ... ... яғни ... мен ... емес ... алатын табыс. Осылардың
ішінде 3 ең керекті түзетулер бар:
Біріншіден, өзінің пайдалануына қалдыратын ... ... ... ... ... ... ... табыстан алып тастау
керек, бұл үшін ұлттық табыс көлемін корпорация пайдасын алып тастайды және
дивиденттер сомасын қосады.
Екіншіден, ... ... ... трансферттік төлемдердің таза
сомасын қосу қажет, ол жеке ... ... ... ... сақтандыру үшін мемлекетке ... ... алып ... ... ... пайыздық төлемдерінің орынына үй шаруа-
шылығының ... ... ... ... бұл ... ... ... жеке табыстың қосылғанынан және таза пайыз көлемін шегеріп тастау
жолымен жүзеге ... ... ... ... ... = ... ... корпорация пайдасы;
- әлеуметтік сақтандыруға салынған салымдар;
- таза ... ... ... ... ... транфертті төлемдер.
Жеке табыс сомасынан мемлекетке төленетін кейбір салық емес ... алып ... ... бар ... ... шығады, (мәселен, қоғамдық көлік
үшін төлем). Қолда бар табыс = жеке табыстар – жеке салықтық және ... ... ... – бұл үй шаруашылығы иелігінде және мемлекеттік салық
міндеттерін орындағаннан кейінгі ... емес ... ... ... ... МАКРОЭКОНОМИКАЛЫҚ ТЕПЕ-ТЕҢДІКТЕР
Негізгі макроэкономикалық тепе-теңдік ... пен ... ... = С + І + G + NX ... ... ... тепе-теңдіктер пйадаланылады.
Инвестиция мен қор жинағының тепе-теңдігін төмендегіде көрсетуге ... ... үшін ... ... қарастырамыз.Бұл экономи-када
мемлекет секторы жоқ деп жорамалдаймыз, демек салық та жоқ болады. Онда
шығын бойынша:
ЖҰӨ = ... + ... ... = Қор ... + Тұтыну
(3)
Жалпы өнімді өндіруге кететеін шығындар мен ... ... ... (2) және (3) ... ... отырып, төмендегі
теңдеуді аламыз.
С + І = S + С немесе І = S ... ... ... ... пен шет ... ... соң
күрделілене түседі.
Жиынтық қор жинағы үш құрауыштан тұрады.
Sр = Sр + Sg + Sr ... қор ...... ... = (Ү + ТR + N – Т) – С ... Ү – ... ... ТR – трансферттер;
N – мемлекеттік қарыз бойынша пайыз мөлшерлемесі;
Т – салық және С – тұтыну.
Мемлекеттік қор жинағының Sg ... ... = (Т – ТR – N) – G ... > 0 ... онда ... ... ... ал Sg < 0 болса, ... ... ... = - Sg ... = ІМ – Х немесе Sr = -NX
S = Sp + Sg + Sr = (Y + TR + N – T) – C + (T – TR - N) – G + (-NX) = Y – C-
G – NX; S = ... ... ... ... ... ... табысы, яғни елдің өндіріс
тауарлары мен қызметтерге жұмсалған шығыны ... де ... ... ЖҰӨ ... тауарлар мен қызметтер құны ағымды бағамен
өлшенеді, ал нақты ЖҰӨ көлемінде тұрақты бағамен ... ... ЖҰө тек ... мен ... ... ... ... ал атаулы ЖҰӨ өндірілген өнім саны мен ... да ... ... ЖҰӨ төрт ... ... сома ... ... тұтыну, инвестициялар,
мемлекеттік және таза экспорт.
4) Тұтыну бағасының индексі (ТБИ) қарапайым ... ... ... ... мен ... жиынының баға деңгейін көрсетеді.
ЖҰӨ дефляторы, атаулы ЖҰӨ мен нақты ЖҰӨ ... ... ... ... ... ... ... баға деңгейін
сипаттайды.
Пайдаланылған әдебиеттер
1. Н.Қ. Мамыров, Тілеужанова
«Макроэкономика – экономика».
2. Шеденов «Жалпы экономикалық теория»
ЖОСПАР
1. Экономикалық іс-әрекеттердің нәтижесін өлешу, жалпы ... ЖҰӨ ... қор және ... Ұлттық есеп жүйесіндегі басқа да көрсеткіштер. тұтыну бағасының
индексі және ЖҰӨ дефляторы
3. Негізгі макроэкономикалық көрсеткіштер мен ...

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 15 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Геологиялық ортаның антропогендік өзгерістері және оны kopғау11 бет
П.Я.Гальпериннің ақыл-ой әрекетін кезең бойынша қалыптастыру теориясы9 бет
OpenFOAM пакетің қолданып, көпфазалы ағындарды модельдеу22 бет
«ағынды суларды аэрациялау»8 бет
«Өлең бунақтарының таңдамалы және талғамалы орындары (А.Байтұрсыновтың "Әдебиет танытқыш" еңбегінің "Өлең ағындары" тарауы).»6 бет
Іле Алатауы өзендерінің қалыпты жылдық ағындысын бағалау25 бет
Адам әрекеті нәтижесінде табиғи кешендердің өзгеруі12 бет
Адам әрекеті нәтижесінде табиғи кешендердің өзгеруі туралы33 бет
Адам әрекеті нәтижесінде табиғи кешендердің өзгеруі туралы ақпарат28 бет
Алматы облысы Талғар ауданы "Айршир" АҚ-ның қара-қоңыр топырағының ауылшаруашылығында қолдану нәтижесінде құнарлылық көрсеткіштерінің өзгеруі35 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь