Б.С. Сүлейменовтің өмірі мен ғылыми мұрасы

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3

I. Б.С. Сүлейменовтің өмірі мен шығармашылығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 7
1.1. Б.С. Сүлейменов өмір жолына сипаттама ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..7
1.2. Б.С. Сүлейменовтің тарихшы ретінде қалыптасуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..8

II. Б.С. Сүлейменов . аграрлық мәселе мен ұлт.азаттық қозғалысты зерттеуші ғалым ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 16
2.1. XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың басындағы Қазақстандағы аграрлық мәселе тарихшы ғалымның еңбектерінде ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... 16
2.2. 1916 жылғы Қазақстандағы ұлт.азаттық қозғалыстың Б. Сүлейменовтің еңбектерінде зерттелуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..22

III. Ғалымның баға жетпес мұрасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .28
3.1. Б.С. Сүлейменовтің еңбектеріндегі Алтынсаринтану мәселесі ... ... ... ... .28

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..45

Пайдаланған әдебиеттер тізімі және сілтемелер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...48
Кіріспе

Тақырыптың өзектілігі. Кеңестік дәуірде тарих ғылымының Қазақстанда қалыптасып дамуына, өркендеуіне өздерінің зерттеулерімен еңбегімен, талантымен зор үлес қосқан ғалымдардың үлкен шоғыры өсіп шықты. Олар ел тарихын зерттеу ісімен шұғылданып қоймай, республикамыздың ғылымы мен білімінің өсуіне, жалпы менталитетінің өсуіне олжа салды. Ел тарихы бойынша терең зерттеулер жүргізіп, келесі ой тұжырымдар айтқан тарихшылар да, зиялылар да қауымының ауқымды бір тобын құрайды. Қоғамның бет-бағдарын анықтайтын негізгі күш зиялылар қауымының тарихын зерттеу, олардың қоғамдағы рөлі мен прогреске қосқан үлесін зерделеу әрбір өркениетке бет алған ел үшін маңызды міндет болып табылады.
Репрессия құрбандары болған зиялы қауымның өкілдерінің көз-қарастары, арман – мақсаттары ресми идеологияның негіздерімен сыйыспады, олар белгілі дәрежеде ресми өкіметтің саясатына қарсы шықты. Олардың барлығы дерлік Кеңес өкіметі құрылғанға дейін дүниеге келген, тіпті кейбіреулері сол өкіметті құруға ат салысқан азаматтар еді. Осы тұрғыдын алғанда Олардың саяси-әлеуметтік көз-қарастарын қоғамдық қызметін бағалауда, қазақ тарихындағы рөлін анықтауда белгілі бір бағыт, табан тірер негіз бар. Ал Кеңес дәуірінде дүниеге келіп, өмір сүрген ғылым, білім салаларында қызмет еткен зиялылар туралы не айтуға болады. Олардың соңында қалдырған мұраларын қалай бағалаймыз Тоталитарлы әміршіл - әкімшіл жүйе мен идеология барлық саланы, соның ішінде ғылымды да өз ықпалында ұстағаны белгілі. Ғылыми шығармашылық қызметі осы кезеңмен тұтас келген ғалымдардың еңбектері кеңестік, социалистік идеологиядан тысқары қалмағаны ақиқат. Бұл мәселе көп зерттеу жүргізіп, жаңа көз-қараспен байыпты ой-тұжырымдар айтуды қажет ететін мәселе /1/.
Белгілі қазақ тарихшысы профессор Б.С. Сүлейменовтің тұлғасына көзқарас осындай күрделі мәселелердің қиылысында тұрған тақырып болып табылады. ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ғасырдың басындағы тарихи дамудың қарқыны жөнінде тың ой-пікірлер айтып, тұжырымдар жасауда Б.С Сүлейменов еңбектерінің орны ерекше. Қазақстан тарихында тарихи оқиғалардың мәселелерін талдап, саралап, мәні мен маңызын көпшілік қауымға жеткізе білуде көп еңбек сіңірген тарихшы ғалымның қоғамдық, ғылыми – ұйымдастырушылық қызметіне талдау жасап, баға беру, құнды жақтарын көрсету тақырыптың маңыздылығын арттыра түседі.
Көрнекті ғалым Қазақ КСР Ғылым академиясының корреспондент- мүшесі, Ш. Уәлиханов атындағы Қазақ КСР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты, тарих ғылымының докторы, профессор Бекежан Сүлейменұлы Сүлейменовтың артында қалған бай ғылыми мұраларына тарихнамалық әділ баға беру кімге де болса ауыр соғатын міндет /2/.
Бұл міндеттің қиыншылығы мен жауапкершілігі сан алуан себептерден келіп туындайды.
Себебі әрбір адамның жеке өмірі мен қызметін бағалау зерттеушінің алдында көптеген тарихи, философиялық, этикалық, моральдық тұрғыдағы шешуін іздейтін қиындықтарды көлденең тартады.
Тарихтағы жеке адамның рөлін зерттеу дәстүрлі соңғы жылдары қайтадан жанданып келеді. Кеңес ғылымында жеке тұлға зерттеле қалса ол тек маркстік-лениндік тұғырнамаға сәйкес зерттелді.
Б. Сүлейменовтің артында қалған бай ғылыми мұралары тарихнамалық әділ бағаланып, обьективті тұрғыдан талдауды қажет етеді. Бүгінгі тарих ғылымының даму тұрғысынан қарасақ ескі мен жаңаның күресі мәселесі күн тәртібінде тұрған тарихи, саяси науқандар жөнінде асыра сілтеп, жаңсақ жазып, жаңылыс басқан қадамдары да байқалады.
Біздің міндетіміз – Б.С. Сүлейменовтің ғылыми еңбектерінің мазмұны мен мәніне баға беру, артық-кемін айқындау, озығы мен толымсыз тозығын саралау.
Тақырыптың зерттеу деңгейі. Бекежан Сүлейменұлының өмір жолы,
ғылыми шығармашылық қызметі туралы зерттеулер көп емес-ті. Ғалымның ғылымға келу жолы мен ғылыми еңбектері туралы Қазақ Совет энциклопедиясы мен мерзімді басылымдарда мақалалар жарияланған.
Б. Сүлейменұлын қызықтырған өзекті мәселелер Қазан төңкерісіне дейінгі Ресей империясының құрамындағы қазақ халқының өмірі және азаттық үшін күресі, ұлт-азаттық қозғалыс тарихы, аграрлық мәселелер қоғамдық ойдың тарихи дамуы мен ағартушылық мәселелері.
Бекежан Сүлейменұлы оның Қазақстан тарих ғылымына қосқан үлесі туралы мақалалар ғалымның көзі дүниеден өткен соң жарияланды. Тарих ғылымының докторы Ғ.М. –ҒА корреспондент- мүшесі М.А. Асылбеков пен Ш.Уәлиханов атындағы Тарих және этнология институтының аспиранты С.А. Есқалиевтің зерттеулері бойынша “Б.С. Сүлейменовтің өмірі мен ғылыми мұрасы”, “Б.С. Сүлейменов және Алтынсаринтану мәселесі ”, атты мерзімдік басылымдарда 1997ж., 1999ж., 2001ж. мақалалары жарияланды /3/. Сонымен қатар М.А. Асылбеков пен С.А. Есқалиевтің бірлесе отырып жазған “Б.С. Сүлейменов тарихшы ғалым”
атты еңбектері 2001 ж., жарыққа шықты. Мұнда ғалымның өмір жолына шолу жасап тарих ғылымына қосқан үлесін және ғылыми қоғамдық қызметінің сан қырлы бағыттарын анықтаған /4/.
Зерттеудің мақсаты мен міндеті. Біз ғалымның ғылыми мұраларының тарихи оқиғаларға арналған зерттеулеріне қазіргі кездегі жаңа көзқарастар мен тұжырымдамалардың негізінде объективті баға беру мақсатын қойып отырмыз.
Бұл мақсаттан мынадай міндеттер туындайды.
1. Б.С. Сүлейменовтің өмір жолы мен ғылыми- ұйымдастырушылық қызметін бұрын-соңды ғылыми айналымға енбеген, соны құжаттар негізінде ашу.
2. Оның тарихи оқиғаларын тарихын зерттеуші маман болып қалыптасуы мен ғылыми жолының бағытына зер салу.
3. Тарихшы ғалымның қызметіне тоқталып, сол арқылы Қазақстан тарих ғылымының дамуына қосқан үлесін бағалау.
Зерттеу жұмысының деректік негізі. Жұмыстың деректемелік негізін Қазақстан Республикасы Ұлттық Ғылым Академиясының архив қорлары ғылыми еңбектері және оларға арналған деректер әртүрлі архив қорларынан, кітап, газет, журналдардан, сын-пікірлер, өзге адамдардың қызметі мен ғылыми-шығармашылық жұмыстары туралы деректер.
Дипломдық жұмыстың құрылымы. Жұмыс кіріспеден, үш тараудан, қорытындыдан, пайдаланылған әдебиеттер мен сілтемелерден тұрады.
Әдебиеттер тізімі мен сілтемелер

1. Қазақстан тарихы. Бес томдық. 3-т. «Атамұра» Алматы, 2002 ж.
2. Қазақ Совет энциклопедиясы. 8-т. Алматы, 1978 ж.
3. Қазақ тарихы 1997 ж. № 5, 7-11 б.
4. Қазақ тарихы 1997 ж. № 6, 53-57 б.
5. Қазақ Совет энциклопедиясы. 8-т. Алматы, 1978 ж.
6. Б. Сүлейменов. Қазақ халқының қаһарман қызы. «Социалистік Қазақстан». 1944 ж. 28 наурыз. № 62.
7. Сонікі. 1867-1868 жж. Қазақстандағы реформаның мәні. Алматы, 1945 ж.
8. Б. Сүлейменов. Подготовка реформы 1867-1868 гг. Известия; №2, 1946 ж.
9. Қарағанды кені. (Тарихи очерк) ред. Б. Сүлейменов. Алматы, 1946 ж. ҚазССР ҒА тарих, археология этнография институты.
10. Восстание 1916 года в Казахстане. Сборник документов и материалов. Алматы, 1946 ж.
11. Б. Сулейменов. К вопросу о революции 1905-1907 гг. В Казахстане. Известия АН Каз ССР, 1950 г.
12. Б. Сүлейменов. Ы. Алтынсарин и передовая общественная мысль в Казахстане II пол. XIX века. Вестник. АН Каз ССР 1950. май. № 57 3-20 б.
13. Сонікі. За искорение космополитизма и буржуазного нациолизма в науке. Вестник. АН Каз ССР. 1949 ж.
14. ҚР ҒА архиві. 74 қор, 1-тізбе, 6-іс, 108-109, 127-129 б.
15. ҚР ҒА архиві. 2-қор, 1-тізбе, 448-іс 5-6 б.
16. ҚР ҒА архиві. 23-қор, 1-тізбе, 447-іс, 5-7 б.
17. Манаш Қабашұлы Қозыбаев «Жауды шаптым ту байлап» Алматы, «Қазақстан» 1994 ж.
18. Рапопорт Я. Воспоминания о «деле врачей». «Дружба народов», 1998 № 4 232 б.
19. Л. А. Гордон. Э. В. Клопов. Что это было? Москва. Политиздат. 1989, 188 - б.
20. ҚР ҒА архиві. 2- қор, 1-тізбе, 1778-іс, 664-665 б.
21. Бұлда сонда. 647-648 бб.
22. Сонда 658- 661 б.
23. Бұлда сонда. 665-661 бб.
24. Сулейменов Б. Аграрный вопрос в Казахстане в последней трети XIX-
начала XX века. Алматы, 1963 , изд. АН Каз ССР 25 б.
25. Б. Сүлейменовтің жеке архиві. Письмо Сулейменова секретарю ЦК КП
26 Казахстана П.К. Пономаренко. Алматы, 1954. – 92-93 б.б.
Б. С. Сулейменов, В.Я. Басин. Казакстан в составе России. «Наука»
Казахской ССР, 1981 г.
27. Б. С. Сулейменов, В.Я. Басин. Казакстан в составе России. «Наука» Казахской ССР, 1981 г.
28. Сулейменов Б. Аграрный вопрос в Казахстане в последней трети XIX-
начала XX века. Алматы, 1963 , изд. АН Каз ССР 25 б.
29. Манаш Қабашұлы Қозыбаев «Жауды шаптым ту байлап» Алматы, «Қазақстан» 1994 ж.
30. Асылбеков М. Х. , Есқалиев С.А. «Бекежан Сүлейменов –тарихшы-ғалым». Алматы, «Өркениет» 2001 ж.
31. Алтынсарин Ы. Таңдамалы шығармалар (Құрастырып баспаға дайындаған Б.Сүлейменов) Каз ССР ҒА баспасы. Алматы, 1955 ж.
32. Собрание сочинении в трех томах. Том 1. Алтынсарин И. Алматы, «Наука», Каз ССР, 1975 ж.
33. «Қазақстан мектебі» 2001 № 3 173-183 бб.
34. Ламашев Ә. Ыбырай мұраларын зерттеу тарихынан. Қазақстан мұғалімі. 30 тамыз 1991 ж.
35. Мұқанов С. Жұмалиев Қ. Қазақ әдебиеті 9 класқа арналған оқулық Алматы. Казбірмембас, 1948 ж.
36. Сулейменов Б. Ибрагим Алтынсарин – тюрколог. «Проблемы современной тюркологии» кітабында. Алма-Ата, Наука. 1980 ж.
37. Сулейменов Б. Проблема изучения научно-педагогического и литературного наследия // Вестник АН Каз ССР. 1967 ж. № 1 25 б.
38. Сулейменов Б. К характеристике социально-политлческих взглядов И. Алтынсарина. Труды первом сессии отделения общественных наук АН Каз ССР. Изд. «Ғылым», Алма-Ата, 1949 23-31 б.
39. Б.Сүлейменов құрастырып, баспаға дайындаған. «Таңдамалы
Шығармалар» Алматы, 1955 ж.
40. Сыдықов А.С. Алтынсариннің педагогикалық идеялары мен ағартушылық қызметі. Алматы, 1969. «Мектеп» 7 б.
41. Дербисалин Ә. Ыбырай Алтынсарин өмірі мен қызметі туралы. Алматы, «Қазақстан» 1965 ж.
        
        ҚАЗАҚСТАН   РЕСПУБЛИКАСЫ   БІЛІМ   ЖӘНЕ  ҒЫЛЫМ   МИНИСТЛІГІ
«Қазақстан тарихы» кафедрасы
Дипломдық жұмыс
Тақырыбы: Б.С. ... ... мен ... ... Б.С. Сүлейменовтің өмірі мен
шығармашылығы.......................................-7
1.1. Б.С. Сүлейменов өмір жолына
сипаттама.....................................................-7
1.2. Б.С. Сүлейменовтің тарихшы ... Б.С. ...... ... мен ... қозғалысты
зерттеуші
ғалым.......................................................................
................................-16
2.1. XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың басындағы ... ... ... ... ... 1916 жылғы Қазақстандағы ұлт-азаттық қозғалыстың Б. Сүлейменовтің
еңбектерінде
зерттелуі...................................................................
..........................-22
III. Ғалымның баға жетпес
мұрасы......................................................................
..-28
3.1. Б.С. Сүлейменовтің еңбектеріндегі ... ... ... ... ... Кеңестік дәуірде тарих ғылымының Қазақстанда
қалыптасып ... ... ... ... ... зор үлес ... ... үлкен шоғыры өсіп шықты. Олар ел
тарихын зерттеу ісімен шұғылданып қоймай, ... ... ... ... ... менталитетінің өсуіне олжа салды. Ел ... ... ... ... ... ой ... ... тарихшылар
да, зиялылар да қауымының ауқымды бір тобын құрайды. Қоғамның ... ... ... күш зиялылар қауымының тарихын зерттеу,
олардың қоғамдағы рөлі мен ... ... ... ... ... бет ... ел үшін ... міндет болып табылады.
Репрессия құрбандары ... ... ... өкілдерінің көз-
қарастары, арман – ... ... ... негіздерімен
сыйыспады, олар белгілі дәрежеде ресми өкіметтің саясатына қарсы шықты.
Олардың ... ... ... ... ... дейін дүниеге келген,
тіпті кейбіреулері сол өкіметті ... ат ... ... еді. ... ... Олардың саяси-әлеуметтік көз-қарастарын қоғамдық
қызметін ... ... ... ... анықтауда белгілі бір
бағыт, табан тірер ... бар. Ал ... ... ... ... ... ... білім салаларында қызмет еткен зиялылар туралы не айтуға
болады. Олардың соңында ... ... ... бағалаймыз
Тоталитарлы әміршіл - әкімшіл жүйе мен ... ... ... ... ... да өз ... ұстағаны белгілі. Ғылыми шығармашылық
қызметі осы кезеңмен ... ... ... ... кеңестік,
социалистік идеологиядан тысқары ... ... Бұл ... ... ... жаңа ... байыпты ой-тұжырымдар айтуды
қажет ... ... ... қазақ тарихшысы профессор Б.С. Сүлейменовтің ... ... ... ... ... тұрған тақырып
болып табылады. ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ... ... ... ... ... тың ой-пікірлер айтып, ... ... ... ... орны ... Қазақстан тарихында тарихи
оқиғалардың мәселелерін талдап, саралап, мәні мен ... ... ... ... көп ... ... ... ғалымның қоғамдық,
ғылыми – ұйымдастырушылық қызметіне ... ... баға ... ... көрсету тақырыптың маңыздылығын арттыра түседі.
Көрнекті ғалым ... КСР ... ... ... Ш. Уәлиханов атындағы Қазақ КСР ... ... ... ... ... ... Бекежан Сүлейменұлы
Сүлейменовтың артында қалған бай ... ... ... ... беру ... де ... ауыр соғатын міндет /2/.
Бұл міндеттің қиыншылығы мен ... сан ... ... ... ... ... жеке өмірі мен қызметін бағалау зерттеушінің
алдында көптеген ... ... ... ... ... ... ... көлденең тартады.
Тарихтағы жеке адамның рөлін зерттеу дәстүрлі ... ... ... ... ... ... жеке ... зерттеле қалса ол
тек маркстік-лениндік тұғырнамаға сәйкес зерттелді.
Б. Сүлейменовтің артында ... бай ... ... тарихнамалық
әділ бағаланып, обьективті тұрғыдан талдауды қажет етеді. Бүгінгі ... даму ... ... ескі мен жаңаның күресі мәселесі
күн тәртібінде ... ... ... науқандар жөнінде асыра ... ... ... басқан қадамдары да байқалады.
Біздің міндетіміз – Б.С. ... ... ... ... ... баға беру, артық-кемін айқындау, озығы мен толымсыз тозығын
саралау.
Тақырыптың зерттеу деңгейі. ... ... өмір ... ... қызметі туралы зерттеулер көп емес-ті. Ғалымның
ғылымға келу жолы мен ... ... ... Қазақ Совет энциклопедиясы
мен мерзімді басылымдарда мақалалар жарияланған.
Б. Сүлейменұлын қызықтырған ... ... ... ... ... ... құрамындағы қазақ халқының өмірі және ... ... ... ... ... ... ... қоғамдық ойдың
тарихи дамуы мен ағартушылық мәселелері.
Бекежан Сүлейменұлы оның ... ... ... ... ... туралы
мақалалар ғалымның көзі дүниеден өткен соң жарияланды. Тарих ... Ғ.М. –ҒА ... ... М.А. Асылбеков пен Ш.Уәлиханов
атындағы Тарих және этнология ... ... С.А. ... ... ... ... өмірі мен ғылыми мұрасы”, ... және ... ... ”, атты ... ... 1999ж., 2001ж. ... ... /3/. Сонымен қатар М.А.
Асылбеков пен С.А. Есқалиевтің бірлесе отырып жазған ... ... ... еңбектері 2001 ж., жарыққа шықты. Мұнда ғалымның өмір ... ... ... ... қосқан үлесін және ғылыми қоғамдық қызметінің сан
қырлы бағыттарын анықтаған /4/.
Зерттеудің ... мен ... Біз ... ғылыми мұраларының
тарихи оқиғаларға арналған зерттеулеріне қазіргі кездегі жаңа көзқарастар
мен ... ... ... баға беру ... ... мақсаттан мынадай міндеттер туындайды.
1. Б.С. Сүлейменовтің өмір жолы мен ғылыми- ... ... ... ... ... соны құжаттар негізінде ашу.
2. Оның тарихи оқиғаларын тарихын зерттеуші ... ... ... ... ... ... зер ... Тарихшы ғалымның қызметіне тоқталып, сол арқылы ... ... ... қосқан үлесін бағалау.
Зерттеу жұмысының деректік негізі. Жұмыстың деректемелік негізін
Қазақстан Республикасы Ұлттық ... ... ... ... ғылыми
еңбектері және оларға арналған деректер әртүрлі архив қорларынан, кітап,
газет, журналдардан, сын-пікірлер, өзге ... ... мен ... ... ... деректер.
Дипломдық жұмыстың құрылымы. Жұмыс кіріспеден, үш ... ... ... мен ... ... Б.С. ... ... мен шығармашылығы.
1.1 Б.С. Сүлейменов өмір жолына сипаттама.
XX ғасыр Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... Тынышпаев, Санжар Асфендияров бастаған алғашқы аға
буын тарихшылардың ізімен Кеңес ... ... ... ... ... ғылым мектептерінің түлектері Ә.Марғұлан, Е.Бекмаханов,
А.Нүсіпбеков, П.Г.Галузо, С.Н.Покровский, ... ... ... ... толқыны ғылымға келді. Солардың ішінде Қазақ КСР
Ғылым академиясының корреспондент-мүшесі, Ш.Уәлиханов ... ... ... ... лауреаты, тарих ғылымының ... ... ... орны ... Сүлейменұлы 1912 жылы ... ... ... ... ... №13 ... дүниеге келген. Оның өмір жолында ... ... аз ... 1917 ... ... айында Бекежан әкесінен
айырылып, отыз төрт ... ... ... ... ... ... көнбеген ана 1920 жылдың ... ... ... Ата-анасынан айырылған Бекежан ... ... ... ... одан ... ... станциясындағы балалар үйінде
тәрбиеленіп, бастауыш білім алады. Жас өспірім ... ол ... ... ... ... ... ... жою мектебінен
өтіп, кешкі жұмысшы жастар мектебіне түседі. Оны ... ... ... даярлау бөліміне ауысады. 1927 жылдан ... 1932 ... ... ... 1934 жылы ... атындағы Мәскеу мемлекеттік
педагогика институтының ... ... ... түседі. Бұл институт
кейін В.И.Ленин ... ... ... ... ... ... 1938 жылы оны ойдағыдай бітіріп ... КСР ... ... Абай ... ... ... ... аға
оқытушысы болып тағайындалады /5/. Жоғары дәрежелі мамандардың жетіспеуі
себепті Сүлейменов бір мезгілде С.М. ... ... ... ... ... ... партия мектебі) және жоғары дәрежелі
мамандар даярлайтын көптеген курстарда тарихтан сабақ ... ... ... ... шет ... ... ... қызметін, Қазақ
қыздар педагогикалық ... КСРО ... ... ... қоса атқарған.
1943 жылдан Бекежан ... ... мен ... ... ... Қазақ филиалы, кейіннен Қазақ КСР Ғылым ... ... ... ол алғаш Тіл, әдебиет және ... ... ... ... ... ... ... меңгерушісі, Қазақ
КСР тарихының революцияға дейінгі бөлімінің ... ... ... ... ... ... ... ұйымдастыруға
тікелей араласады. Кезінде атақты орыс тарихшылары, шығыстану ғылымының
қайраткері В.В. ... С.Ф. ... С.В. ... Б.Д. ... ... А.М. ... Н.М. ... сынды ғалымдардың мектептерінен
өткен Б. Сүлейменов бұл ғалымдардан тарихи құбылыстарға ... ... ... ... ... ... сақтауды ғылыми ұстаным
дәрежесіне көтереді. Кеңес –Герман ... ... оның ... ғылыми
еңбектері шыға бастады.
Бекежан Сүлейменов фашистерге қарсы ... ... ... ... халқының қаһарман қызы Әлия Молдағұлованың қысқаша өмірі
және соғыстағы ерліктері жөнінде 1944 жылдың наурыз айында ... ... қызы ... елге ... ... ... Сүлейменов 1952 жылға дейін 28 ... ... Б.С. ... ... ... қалыптасуы.
Бекежан Сүлейменов алғаш Тіл, әдебиет және ... ... ... ... ... орынбасары, сектор меңгерушісі, Қазақ
КСР тарихының революцияға дейінгі бөлімінің ... ... ... ... өзекті мәселелер – Қазан төңкерісіне
дейінгі ... ... ... ... ... ... және азаттық
үшін күресі, әсіресе қазақ жеріндегі революциялық және ұлт-азаттық қозғалыс
тарихы, қоғамдық ойдың тарихи дамуы мен ... ... Оның ... ... ... ... /7/, Қазақ КСР Ғылым
академиясының ... ... ... ... ... ...... беттерінде жарияланған ғылыми мақалаларында /8/
патша өкіметінің ... ... ... әкімшілік рефермалары және
олардың жүзеге асу нәтижесінде ... ... ... ... ... ашық ... Бұл ... Ресей отарлау саясатының негізгі
буындарының бірі болғанымен, олардың мақсаты, ... мен ... ... дейін толық және тиісті түрде зерттелмеген еді. Ғалым аталған
реформалардың мәнін аша келіп, ... ... ... қарқындай
дамып келе жатқан Ресей өнеркәсібінің тұтыныс және ... ... ... ... ... жерін алаңсыз тонауына әкелді деп көрсетеді. Сондай-ақ
бұл реформалардың қазақ ... ... ... ... ... ... арналғанын және қазақ халқының ұлттық даму жолындағы
үлкен ... ... ... жазады. Бекежан ... және ... ... мен ... ... көмір
бассейіні жөнінде тарихи очеркі /9/, 1916 жылғы қазақтар көтерілісі және
1905-1907 ... ... орыс ... ... ... шаруа және ұлт-азаттық қозғалыстар жөнінде құжаттар мен мәліметтер
жинақтары /10/ ... ... ... жарық көрген зерттеулерінде Бекежан
Сүлейменов Ресейдегі 1905-1907 жылдардағы буржуазиялық-демократиялық
революцияның Қазақстанға ықпал ... ... ... қазақ қоғамында
патриархалды - феодалдық қатынастардың үстем болуына байланысты. ... ... ... ... ... ... бұқарасы
күресінің деңгейіне жете алған жоқ /11/. Б. ... ... ... ... ... өлкедегі ұлт-азаттық
қозғалыстың өрлеуіне әсер ... ... ... күресі олардың аз
болуына байланысты Қазақстанда қарулы көтеріліс деңгейіне ... ... жоқ деп ... Ал ғалым қазақтардың 1916 жылғы көтерілісі бір
жағынан ... ... ... екінші жағынан шаруалар қозғалысы деп
есептейді. Басқа авторлар мен салыстырғанда, Бекежан Сүлейменов көптеген
деректі материалдар ... бұл ... ... ... жерінде
болғанын дәлелдейді. Сондай-ақ ол Ресейдегі 1917 ... ... ... ... ... көтеріліс басылды деген пікірге қарсы
шығып революциядан ... де ... және ... ... ... ... ... берді деп тұжырымдайды.
Б. Сүлейменұлы Қазан төңкерісіне дейінгі Қазақстанның мәдени дамуы ... ой ... ... ... ... соның нәтижесінде Ыбырай
Алтынсариннің ағартушылық қызметі мен қоғамдық- саяси көзқарастары жөнінде
еңбектер ... ... КСР ... ... Ы. ... ... және қызметін
алғаш байыппен зерттеген – Б. Сүлейменұлы. Ол 1945 ... ... және оның ... ... ... жұмысын жүргізіп, Ы.
Алтынсаринның таңдамалы ... ... ... ... ... ... Орынбор, Челябі, Чкалов, Қостанай және Тройцк ... және ... ... материладар жинайды. Өзінің
зерттеулерінде Қазақстандағы қоғамдық ой ... IX ... ... ... ... XIX ... ... Ы. Алтынсарин және ... ... ... - соқ емес ... атап ... ... алғашқылардың бірі болып Ы. Алтынсаринның көрнекті қазақ
ағартушысы, өз заманының ... ... ... ... ... классигі және қазақ әдеби тілінің негізін ... ... ... ... Кенесары Қасымұлы көтерілісі және қазақ әдебиетінің
кейбір мәселелері жөнінде коммунистік көзқарасты ... Б. ... ... идеологияландырылған мақалаларында /13/, Е. Бекмаханов, Қ.
Жұмалиев енбектерін сынаған еді. Бірақ 1951-1952 жылдары ... КСР ... ... ... ... Б. Сүлейменов азаматтық
бағыты күшті ғылым ретінде Е. ... М. ... және ... ... ... сөз ... /14/. Бұл кезде ... КСР ... ... ... ... бөлімінің ғылыми хатшысы болып
қызмет атқаруы да бұл пікірталаста белсенділік көрсетуіне мүмкіндік ... ... ... ... ... үлкен қасірет алып келген саяси
науқанмен тікелей байланысты еді. Атап айтқанда, ... ... ... ... ... ұстанымдар шектеліп, рухани
құндылықтар дүниеге ... мен ... ... қысым күшейген еді. Бұл
қысым әр ... ... ... ... ... саяси және идеологиялық
ұйымдар тарапынан үнемі тарату, «реттеу» және қатаң бақылау жасау арқалы
іске асыру еді. ... ... ... әсіресе, қоғамтану, өнертану, білім
беру, тәрбие сияқты мәдениет салаларында ерекше өріс ... ... ... курс ... ... ... соң, ... концептуалдық еңбектер
теріске шығарылып, 1950 жылдырының басында қуғын-сүргіннің жаңа ... ... ... да, ... ... ... ... Кеңес Одағындағы көптеген жазықсыз зиялы азаматтарды қайтадан сталиндік
жүйенің елегінен өткізудің жаңа кезеңінің басталған сәті ... ... ... ... ... шығады. Олардың қатарында Қазақстанда
К(б) П ОК-ң 1947 жылы 21 ... «Қаз КСР ... ... Тіл ... институты жұмысындағы өрескел қателіктер туралы» және ҚК (б) П ОК
VIII – ... ... 1951 ... ... партия ұйымдарындағы
жағдай және идеологиялық ... ... ... қаулылар мен «Правда»
газетінде жарияланған «Қазақстан тарихы мәселелерін ... ... ... ... ... /15/ ... да бар. Қазақстандағы «ішкі
жауларды» әшкерлеу науқаны осылай басталды. Бұл қаулыларға сәйкес тарихшы
Е. Бекмаханов пен Б. ... ... ... ... Көп ... 1952
жылдың 17-шілдесінде Б. Сүлейменов, ал 5 ... Е. ... Б. ... жөнінде сол жылы 13-қыркүйекте қауіпсіздік
комитетінің айыптау қорытындысы шығып, ісі Қаз КСР ... ... жылы ... ... Қазақ КСР-інің Жоғарғы сотының алқасы жабық
отырысында мынадай үкім шығарады: «Өзінің антисоветтік іс-әрекетін ... ... ... ... ... 1948 жылы ол XIX ғасырдағы
Кенесары ... ...... ... ... ... 1951-1952 жылдары Қаз КСР Ғылым академиясының ... ... өзі ... және ... тұрғыдан Қазақстан тарихының
бірқатар мәселелерін қарастырған және еңбектерінде, ... ... ... ... ... Екінші
дүниежүзілік соғыс кезінде Партияның және Совет ... ... ... ... ... ... халықтар көсемі жөнінде
келеңсіз сындар айтқан». Осы айтылған ... ... Б. ... ... бас ... 5 жылға сайлау құқынан айырылады және дүние – ... Бай ... ... ... ... талан –таражға
түседі.
Тарих ғылымына жасалған идеологиялық қысым 1953 жылғы ... ... ... ... де ... толастай қойған жоқ, сәл бәсеңсісе де
үйреністі әдетпен жүріп жатты.
Тек 1954 жылдың көктемінен ... ... ... мен ... ... науқандар бәсеңси бастады. Бұл кезеңде идеология мәселесі ҚКП ОК бір
рет те ... Бұл ... ... ... айыпталғандардың
ақталуынан байқауға болады. Б. Сүлейменов лагерден ... ... ... ... ... ... ... әйелі Ваганова Лидия Александрқызы ... ... ... Ол ... саяси қылмыскердің әйелі болғандықтан
үйінен, дүние-мүлкінен айырылып, қаңғыбастық ... ... ... кейін Талдықорғанға бас сауғалап барғанмен, ағайындарынан жылы
лебіз ести алмайды. Таныстары мен туыстары одан ... ... ... ... ... 1953 жылы 4- наурызда Алматыдан ... ... ... ... ... онда да осы жағдай алдынан шығады. ... ... ... ... Мәскеуге, КОКП Орталық Комитетінің
кінәсіз екендігін білдіріп, арыз жазу жөнінде ақыл ... ... ... 1953 жылы 4 - ... КОКП ... Комитетінің жанындағы
Партиялық Бақылау комиссиясының басшысы М.Ф. Шкирятовке жазған ... де, ... ... КОКП Орталық Комитетіне хат жолдап,
жұбайының жазықсыз отырғанын оның ... ... ... жатқанын
жазады. Ақыры оған жарымен кездесуге тыйым салынады. Алматыда тұруға еш
мүмкіндігі болмаған, ... әйел ... ... ... ... сол 1953 жылы 18- қазанда пойыздың астына өзі ... опат ... Б. ... ... сынбауы оның кішкентайынан жоқшылық пен
жетімдікті көргендігінен еді. Билік ... ... ... ... ... үшін сот ... ... ал
қамауға алыну, ... өту ... ... сипатта жүріп,
қуғындалушылардың басым көпшілігі ұрып-соғуға және ... ... ... ең көп ... айла – ұйқыдан айыру еді. ... ... ... түн бойы ... де ... ... ... ал күндіз түрме басшылары оны ұйықтатпайтын. ... пен ... ... деп ... ... ... ... /18/.
Ол да 1952 жылы Ленинград дәрігерлер ісі ... ... ... ... ... төзіп, әлде де өзіне қарсы немесе басқаларға ... ... қол ... оны ... ... ... еді. Генерал А.В.
Горбатов та репрессиясының күшейген уақытында ... ... ... ... ... ... гөрі ... соғуға, жан қинаудың барлық
түрлеріне төзіп, ақыры жазықты екенін мойындамай осы қасиетімен ... ... және адал ... ... ... ... туралы
жазады /19/.
Б. Сүлейменов те Қазақстан Компартиясы ... ... ... П.К. ... жазған хатында былай дейді: «За то, что
я отказывался ставить свою подпись под ... ... ... ... ... на ... в ... допросов, он прибегал
против меня к ... ... ... строю физическому
воздействию пытке, побоям и ... меня сна и ... ... меня до 5 ... ... лишал меня денежной и продуктовой ... ... ... Таким образом, он приводил меня до отчаяния до упадка ... ... ... ... мои ... под нажимом и угрозами вынуждал
меня подписывать состряпанные им ... ... ... ... факты. В ходе предварительного следствия обо всех этих
фактах произвола со стороны следователя я ... ... ... ... ССР ... ... по неизвестным мне причинам,
вопреке статьей 212 и 214 УПК РСФСР, он не ... ... ... «Мы ... ... ... его ... добывать от Вас
показания» /20/.
Б. Сүлейменов бұл ауыр сынға төзіп, ... ... да ... ... пен ... да ... ... тағылған жаланы мойындамайды.
Соттың шығарған үкімінде «Сүлейменов виновным себя не признал. Однако,
анализируя все ... ... и ... ... ... что ... буржуазно-националистические выступления
Сүлейменова имели место и в течение всего периода, то-есть с 1941 года ... ... /21/. ... Б. ... ... айтылғандай, 25 жылға
сотталып, Үркіт облысындағы Бодайбы еңбекпен түзету лагеріне жаза мерзімін
өтеу үшін жер аударылады.
Сібірде ... ... ... ... Кеңес құқық қорғау
органдарына өзінің күнәсіз екенін айтып, ... ... соң ... Атап ... ... бірнеше арыздары бар, мәселен, 1953 жылы 24
– наурызда КОКП Партиялық Бақылау комитетінің басшысы М.Ф. ... ... ... ... ... Комитетінің бірінші хатшысы
Хрущевке, 1954 жылдың 19- наурыз күні ... ... ... ... ... П.К. ... және Кеңестер Одағының бас
прокуроры Руденкоға жазған хатында ... ... «В ... жалобах, приводя
многочисленные примеры и факты, я ... что ... ... тенденциозно подходили к решению вопроса о моей
судьбе. Как о ... ... ... ... человека, велекое право
которого не только законодательно ... но и ... ... конституции» /22/.
Бұл хаттардың көпшілігі жауапсыз қалады. Б. Сүлейменовтің, ... ... игі ... ... адам – ... ... ғалым-
тарихшысы, академик А.М. Понкратова. Өзінің зор беделін және КОКП ... ... ... ... қазақтың қуғынға ұшыраған
тарихшыларын жете тани білетіндігін, олардың халыққа жау ... ... қате ... мүмкін екендігін ескерітіп, қайта
қаралуын өтініп, Партиялық бақылау орнына ашық та ... ... ... ... аяқсыз қалмауын талап етеді. Б. Сүлейменов те Кеңес өкіметі
мен Компартияға ешқандай қылмыс жасамандығына, адал екендігіне ... ... ... Ол П.К.Пономаренкоға жазған хатында « Всему есть
предел. ... на моей ... Она ... ... свидетельсьвует о моей
честности, преданности Коммунистической партии Советского Союза» деп ... /23/. ... ... және ... ... нәтижесінде қылмысты
істі қайта қарау үшін коммисия құрылады. Тексеру барысында ол ... ... ... түрмен босатылады: «Сүлейменов Бекежан с 17 июля ... ... в ... и 3 мая 1954 гоода освобожден за прекращением дела
в порядке статии 204 п «Б» УПК (УК) нач ... КГБ при СМ КССР ... ... ... ... ... оның ғылыми атақтары мен
құқықтары қалпына келтіріледі, ... ... ... 1954 жылы ... ... жұмысына орналасады. Содан өмірінің аяғына дейін Қазақ
КСР Ғылым академиясының қызметкері ... ... ... ... ... ... көп үлес қосады. Ғалым Қазақстанның революцияға дейінгі
деректік негізін жасауға да ... ... Ол – бес ... ... ... бас ... ... және белгілі авторы болды. Қазақ
Совет Энциклопедиясын шығаруға да көп үлес қосады.
2. Б. ...... ... мен ... ... ... XIX ... аяғы мен XX ғасырдың басындағы Қазақстандағы аграрлық
мәселе тарихшы ... ... ... ... 130 ... және ... көпшілік еңбек
туған. Оның бесеуі күрделі монографиялық еңбек. ...... ... революциялық және ұлт-азаттық қозғалысты, мәдениет
пен қоғамдық ой тарихын кең ... ... ... ... Ғалымның Отан
тарихына қосқан күрделі үлесі «XIX ғасырдың аяғы XX ... ... ... ... «1905-1907 жылдардағы Қазақстандағы
революциялық қозғалыс», «1916 жылғы Қазақстандағы көтеріліс», ... ... ... ... ... ... күрделі монографиялық
еңбектерінде /24/, Бекежан Сүлейменұлы ... ... ... ... ... феодалдық және капиталистік өндіріс
қатынастары дәуірі кезеңіндегі ... ... және ... даму ... жаңа ғылыми баға бере отырып, Қазақстанның
Ресейге ... әр ... ... мен салдарын ашып көрсетеді,
халықтар достығын, еңбекшілір бірлігін насихаттайды.
Б. С. ... ... ... ... ... ... бұл проблема күрделі әрі ғалымның тарихшы ретінде ... ... ... ... бірі ... Осы ... көп ... айналысу барысында саяси жүйенің идеологиялық ... ... ... ... ... Бұл ... байланысты аграрлық мәселе
жөніндегі ғалымның шығармашылық ізденісін екі ... ... ... ... Атап ... Б. ... ... енді ғана бойлап енгеннен
бастап, «ұлтшыл» аталып, айдалып-сотталғанға дейінгі аралық, яғни, бірінші
кезең -1940 ... -1952 ... ... ал, екінші кезең ақталғаннан
кейінгі 1955-1982 жылдар бойындағы зерттеген кезі.
Жалпы алғанда, Б. ... ... ... ... неғұрлым
революцияға дейініг аграрлық қатынастар мәселесінің эволюциясына, ... ... мән ... ... ... бойынша кіріспе
сипатындағы оның ең ... ... ... 1867-1868 жылдардағы
реформа» деген атпен кандидаттық диссертация көлемінде 1945 жылы ... ... ... ... ... ... мәселе – қазақ
даласында
Отарлық қанауды қатал бекіткен 1867-1868 жылдардағы реформаның шынайы мәні,
мағынасы, жүру ... ... ... ... бір сөзбен айтқанда берген
зиянды немесе «пайдалы» ... ... ... ... бұл
зерттеу Ұлы Отан соғысы аяқталар тұста сталиндік саяси ... ... жылы ... ... сай ... ОК –не ... ... кейбір «кереғар» тұжырымдар жөнінде айып-арыз ... ... ... 1952 жылы ... ... ... Б. Сүлейменовке, «1868
жылғы патшалық Ресейдің «Уақытша ережесі» жөніндегі жарлығын әшкерелеп
жаздың» деп, ... ауыр ... бірі ... диссертациясын
«қолшоқпар» есебінде пайдаланады /25/.
Жалпы алғанда Б. Сүлейменов, қоғамдық тарихи ... ... ... ... ... жылдары қазақ даласының
әкімшілік құрылымын өзгерту ... ... ... ... ... ... негізінде бұл реформаның мәнін айқындап дәлелдеді.
Сонымен қатар Ресейдің жас буын ... да шет ... ... өнім ... рыногына және шикізат көзіне айналдыру мүдделеріне ... деп, ... ... алғы ... көрсетеді. Ол үшін патша үкіметі
өлкенің басқару ... ... ... ... ... күшейтті,
сөйтіп, қазақ халқын патша шенеуніктеріне және ... ... ... ... ... ... Б. Сүлейменов айқын
жазады.
Қазақ даласында енгізіліп жатқан жаңа әкімшілік құрылымның ... Б Б. ... ... ... аппаратын нығайту, әскери
ведомствоға шоғырландыру арқылы генерал – губернатордың қолына ... ... ... ... ... ... қоса әкімшілігінің бастығы етіп әскери
офицерлерді тағайындау қазақ даласында әскери-аккупациялық ... ... ... ... ... ... реформаны зерттей келе, жалпы жаңа
ереженің мәніне орай болыстық және ауылдық әкімшілікті құру тәртібі ... өте ... ... жаншу мақсатына қызмет етті.
Әлеуметтік-экономикалық тұрғыдан алғанда Қазақстандағы ... ең ... және ... ... ... ... ... Ресейдегі
капитализм кезеңіндегі Қазақстанның аграрлық тарихының түйінді проблемалары
Б. Сүлейменов «XIX ғасырдың аяғы XX ... ... ... ... ... ... ... монографиясының хронологиялық шеңбері 40 жылды (1867-1907
жылдар) қамтиды. Онда самодержавиенің аграрлық ... мәні ... ... ... ашып ... қазақ ауылының
отырықшылану тарихы мен әлеуметтік-шаруашылық құрылысына талдау ... ... ... ... ... ... және мал ... қора-қопсы салу
күшейе түскенін атап айтты, 1867-1868 ... ... ... ... ауыл мен ... ауыл ... ... көрсетіп,
олардағы қанаудың нысандары мен әдістерін ... ... ... ... және ... ... дәрежесін анықтау кезінде Б.
Сүлейменов екі санатты: шаруашылықтағы мал саны мен ... ... ... ... Ол ... ... себепті ауыл кедейлері едәуір дәрежеде «рулық көмек» ... ... атап ... ... казактардың отарлауына, Жетісу ... ... ... орын ... ... өкіметінің қоныстандыру
саясатын Б. Сүлейменұлы екі кезеңге бөледі: XIX ғасырда Жетісуға ... ... ... ... және ... ... аударылса, XX ғасырда кедей және орта шаруалардың жер үшін күресін
әлсірету мақсатында олар Ресейден көп ... ... ... ... ... - деп ... –автор көшпелі (мал
өсіруші) және отырықшы (егінші) шаруашылық ... ... ... ... ... ... ... көп күйзелгенін шаруалардың ерекше қатты
қайыршыланғанын» жазады.
Б. Сүлейменов ... ... XIX-XX ... ... ... тән өзгерістермен өзара тығыз байланыста алып қарады: ... ... ... аграрлық төңкеріс жағдайына шешуге болады деген
қорытындының ... ... ... орыс ... ... ... ... ұлт-
азаттық күресімен ұштасты /26/.
Бір кездерде «1905-1907 жылғы революция Қазақстанға соқпай кетті, сол
кезеңдегі революциялық ... ... ... деген ұғым басым
болған. Б.Сүлейменов бұл пікірді сынап, ... ... ... ... ... үшін орыс еңбекшілерімен бірге 1905 ... ... ... ... ... ... ... Қазақстанда күрестің жаңа толқының пайда ... ... ... ... жер үшін ... ... және ... аймақтардағы
1905-1907 жылдардағы саяси күрестің құрамдас бөлігіне айналды ... ... ... ... идеологиялық лептің салқыны сезіледі. Бірақ
бұл еңбектерде жинақталған үлкен фактологиялық материал, қазақ халқының
сан ... ... үшін ... ... бір ... ... құнды.
Бекеңнің тереңдеп жан-жақты зерттеген проблемаларының ... ... ... ... ... ... Ол «XIX
ғасырдың аяғы мен XX ... ... ... ... ... күрделі монографиялық еңбегінің негізінде, 1964 жылы Өзбек КСР Ғылым
академиясының Қоғамдық ... ... ... ... ... ... қорғады.
Бекежан Сүлейменовке дейін революцияға дейінгі ... ... ... ... ... ... жоқ еді. Бұл еңбектің
құндылығы міне, сонда.
Қазақстандағы отарлау тарихының ... ... ... ... ... ... мәселесі үстүрт қаралды, көптеген мәселелер
шатастырылды немесе үстем идеологиясы ықпалымен ... ... ... бұл ... жазу ... ... көп еңбек етуіне тура келді.
Кеңес Одағының ... ... ... ... ... Омбы және
басқа қалаларындағы 15-ке жуық архив қоймаларынан мәліметтер мен құжаттар
алып, 150-дей ... ... ... ... ... көптеген
журналдар мен газеттерді қарап, мыңға жуық ... ... ... ... ... ... ... Қазақстанның әр жерінде тұратын
ақсақалдармен бұрынғы ауылдардың шаруашылық тұрмысының кейбір жайларын
анықтау үшін ... ... ... ... ... ... пайдалана
отырып, 1867-1907 жылдардағы шаруашылық құрылысын, жер көлемін, халықтың
саны мен отырықшылық жайын ғылыми жүйемен зерттеп, ... ... ... революцияға дейінгі Қазақстан патшалық Ресейдің
аграрлық- ... көзі ... атап ... ... 98,8 ... орыс ... 63,1 пайызы XX ғасырдың басында тек қана ауыл
шаруашылығымен айналысқан еді. ... ... ... ... ... ... ... ауыл шаруашылығы мен шаруалардың тарихы
деп орынды көрсетеді.
Монографияда ... және 1891 ... ... ... ... елі өмірінің негізгі салаларының қамтығандығы, ... ... ... үшін ... шикізат көзіне айналғандығы
дәлелденген. ... ... ... ... реакциялық саясатына
қарамастан, XIX ғасырдың аяғында ауылдың ... ... ... ... ... қатынастар біртіндеп енгендігін
көрсеткен. Осыған дейін объективті түрде ... ... ... ... ... ... – шаруашылық құрылымы, қазақтардың шаруашылық
тұрмысының ерекшеліктері ескеріліп, географиялық ортаның әсері, ... оның ... ... мен маңызы көрсетіліп баяндалады.
Қазақ ауылының ерекшеліктерін ескеріп, аймақтар бойынша зерттеу негізінде
Бекежан ... ... ... ... ... ... ... мал
және жер шаруашылығымен айналысатын солтүстік, солтүстік-батыс, оңтүстік
шығыс (оған, әрине, Сырдария және басқа ... ... ... мал ... ... ... және ... аудандардың
бір бөлігі.
Бекежан Сүлейменов өз еңбектерінде қазақ шаруаларының отырықшылыққа
көшуіне егжей-тегжейлі тоқтап, бұл ... ... ... ... отырықшылыққа көшуінің бірінші ... көшу деп ... ... ... ... отарлау
саясаты шаруалардың жаппай отырықшылыққа көшуіне кедергі болды, тіпті
қазақтарды ... ... деп ... ... ... негізгі себебі ретінде Сүлейменов
қазақ жерлерін ... ... ... ... ... атап
көрсетеді /27/. Ежелден қазақ халқының меншігінде болған жерлерді патша
үкіметінің күштеп тартып ... ... ... ... және ... ... бергені баяндалады. Осындай зорлық – зомбылыққа қарсы
өрістеген аграрлық қозғалыстың дамуын талдай келіп, ... ... ... үшін ... олардың күресінің түрлері және әдістері қандай болды
деген сұрақтарға ... ... ... ... ... ... ... Қазақ шаруаларының аграрлық қозғалысы ұлт-азаттық
қозғалыспен тығыз байланысты. Оның төменгі сатысы арыз, өтініш, талап ... жазу ... ... ... ... қарулы көтерілісі жоғарғы
деңгейі еді. Сонымен қатар ... ... жер ... ... басқа
халықтарымен тең құқық үшін, толық бостандық және ... ... ... жүргізді деп Ташкентте ғылыми конференцияда жасаған баяндамасында
«тап күресі» ... ... ... ... ұлттық патриотизмін
насихаттаушы ғалым ... ... ... XIX ... аяғы мен XX ... басында қазақ
ауылдарындағы аграрлық қатынастың шиеленісуін және таптық күресті ... ... ... ... Ол ... ... 1893 жылдан 1912 жылға
дейін Торғай, ... ... және ... ... ... ... ... қорларына 17 млн. Десятина жақсы жерлер тартып алынды. Осымен
қатар казак әскерлерінің жаппай шұрайлы жерлерді тартып алуы ... ... ... олар енді ... әскерлерінің басшы
офицерлеріне, байларға және кулактарға тәуелділікке, бір бөлігі әр түрлі
кәсіпшілік және жалдамалы ... ... ... ... ... ... бойынша еңбегі Қазақстандағы қоныс
аудару қозғалысын зерттеуге қосқан елеулі үлес және ... ... ... қарастыруға түрткі болып отырғаны ... ... ... ... ... ... аударудың көлеңкелі тұстарын ашып
көрсететін іргелі еңбектер жазу ғалымдардың міндеті болып табылады.
2.2. 1916 ... ... ... ... Б. ... зерттелуі.
Бекежан Сүлейменұлының қалам тартып, ... ... ... бірі – ... ұлт-азаттық қозғалыстар тарихының
мәселелері. Ол өзінің таңдаған проблемаларының патриоты болды. Осы ... көп ... бойы ... барысында, ғалым артынан 3 монография және
27 ғылыми мақалаларын ... ... ... ... ... проблема
бойынша дерек базасын жасауға тікелей қатысып, қыруар жұмыстар атқарды.
1952 жылы Алматыда ... ... ... ... ... ... Қазақстанның Ресейге қосылу проблемаларын қарастырған пікірталаста
1916 ... ... ... баяндаманы маман ретінде Б. Сүлейменұлы
жасайды. Бұл ... ... ... ... ол Ұлы Отан соғысы
аяқталар кезінде бастаған болатын.Осы ... ... ... ... ... тек екі ... ... яғни, көтерілістің ірі
ошақтары ... және ... ... ... деп ... ал Б.
Сүлейменов көтеріліс бүкіл қазақ ... ... тек ... ... ... және Жетісу облыстарымен салыстырғанда ... ... ... атап ... Ол көтерілістің таралу аймағын
осылай деп түйіндейді: Сондай-ақ, Б. ... 1916 ... ... ... қаралмаған қазақ жұмысшыларының, жалшыларының да осы
көтерілісшілер қозғалысына қатысқандығын тарихи фактілер ... Оның ... 1916 ... ... 1917 жылы ... ... ... деген қалыптасқан қорытындыны дұрыс емес деп
есептеп, көтеріліс ... ... ... әдіс ... ... деп дәлелдеді /28/.
Өзінің баяндамасында көптеген деректерге сүйене отыра Б. Сүлейменов
бірінші ... ... ... еліне онсыз да ауыр отарлық ... ... ... халықтың азаттық күресінің өрлеуіне 1916
жылғы патша жарлығы себеп болғанын баяндайды. Жинақталған құжаттарға сүйене
отыра, ол 1916 ... ... ... ... болып империалистік
соғыс пен патшалықтың отарлау саясатына және ... ... ... деп ... жасайды. Осы 1916жылғы ұлт-азаттық көтеріліс
тарихын терең зерттеген ғалымдарының бірі Х. ... ... ... В Средней Азий и Казахстане» атты 1962 жылы жарық ... ... ... ... талдау барысында осы көтерілістің
сипатын анықтау мәселесі бойынша екі бағыт өріс ... ... ... ... 1916 ... ... біржақты кертарпа,
ұлтшылдық сипаттағы деген көзқарастарды сынайды.
Сондай-ақ бір ... ... ... 1916 ... ... ұлт-азаттық бағыты бұрмаланған болатын. Бекежан Сүлейменұлы
құжаттар мен ... ... және ... ... ... бұл көтерілістің прогрессивтік –азаттық мәнін дәлелдеп берді және
де бұл көтеріліс ... ... ... ұлт – ... ... дәлелдеді.
Кезінде кеңес тарихнамасында 1916 жылғы қозғалыстың мақсаттары,
сипаты және қозғаушы ... ... ... бір ... ... Бірақ ұзақ жылдар бойы осы аса бір оқиғаны зерттеу жаңаша ойлау
және ақтаңдақтарды жою тұрғысынан ... ... ... ететін көптеген
мәселелер бар екенін өмірдің өзі көрсетіп отыр. 1916 ... ... ... ... ... ең ... ... әу басында тарихшылардың аға буын
өкілдері С. Аспендияров, Т. Рысқұлов, С. Мендешев, Б. ... ... ... ... бәрі де сол ... ... оқиғаларды көзімен
көрген, ал кейбірі көтеріліске тікелей қатысқан ... еді. ... бәрі де ... құрбандығына ұшырап, еңбектері ұзақ жылдар
бойы тарихнамаға енбей, атаусыз қалды /29/.
1916 жылғы ұлттық қозғалысты ұзақ ... бойы ... ... бағалап келеді. Көтерілген халық қозғалысқа бірте-бірте дем берді,
тайфундай сытырлатып, күтірлетіп, теңселтті. Басқаша айтқанда, ол бір ... ... ... ... ... ... ... шығып
төңкеріліс дәрежесіне жетті. ... ... ... ... ... ... ... 1916 жылғы көтерілісте патриархалды-рулық тұрмыстың
қалдықтары салдарынан реакциялық көріністер орын тапқанымен, бұл ... ... 1916 ... ... ... ... ... сипаттағы мәнін өзгерпейді дейді. Х. ... 1916 ... ... атты негізгі баяндаманың төңірегінде талас-тартыс болды
деп негізгі баяндамашы Б. ... ... ... ... «Б. ... ... ... Қазақстандағы 1916 көтерілістің
прогресивті ұлттық-азаттық сипатын жоққа шығаруға талпынған көзқарастарын
орынды сынға алған.
Б. Сүлейменов ... ... ... және ... азаттық әрі
революциялық деп бағалайды.
Бекежан Сүлейменов 1916 жылғы көтерілісте ... ... ... ... көріністер орын тапқанымен, бұл жекелеген
реакциялық көріністер 1916 жылғы Қазақстандығы қозғалыстың прогресивті және
ұлт-азаттық сипаттағы ... ... ... Сүлейменов 1916 жылғы көтеріліс ауқымы мен ... ... ... ... ... болғанын және осы күреске дерлік бүкіл өлкедегі
болыстардың қатысқандығын пайымдай ... ... ... ... халықтың толық саяси құқықсыздығы; бірінші дүниежүзілік соғыс
кезінде ... ... ... езгі және ... ... қанау;
шаруалардың жаппай жерсізденуі және т.б. сол сияқты нақты ... ... ... ... көтерілістің әлеуметтік құрамын
анықтағанда Бекежан Сүлейменов бірқатар аудандарда көтеріліске ... ... ... бай – феодалдардың және мұсылман ... ... ... ... ...... ... дейінгі
әлеуметтік артықшылықтарына қол жеткізу болды деп таптық тұрғыдан ... ... ... қозғалыстың кең әлеуметтік негізін көрсетеді.
1916 жылғы ... ... ... Б. Сүлейменов атап
көрсеткендей, күреске негізінен халықтың төменгі ... ... ... ... ... және отарлау билігінің жергілікті ауылдық
қызметкерлері патша ... ... ... кірісті. Ал, қазақтың
демократиялық интеллегенциясы ... ... ... ... ... ... күнгі зерттешілерде растайды. Белгілі тарихшы К.Н.
Нұрпейісов және В. К. ... ... деп ... «1916 жылы ... ... ... ... жоғарға топтары орағыту саясатын ... ... ... жылы ... ... демократиялық қазақ интеллегенцияның
орнын ашып көрсетуде, Қазақстанның саяси егемендікке қолы жеткен соңғы
жылдарда бұл ... ... ... ... шығарып тереңдеп
зерттеуге тарихшы ғалымдар М. Қ. Қозыбаевтің, К.Н. ... ... В.К. ... А. ... Ж. ... т.б.
ізденістерімен үндестік жағы байқалады.
Б. Сүлейменов 1916 ... ... ... ... шыққан қазақ
радикальді – демократиялық интеллегенцияның ... ... ... ... ... атап ... ... А.
Бөкейхановтың басшылық жасаған «Қазақ» басылымының ... ... тек осал ... ғана ... бір беткей пікір жасауынан
әкімшілдік- әміршілдік жүйенің идеологиясының кемеліне жетіп тұрған
уақытындағы ... ... ... ... 1916 жылы ... ... ... осы жақтарымен қатар жарытымды іс-
әрекеттерін де көрсете білді.
Әлеуметтік езгі ұлттық езгіні қабат келді деп, ... аса ауыр ... Өлке ... ... ... ... себебінің Б.
Сүлейменов империашыл-буржуазияның және патшалықтың отралау ... деп ... XX ... ... патшалық езгінің күшеюі
халықтың ауыр өмірін қиындатты және жаңа революциялық ұлт- ... ... ... ... ... ... ... қатты күшейе түсті. 1916
жылғы көтерілістің алдында ... ... ... ... ... десятина ең шұрайлы жерлерді таптып алып, нағыз иелерін ... ... ... Б. ... 1916 ... ... ... аяусыз отарлық езгі еңбекші бұқараны феодалдық қанау, шаруаларды
жаппай жерсіздендіру және халықтың толық ... ... деп ... 50 ... қалыптасқан тұжырыммен салыстырғанда тереңірек» 1916
жылғы қазақ халқының ұлт-азаттық қозғалысы аймақтың барлық ... ... ... ... Қазақстандағы аяусыз қанау саясатына
сондай – ақ патшалыққа ... ... ... және ауылдық
болыстық әкімшілікке қарсы бағытталған деп қарастырады. 1916 ... ... және ... ... айналғандығын Б. Сүлейменов
Ташкент, Москва, Алматы қалаларындағы көптеген архив ... ... ... ... XX ... ... Қазақстандағы ұлт-азаттық
қозғалыстарға бірінші орыс революциясы кезеңіндегі өлкедегі жұмысшылардың
және шаруалардың революциялық күресін, 1916 жылғы ... ... ... ... және Қазан революциясы ... ... ... үшін ... жатқызады. Яғни, ғалым сол кезде
қазақ халқы үшін революциялық қозғалыстың негізгі ... ... ... болғанын айқындаған еді.
Қазақстан тарихы тарихнамасында 1916 ... ... ... ... ... ... ... көрініс
тауып келеді. Тарихнамада аталған оқиғаларға «ұлт-азаттық көтеріліс»
деген ... ... орын ... ... ... уақытта, М. Қ. Қозыбаев,
А. К. Бейсенбаев, Н.К. Кенжебаев сияқты белгілі тарихшылар ... ... ... ... ... ... дәлелді
ұсынуды. 1916 жылғы оқиғаларды бағалау және анықтама беру ... ... ... оның ... сипаты күмән тудырмайды.
Өзінің еңбегінде Б. Сүлейменов сегіз айға ... және ... ... ... көтерілістің мынадай негізгі себептерін
айқындайды: отарлық езгінің күшеюі, жердің ... ... ... ... бай ... ... қанауды күшейтуі,
патшалықтың аяусыз орыстандыру саясаты, орыс тұрғындарының арасында барынша
ұлы державалық шовинизмнің ... ... ... ... күрт нашарлауы және т.б. Сонымен бірге патша үкіметінің қазақ
даласындағы өзінің басты міндетін ... ... ... ... нығайту деп білгені кездейсоқ емес еді ... Б. ... ... орын ... ... ... ... көтеріліс таптық мазмұнының басымырақ болуымен және осы ... ... ... ... балама жасауға талпынуы зерттеушінің
бір жағынан аталған негізсіз емес аспектілер ... ... ... ... арасынан жіктерін тауып, қазақ халқының тарихындағы
бостандық үшін ең ірі бас ... жеке ... ... зерттеп,
отарлауға қарсы, ұлт бостандығына ұмтылған, ... ... ... 1916 жылғы ұлт-азаттық ... ... өте ... ... ... ... ... жылнамасында құрметті орынға ие
деп, осы ... ... ... ... ... ... ақыры Ресейдегі
революциялық күреспен ұштасқандығын дәлелдеп, ... ... өз ... қосты /30/.
III. Ғалымның баға жетпес мұрасы.
3.1. Б. ... ... ... мәселесі.
Бекежан Сүлейменұлы «XIX ғасырдың аяғы мен XX ... ... ... ғылыми-әдеби мұрасын зерттеуге көп көңіл
бөледі. Ы. ... ... мен ... ... ... ... дейін бастаған болатын. 1955 жылы Ы. Алтынсаринның таңдамалы
шығармалар ... ... ... құрастырып, дайындайды /31/, ал 1957 жылы
орыс ... ... ... ұсынады. Ғалым ұзақ ... ... ... ... жетекшілік етіп, ағартушының мұраларын толық
жинап шығаруды мақсат етіп қояды. Соның нәтижесінде 1975-1978 жылдары Ы.
Алтынсаринның 3 ... ... ... ... ... /31/. ... Ленинград, Мәскеу, Орынбор және Алматы, тағы басқа қалалардың
архивтері мен ... көп ... ... ... оларға ғылыми
түсініктемелер мен анықтамалар беру ғалымның мол ... ... ... Ы. ... ... ... бес ... жүйеленеді. Біріншісі, Қазақстандағы білім беру ... ... ... ... және саяси жағдайын
көрсетеді. Әсіресе қазақтардың тұрмысын, әдет-ғұрпын, мәдениетін және қазақ
мектептеріне орыс тілінің енуін ... ... кең ... бір ... Қазақстанның болашағына, қазақ, орыс және басқа
халықтардың достығының ... ... ... ... ұзақ уақыт
Ы. Алтынсаринды ағартушы-демократ ... ... ... ... Бекежан Сүлейменұлы архивтік деректер мен ... оған ... ... зерттеудің нәтижесінде
Ы.Алтынсаринды ағартушы-демократ ... ... ... ... ... ... дамуына қосқан үлесі ұшан-теңіз. Соның
бір қыры–ғалымның жаңашылдығы. Оның ... ... ... жас
ғалымдарға үлгі болды. Бекежан Сүлейменовтің жетекшілік етуімен 30-ға
жуық ... ... мен ... ... қаламынан шыққан ғылыми мұраларының бәрі бірдей өміршең ... ... ... ... ... сай ... деп ... Әсіресе, XX ғасырдың басындағы өлкедегі халық қозғалыстарында
большевиктердің ықпалын күшейтіп көрсету және Қазақстанның ... ... ... ... ... сол ... ... ғылымының
жағдайымен санасуына тура келді. Оның ... ... ... бағыттың лебі байқалады. Алайда осы ... ... ... материал, қызықты байқаулар, мол мағлұматтар ... ... ... ... ... отыр. Ендеше ғылымның күн ... ... ... отырғандығын ескеріп, Б. Сүлейменовтің ... да осы ... ... ... объективтілік
ұстанымдарына сәйкес талдап, әділ баға ... ... ... ... Бекежан Сүлейменов рухы мықты азамат болды. Бала ... ... ... ... өрге сүйреп, тарих ғылымының шыңына шығарған
ірі ғалым. Оның мінезі ... ... ... асау ... ... ... ... күзгі май тоңғысыз сары шуақтары да аз емес-ті. Ғалым Бекежан
Сүлейменұлы сынды ағалар аруағы алдында бас иіп, ... ... ... одан әрі ... керек. Осы кісілердің еңбектері де, қоғамдық
қызметі де, адамгершілік қасиеттері- тәуелсіз еліміздің ... ... мен ... ... жастарға сарқылмас бұлақ, өшпес өнеге.
Көрнекті қазақ ағартушысы Ыбырай Алтынсаринның өмірін, ... ... ... ... үлес ... ... ... Тәжібаев,С.Ә. Сыдықов, Н. Сәбитов) қатарында Б. Сүлейменовтің
алатын орны ерекше. Бекежан ... ... ... ... ... ... мен қызметін алғашқылардың бірі болып байыппен
зерттеді, мұрасын жинастырды. Кең ... ... ... ... әдеби, ғылыми мұрасына байланысты жалпы саны 30-ға
жуық ғылыми, ... ... ... жариялады. Ол
Ы.Алтынсаринді қоғам қайраткері ретінде де алғаш рет ... ... Бұл ... ... Ә. ... ... Алтынсаринның мұраларын
іздеуге, табуға, жинауға, жариялауға тарихшы Бек Сүлейменов ерекше үлес
қосты. Ол ... ... ... ... ... ... бірнеше қалаларындағы архивтерде, кітапханаларда болып мол
материалдар жинады. Солардың негізінде Ы. Алтынсариннің 1943, 1948 ... ... ... ... қарап, толықтырып, «Алғы сөз» бен
түсініктеме жазып, 1955 жылы оқушыларымызға ұсынды. Академиялық үш томдығын
орыс тілінде жариялады деп ... атап ... ... ... ... ... ... Алтынсаринның таңдамалы
шағармалар жинағы бірінші рет баспаға ... ... ... ... ... ... ... жинағын құрастырып, баспаға
дайындау үшін әлі де болса бірнеше ... ... ... ... оның
қолжазбаларын толық жинап, біркелкі тәртіпке келтіруіміз керек.
Ибраһим Алтынсаринның осы шығармалар жинағына өзінің тірі кезінде ... ... және аса ... зор ... ... ... ... Алтынсаринның осы шығармалар жинағы VI тарауға бөлінеді.
Бірінші тарауға «Қазақ хрестоматиясында», ... ... ... шыққан өлеңдері кірді. Бұл тарауды құрастырьш, баспаға
дайындағанда біз шығарманың ... ... ... еске ... ... ... «Қазақ хрестоматиясын» құрастыру тәртібін
сақтадық.
Екінші тарауға ұсақ ... ... Бұл ... ... ... ... ... хрестоматиясын» бастырудағы автордың тәртібін еске
ала ... оған ... ... ... ... көрдік. Енген
еңбектердің хронологиялык және мағына жақтарын ... ... ... да ыңғайлы, оқылу тұрғысынан карағанда да өте ... ... ... ... ... Ибраһим Алтынсариннің: «Қазақтарға орыс тілін үйретудің
бастауыш құралы» деген 1879 жылы Орынбор қаласында ... ... ... сол ... өзгертілмей түгелімен енді. Осы кітапқа автордың орыс
тілінде жазған кысқаша ... ... ... ... ... мақұл
көрмедік. Аударсақ орысша және қазақша грамматикалық салыстыру ... ... ... ... сөзсіз.
Төртінші тарауға Ибраһим Алтынсаринның халық ... ... ... енді. Бұл тарауды құрастыруда да, енген енбектерінің
хронология және маңыз жақтарын еске алдық.
Бесінші ... ... ... ... ... екі ... Бұл ... 1870 жылы басылып жарыққа шыққан. Біз орыс тілінен
қазақ тіліне аударып сол қалпында басып отырмыз.
Алтыншы ... ... ... ... ... ... жұмысы
жөнінде әркімдерге (Ильминский, Катаринский, Бобровников, ... ... ... ... Бұл ... ... жағынан болсын, мәселелерді қамту
жағынан болсын, И. Алтынсаринның еңбектерін жинаудағы алғашқы татап.
Ибраһим ... ... ... мәдениетінің мұрасына айрықша мән
беріп, көңіл бөлген кісі. Сондықтанда көбінесе оның шығармаларының ... ... ... халықты бақытқа сілтейтін шығармалар ... қате ... деп ... ... ... құрастыруда біз ССРО Ғылым академиясы бекіткен
нұсқауға сүйендік. Ұлы ағартушының келешекте ... ... ... ... ... ... ... күрделі міндеттің бірі екендігі
сөзсіз- деп Б. ... 1955 жылы 25 ... ... ... ... алғы ... ... болады.
Ғұлама ғалым, белсенді ағартушы, қоғам қайраткері Ыбырай ... ... ... ... ... ... ... пен оқу
–ағартудың туын көтеріп, халыққа ... ... ... ашу, ... ... даярлау ісімен үлкен өнеге көрсеткен Ы. Алтынсариннің мұралары
отызыншы ... ... ... ... Ол тек 40-шы жылдардан бастап
қолға алынды. Орта мектептерге арналған Қ. ... пен С. ... ... ... оқу кітаптарында /34/ Ыбырай шығармалары ... ... ... мен ... ... ашып көрсетудегі алғашқы
талпыныс болатын. ... ... Ы. ... ... жазушылық қызметі мен жазысқан хаттары туралары архивтік
деректерге ... ... ... та ... жаза ... ... еді. ... алғанда Бекежан Сүлейменұлының Қазан ... ... ... ... және қоғамдық ой тарихы бойынша
еңбектерін екі кезеңге бөлуге болады. ... 1945 ... ... ... дейін, осы кезеңде ғалым тақырыпқа байланысты 13 ғылыми-көпшілік
еңбектер ... ... ... Ыбырай Алтынсариннің таңдамалы
шығармалар ... ... (1955 жыл) және орыс ... (1957 ... ... ... 1957 жылы Ыбырай Алтынсаринннің таңдамалы
шығармалар жинағы жарық көргеннен кейін Б. ... осы ... ... ... ... ... кеңейткендігімен ерекшеленеді.
Осы кезеңде қазақ ағартушысының ғылыми-педагогикалық және әдеби мұрасын
жариялау жолында Б. ... көп ... ... ... ... 1975-78 ... ... шығармалар жинағын шығарды. Б.
Сүлейменовтің соңғы арнайы ғылыми мақаласы Ы. ... ... ... көрсетуге арналған /35/.
Ұлы Отан соғысының аяқталуы, Қазақ Ғылым Академиясының ашылуы
республикада ... ... ... ... ... туғызды.
1943 жылы Б.Кенжебаевтың редакциясымен қазақ ... ... 4 б.т. ... ... ... ... жарық көрді
(құрастырушылар Д. Әбілев, Ә. ... және А. ... ... кейін кішірек көлемде К.Жармағамбетовтың құрастыруымен ... ... атты ... ... Осы екі жинаққа Ыбырай Алтынсариннің
«Қырғыз хрестоматиясы» ... ... өзі ... ең ... ... ... кірді.
Соғысқа дейінгі кезеңде Ыбырай Алтынсарин шығармашығылын зерттеген
ғалымның бірі – А.Ф. Эфимов. Ол Ы. ... ... ... ... ... Н.И.Ильминскийдің миссионерлік мектебімен байланысын ... ... ... ... ... ... ... қозғалыстың кертатпалық сипатын бағаулауда автор ... өмір ... ... оның ... шағы мен ... бірсыпыра архив материалдарына сүйене отырып, салмақты жазып,
кейін, 1949 жылы жеке ... етіп ... ... Б. ... ... Ресейдің шығыс аймақтарындағы миссионерлік қозғалыстың кертартпалық
сипатын бағалауда өзінің бастапқы жаңсақ көзқарастарынан толық ... ... ... ... ... Қ.И. ... нұсқауымен Қазақ
Ғылым Академиясының тарих институтында Ы. Алтынсариннің өмірін, қызметін
және ... ... ... ... ... ең алғаш кіріскен
Б. Сүлейменов еді. Ол 1945 жылы «Ыбырай ... және оның ... ... ... оны иституттың зерттеу тақырыбының жоспарына
енгізді. Реформаға ... ... ... ... қоғамының жалпы
тарихи дамуын зерттеу арқылы Б. ... ... ... ... ... ... ... халқының ағартушы-педагогы, ақын және
ғалым ретінде көрсетуді мақсат етіп қояды.
Б.Сүлейменов негізінен Алтынсариннің ...... ... оның ... және көп қырлы қызметіне байланысты ... ... ... Осы мақсатта деректік қор жинау үшін ... ... ... ... ... Қазан және Алматы архивтерінде,
сондай-ақ Қазан мемлекеттік университетінің ғылыми ... ... ... ... атындағы Бүкілодақтық мемлекеттік
кітапханада көп еңбек етеді. Соның нәтижесінде ғалым ... Оқу ... ... ... ... ісі жөніндегі комитет, Бобровников,
Ильминскийдің, халық ... ... мен ішкі ... министрлігінің,
Сенат, Синодтың, сондай-ақ Торғай, Ақмола, ... ... ... ... және Орынбор оқу округтарының қорларынан ... 2000 ... ... тың ... деректерін табады. Ғалым жинаған
мағлұматтарда Қазақстандағы ... ... ... XIX ... ... қазақтардың әлеуметтік-экономикалық жағдайына ... ... ... хаттары, іс-қағаздары және еңбектері
қамтылған.
Зерттеуші осы тақырып бойынша ... және ... ... ... ... А.М ... М.М. Дружинин, С.В. Бахрушин,
М.Ф. Вяткин және С.В. Юшковтармен пікірлесіп, кеңес алып отырды. ... ... Б. ... ... ... ... Орынбар, Қазан,
Чкаловск және т.б. ... ... ... ... және Ы.
Алтынсарин қызметінің көптеген қырларына ... тағы да ... ... Осындай мағлұматтарға сүйене отырып ғалым Ы.
Алтынсариннің ... және ... ... ... 1945 ... ... өзінің алғашқы ғылыми мақаласын Б. ... «Ұлы ... ... ... ... ... қазақ тілінде 1949 жылы
жариялайды. Бұл мақалада ағартушының өмірі және қызметі зерттеледі. Реформа
кезеңіндегі ... және ... ... ... көрінісінде Ыбырай
Алтынсариннің педагогикалық қызметі, оның қазақстандағы білім беру жүйесін
ұйымдастыру принциптері, осы ... ... ... ... жылдарға дейін Ы.Алтынсариннің қоғамдық ... ... тек ... ... атап көрсетіп, ағартушының Қазақстанның сол
кезеңдегі қоғамдық құрылысына көзқарастарын елемеді.
Б. Сүлейменов өзінің «К ... ... ... ... /37/ ... ... Ы. Алтынсариннің әлеуметтік-саяси
көзқарастарына жете сипаттама береді. ... ... Ы. ... ... ... ... және ірі ... қайраткері дәрежесіндегі
азамат деп алғаш орынды сипаттаған зерттеуші болды.
1950 жылдарға ... ... және ... ... ... екі ағартушының Ш. Уәлихановтың және А. Құнанбаевтың өмірін және
шығармаларын зерттеумен ғана айналысып келді. ... бұл ... ... ... ... ұлы ағартушысы Ы.Алтынсариннің өмірін ... ... ... бөлінбеді. Бұл тақырыпқа арналған тек
ілгеріде ... ... А.Ф. ... ... ... ғана ... Сол
кейінірек шыққан Ә. Сыдықовтың педагогикалық идеялары мен ағартушылық
қызметі атты еңбегі Алтынсаринтануға ... үлес ... ... ... бұл ... ... педагогикалық қызметі. Орыс-қазақ
мектептері туралы және тағы да ... оңды ... ... ... ... ... көрсетіп, автордың жіберген кейбір ағаттықтарына да
тоқталады. Ең алдымен, ғалымның ... ... ... ... ... ... Ол ... деп жазады: «В работе А.Сытдыкова
выступают носителями передовой русской культуры в Казахстане во второй ... ... рода ... ... ... миссионеры, занимавшиеся
насильственной христианизацией и руссификацией края. Как ни ... ... ... все ... ... ... ... людей, питаться их
идеями. Он пишет: «Отдельные представители передовой ... ... ... ... бытом, культурой, языком и
географией края... Первые ... ... ... ... оказавшиеся в этом крае, были искренне воодушевлены ... ... ... ... из темноты невежества, пробудить этот
народ к ... ... ... ... ... к ... носителям
передовой демкоратической культурой русского народа второй половины ... в ... ... ... ... ... ... душителя зарождавшейся казахской народной школы Алекторова и
др. Именно о них А.Сытдыков пишет, что «Все указынные выше ... ... ... культурного развития Казахстана положительную роль».
Бірақ, А.Сыдықовтың кітапта Ы.Алтынсариннің көзқарастарын Ильминскийдің
көзқарастарына қарама-қарсы қоюға талпынысын айта келе /37/, Б. ... ... де ... ... түсіп, мәлімдемелік көрсетуіне
қарамастан, іс жүзінде Алтынсарин және ... ... ... ... халыққа білім беру ... ... ... және ... ... - деп сынға алады.
Әрине, Ы. Алтынсариннің Н.Н. Ильминскиймен тығыз ... ... ... ... ... Бірақ қанша жақын араласса да Ыбырай
Ильминскийдің миссионерлік ... ... Тек ... ... ... білгірлігін сыйлаған, құрметтеген,
өзінің қажетіне пайдаланған ... ... ... ... ... өмірінің көп жылдарын өр де аңғал, бірақ сауаты жоқ ... ... ... ... Алтынсарин патша үкіметі қуаттап ... ... мол ... болып, одан бойын тарта ұстағанын
Б.Сүлейменов алғашқылардың бірі ... 1950 жылы ... ... ... ... ... ... и историки упрощают деятельность И.Алтынсарина, они
преврашают миссионеров, орудовших в крае, в его ... А на ... ... ... ... ... что они были ... не о «содружестве» И. Алтынсарина с этими миссионерами надо
говорить, о той борьбе ... ... ... ... ... И. ... и колониальные чиновники края после смерти И. Алтынсарина, судя
поимеющимся ... ... ... ... его ... как «вредного» противоречащего духу русификаторской политики
царизма», - деп ғалым Ы. Алтынсариннің Ильминскиймен ... ... ... жүзеге асыру үшін амалсыздан араласқанын көрсете келе, олардың
арасындағы қарым-қатынас көп ... ... ... ... ... беру мақсаты жөнінен қарама-қайшы көзқарастардың астыртын
күресі жүргенін сын көзбен қарап, зер ... ... ... баса ... отырғаны айқын байқалады. Өкінішке орай ғалымның сол уақытта айтқан
бұл пікірі жалғасын ... ... Оның ... ... ... ... ... 3- басылымының 1- томында жазған «О деятельности просветителя
Ибрагтма ... ... ... ... деп айыпталуына
байланысты кітаптың макетінен алынып тасталып, тарау Х.Г. Айдарованың
авторлығымен өзгертіліп қайта ... ... Б. ... Ы. ... ... жазбасының даму
барысын көргендікпен болжап, бірқатар шығармаларын орыс ... ... ... ... осы алфавитті ең алғаш бекіткен
ағартушы еді ... ... ... ... ... Бүгінгі күні
мұндай көзқарас зерттеуші М. Мырзахметов, Қ. ... С. ... ... ... сыни ... қайта қарастырылуда. Ильминскийдің
ресми түрде көмектесе отырып қатаң талап етуімен және де ... ... ... ... ... түрде тапсыруымен Ы. ... ... ... ... ... ... принципке орай орысалфавиті
негізінде жазып шығаруға ... ... Ы. ... іс ... орыс ... негізіндегі қазақ жазуында орыс алфавитін өзгертпей
сол қалпында алуды талап еткен Петербург университетіндегі ... ... ... да ... жөн ... ... де ... Ы. Алтынсариннің және басқа да ұлы ағартушылардың қоғамдық-
саяси дүниетанымының негізін қалыптастыруға орыс ... ... ... ... ... халықтары прогрессивті ойшылдарының ықпалын
жоққа шығаруға болмайтындығын айта келе былай дейді: «Необходимо твердо
помнить, что ... из ... ... ... ... ... просветелей прошлого столетия является прогрессивная самобытная
культура казахского народа, обусловленная самим ... ... края во ... половине XIX века». Зерттеушілердің бұл пікірі бұл
күнге дейін өзінің маңыздылығын жоймағанын айтуға болады.
Ы. Алтынсариннің қазақ халқының ... және ... ой ... ... ... ... «Ибраһим Алтынсариннің аса көрнекті тарихи
еңбегінің бірі-ол тұңғыш рет ... ... ... ... ... ... ол қазақтың ана тіл ... ... ... азаматтық
мектептерді патша үкіметінің кертартпа миссионерлік саясатына күштеп
орыстандыруға сондай-ақ кертартпалық ... ... де ... ... білді.
Ш.Уәлихановтың жүзеге асыра алмай кеткен ісін Ы. Алтынсарин жүзеге асырды.
Ол қазақ даласында орыс ... ... ... мәдениетін тарататын
тірек пунктін ашты. Ы. Алтынсариннің мектептері қазақ ... ... ... ... ... ... және ... төл тума мәдениетінің әрі қарай дамуына күшті себепкер шарт болды»
дей келе Б.Сүлейменов Ы.Алтынсаринді қазақ демократиялық ... деп айту ... ... ... ... ... Тек Ы. ... Қазақстан интеллигенциясының алғашқы кадрларына сүйеніп
ұлы Абай ... ... ... ... қоғамдық ойы дамуында күшті себепкер шарт роль ойнаған қазақ
әдебитінің дамуын ілгері қарай жылжытып ... ... ... ... ... бай ... ... ғылыми жүйелеуге, қызметін
зерттеуге өмірінің көп бөлігін арнады. Бірінші кезеңде яғни өзі ... ... ... ... Б. ... ... айтылып
кеткендей республиканың және Кеңес одағының біраз қалаларындағы архивтерде
көп еңбек етудің ... 1955 жылы ... ... ... ... құрастырып, редакциялап, баспадан шығарады.
Ы. Алтынсариннің артына қалдырған әдеби мұрасы сан ... ... да, ... ... ... көпшіліктің білетіні-оның аз ғана өлеңдері ... еді ... да ... ... ... ... Атап айтатын
болсақ, 1934, 1943, 1948 жылдары басылып шыққан ... ... ... 2-3 ... ... артпайтын. Ол жинақтарда ағартушының
санаулы ғана әңгімелері енгізілген болатын ал ... ... мен ... ... мен ... ... қолына түспейтін.
Б. Сүлейменов жинақты құрастырып баспаға дайындау барысында алғашқы
басылымдарды ... ... ... ... ... салыстырып
және басқа да архивтік деректерді жете және мұқият зерттеген еді. Сөз болып
отырған «Таңдамалы шығармалар» жинағының бір ... ... ... ... ... ... алынған, ал бұрын баспасөз
бетінде жарияланбай, ... ... ... ... ... ... ... Сонымен қатар 1943, 1948 жылдары басылып шыққан ... ... ... ... түп нұсқадан
ауытқушылық дегендер жиі кездесетін. Сондықтан да Ы. ... ... ... баспаға дайындауда жіберілеген өрескел
кемшіліктерді Б. Сүлейменов өзі құрастырған шығар
малар жинағында ... ... ... ... ... ... ... тура
келді.
Жалпы, бұл жинақтың құндылығы жайлы әдебиетші Ы. Дүйсенбаев: «Бұл ... ... ... саласындағы, сол сияқты қазақтың ... ... көп ... ... ... ... бастамасы
болуға тиісті» десе, ғалым Ә.С. Сыдықов 1969 жылы шыққан «Ы.Алтынсариннің
қоғамдық саяси және ... ... атты ... ... ... Ы. ... ... және
ағартушылық қызметі, сондай-ақ оның әдеби мұралары жан-жақты, ... ... он жыл ... ... аса ... ... олар Ы. ... еңбегі мен қызметін ғылыми ... ... ... де толық зерттеуге мүмкіндік береді. Өз
халқының болашағы үшін ... ... ... ... және ... ... Ы. ... кейде шолақ қайырып, қысқа айтқан, кейде
үзіліп-үзіліп сілемі ғана қалған ... ... ... ... ғана ... ұғылып, дұрыс түсіндірілетін дәрежеге көтерілді. Ы.
Алтынсариннің өмірі мен қызметін сипаттайтын ... ... ... ... ... Ол Ы. ... ... тексін мұқият тексеріп, оның
таңдамалы шығармыларының бір ... ... ... оған ... ... деп ... ... он жыл өткеннен кейін Ыбырайдың әдеби мұрасын байыппен зерттеген
филолог-ғалым Ә. Дербісалин өзінің «Ыбырай Алтынсарин» атты ... бір ... ... ... ... Алтынсариннің тек көркем
шығармаларын ғана емес, жалпы творчестволық ... ... ... ... табысымыз да, сүйсінерлік жетістігіміз де Б. Сүлейменовтің
құрастыруымен ... 1955 жылы ... ... ... Бұл ... шын ... ... жинақ болмағанымен ағартушының
әдебиет, ... ... ... халық ағарту, т.б.
салаларындағы ... ... ... ... ... ... қамтып, олармен оқушы жұртшылықтың кең танысуына қолайлы жағдай жасаған
бірінші кітап болды. Ыбырайдың ... ... ... ... ... ... одан 64 жыл ... басылып шықты. Сөйтіп,
текстологиялық жағынан аздаған кемшіліктеріне ... Б. ... ... ... ... бұл бір ... оның ... бүкіл халық игілігіне айналдыруда елеулі қадам болды», - деп ... ... ... бұл ... ... жинағы Ы.Алтынсариннің
өмірі, қызметі және шығармашылығын зерттеп, оның бай ... ... ... ... болып кейінгі зерттеу жұмыстарын жалғастыруға
негіз болды. Арада екі жыл өткен соң, яғни, 1957 жылы ... ... Б. ... ... орыс тілінде жарық
көрді. Орыс тіліндегі бір томдықтың шығуын да ... ... ... ... баспасөз беттерінде ұнамды пікірлер айтылды. Осы арқылы
Ыбырай өзіндік ірі тұлғасымен орыс ... да ... ... ... ... ... тарих, археология және этнография иституты ... ... ... ... ... ... том етіп ... Бұл игілікті іске Б. Сүлейменов жетекшілік етті.
Бұл жұмыстың күрделілігі Ы.Алтынсариннің ... және ... ... ... ... ... Уфа, ... және басқа да қалалардың
кітапханаларында жіне мемлекеттік архивтердегі қыруар атаусыз істерінде
сақталған ... ... ... және ... ... ... ... іздеп табу көп еңбек ету және ... ... ... ... ... ... топтастырмайынша оның шығармалар жинағын
құрастырып шығару мүмкін емес еді. Сондықтан Б. ... ... ... ... ... ... 1955 жылы қазақ тілінде
және 1957 жылы орыс тілінде ... ... ... ... көрген
ағартушының «Таңдамалы шығармалар» жинағына /39/ ... ... және ... ... жаңа және сол ... ... ... болып келген төл
нұсқа қолжазбалары Қазақ ССР Орталық ... ... ... АССР-
ның Орталық мемлекеттік ... КСРО ... ... ... ... жуық машинкаға басылған бет көлемінде табылып,
көшірмесі алынды. Сонымен қатар ағартушының сол ... ... ... ... мақалалары жинақталды.
Келесі кезеңде, 1967 жылдан бастап ... ... ... құрастырушысы ретінде ең алдымен Орынбор облысының ... ... ... ... ... ... ... оқу-ағарту
министрлігінің және Орынбор оқу округінің ... және ... да ... Ы. ... белгісіз болып келген қолжазбаларын ... ... ... ... ... ... деп жазады: «Самая
главная трудность заключается в том, что ... ... ... нас, ... ... трудно. Они рассредоточены по ... в ... ... ... фонды и даже единицы
хранения (дел) И.Алтынсарина. К сожелению, исчез фонд инпектора ... ... ... за ... ... ... т.с. до ... года фонты, в которых могли бы содержаться рукописи просветителя, как,
например, испектора национальных школ Оренбургского учебного округа или ... ... ... ...... архиве храниться
буквально около 10 отдел, а в Уфе – ... ... ... ... ... пока что ... ... отсутствуют и в ЦГА Каз
ССР. Следовательно, фонд ... школ ... ... периода
правления Алтынсарина наверняка погиб, а фонды ... ... и при нем ... ... школ либо уничтожены во время
гражданской войны, на что имеется ... ... либо ... ... фондам архива Оренбургской области во время разделения его в 1924
году между ... ... и ... областью». Осындай қиыншылықтарға
байланысты Ыбырай Алтынсариннің қолжазбаларын іздеуде өте көп еңбек етуге
тура келді. Өйткені бұл жолы ... ... ... аралас фондыларының
қыруар істерін тегіс қарап шығуға ... ... ... ССР ... ... ... аралас фондылар және бірнеше мыңдаған істер
мұқият қаралып, олардың сол уақытқа дейін ... ... ... ... Ы.
Алтынсариннің өте құнды қыруар қолжазбалары табылды. Сонымен бірге қазақ
ойшылдарының қолжазбалары Москва, ... ... Уфа, ... Ташкент
архивтерінде бар екені де айқындалып Б. Сүлейменов көмекшісі ... ... ... Ы. Алтынсариннің шығармалар жинағына енген
ағартушының біраз жаңа ... ... ... ... ... мейлінше толық жинау үшін Б. ... ... ... ... ... ... ауылшаруашылық
училищесінің фонды), Омск және Астрахань қалалары ... ... ... ... ... жылы Ы. ... туғаннына 125 жыл толуына орай Б. Сүлейменов
ағартушының архивтерінен ... ... ... және ол ... ... ... алғаш ғылыми айналымға қосып, бірқатар
мақалалар жариялайды. Бұл мақалаларда ғалым Ы. Алтынсаринді қазақ халқының
көрнекті ... ... ... ... ... әдет-
ғұрпын, салт-дәстүрін, салт-санасын, бай ауыз әдебиеті мұраларының ... ... ... ... ... және әдебиетші ғалым, қазақ жазба
әдебиетінің және әдеби тілінің негізін ... бірі ... ... ... ... Б. ... және оның ... әріптестерінің қажырлы және
тиянақты еңбек етуінің нәтижесінде Ы. Алтынсариннің 3 томдық ... ... ... ... ... ... алқасының орынды
айтқанындай бұл басылымда Алтынсарин шығармашылығы түгелге жуық, ал негізгі
еңбектері түгел қамтылған.
Ыбырай Алтынсарин ... үш ... ... ... жарыққа шығуы
мәдени өміріміздегі елеулі оқиға болды. Әдебиетші ғалымдар А. Ысқақақов пен
Ә. ... «Үш ... ... ... XIX ... соңғы жылдарындағы
өмірін қамтитын жанды тарихы, күнделікті саяси әлеуметтік, мәдени ... ... ... ... ... /40/. Өйткені, Алтынсариннің тұтас
өмірі мен қызметі, ... пен ... ... тіл, ... ... ... ... зор еңбегі, қоғам өмірінде әлеуметтік,
философиялық, ағартушылық ой-пікірлерді қалыптастырып, ... ... ... ... даму ... ең бір ... да жаңа беттер
екені аян. Осы ... ... тек ... ме ... ғана ... болса, енді, мұнан былай қолымыздығы үш томдық жинақ арқылы бүкіл
қалың оқушы қауым білітін ... -деп ... ... міндет осы 70-жылдардағы Б. ... ... алғы ... ... ... шығармаларының орыс
тіліндегі үш томдығын мүмкіндігінше тездетіп ана ... ... және ... ... ... ... тарих саласында өнімді де нәтижелі зерттеулерімен мол мұра
қалдырған Бекежан Сүлейменұлы Сүлейменов ... ... ... бел-белестеріне сәйкес ғұмыр кешкен тұлға. Бекежан Сүлейменұлы
өмірден қанша қиыншылық көрсе де ... ... ... жете ... өспірім кезінде ол Алматы қаласына келіп, ... ... ... жою ... ... ... жұмысшы жастар мектебіне түседі.
Оны аяқтап жоғарғы оқу ... ... ... ... 1927 ... 1932 жылдан партия мүшесі Бекежан 1934 жылы К.Либкнехт атындағы
Мәскеу мемлекеттік ... ... ... ... ... Бұл ... кейін В.И.Ленин атындағы ... ... ... ... ... сүлейменов үздіксіз іздену барысында архив қорларындағы құжаттар
мен деректерді сұрыптаудың, оларды талдаудың және зерттеу ... ... ... терең меңгере алды.
1938 жылы оны ойдағыдай бітіріп Қазақ КСР Оқу ... ... ... ... ... ... аға ... болып
тағайындалады. Жоғары дәрежелі мамандардың жетіспеуі себепті ... ... С.М. ... атындағы Қазақ мемлекеттік университетінде,
КомВУЗ–де ... ... ... және ... дәрежелі мамандар
даярлайтын көптеген курстарда тарихтан сабақ береді.
Тарихи таным өте ... ... Оны ... мен дамытуда
дәстүрлі, сұрыпталған, бір ізді, белгілі бір ... ... ... ... ... ... пішілген мәліметтер болмайды.
Б.Сүлейменовтың қаламынан шыққан әрбір ... ... ... да баға ... Б. ... тарих сахнасынан алған орны өте жоғары.
Ұлағатты ұстаз алдын көрген Б.С.Сүлейменовтің өзі де ұстаз деген ... ... ... дәрежесіне көтерілді.
Ы. Алтынсаринның еңбектерін Ленинград, Мәскеу, Орынбор және Алматы,
тағы басқа қалалардың ... мен ... көп ... іздеп
тауып, оларға ғылыми түсініктемелер мен ... беру ... ... арқасында жүзеге асады.
Ы.Алтынсаринның табылған қолжазбалары бес бөлікке топтастырылып
жүйеленеді. Біріншісі, Қазақстандағы білім беру ... ... ... ... және ... жағдайын көрсетеді. Әсіресе
қазақтардың тұрмысын, әдет-ғұрпын, мәдениетін және қазақ мектептеріне орыс
тілінің ... ... ... кең ... ... бір бөлігі
Қазақстанның болашағына, қазақ, орыс және басқа халықтардың достығының
нығаюына арналып қарастырылады. Кеңестік ұзақ ... ... ... ... ... келген. Жоғарыда айтылғандай, Бекежан Сүлейменұлы
архивтік деректер мен ағартушы замандастарының оған берген анықтамаларын
зерттеудің ... ... ... ... ... ... береді.
Қорыта келе, Бекежан Сүлейменұлын өзінің ... ... ... және ... ... ... бағалап,
қазақ халқының өткендегі мәдени шығармашылығының тарихын ... көп ... ... ... деп танимыз.
Сүлейменовтің тарих–ғылымының дамуына қосқан үлесі ұшан-теңіз. ... ... ... Оның ... ... ... ... үлгі болды. Бекежан Сүлейменовтің жетекшілік етуімен 30-ға ... ... мен ... ... ... ... ... мұраларының бәрі бірдей өміршең еді,
олар түгелімен тарихи көзқарастар деңгейіне сай келеді деп ... XX ... ... өлкедегі халық қозғалыстарында
большевиктердің ықпалын күшейтіп көрсету және ... ... ... бағалағанда Бекежан Сүлейменов сол кезеңдегі тарих ғылымының
жағдайымен санасуына тура ... Оның ... ... ... ... лебі ... ... осы еңбектерде жинақталған
үлкен фактологиялық материал, қызықты байқаулар, мол мағлұматтар өзінің
құндылығын ... ... ... ... отыр. Ендеше ғылымның күн ... ... ... отырғандығын ескеріп, Б.Сүлейменовтің ғылыми мұрасын
да осы тұрғыдан, тарихшылдық, жан-жақтылық, объективтілік ұстанымдарына
сәйкес талдап, әділ баға ... ... ... ... керек. Бекежан
Сүлейменов рухы мықты азамат болды. Бала ... ... ... ... өрге ... ... ... шыңына шығарған ірі ... ... ... ... аққан асау өзеннің тасқынындай. Бірақ жанға майда,
күзгі май тоңғысыз сары ... да аз ... ... ... ... ағалар аруағы алдында бас иіп, олардың ғылыми мұрасын ... ... ... ... Осы ... ... де, ... қызметі де,
адамгершілік қасиеттері- тәуелсіз еліміздің жастарына, әсіресе ғылым мен
білімге ұмтылған жастарға сарқылмас бұлақ, ... ... ... мен ... ... тарихы. Бес томдық. 3-т. «Атамұра» Алматы, 2002 ж.
2. Қазақ Совет энциклопедиясы. 8-т. ... 1978 ... ... тарихы 1997 ж. № 5, 7-11 б.
4. Қазақ тарихы 1997 ж. № 6, 53-57 б.
5. Қазақ ... ... 8-т. ... 1978 ... Б. ... ... ... қаһарман қызы. «Социалистік Қазақстан».
1944 ж. 28 ...... ... ... жж. Қазақстандағы реформаның мәні. Алматы, 1945 ж.
8. Б. Сүлейменов. Подготовка реформы 1867-1868 гг. Известия; №2, 1946 ж.
9. ... ... ... ... ред. Б. Сүлейменов. Алматы, 1946 ж.
ҚазССР ҒА тарих, археология этнография ... ... 1916 года в ... ... документов и материалов.
Алматы, 1946 ж.
11. Б. ... К ... о ... ... гг. В Казахстане.
Известия АН Каз ССР, 1950 г.
12. Б. ... Ы. ... и ... ... мысль в
Казахстане II пол. XIX века. Вестник. АН Каз ССР 1950. май. № 57 ... ... За ... ... и буржуазного нациолизма в науке.
Вестник. АН Каз ССР. 1949 ж.
14. ҚР ҒА архиві. 74 қор, 1-тізбе, 6-іс, 108-109, 127-129 ... ҚР ҒА ... ... ... 448-іс 5-6 ... ҚР ҒА архиві. 23-қор, 1-тізбе, 447-іс, 5-7 ... ... ... ... ... ... ту байлап» Алматы, «Қазақстан»
1994 ж.
18. Рапопорт Я. Воспоминания о «деле врачей». ... ... 1998 ... б.
19. Л. А. Гордон. Э. В. Клопов. Что это было? ... ... ... - б.
20. ҚР ҒА архиві. 2- қор, 1-тізбе, 1778-іс, 664-665 б.
21. Бұлда сонда. 647-648 бб.
22. ... 658- 661 ... ... ... 665-661 бб.
24. Сулейменов Б. Аграрный вопрос в Казахстане в последней ... ... XX ... Алматы, 1963 , изд. АН Каз ССР 25 б.
25. Б. Сүлейменовтің жеке архиві. Письмо Сулейменова секретарю ЦК КП
26 ... П.К. ... ... 1954. – 92-93 ... С. ... В.Я. Басин. Казакстан в составе России. «Наука»
Казахской ССР, 1981 г.
27. Б. С. Сулейменов, В.Я. Басин. ... в ... ... ... ССР, 1981 ... Сулейменов Б. Аграрный вопрос в Казахстане в последней трети XIX-
начала XX века. Алматы, 1963 , изд. АН Каз ССР 25 ... ... ... ... ... ... ту байлап» Алматы, «Қазақстан»
1994 ж.
30. Асылбеков М. Х. , Есқалиев С.А. «Бекежан Сүлейменов ... ... 2001 ... Алтынсарин Ы. Таңдамалы шығармалар (Құрастырып баспаға дайындаған
Б.Сүлейменов) Каз ССР ҒА баспасы. Алматы, 1955 ж.
32. ... ... в трех ... Том 1. ... И. ... Каз ССР, 1975 ... «Қазақстан мектебі» 2001 № 3 173-183 бб.
34. Ламашев Ә. Ыбырай мұраларын зерттеу тарихынан. Қазақстан ... ... 1991 ... ... С. Жұмалиев Қ. Қазақ әдебиеті 9 класқа арналған оқулық
Алматы. ... 1948 ... ... Б. ... Алтынсарин – тюрколог. «Проблемы современной
тюркологии» кітабында. Алма-Ата, Наука. 1980 ... ... Б. ... ... ... и
литературного наследия // Вестник АН Каз ССР. 1967 ж. № 1 25 ... ... Б. К ... ... ... ... ... первом сессии отделения общественных наук АН Каз
ССР. Изд. «Ғылым», Алма-Ата, 1949 23-31 б.
39. Б.Сүлейменов құрастырып, баспаға дайындаған. ... ... 1955 ... ... А.С. ... ... ... мен ағартушылық
қызметі. Алматы, 1969. «Мектеп» 7 б.
41. Дербисалин Ә. Ыбырай Алтынсарин ... мен ... ... ... 1965 ...

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 45 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ел тарихын ұмыттырмаған ән30 бет
Айтыс өнері31 бет
Б.Сүлейменов тарихшы ғалым және оның ғылыми мұралары33 бет
Олжас Сүлейменовтың өмірі14 бет
1. М.Қалтаевтың шығармашылық мұрасы 2. Ағартушы-демократтық бағыттағы ақын-жазушылар»15 бет
Абай мұрасының зерттелуіне шолу23 бет
Абай әлемі: Абайдың қара сөздері. Аудармашылық мектебі. Ақындық мектебі жөнінде көтерілген айтыс, тартыстар (М.Әуезов, Қ.Мұхамедханов еңбектері). Абай мұрасының зерттелу тарихы32 бет
Абай, Шәкәрім мұрасындағы рухани тұтастық немесе жантану ілімі жайында7 бет
Абайдың әдеби мұрасы9 бет
Ақын, жыраулар мұрасындағы арнау өлеңдер табиғаты65 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь