Лауазымды өкілеттіктерін теріс пайдаланған қылмыс құрамының ұғымы

Кіріспе.
1 Тарау. Лауазымды өкілеттіктерін теріс пайдалану қылмыс құрамының ұғымы. 6
1.1. Лауазымды өкілеттіктерін теріс пайдаланудың объектісі және объективтік жағы.
1.2. Лауазымды өкілеттіктерін теріс пайдаланудың субьектісі және субьективтік жағы 18
2 Тарау Лауазымды қылмыстардың криминологиялық сипаттамасы және сыбайлас жемқорлық қылмыстылығынан сақтандыру 26
2.1. Сыбайлас жемқорлық қылмыс жасайтын адамның тұлғасы 31
3 Тарау. Сыбайлас жемқорлық немесе мемлекеттік қызмет және мемлекеттік басқару мүдделеріне қарсы өзге де қылмыстар 47
Қорытынды. 88
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі. 91
Қазақстан Республикасының Конституциясы (Негізгі заң) азаматтардың құқықтарына және бостандықтарына басымдық бере отырып, демократиялық қоғам және құқықтық мемлекет құратындығын жариялайды. Осыған сәйкес Қазақстан Республикасының Конституциясының 60 бабында, мемлекет, оның органдары және лауазымды тұлғалары заңмен белгіленген өкілеттіктердің шеңберінде әрекет етеді. Конституцияның 61 бабында «Қазақстан Республикасында мемлекеттік қызмет Республика халқының және оның әр азаматының алдында мемлекеттік қызметшілердің жауаптылығына, мемлекеттік қызметке тұруда тең құқықтылығына негізделеді. Мемлекеттік қызметшілер азаматтардың құқықтары және бостандықтарын, мемлекет және оның органдарының беделі қолдауды қамтамасыз етуге тиісті.
Қазақстан Республикасы Президентінің 9 маусым 1994 жылғы «Заңдылық және құқық тәртіпті қамтамасыз етудің қосымша шаралары туралы» Қаулысында, Республика аумағында заңдылықты және құқықтық тәртіпті қамтамасыз етуге байланысты мемлекеттік билік және басқару органдары қабылдаған шаралардың төменгі тиімділігі, әлеуметтік – экономикалық өзгерістер және қылмыстылықтың, сыбайлас жемқорлықтың, талан-тараждың, лауазымды тұлғалар тарапынан теріс пайдаланудың конституциялық нысандарын жүргізу үшін елеулі кедергілер тудырады. ¹
Қазақстан Республикасы Президентінің 9 маусым 1994 жылғы Қаулысында, мемлекеттік басқару органдарының лауазымды тұлғаларының жауаптылығын арттыру мақсатында заңдылық және құқықтық тәртіп жағдайы үшін, қылмыстылықпен және басқа да құқық бұзушылықтармен күресті күшейтуге байланысты ұйымдастырушылық және құқықтық шаралар анықталды.
Нақтырақ айтқанда, қаулыда былай делінеді : «Мемлекеттік басқару органдарының лауазымды тұлғаларын заңдылық және құқықтық тәртіпті нығайтуға байланысты шаралар қабылдау үшін міндеттеледі. Министрліктер, мемлекеттік комитеттер және ведомстволар жергілікті әкімшілік басшыларын қоғамдық тәртіпті және мемлекеттік меншікті қамтамасыз ету үшін және жауапкершілікке тартылатындығын ескертілуі тиіс»,- деді. Лауазымын теріс пайдалану Республикада кеңінен тараған, олармен күресу өзекті мәселелердің қатарында танылады. Аталынғандар мен қылмыстық – құқықтық күресу басты назарда.
1. ҚР Конституциясы 30.08.95ж. А. 2008 ж.
2. Постановление Президента РК «О дополнительных мерах по обеспечению законности и правопорядка» от 09.06. 94г. «Советы Казахстана», 15.06.94г.
3. Қазақ ССР Қылмыстық кодексі А 1959ж.
4. Қазақстан Республикасының Қылмыстық Кодексі 16.07.97ж.
5. «Сыбайлас жемқорлықпен күресу туралы»Заңы. 02.07.98ж.
6. ҚР Азаматтық кодексі.
7. Постановление Пленума Верховного Суда СССР от 30.03.90г. «О судебной практике по делам о злоупотреблениях власти и служебным положением, превышением власти или служебных полномочий, халатности и служебном подлоге». Бюллетень Верховного Суда СССР. 1990 г., №3.
8. Постановление Пленума Верховного Суда СССР от 30.03.90 «О взяточнистве». Бюллетень Верховного Суда СССР. 1990г., №3.
9. Постановление Верховного Суда СССР от 11.07.72 г. «О судебной практике по делам и хищениях государственного или общественного имущества». Сборник постановлений пленума Верховного Суда СССР. 1924-1986 г.г. М. 1987 г.
10. Бюллетень Верховного Суда Республики Казахстан. 1999. №11. С.
11. Бюллетень Верховного Суда СССР. №3. 1990.

Арнайы әдебиеттер:

1. Агыбаев А.Н. «Ответственность за служебные преступления». Алматы. Жети жаргы. 1997 г.
2. Поленов Г.Ф. «Ответственность за преступления против порядка управления». М. ю. Издат. 1966 г.
3. Ашитов З.О. «Вопросы дальнейшего укрепления социалистической законности». Алматы. 1976 г.
4. Баймурзин Г.И. «К некоторым вопросам объективной стороны преступления. Актуальные проблемы эффективности борьбы с хозяйственными и должностными преступлениями». Караганда. 1986 г.
5. Волженкин Б.В. Квалификация должностных преступлений (злоупотребление служебным положением, халатность, взяточничество). Л., 1973. С. 42-43.
6. Волженкин Б.В. Служебные преступления. – М., 2000. – С. 115.
7. Волков Б., Лысов М. Вина и ее формы при злоупотреблениях и халатности // Советская юстиция. 1972. №1.
8. Владимиров В. А., Левицкий Г.А. Субъект преступления по советскому уголовному праву. – М., 1958. – С.260.
9. Галахова А.В. Должностные преступления. М., 1998. С.33.
10. Дагель П. «Проблема вины в Советском уголовном праве». Влади-восток. 1968 г.

11. Здравомыслов Б.В. Должностные преступления: Понятие и квалификация. М., 1977 г. С. 27-29.
12. Здровомыслов Б.В. «Должностные преступления». М. 1975 г. Зорин Г.А., Танкевич О.В. Стратегия борьбы с траннациональной преступностью. Гродно, 1997. с. 26-27.
13. Информационный бюллетень за 2-е полугодие 2004 г. Астана: Департамент по надзору за законностью следствия и дознания Генеральной прокуратуры Республики Казахстан, 2005. с. 37-38.
14. Каиржанов Е.И. О соотношении объекта, предмета и средства преступления // Борьба с организованной преступностью и коррупцией. Ч. 1. Алматы, 1996.- с. 175.
15. Каиржанов Е.И. Криминология (общая часть). Алматы, 1995. с. 52.
16. Кириченко В.Ф. «Ответственность за должностные преступления по советскому уголовному праву (общие вопросы)». М. «Академия Наук СССР». 1959 г. Кириченко В.Ф. Виды должностных преступлений по советскому уголовному праву. М., 1959. с. 28-29.
17. Квициния А.К. «Должностные преступления». М. Российское право. 1992 г.
18. Когамов М.Ч. Антикоррупционное законодательство: проблемы эффективности уголовно-правовой борьбы // Актуальные проблемы борьбы с коррупционной преступностью. – Алматы, 2003. с. 18.
19. Комментарий к Уголовному кодексу Республики Казахстан. Алматы, 1999.
20. Кригер Г.А. К вопросу о понятии объекта преступления в советском уголовном праве // Вестник Московского университета. Общественные науки. 1955, №1. – с. 114.
21. Курбатов Е.В. Получение взятки: уголовно-правовые, процессуальные и криминалистические аспекты: Учебное пособие. – Караганда, 2001. – с. 40.
22. Куринов Б.А. Научные основы квалификации преступлений. – М., 1976. – с. 23.
23. Курс советского уголовного права. В 6 т. Т. 2. М., 1970.-с. 115.
24. Курс советского уголовного права: В 6 т. Т. 6. М., 1971. с. 40-41.
25. Курс советского уголовного права. В 5 т. Т. 4. Л., 1978. с. 258-260.
26. Курс уголовного права. Особенная часть. Т. 5. Учебник для вузов. Под ред. Г.И.Борзенкова и В. С. Комиссарова. – М., 2002. – с. 76.
27. Лунеев В.В. Коррупция. Учтенная и фактическая // Государство и право. 1996. №8. с. 135.
28. Лысов М.Б. Ответственность должностных лиц по советскому уголовному праву. Казань, 1972. с. 138.
29. Ляпунов Ю.И. Должностные преступления. – Киев, 1988. – с. 21-22.
30. Ляпунов Ю.И. Должностные преступления. М., 1999. с. 19-20.
31. Максимов С.В. Предупреждение коррупции: Лекции. М: МИ МВД РФ, 1994. с.8.
32. Миндагулов А.Х. Личность преступника: Учебное пособие. Алматы: КазГЮУ, 2003. с. 124-125.


33. Молдабаев С. Проблемы субъекта преступления в уголовном праве Республики Казахстан. – Алматы, 1998. – с. 7.
34. Назарбаев Н.А. Казахстан-2030. Процветание, безопасность и улучшение благосостояния всех казахстанцев: Послание Президента страны народу Казахстана. Алматы, 1998. с. 80.
35. Нарикбаев М. «Проблемы борьбы с коррупцией и организованной преступностью в Казахстане» // Правовая реформа в Казахстане. №2. 2000. с. 8-9.
36. Нукенов М.О. Коррупционные преступления: криминологический и уголовно-правовой анализ. Алматы, 1999. с. 49-50.
37. Нукенов М.О., Абдрахманов С.З. Коррупционные преступления: понятие и характеристика. Проблемы борьбы с организованной преступностью и коррупцией: Курс лекций // Под ред. д.ю.н., профессора А.М.Кустова, д.ю.н. Б.М.Нугалиева. Алматы: КЮИ, 1999. с. 51.
38. Никифоров Б.С. «Объект преступления». М. 1960 г.
39. Ответственность за должностные преступления в зарубежных странах. – М., 1994.
40. Орлов В.С. «Субъект преступления по советскому уголовному праву». Госгориздат. 1958.
41. Проблемы борьбы с экономической преступностью в Казахстане. Алматы: Жети жаргы, 1996.
42. Сборник постановлений Пленума Верховного Суда Казахской ССР, Пленума Верховного Суда Республики Казахстан, нормативных постановлений Верховного Суда Республики Казахстан (1961-2004 годы). Алматы: ТОО «Издательство «НОРМА-К», 2004.
43. Светлова А.Я. «Ответственность за должностные преступления». Киев. Наукова думка. 1978 г.
44. Словарь по уголовному праву // Отв. Ред. А.В.Наумов. М., 1997. с. 309.
45. Судакова Р.Н. Коррупционная преступность: вопросы правового регулирования // Актуальные проблемы борьбы с коррупционной преступностью. – Алматы, 2003. с. 46.
46. Таций В.Я. Объект и предмет преступления в советском уголовном праве. Харьков, 1988. – с. 102-103.
47. Уголовное право. Особенная часть: Учебник / Под ред. Н.И.Ветрова и Ю.И.Ляпунова. М., 1998. с. 586.
48. Уголовное право. Особенная часть: Учебник / Под ред. Н.А.Беляева, Д.П.Водянникова, В.В.Орехова. Л., 1995. Ч. 2. С. 19-20.
49. Уголовное право России. Особенная часть. – М., 1996. – с.347.
50. Уголовное право. №4. 1999. с.3.
51. Устименко В.В. Специальный субъект преступления. – Харьков, 1989. с. 8.
52. Фролов В.Я. Спорные вопросы общего учения об объекте преступления // Сборник ученых трудов Свердловского юридического института, 1969. Вып. 10. – с. 203-204.
53. «Уголовное право РФ». М. Наука. 1997 г.


54. «Уголовное право РК». Общая часть. Каиржанов Е.И. Алматы. 1998 г.
55. «Взяточниство: понятие причин. Квалификация». Учебник пособие. М. В.Ю.З.И. 1988 г.
        
        Мазмұны
Кіріспе.
1 Тарау. Лауазымды өкілеттіктерін теріс пайдалану қылмыс ... ... ... ... теріс пайдаланудың объектісі ... ... ... ... теріс пайдаланудың субьектісі және
субьективтік ... ... ... ... ... сипаттамасы және сыбайлас
жемқорлық ... ... ... жемқорлық ... ... ... ... Тарау. Сыбайлас жемқорлық немесе мемлекеттік қызмет және мемлекеттік
басқару ... ... өзге де ... ... ... ... ... ... заң) ... және бостандықтарына басымдық бере отырып, демократиялық қоғам
және құқықтық мемлекет ... ... ... ... ... ... 60 ... мемлекет, оның органдары және
лауазымды тұлғалары заңмен белгіленген өкілеттіктердің шеңберінде әрекет
етеді. ... 61 ... ... Республикасында мемлекеттік
қызмет Республика халқының және оның әр азаматының ... ... ... ... ... ... тең құқықтылығына
негізделеді. Мемлекеттік қызметшілер азаматтардың құқықтары және
бостандықтарын, ... және оның ... ... ... қамтамасыз
етуге тиісті.
Қазақстан Республикасы Президентінің 9 маусым 1994 жылғы «Заңдылық
және құқық тәртіпті қамтамасыз етудің ... ... ... ... ... заңдылықты және құқықтық тәртіпті қамтамасыз етуге
байланысты ... ... және ... органдары қабылдаған шаралардың
төменгі тиімділігі, әлеуметтік – ... ... ... сыбайлас жемқорлықтың, талан-тараждың, лауазымды тұлғалар
тарапынан теріс пайдаланудың конституциялық нысандарын жүргізу үшін ... ... ... ... ... 9 ... 1994 ... мемлекеттік басқару органдарының лауазымды ... ... ... ... және ... ... ... үшін,
қылмыстылықпен және басқа да құқық бұзушылықтармен күресті күшейтуге
байланысты ... және ... ... ... айтқанда, қаулыда былай делінеді : «Мемлекеттік басқару
органдарының лауазымды тұлғаларын заңдылық және ... ... ... ... ... үшін ... Министрліктер, мемлекеттік
комитеттер және ведомстволар жергілікті әкімшілік басшыларын қоғамдық
тәртіпті және ... ... ... ету үшін және ... ... тиіс»,- деді. Лауазымын теріс пайдалану
Республикада кеңінен тараған, олармен күресу ... ... ... ... мен ...... ... басты назарда.
1 Тарау. Лауазымды өкілеттіктерін теріс пайдаланған қылмыс құрамының ұғымы.
1.1. Лауазымды қылмыстың ұғымы.
Ең ... ... ... ... ... ... қарамастан бұрын және талдау жүргізбей ... ... ... ... ... ... тұрғыдан болса да қарау маңызды деп
санаймыз.
Лауазымды ... ... ... деп, өзінің қызметтік
өкілеттіктерін жүзеге асырумен байланысты ... және ... ... ... ... ... ... лауазымды
тұлғаның лауазымды өкілеттіктерін теріс пайдалануы ( 30 наурыз 1990 жылғы
КСРО ... сот ... ... ... ... өкілеттіктерін теріс
пайдалану, билікті немесе қызметтік ... ... ... және ... жалғандық жасау туралы» №4 Қаулысы ( БВС КСР, 1990
ж. №3).
Норманың жаңа ... ... ... ... ... ... ... қарай пайдалануға байланысты қылмыстық
жауаптылықты жоққа шығарады. Лауазымды қылмыстардың ... ... ... әдебиетте беріледі.
В.Ф. Кириченконың ойынша « Лауазымды қылмыс деп өзінің қызметтік
міндетін ... ... осы ... ... аппаратының,
мемлекеттік аппараттың қалыпты қызметіне қол сұғуды айтамыз». 1
Қазақ КСР-інің қылмыстық құқық оқулығында лауазымды қылмыстар деп
«қылмыстық ... ... ... ... тыс ... қызметтік
өкілеттігін теріс пайдаланатын немесе мемлекеттік әлде ... ... ... ... зиян ... ... ... әрекеті немесе
әрекетсіздігі» 2. «Лауазымды қылмыстар. Ұғымы және оны ... ... ... Б.В. ... ... қылмыстарға келісідей
анықтама береді: лауазымды қылмыстар деп ... ... ... ... ... тыс ... ... танылады. Кеңестік
мемлекеттік немесе қоғамдық аппаратының дұрыс іс-қызметіне қасақана немесе
абайсызда жасаған қоғамға ... қол ... ... (әрекет немесе
әрекетсіздік ) танылады.3
Жоғарыда айтылған анықтамаларда барлық лауазымды қылмыстарға тән
неғұрлым елеулі белгілер көрсетіледі: ... ... ( ... ... аппараттың дұрыс іс-қызметі); арнаулы субъект ( лауазымды тұлға);
іс-әрекет ерекшелігі ( тек қана ... ... ... ... мүмкін).
Аталған белгілердің жиынтығы лауазымды қылмыстың мазмұнын құрайды.
1.2. Лауазымды өкілеттіктерін теріс пайдалану ... ... ... ... ... ... және тікелей
объектілер деп ажыратылады. Объектілерді осылай топтастырумен көптеген
ғалымдар келіседі.1
Қылмыстық ... ... ... ... ... ... ... қоғамға қауіптілік сипатын топтастыру, қылмыстың
топтық және тікелей объектілерін нақты анықтау үшін үлкен маңызға ие.
Кеңестік қылмыстың құқық ... ... ... ... біртектес өзара байланысты неғұрлым тар ... кең ... ... ... ... ... ... жүйелеу және Қылмыстық Кодекстің
Ерекше бөлімінің жүйесін құрау үшін ... ... ... ... ... ... объект
деп мемлекеттік немесе қоғамдық аппараттың ... ... ... ... болса лауазымды қылмыстардың топтық объектісі ретінде
«Халықтың мүддесіне ... ... ... ... ... ажырамас байланысымен сипатталған кеңестік мемлекеттік
аппараттың ... ... ... ... ... ... ... звенолардың жедел, үнемді және рептобельді қызмет етуі.4
В.Д.Меньшагин, ... ... ... ... «сапа» қол
сұғушылық объектісі бола алмайды, өйткені ол ... ... ... пікірімізше, лауазымды қылмыстардың ... ... ... ... және ... да ... авторлар мемлекеттік
немесе қоғамдық аппараттың дұрыс іс-қызметі ... ... ... ... осы ... ... қылмыстар туралы ҚК көзделген тарауға
барлық ... ... ... ... объектісі – аталған нақты қылмысқа тікелей және
жанама түрде ... ... ... ... ... Ол топтық
объектіні нақтылайды және бір қылмысты басқасынан шектеу барысында ... ... ... ... ойнайды.
Қылмыстық топтың және тікелей объектілерінің арақатынасы толық және бір
бөлігіндегі қатынасы ретінде логикалық тұрғыдан қарастырылады.
Жекелеген ... ... ... ... қатысты қол
сұғушылықтың топтық және тікелей объектілері ұқсайды.1
Көптеген авторлар лауазымды қылмыстардың ... және ... ... ... лауазымды өкілеттіктерін теріс пайдалануды да
ажыратып қарайды.
Лауазымды өкілеттіктерін теріс пайдаланудың тікелей ... ... ... ... ... ... ... қалыпты
жұмысының мазмұнын құрайтын нақты ... ... ... ... ... ... ұстанады.2
Квинцина А. К. Айтуынша « Билікті немесе қызметтік жағдайын
теріс пайдалану лауазымды ... ... ... ... орындау міндетіне қол сұғатын ... ... ... қызметтік жағдайын кез келген жолмен пайдалану, ГКСР ҚК-нің 166-
бабында көрсетілген, зардаптары болуы барысында, ... ... да ... ... ... тұлғаның заңсыз іс-әрекеттерімен
көрінеді.3
Лауазымды ... ... ... ... міндетінің
шеңберінде лауазымды өкілеттіктерді теріс пайдаланудың тікелей объектісі
ретінде жоғарыда айтылған осы ... ... ... ... келмейді.
2.Лауазымды өкілеттерін теріс пайдалану құрамының объективтік жағы.
Қылмыстық ... ... ... ... ... ... ... деп ажыратылады. ... ... ... материалды құрамдарға жатады, осы құрамның объективтік жағы
келесідей белгілермен сипатталады:
1. Қызметтік парыз талаптарын бұзу ... ... тыс ... ... ... ... пайдалану түріндегі іс -әрекет.
2. Мемлекет немесе қоғам мүддесінен заңдармен ... ... ... құқықтарын және заңды мүдделерін елеулі бұзу ... ... ... ... объективтік жағынан жоғарыда көрсетілген үш
белгілердің болуы шарт, олардың біреуінің болмауы ... ... ... ... жоққа шығарады. Лауазымды тұлғаның іс-әрекеті деп,
тек қана ... ... ... ... жағдайымен жасалынатын әрекетті
айтамыз.
Лауазымды тұлғаның өзінің иеленіп отырған лауазымына, қызметтік
байланысын ... ... ... ... жоққа шығаратын
норманың жаңа редакциясынан көрінеді. Қызметтік жағдайын пайдаланумен
байланысты емес ... ... ... іс-әрекеті ретінде
қарастырылмауы мүмкін.
Лауазымды тұлғаның іс-әрекеті ... ... ... ... ... егер ол қызмет мүдделерін бұзса, яғни
аталған ... ... ... қарама-қайшы бұзушылықтар,
яғни мекеме ұйым тікелей алдында тұрған құзіреттерге қайшы ... ... ... ... ... ... ... қызметі бойынша лауазымды тұлғаның жасаған іс-әрекеті. Лауазымды
өкілеттіктерін ... ... ... ... болып қоғам және
мемлекеттің құқықтары және заңды ... ... бұзу ... ... іс-әрекеттер. Зиян тек материалдық емес, басқа да түрде ... ... ... ... және ... ... ... мемлекеттік және қоғамдық ұйымдардың беделін бұзу,
жұмысына кедергі келтіру, ... ... ... ірі ... да ауыр ... ... және т. б.
Аталған мәселені шешу кезінде, келтірілген ... ... деп ... ... ... ... қалыпты қызметіне кері ықпал ету
үшін келтірілген азаматтарға, ... ... ... ... ... және т. ... қалалық соты ҚР ҚК 307-бабы бойынша «Строймонтаж» бас бухгалтер
болып жұмыс істейтін Н. өзінің қызметтік ... ... ... ... жылы ПМУ «Строймонтаж» есептік шотының «Маңғышлақ» ... ... 125740 ... ... ... ... аударды. Жолаев
Кульбаевтың «Маңғышлақ» есеп –тур клубына ... ... ... ... алып, Германияға сапар шекті.
Сот Кульбаевтың әрекеттерінің нәтижесінде мемлекет мүддесіне елеулі
зиян келтірілді деп ... ... ... әлде азаматтардың мүдделі заңмен
қорғалатын ... ... ... ... құрамын жоққа шығарады.
Лауазымды тұлғаның қызмет мүддесінен тыс ... ... ... және ... ... ... ... байланысты, ҚР ҚК
307-бабында көрсетілген әрекеттерге сәйкес себепті байланыс болуы шарт.
Себепті ... ... ... жауаптылықты жоққа шығарады және
қылмыстық істі қылмыс құрамының болмауына байланысты тоқтату үшін ... ... ҚК ... ... өкілеттіктерін теріс пайдалану
құрамының объективтік жағының ... ... ... ... ... ... « егер бұл ... пайдакүнемдік немесе жеке
мүдделілік ... ... ... ... ... ... ... немесе ұйымдардың құқықтары және заңды мүдделерін елеулі түрде
бұзуға алып келетін жағдайлар жатады.
« Лауазымды тұлғалардың өзінің ... ... ... тыс ... ... тұлғаның әрекетін ғана емес,
әрекетсіздігін де қамтиды. ҚК лауазымды ... ... ... ... ... ... ... кеңейтеді.
3. Лауазымды өкілеттіктерін теріс пайдаланудың субъективті жағы.
Айыпты қоғамға қауіпті іс-әрекет ( әрекет немесе әрекетсіздік)
және кінәліге ... ... ... ... ... үшін қылмыстық
жауаптылыққа тартылады ( ҚР ҚК-нің 19-бабы).
Кінә - қасақана немесе абайсыздық нысанындағы ... ... ... және ... ... ... түріндегі адамның психикалық қатынасы.
Қасақаналық және абайсыздықтың мазмұны Қазақстан Республикасы ҚК-
нің 20 және 21 ... ... ... ... заңда адамның қоғамға
қауіпті іс-әрекетіне психикалық қатынасының нысаны және ... ... ... ... ... ... ... кездеседі. Қылмыстық
құқық теориясында, осыған байланысты кінәнің «аралас» немесе ... ... та ... ... , ... нысаны мәселесі біржақты шешімге
ие болмады. Ғалымдардың бір тобы кінәнің аралас ( екі жақты) нысаны бар деп
санайды,1 басқалары мұндай ... ... ... П.С. ... « ... аралас нысаны, қасақаналық және
абайсыздықтың ұғымына толықтай кіргізілместен, осы белгілердің ... ... оның өмір ... ... істеп тұрған заңдармен ... ... ... А. А. ... ... ... ойынша лауазымды өкілеттіктерін
теріс пайдаланудың субъективтік жағы « ... ... ... ... (ҚР ҚК 307 ... ... және ... ол ... қатысты – кінәнің барлық нысандары және түрлері
– қасақаналық, сонымен ... ... ... ... ... субъективтік жағы зардаптарға (қылмыстық менмендік немесе
қылмыстық немқұрайлылық) қатысты толықтай алғанда қасақана ... ... ... ... ... « ... жағдайын теріс
пайдалану әрқашанда қасақана қылмыс болып танылады».
Қасақаналық тікелей де жанама да жүзеге асырылуы мүмкін. ... ... ... ... ... ... ... яғни қызмет мүддесінен тыс әрекеттерді жасайды, ... ... ... ... ... ... ... ұйымдардың құқықтары
және заңды мүдделеріне елеулі түрде зиян келтіру мүмкіндік болжайды, бірақ
та аталынғандарға сапалы түрде жол ... ... ... ... қарайды.
ҚР ҚК 307 бабында көзделген құрамдағы ниеттің болуы ... ... ... ... жеке ... түрде көрініс тапқан.
Пайдакүнемдік мүдделілік субъектінің лауазымды ... ... ... әлде ... ... ... ... немесе басқа
біреулердің меншігін заңсыз қайтармау өлу ... ... ... ... жеке мүдделілік лауазымды өкілеттіктерін теріс пайдалану ... ... ... сипаттағы, бастығына жағыну, мансапқорлық және т. б.
да әрекеттерінен көрінеді.
1.3. Лауазымды өкілеттіктерін теріс ... ... ... ... ... адам ( ... жауаптылық
және есі дұрыстық), сонымен қатар аталған ... ... ... ... «арнаулы субъекті» деп атаймыз.
Лауазымды қылмыстардың субъектісі болып тек қана арнайы
субъектілер танылады.
В. Д. ... ... : ... ... деп ... ... немесе қоғамдық ұйымдарда белгілі бір лауазымдарды
иеленетін, ... ... ... ... байланысты әкімшілік,
ұйымдастырушылық, шаруашылық құзіреттерді атқарады.» 1
В. Ф. Кириченко ойынша, лауазымды тұлғалар деп ... ... ... ... ... жедел болу және әкімшілік –
шаруашылық ... ... ... ... тұлғаның ұғымына иеленіп
отырған лауазымы емес, иеленіп ... ... және ... ... ... ... осы белгісі Қазақстан Республикасының ... ... ... ҚР ҚК- нің 307- ... ... ... деп осы кодекспен белгіленген тұрақты, уақытша немесе арнайы
өкілеттіктер ... ... ... ... ... әлде ұйымдастырушылық
әкім немесе әкімшілік – шаруашылық құзіреттерді мемлекеттік органдарда,
жергілікті өзін -өзі ... ... ҚР ... күштерінде, басқа да
әскерлерде және әскери құрамаларда жүзеге асырады.
ҚР ҚК – нің 307-бабының ... ... ... аталған
бапқа мемлекеттік лауазымы жауаптылығын иеленетін тұлғалар жатады.
Жауапты мемлекеттік лауазымды ... ... деп ... ... ... билік құзіреттерін ... өзін -өзі ... ... ... өкілеттіктерін жүзеге
асырады. Билік өкілдерінің ерекшеліктері ретінде, олар ... ... ... ... ... бағыныштылығына
және меншік нысанына қарамастан мекемелермен, ұйымдармен, талап қоюға және
шешім қабылдауға міндетті. Билік ... ... ... ... ... ... қатынастармен анықталады. Билік
өкілдерінің ... ... ... бағынышты емес, бірақ та кең
мағынадағы, анықталмаған тұлғаларға қатысты билік өкілеттіктерін иеленеді.
Заң шығарушы билікті Республика ... ... ... ... ... жүзеге асырады. Атқарушы билікті ҚР Үкіметі
жүзеге асырады, жергілікті өзін - өзі басқару ... ... ... ... ... ... ... билік құрылымдары
қоғамдық тәртіпті қолдауға, қылмыстылықпен күрес жүргізуге, мемлекеттік,
радиациялық, өрт және эпидемиологияға ... және ... да ... ... ( ІІБ, ҰҚК, прокуратура, кедендік комитет, салық
полициясының Департаменті, Салық комитеті және т.б.). Сот ... ... ... ... ... ... асырады.
Әкімшілік – шаруашылық құзіреттер – бұл ... ... және ... жөніндегі өкілеттіктер: оны сақтаудың, қайта өңдеудің,
жүзеге асыру, материалдық құндылықтарды жұмысауды ... және ... ... және ... алу және беру.
Сол немесе басқа да көлемде мұндай өкілеттіктерді – шаруашылық,
қамтамасыз ету, қаржы бөлімдері және ... және ... ... т. б. ( 30 наурыз 1990 жылғы № 4 КСРО Жоғарғы Соты Пленумы ... 2 «в» ... ... ... ... құрылымдарда
осындай құзіреттерді атқаратындар лауазымды қылмыстардың субьектісі болып
танылмайды. Осындай санаттағылар үшін қылмыстық ... ... ... да ... ... мүдделеріне қарсы қылмыстар» деп аталатын
ҚК-тің 8- тарауында көрсетілген.
Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотында кафедрада ҚК-тің 145- бабы
2- ... ... ... аға ... ... ... ... Т-ны
лауазымды тұлға болмағандығы үшін қылмыстық істі ... ... ... ... ... ... атқаратын,
өзінің сиаты бойынша ұйымдастырушылық - бөлу немесе ... ... ... қосымша өкілеттіктерді жүзеге ... ... ... ... ... ... есімді мұғалім, сабақ уақыты кезінде, сондай-ақ ұзартылған ... ... ... етіп ... ... ұрып – ... осы
әрекеті үшін РКФСР ҚК-нің 171 бабы 2 ... ... ... ... мұғалім сыныпта тәртіптік сақтау үшін тек қана кәсіптік ... ... – бөлу ... ... ... ол ... қылмыстар
ретінде жауапкершілікке тартылуы қажет. Қадағалау тәртібімен қарастырылған
үкімде іс ... ... ... ... ... Н. ... ... танылмайды. Бірақ та РКФСР Жоғарғы Соты мұндай шешімді қате деп
тауып, оны тоқтатты және үкімді күшінде қалдырды.
Пионер лагері ... ... ... үшін ... және
лауазымды қылмыстың субъектісі болып танылған, бір күндік жол ... ... ... қалдырған, нәтижесінде бір қыз қайтыс болды. КСРО
Жоғарғы Соты Пленумы мұндай практиканы заңға сәйкес, ... деп ... 2 ... 4 ... ... ... ... үшін жауаптылық, мәселен
еңбекке қабілетсіз парақтарды берумен байланысты немесе ВТЭК –тің ... үшін ... ... ... ... сыныптан тыс шараларды
немесе сабақтарды жүргізу ... ... ету ... ... жүктелген міндеттерді бұзған мұғалімдер де жатқызылады.
Пленум былай деп түсіндірді «егер материалды ... ... ... ... ... ... ... міндеттерінен басқа
оны басқару немесе жұмсау ... ... яғни ... ... болып танылады.»3
Осындай түсіндірулер бере отырып, Пленумда айтылған ситуациялар
істің мәні ... ... ... ... ісі ... ... яғни
лауазымды тұлға өзінің нақты кәсіби құзіреттерінен басқа қосымша арнайы
өкілеттігі бойынша ... – бөлу ... ...... ... ... ... түсініктеме беріледі, анықталған лауазымы
бойынша міндеттерін уақытша атқаратын ... ... ... ... ... жұмыскерді лауазымды тұлға деп тану үшін негіз болып
танылмайды.
Атап, айтқанда ... ... ... А, ... ... ... ... дүкенде қалып жүрді және өз бетімен сауда немесе ... ... ... ... ол құжаттарды жалған жасайды жасыру
мақсатымен және басқа да тәсілдермен, инвентаризация комиссия ... және ... ... ... ... көздеді. Москва қалалық соты А-ны
мемлекеттік мүлікті талан таражға, ... ... ... ... ... жалғандық жасағандығы үшін оны лауазымды тұлға ретінде
мойындады.
РКФСР Жоғарғы Соты қылмыстық ісі ... сот ... ... ... ... пайдалану – лауазымдық жалғандыққа байланысты
үкімінде, ... ... ... ... тәртіпте А-ға жүктелмеді
және сондықтан ол лауазымды тұлға болып танылмайды делінді.
Сот практикасында ... ... ... бас ... айыру
түріндегі жазасын өтеп жатқан лауазымды қылмыстың субъектісі деп тану
мүмкіндігі әр ... ... ... ... ... сотының үкімімен З
салақтығы үшін сотталды, ол ЕТМ ... өтеп ... және ... ... сәйкес ағаш өңдеу ... ... ... жүріп, дәнекерлеу
жұмыстарын дайындықтан өтпеген адамға тапсырмаған, оның ... ... ... ... өрт ... ... ... өрт шықты.
ҚР Жоғарғы Соты қылмыстық істер бойынша сот ... ... ... ... ҚР ... ... ... істі прокурордың
наразылығына сәйкес қарай отырып, З-ның істі негізін тоқтатты. З. жазасын
бас бостандығынан айыру ... өтей ... ЕТМ ... ... лауазымды тұлға болып танылмайды.1
Сонымен, дәрігерлер, мұғалімдер, инженерлер және басқа ... таза ... ... ... ... ... егер ... міндеттері ұйымдастырушылық-бөлу немесе ... ... ... қарамастан лауазымды тұлға болып
танылмайды және ... ... ... ... теріс пайдаланғаны үшін
жауапкершілікке тартылмайды.
Авиациялық материалдар институтының ... ... және ... ... ... ... ... көрсету үшін ... ... ... оның ... ... ... үшін еңбек келісіміне келді, нәтижесінде 65000 рубль алды. Осы
сомадан 9000 рубль ведомстен пешті монтаждау үшін ... ... ... 34000 ... ... және ... ... Дядин және Белоусов қызметтік
жағдайын теріс пайдаланғаны үшін сотталды.
КСРО Жоғарғы Соты ... ... және ... ісі ... қаулысында мынаны атап көрсетті, сотталушылар алған ақшалары монтаж
және индукциялы пештерді ... ... ... ... үшін ... ... ... әкімшілігімен төленді. Сонымен қатар Дядин және
Белоусов еңбек келісімін және жұмысты ... ... ... жұмыс атқарды, бірақ та лауазымды тұлғалар болмады және лауазымды
қылмыстардың субъектісі болып ... ... ... жол ... егер ... ... ... бір ұйымдастырушылық-бөлу немесе ...... ... ... қылмыстардың субъектісі болып танылмайды.
Атап айтқанда, Л. аудандық қамтамасыз комбинатының шеберханасында
аяқ киім ... ... ... ... ... ... жауапты тұлға бола
отырып, шеберхананы қараусыз қалдырды, нәтижесінде тұрмыстық ... ... ... 456 рубль сомасында шығын келтірілді.
Л. ісі бойынша Жоғарғы Соты ... ... Л. аяқ киім ... ... ... жүріп, билік өкімінің құзіретін атқармады және белгілі
бір ... ... ... ... атқармады
және тиісінше лауазымды тұлға болып танылмайды, сондықтан салақтық үшін
жауапқа ... ... ... ісі оның ... қылмыс құрамы
болмағандықтан қысқартылды.2
2 Тарау Лауазымды ... ... ... ... да ... ... практикада кейде лауазымды өкілеттіктерін теріс
пайдалануды басқа да лауазымды ... ... ... туындайды,
қарастырылып жатқан қылмыс құрамдары, ҚР ҚК 13 ... ... ... сондай-ақ ҚК-тің басқа да тарауларында көзделген
лауазымын теріс пайдалану арнайы құрамдармен ұқсастығы бар.
2.1.Лауазымды өкілеттіктерін ... ... және ... немесе
лауазымды өкілеттіктерін асыра пайдалану.
ҚР ҚК 308 бабында ... ... ... деп ... жасаған
заңмен ұсынылған құқықтар және ... ... ... ... ... ... өкілеттіктерін теріс пайдалануды ... ... ... ... ... ... ажыратып алу қажет.
Өкілеттіктерді анықтап алу үшін, бірінші жағдайда лауазымды
тұлғалар ... ... тыс ... берілген құқықтарды және
өкілеттіктерді пайдаланады, екінші жағдайда – ... ... ... ... ... ... мән – ... барысында тек лауазымды
тұлғалармен жасалатын қызметтік ... ... асып ... ... да ... ... асыра пайдалану барысында лауазымды
тұлғаның заңсыз іс-әрекеттері, оның ... ... ... ... ... ... ... асыра пайдаланғаны үшін, егер
тұлға қоғамның немесе мемлекеттің құқықтары және заңды мүдделерін ... ... ... ... туындайды. Бұл белгі лауазымды
өкілеттіктерін теріс ... ... осы ... ... ... ... билікі немесе лауазымды өкілеттіктерін асыра
пайдалану құрамдарынан ажыратылады. Осы белгілерді дұрыс емес ... ... әкеп ... ... А. К. ... ... ... шыққан лауазымды тұлғамен байланысты көптеген қылмыстар қызметтік
жағдайын теріс пайдалану ретінде сараланды».2
2.2. Лауазымды ... ... ... және ... ... 316 бабында немқұрайдылық құрамы лауазымды тұлғаның
өзінің міндеттерін ... ... ... немқұрайды қарамағаны үшін
орындамауы немесе тиісінше орындамау делінген, егер де бұл заңмен ... ... ... азаматтардың құқықтары және заңды мүдделеріне
елеулі зиян келтіруге алып келсе.
Салақтық объективтік жағынан келесідей ... ... ... ... ... ... ... немесе тиісінше
орындамауы сипатындағы әрекет немесе әрекетсіздік ... ... ... ... немесе ұйымның әлде қоғамның немесе мемлекеттің заңмен
қорғалған ... және ... ... бұзу – ... ... ... ... іс-әрекет және қоғамға қауіпті зардаптың арасындағы
себепті байланыс.
Лауазымды өкілеттіктерін теріс пайдалану және ... ... және ... ... ... ... теріс пайдалану
салақтықтан субъективтік белгілеріне байланысты ... ... ... пайдалану қасақана жасалған қылмыс болып танылады.
Лауазымды өкілеттіктерін теріс пайдалану субъективтік жағынан ... ... ... ... тек ... ... ... қасақаналық және абайсыздық болуы мүмкін. Субъективтік ... ... және ... ... тек кінәнің абайсыздық
нысанымен жүзеге асырылады.1
Сонымен, салақтық абайсызда жасалған қылмыс болып танылады.
Жекелеген авторлар салақтық іс-әрекетіне ... ... ... ... та ... тұлғаның өзінің қызметтік міндеттерін қасақана
бұзуы, салақтық емес лауазымды өкілеттіктерін теріс пайдалану ... ... ... пайдалану, салақтықтан лауазымды
тұлғаның іс-әрекетінің сипатына ... ... ... ... ... барысында лауазымды
тұлға мемлекет мүддесінен тыс қасақана іс-әрекеттерді жасайды.
Лауазымды тұлғаның салақтық іс-әрекеті ... ... ... ... міндеттерін орындамауы немесе тиісінше орындамауы,
егер бұл іс-әрекет заңмен қорғалған азаматтар ... ... ... алып ... ... ... ... өзінің құзіреттерінің
шеңберінде қызметі бойынша заңсыз іс-әрекеттерді лауазымды тұлғаның жасауы.
Салақтық ... ... ... ... ... ... құзіретімен
тікелей байланысты. Сондықтан, Светлов А. айтуынша «Заңмен немесе ... ... ... ... ... және міндеттерін оның
нақты әрекеттерімен ... ... ... ... Сотының 30 наурыз 1990 жылғы Пленумының қаулысында
соттармен мән – жайларды ... емес ... ... ... олардың
сипаты, ауырлығы және әрекетсіздікпен немесе міндеттерін тиісінше ... ... ... ... ... үшін ... егер де
лауазымды тұлғаның өзінің міндеттерін орындауы үшін шарттарда болуы мүмкін.
Мүлікке қайшылық ... ... ... ... ... ... үшін пара берушінің немесе оған ұсынылатындардың
пайдасына байланысты жасалса, егер мұндай әрекет (әрекетсіздік) лауазымды
тұлғаның қызметтік ... ... әлде ... ... ... әрекеттерге (әрекетсіздікке), сонымен бірге қызметтік жолын қолдау
немесе қолпаштау.
Қарастырылып жатқан қылмыс объективтік ... ... ... өзі ... ... арқылы пара берушінің немесе оның өкіліне пара ... ... егер ... ... ... ... немесе лауазымын пайдалануға байланысты ... ... ... ... яғни бұл ... қолдау немесе қызметтегі бей-
жайлыққа алып келеді.
Заң қарастырылып ... ... ... ... термин «пара» деп
анықтайды және ... ... ... басқа да мүліктер немесе мүліктік
сипаттағы пайда түрінде анықтайды.
«Ақша» (валюта) деп қылмыс жасалған кезде қаржылық айналымда ... ... ... ... ұлттық, сондай-ақ шетелдік ақша белгілерін
түсінеміз. Төлем құралы ретінде айналымда жүрмейтін, бірақ та сол ... ... ие ескі ... ақша ... ... және «басқа да
мүліктік» сипат түріндегі пара жатқызылады. Егер де олардың ... ... ... төмен деп саналса, маңызы шамалығының төмендігіне байланысты
қылмыстық жауаптылықты жоққа шығарады.
Бағалы қағаз деп белгіленген нысанды және ... ... ... ... куәландырылған құжатты айтамыз. Бағалы қағаздарға:
мемлекеттік облигациялар, векселдер, гектер, банк ... ... ... ... ... егер де олар ... ... заңдарға сәйкес белгіленген тәртіппен осылардың қатарына
жатқызылады.
«Басқа да ... деп ... ... иеленетін кез келген материалды
құндылықтар, соның ішінде берешекті міндеттемелер түріндегі, ... ... ... ( алтын, күміс, платина және ... ... - ... ... ... және осмий) түрлерінде көрініс
танытқан т.б-лар жатады.
Егер де пара алудың заты болып осы түрдегі ... ... онда пара ... және пара ... әрекеті қосымша түрде қымбат
металдар, табиғи асыл тастардан заңсыз айналысуымен бірге жиынтық ... ... ... шет ... ... ... ... алу және беру
қылмыс құрамдарының белгілерімен толықтай қамтылады.
«Мүліктік сипаттағы ... ... заты ... пара алушыға әр
түрлі материалдық қасиеті бар қызмет ... ... ... ... ... ... ... соғуға дейінгі лауазымды тұлғаның
тиісті материалды ... ... ... ... ... ... сот – тергеу практикасы көрсеткеніндей, пара алудың тәсілдері
болып неғұрлым қиын және пара ... пара ... ... ... ... мысалы материалды куәландырылған мердігерлік, тұрмыстық
мердігерлік, құрылыс мердігерлігі, жинақ (депозит) сертификатын ашу т.б.
ретінде көрініс ... пара ... және ... тағы да ... ... ... ... мүлікті құнсыз бағаға сату, картадан ұтылу,
лауазымына жалған орналасу және пара ... ... ... ... ... ... ... қылмыстардың арнайы осындай түрлері үшін
«Сыбайлас жемқорлықпен» күресу туралы заңы шығарылды. Заң ... ... ... ... оның ... бақылау шараларын, ... бір ... ... жол ... ... ұғымдар
берілген.
Лауазымды тұлғалардың пара алу – беру жасырылған тәсілдерін
нақтылау үшін, заң ... ... ... ... және ... немесе
мүліктік емес сыйлықтар алуға тыйым салады.
Қызметтік жағдайына байланысты лауазымды тұлғаның ... ... ( ... ... ... және т.б.) алуы ... қарастырылмайды.
Лауазымды тұлғаның өзінің қызметтік жағдайын ... емес ... сый ақы алуы пара алу ... құрамайды.
Лауазымды өкілеттерін теріс пайдалану және пара ... ... ... ... Екі қылмыс құрамы да бір немесе басқа объектіге қол сұғады.
2. ... ... ... ... тек лауазымды тұлғалар танылады.
Лауазымды өкілеттіктерін теріс пайдалану және пара алу лауазымды
тұлғаның өзінің өкілеттіктерін пайдалу арқылы жүзеге асырылады. ... ... ... және субъективтік жағы бойынша ажырату
қажет.
Пара алу ... ... ... ... ... Заң ... 311-бабы) бойынша белгілі бір ... ... ... ... ... тұлғаның пара алған сәтінен бастап аяқталды
деп саналады.
Лауазымды өкілеттіктерін асыра пайдалану ... ... ... ... ... Ол 307 ... көзделген зардаптар-
азаматтар және ұйымдар әлде қоғам немесе мемлекет мүддесі заңмен қорғалған
құқықтар және ... ... ... бұзылуынан көрініс табады.
Пара алудың субъективтік жағы тек қана тікелей қасақаналықпен
сипатталады. Кінәлі өзінің қызметтік ... ... ... ... ... ... үшін ... материалдық сыйақы
алғандығын сезінеді және оны тікелей тілейді.
Лауазымды өкілеттіктерін теріс пайдаланудың объективтік жағы
кінәнің ... ... ... ... ... кінә ... және
жанама қасақаналықпен де сипатталады. Зардаптарға қатысты ... ... ... ... сондай-ақ абайсыздықпен де сипатталады.
Пара алу әрқашанда пайдакүнемдік қылмыс ретінде, ... ... ... ... ... ... асырылуы
мүмкін. Өйткені лауазымды тұлға пара үшін заңсыз әрекет жасауы мүмкін, онда
мұндай жағдайларда ҚР ҚК 311 ... ... ... ... ҚР ҚК ... ... ... бола ма деген сауал туындайды.
Бұл мәселе 30 наурыз 1990 ... ... ... ... ... практика туралы» КСРО Жоғарғы Соты Пленумы ... ... ... онда ... алғандығы және бергендігі үшін
жауаптылық дербес қылмысты құрайтын қызметтік жағдайын ... ... ... бола ... да ... ... ... үшін
бір мезетте қылмыстық жауаптылыққа тартылмайды.
Мұндай жағдайларда істелінген іс-әрекетті қылмыстардың жиынтығы
бойынша саралау қажет.1
2.3. ... ... ... пайдалану және
қызметтік
жалғандық.
Қызметтік жалғандық жасау объективтік жағынан лауазымды ... ҚК 314 ... ... ... ... көрінеді: лауазымды
тұлғаның, сонымен қатар лауазымды тұлға болып танылмайтын мемлекеттік
қызметшінің ... және жеке ... ... ... ... ... құжаттарға шынайы мазмұнына өзгертетін түзетулерді
және жалған мәліметтерді енгізуі.
Қарастырылып жатқан қылмыстың заты ... тек қана ... ... ... ұстанушылары, мемлекеттік билік және мемлекеттік
басқару органдары, ҚР билік органдары және басқару ... ... ... ... ... да ... және ... жазбаша актілері. Белгілі бір ... және ... ... ... бар ... құжаттар, жалпы ереже бойынша
тиісті нысан және ... ... мөр, ... және
шығарылатын нөмір, күні, лауазым атауы және ... ... ... ... ... ... мазмұнын өзгертуден (техникалық
немесе материалдық жалғандық ... ... ... ... сыртқы тұрпаты ұқсас ... ... ... ... бұл түрі ... деп аталады.
Қызметтік жалғандық жасау ... ... ... ... жағдайын пайдаланумен байланысты лауазымды тұлғамен жасалуы
мүмкін. Қызметтік ... ... ... ... ... ... ... ретінде қарастырылмайды.
Объективтік жағынан қарастырылып жатқан қылмыс тек қана ... ... ... ... ... ... ... немесе жеке мүдделіктің болуы танылады. Көрсетілген ниеттердің
болмауы барысында ... ... ... ... ... құрамын жоққа
шығарады.
Қызметтік жалғандық «формальды» құрамды құрайтын қылмыстарға
жатады. Лауазымын теріс пайдалану ... ... ... ... ... ... белгілер ретінде зиянды зардаптардың ... ... ... ... ... ... одан әрі пайдалануға
қарамастан жалған құжат құрастыру және беру.
Лауазымды өкілеттіктерін ... ... ... ... қызметтік жалғанды ҚР ҚК 314, 307 баптары бойынша қылмыстардың
жиынтығымен саралануы ... ... ... ... ... және лауазымды
қылмыстардың арнайы түрлері.
ҚР ҚК 306 бабында көзделген лауазымды ... ... ... ... ... ... ... бөлімінің бірқатар
тарауларында, лауазымды өкілеттіктерін теріс пайдаланудың арнайы түрлері
көзделген,мысалы ҚК-тің 4 ... ... 2,3 ... ... қызметтік
жағдайын пайдалану жолымен, ... ... ... ену, ... ... ...... теріс пайдалану, асыра пайдалану немесе
әрекетсіздік және т.б.
КСРО ... Соты ... 30 ... 1990 ... ... ... де лауазымды тұлғамен қызметтік өкілеттігін
бұзғандығы үшін арнаулы ... ... ... ... ... 132-143, 152-153, 172-176, 214-217 және ... да ... тиісті баптарымен қаралса) онда істелінген іс-әрекет
лауазымды қылмыстардың ... ... ... ... жиынтығы нормасы
бойынша саралануы тиіс.»1
Сонымен, жалпы және арнайы нормалардың бәсекелестігі жағдайында
арнаулы ... ... ... ... құрам белгілеріне енетін
лауазымын теріс пайдалануды жасау кезінде, саралау осы құрам бойынша ... ... ... теріс пайдалану басқа қылмысты жасаудың
тәсілі болған жағдайдағы мәселе басқаша шешілуі ... Бұл ... ... ... және ... ... құрамының міндетті белгісі болып
танылады.
Мұндай жағдайларда лауазымды тұлғаның әрекеті қылмысты көздейтін
ҚК-тің бабы бойынша ... ... ... 176 бабы 2 ... ... ... етуі ... яғни сеніп тапсырылған бөтен мүлікті талан таражға
салу.
Қызметтік жағдайын теріс пайдалану жолымен жасалған талан-таражды
ҚР ... ... 2 ... ... ... ... және оларды ҚР ҚК-нің
307-бабының жиынтығы бойынша саралай алмаймыз.2
Осындай тұжырымдарға криминалистер де келуде.1
Қызметтік жағдайын теріс ... ... ... ... ... ... жасалған және мемлекетке немесе қоғамдық
ұйымға материалдық зиян келтірілген, бірақ та өзінің меншігіне ... ... ... ... ... ... емес қызметтік
жағдайын теріс пайдалануды ажыратуымыз қажет.2
Осындай тұжырымдарға криминалистер де келуде.
Қызметтік жағдайын теріс пайдалану ... ... ... пайдакүнемдік ниеттермен жасалған және мемлекетке немесе қоғамдық
ұйымға материалдық зиян келтірілген, бірақ та ... ... ... ... мүлікті қайтарымсыз алумен байланысты емес қызметтік
жағдайын теріс пайдалануды ажыратуымыз қажет.
КСРО ... Соты ... 11 ... 1972 жылғы қаулысында,
лауазымды тұлғаның әрекеті лауазымды қылмыс ... яғни ... ... ... ... ... ... деді.
2 тарау. Криминологиялық сипаттама және сыбайлас жемқорлық
қылмыстылығынан ... ... ... ... ... ... Қазақстан қоғамын тұрақсыздандыратын фактор
сыбайлас жемқорлықпен ... ... ҚР ... баса назар аударуда,
ол тұлғасына және ... ... ... ... ... ... шақырады. Басқару корпусы нақты түрде тазалануы және
жаңартылуы қажет.1
БҰҰ – ның ... ... ... ... ... - ... ... «Парламент депутаттары,
мемлекеттік қызметшілер, кәсіпкерлер және ... ... ... ... ... туралы сандарға жүгіне кетсек. ... ... ... тұру ... сыбайлас жемқорлықпен күресу
міндеттерін түсінуге байланысты сауалнама жүргізілді. Аталған ... ... ... ... көпшілігінде
пайдакүнемдік мақсатта қызметтік жағдайын пайдалануға байланысты тазалық,
сатылмайтындық және оған жол ... ... ... ... ... ... ... кәсіпкерлер және қарапайым азаматтарды басқа
әр түрлі ведомстволардың 118 мемлекеттік қызметшілері, ... ... ... ҚР ... және ... қорғау органдары жоғары
әкімшілік қызметкерлер сұралды.
Сауалнама нәтижесі бойынша орталық ... ... 35 ... «тамыр таныстық», туыстық және ағайындық арқылы,
19%–ұйыммүддесінде пара беру, ... етіп ... ... ... ... өту, 12%–шенеунікке пара беру арқылы жұмысқа орналасуға болады
деді.
Сонымен қатар, респонденттер «қажетті адамдарды ... (84%), ... ... оның ... ... асын ... ... (62%), дәрігерлер және мұғалімдер өздерінің таныс пациентерінен және
оқушылардың ата-аналарынан (50%) сыйлықтар алуға, қызметтік саты ... үшін ... ... (17 %), ... 69 ... жемқорлық туралы хабарлауға, қызметкерлердің оған ... ... ... көрсетеді.
Сарапшылар ең маңызды- сыбайлас жемқорлықтың даму бағытын да
айқындады. Аталған зерттеулерге сәйкес, ... ... ... ... бойынша: парақорлық, туыстық немесе жерлестік байланыстарын
пайдалану, мемлекеттік мүлікті шатыстыру, ... ... ... «блат», мемлекеттік қызметшілер тарапынан қорқытып ... ... ... ... ... жалтару, мемлекеттік
тапсырыстарды шатыстыру.
Сарапшылардың есептеуінше – ... ... ... барлық
салалары, бірқатар дәрежеде (70-90%) кеден, полиция, салық қызметі, соттар,
прокуратура, жоғары оқу ... ... ... ... ... сәл ... 40 тан 70 пайызға дейінгі ... ... ... ... ірі ... әкімиаттарда, денсаулық
сақтау органдарында және қаржы министірлігінде орын алды деп ... 20 дан 40 ... ... ҚР ... ... ... ҰҚК, Президент әкімшілігіне, Парламент, мектеп және жоғары ... ... ... ... ... негізгі себептері ретінде
респонденттер төменгі ... (23%), ... ... ... (18%), ... және ... қызметшілердің
моралінің төмендігі (1,7%). Респонденттердің 35 ... ... ... – бұл ... ... 25% - ... 23% -
саяси, 9% - құқықтық мәселе деді.
Тек қана 6 ... ... ... ... ... ... ... сенеді. Ал сауалнамаға қатысқандардың 80
пайызы оның көлемін елеулі азайтуға ... ... 11 ... ... ... ... ... алмау мүмкін емес дейді.
Жүргізілген зерттеулерді талдаудың көрсеткеніндей, ... ... ... екі ... ... екі ... ... бір рет төлемдер:
- көрсеткен қызметі үшін сыйақы-пара;
- ... ... ... ... ... туындаған экономикалық әлде құқықтық санкцияларды қолдану кезінде
туындайтын ескерту немесе бейтараптандыру қажеттілігі.
Тотальды сатып алу, ... ... ... ... лауазымды
тұлғалар ұйымдасқан қылмыстық топтан тұрақты ақша ... ... ... ... ... алып отыруы. Тотальды сатып алу –
коррупцияның ерекше қауіпті нысаны- келесідей негізгі түрлерді болжайды:
- лауазымды тұлғаның ... ... ... ... құрылымға енуі;
- пара алудың ойға айналуы;
- мемлекеттік билік, жергілікті өзін-өзі басқару органдарының ... ... ... қылмыстарды жасауы.
С.В. Максимовтың айтуынша коррупцияның көрініс беретін нысаны
ретінде, этикалық, конституциялық, әкімшілік-құқықтық, қылмыстық іс жүргізу
және басқа да ... ... ... ... ... Осындай
құқық бұзушылықтардың нысаны ретінде: мемлекеттік қызметтегі заңдылықтардың
жай-күйі жөніндегі қоғамдық пікірге кері әсер ... ... ... ... ... ... ... байланысты
кәсіпкерлік қызмет саласынан қызмет және ... алу, ... ... ... пара алу, ... ... ... отырып бөтен
мүлікті ұрлау.1 Сонымен ... ... ... ... ... тұлғалар үшін бірқатар қылмыстық-құқықтық тыйым салуларды
бұзумен көрініс табады.
Сыбайлас жемқорлықтың мазмұны ... ... ... ... ... ... ... заңсыз алу (оны алу құқығы) мемлекеттік құзіреттерді жүзеге
асыруға уәкілетті тұлғаның жеңілдігі немесе қызметі);
- осы ... ... ... (осы ... үшін) жеңілдікпен немесе мүдделі
субъектілердің қызметін көрсетуді ұсыну;
- заңмен ... ... да ... ... ... ... ... қызметін жүзеге асыру;
- заңмен немесе басқа да нормативті актілермен көзделген материалдық
игіліктер жайлы (заңсыз алынған ... ... ... ... туралы
декларацияны беруден бас тарту) мәліметтер бермеу;
- мүдделі тұлғалар тарапынан көрсетілген әрекеттер үшін делдалдық немесе
азғырушылық.
Әлемдік тәжірибенің мәліметінше, әр ... ... ... 1/10 ... ... ... ал «ақ жағалылар» (лауазымды
құқық бұзушылықтардың әр түрлі түрлері) қылмыстылығы ... ... ... ... келген шығын көше қылмыстылығынан келген
зияннан біршама асып кетеді.
БҰҰ-ның ... ... ... ... үлес ... ... белгіленген сыбайлас жемқорлық қылмыстарының
10-12 түрлерінің құрылымының бір пайызынан аспайды. Сыбайлас ... ... ... ... латенттіліктің өте жоғары
дәрежесімен сипатталған, яғни ресми қылмыстық статистикада тіркелмеген,
сондықтан ... ... ... ... іс-әрекеттер
консенсуалды құқық бұзушылықты ( яғни келісіп жасау), бұл жерде екі
тарап та ... ... ... ... ... ... ... санамайды. Сол себепті коррупция фактісін анықтау
өте ... ... ... деп ... ... ... ... құрылымды бөлімшелерінің қызметкерлері көпшілікті
құрады. Осыған байланысты мынаны анықтауға болады мемлекеттік аппараттың
бір бөлігі неғұрлым ... ... ... ... ... алдымен құрылымдардың көпшілік штатты санымен байланысты.
Сыбайлас жемқорлыққа молданушылықтың тәсілдері әртүрлі: пара алу
түріндегі деп, ... ... және ... ... кәсіпкерлік
қызметіне әр түрлі салаларына қатысу, сыйақы үшін заңдарға лобби түріндегі
заң шығарушылығына жоғары деңгейдегі лауазымды тұлғалардың қатысуы.
Дамушы ... ... ... ... неғұрлым сыбайлас
жемқорлыққа бейім тұрады. ... бұл ... және сот ... ... ... және ... жеткіліксіздігі
жағдайында қоғамдық тұтынуға өту үрдісі барысындағы азаматтық қоғамның
өзгеруінің нәтижесінде ... ... ... ... ... ... сыбайлас жемқорлық неғұрлым жоғары деңгейдегі сыбайлас жемқорлық
үшін қолайлы ортаға айналады. Оның дамуына әсер ететін ... ... ... ... ашық ... ... ... белгілі
бір әлеуметтік мәртебеге және ... ... Тар ... ... – бұл ... ... оны ашуға және жазалауға әсер ететін
тәуекелдік төменгі дәрежесі, аталған ... ... ... азая ... Сонымен қатар парақорлық және сыбайлас жемқорлықтың
кеңінен тарауы халықтың саны және табиғи ресурстардың қоры сияқты жекелеген
елдердің ... де ... ... ... ... ... әсер ... факторлардың
бірі ретінде, оған ұйымдасқан қылмыстық топтардың ... ... ... ... ішінде мемлекеттік шенеуніктерді сатып алу ... ... ... немесе импорттық сипаттағы халықаралық операцияларды
жүргізумен байланысты. ... ... айта кету ... ... ... кедергілері және ұйымдасқан қылмыстық толық және коррупциялық қатысу
дәрежесінің арасында тығыз байланыс, бұл ... ... ... жемқорлық, билікті теріс пайдалану, ... ... ... ... және ... қылмыстылықпен
байланысты. Тиісінше, мәдени, саяси, экономикалық және құқықтық ... ... әділ ... ... ... жемқорлықтың алдын
алу және күресу мақсатында саяси демократияландыру, әлеуметтік-экономикалық
дамудың кең үрдістеріне, ... ... және ... ... тыс ... ... ... жемқорлықпен күресу шаралары
тиімді болу үшін, жоғары деңгейдегі билік органдары, азаматтық қоғамның
барлық секторларына соның ... ... және ... топ ... басқару органдары және жеке секторлар жақсы үлгі көрсету үшін
өзінің дайындығын көрсету тиісті.
Transparensy Internotional ұлттық филиалымен 1995 жылы ... әр ... ... ... ... және мемлекеттік
емес қызмет жүйесіндегі сыбайлас жемқорлық нысандары өзара ұқсас- достардың
ұйымдарына бағынысты немесе жанама бақыланатын жұмысқа орналасу:
- ... ... ... ... ... үшін ... беру («қара» комиссиалды және жалған
консультациялық қызметке төлем жасау);
- қызметтік алаяқтық;
- шенеуніктің қызметтік міндеттерінің шеңберіне ... ... үшін ... (мысалы, генеральдық атақ алу үшін немесе жазғы уақытта демалыс
алу);
- мемлекеттік тапсырысты сол немесе басқа да ... ... ... алу ... ... ... үшін
автомобильдер және компьютерлер алу және т.б.);
- бизнесмендердің тарапынан ... ... тыс ... ... да ... ... ... көрсету (мысалы шенеуніктердің
балаларына шетелдік университеттерде оқу үшін ... ... ... ... ... ... ... әлде тікелей консультациялау
нысанында белгілі бір мемлекеттік шартарды шенеуніктердің қолдауы және
қолпаштауы;
- өз ... ... ... ... үшін өзін ... ... мемлекеттік тапсырыстарды орналастыру үшін айырбас ретінде бизнес
өкілдері ... ... ... жарна үшін (қазіргі немесе
келешектен) саяси ... ... ... ... (бұл
«қайырымдылық қорға» жарналар нысанында ... ... ... көмек);
- заңмен белгіленген шеңберде салықтың мөлшерін өз бетімен белгілеу
құқығын экспортерлер немесе ... ... және ... ... ... ... бопсалау;
- «мемлекеттік жол рэкеті», яғни жол ережесін бұзды деген сылтаумен немесе
шынайы ... ... айып ... деп ... ... жол ... ... беретін органдары қызметкерлерінің жүргізушілерінің
пара аламын деп қорқытуы (бұл жерде пара мөлшері заңмен белгіленген айып
сомасынан неғұрлым аз);
- Құжаттарды ... беру жәна ... ... үшін ... ... алу
үшін бопсалау (мысалы, жүргізушілер құқығын, төлқұжат беру, нарықтағы
сауда орнын бөлу);
- өзіне бағыныштылардан жоғарыда тұрған ... беру үшін апта ... ай ... ... мөлшерде «жылу » жинау;
- Сыбайлас жемқорлық мазмұны нақты іс-әрекеттердің жиынтығымен анықталады
және былайша көрініс табады;
мемлекеттік ... ... ... ... ... заңсыз (оған деген құқық), ... ... ... ... ... осы ... осындай мүлікті (оған деген құқық) жеңілдікті немесе
қызметті мүдделі ... ... ... немесе басқа да нормативті актілермен тыйым ... ... ... ... ... ... ... басқа да нормативті актілермен көзделген қолдағы бар
материалдық игіліктерді (заңсыз ... ... ... ... ... ... ... енгізуден жалтару жолымен осы тұлғаның
бермеуі;
- мүдделі тұлғалар тарапынан көрсетілген іс-әрекеттерге ... ... ... жемқорлықтың зардабы мынадан көрінеді, ол экономикалық
өсімді мына жолдармен төмендетеді:
- инвестициялық жүзеге асыру үшін ... ... ... ... ... ... салық түсімдерін азайтады;
- дарынды адамдардың өнімді еңбек етуінің орнына заңсыз ... ... ... ... ... ... барлығы мемлекеттік шығыс құрылымын бұрмалайды
және режимнің тұрақсыздығына алып ... ... ... сыбайлас
жемқорлық құқық бұзушылықтары, наркобизнес, қару-жарақ, өнер туындыларын
контрабандалық жолмен ... ... ... ... басқа
қылмыстық құрылымдардың криминалды бизнесімен ... ... ... ... ... ... ... әр түрлі түрлері және тәсілдері бар. Сыбайлас жемқорлық ... ... ... тұлғалардың ішінде, қолдап отырған
қызметте отырғандар жоқ ... ... ... ... жатқан
қылмыс мұқият дайындалатындығымен, жоспарланатындығымен, ... және ... ... ... Мұндай
қылмыстық топтар үшін мыналар тән: қылмыс басталған кезден ... ... ... ... апарылғанға және шақырылғанға дейінгі
қатысушылардың мінез-құлқының нақты ... ... ... ... ... ... ... позициясы тұтынушылық бағытымен көрініс тапқан,
материалдық және мүмкіндіктер сомасы бірден бір критерий және ... ... ... ... Бұл тұлғаларға эгоизм, көре
алмаушылық, бей-жайлық, өзін-өзі шыға алмаушылық ... ... ... тән, ... ... әлсіз еріктілік, жағдайға
қарама-қарсы тұра алмаушылық т.б-лар тән. ... ... ... ... ... ... ... оларды толықтай өзгерту
мүмкін емес. Кез келген қоғамда билік белгілі бір ... ... ие ... Қоғамның адамдарға
ұсынатын басымдықтары қалыпты жұмыс істеу үшін қажетті ... ... ... ... жемқорлық құқық бұзушылықтарын анықтау - ... ... ... ол ... ... және ... Қазіргі кезде сыбайлас жемқорлық мемлекеттік билік,
мемлекеттік меншік, бөлу ... ... ... ... және топтық мүдделеріне негізделген. Халық шаруашылығының
әр түрлі салаларында ... ... ... ... пайдалы
тұлғаларды – мемлекеттік органдар және қоғамдық ұйымдардың жекелеген
сыбайлас ... ... ... ... олар ... ... қамтамасыз етуде:
- құқық қорғау органдарының коррупциямен күресуін ұйымдастыруға кедергі
келтіретін жағдайлар жасауда, әр ... ... ... ... ... ... ... бейтараптандырады;
- қылмыстық топтың мүшелерін қылмыстық жауаптылықтан босатуға әлде жазасын
жеңілдету үшін ... ... ІІМ, ҰҚК ... ... және тәсілдерін немесе ұйымдасқан қылмыстылықпен күресудегі
прокуратура қызметін оқытады; қылмыскерлерді жасыру сипатындағы әр түрлі
құжаттармен қамтамасыз етеді. Сыбайлас жемқорлықпен байланысты ... ... ... ... және ... ... ... қылмыстық белсенділіктің қосымшаларының
жаңа нысандарын іздейді, ... ... ... ... ... ... ... органдары қызметінің стратегиясы
және тактикасының өзгеруін зерттейді, ... ... ... және
қауіпсіздігімен байланысты сұрақтарды ойластырады. Коррупция негізінен
көлеңкелі экономикаға енумен тікелей байланысты, онда ... ету ... ... ... ... көрсеткеніндей, сыбайлас жемқорлық
елдің саясатына және экономикасына едәуір ықпал етеді.
Г.Тіленшиеваның айтуынша, сыбайлас жемқорлық сипатындағы ... алу ... ... ... арыздар мүлдем кездеспейді десе де
болады дейді. Мұның ...... ... ... криминалданғандығы.
Латенттілік дәстүрлі жалпы сандағы тіркелмеген қылмыстардың үлесімен әлде
талданып жатқан тіркелмеген ... ... ... бір ... қанша асып кететіндігін көрсететін ... ... ... деді.1
Сонымен, криминологтармен сыбайлас ... ... ... ... ... бірі ретінде лауазымды тұлғалардың
мемлекеттік және қоғамдық мүдделерін құқыққа ... және ... ... негізделген қатынастар жүйесі танылады. Сыбайлас жемқорлық
қылмыстылығының негізгі салдарлары:
- сыбайлас жемқорлық қылмыстылығы мемлекеттің алдында тұрған ... ... ... ... егер бұл ... сатып алу
үшін кең мүмкіндіктер беретін ... ... ... ... жоғары билік эшелондарындағы сыбайлас ... ... ... бола ... оған ... ... ... және
нәтижесінде оның заңдылығына күмән келтіреді.
- Сыбайлас жемқорлық қылмыстылығы ... ... ... ... жасауға
мәжбүрлей отыра және сатып алу мақсаттары үшін кірістердің бір бөлігін
қорландыра отыра ... ... ... өмір ... ... алып ... Сыбайлас жемқорлық қылмыстылығы демократияға қауіпті төндіреді, өйткені
халық сайлауларға қатысу үшін құлықтылық ынталандыруын көрмейді;
- Сыбайлас жемқорлық қылмыстылығы перспективалы ... ... ... ... ... әлеуметтік қамтамасыз ету саласындағы)
қаржылық негізін азайтатын күш құрылымдарының пайдасына қарай ... ... ... алып ... ... жемқорлық қылмыстылығы инвестициялық климаттыбірден
төмендетеді, нәтижесінде жеке бизнес ... ... ... табуға ұмтылады, ол ұзақ мерзімді инвестиция үшін жағдай болмайды;
- ... ... ... әділ ... ... жояды, өйткені
кімнің ақшасы көп және өзіне-өзі тыйым салатын жағдайлар туындатады.
Беделді мемлекеттік жоғары оқу ... пара алу ... ... едәуір интеллектуалдық потенциалы жоғары жастардың, дарынды
адамдардың жоғары ... ... ... ... ... ... оқуы
үшін осыған жақын мемлекеттік емес жоғары оқу орындарында оқи алмайды).
Айтылғандарды тұжырымдай отыра, елдегі сыбайлас жемқорлық қоғамға,
ұлттық қауіпсіздікке және ... ... елге ... ... тудырып отыр.
Осы мәселеге баса назар аудару ... ... ... перспективасы,
халықтың гүлденетіндігі жөніндегі уәделеріне ешкім де сенбейді.
Сыбайлас жемқорлық ... ... ... ... ... ... ... ыдырататындай ықпал етуде. Ол мемлекеттік бюджеттің
тиімсіз бөлінуіне, әсіресе мемлекеттік тапсырыстар және несиелерді бөлуде
мемлекеттік бағдарламаларды ... ... ... ... Сонымен қатар
кірістерді әділетсіз бөлуге, коррупционерлерді орта топ есебінен ... ... ... ... қызмет және көлеңкелі экономиканың
қалыптасуы және дамуы үшін қалыпты жағдайларды қамтамасыз етуге әсер ететін
құрал болып танылуда.
2.2.Коррупционердің ... ... ... ... ... сондай-ақ өзіне тән ерекшеліті ... ... ... тұлғаның психологиялық белгілерін нақты қарастырсақ.
Жалпы алғанда қылмыскерлердің және ... ... ... ... әсер ... ... нысандарын
анықтайтын жеке сапалардың тұрақты жиынтығын және ... ... ... өзі жөніндегі түсініктерінің жүйесін, тұлға аралық
қатынастар және әлеуметтік ... ... ету ... ... Бұл ... ... ... да қылмыскерлердің тұлғасынан ерекшеленетінін
айта кеткен жөн. Бұлардың көпшілігі ... ... ... ... ... ... ... мінез-құлқымен және іскерлік беделімен
немесе жоғары еңбекке ... ... ... білім алған (тек
қана біреу емес). Жас шамасы жағынан бұл адамдар психикасы және ... ... ... ... қатар коррупционерлердің едәуір бөлігі
– жоғары материалдық табысы бар адамдар. Олардың көпшілігін өзінің ... ... ... деп ... ... ... сөзбен
айтқанда, коррупционердің тұлғасын зерттеу қылмыскердің ... ... ... ... ... әлеуметтік және құқықтық психология
саласынан табуға болады.
Келтірілген статистикалық ... ... ... ... ... ... ... билік органдары малыққа,
өйткені көпшілік мәртебесі бар ... ... ... ... көрінеді. Сонымен қатар депутаттардың, ... ... ... ... ... ... ... лауазымды тұлғаларды тиімді анықтауда және қылмыстық
жауаптылыққа тартуда кедергі келтіреді.
Сонымен қатар сыбайлас ... ... ... тек ... ... және ... ... ғана ие болмайды, сонымен қатар
белгілі бір ... ... де ие ... ... ... ... сол немесе басқа да әрекеттерді (әрекетсіздіктерді) орындай
отыра өздері бастама білдіруі мүмкін.
Коррупционерлерді ... ... ... қылмыстық жауаптылыққа
олардың өзі де және оларды ... ... да ... Олар да басқа
мүдделі тұлғалар да әр түрлі ... ... ... ... ... қызметін құпия түрде жүзеге асырады. Екі жақты куәгерсіз жұмыс
істеуге ... ... ... ... және жою үшін шаралар
қабылдайды, қылмыстық істі қозғау үшін дәлелдемелерді бұрмалайды, қылмыстың
қатысушыларын және ... ... ... немесе қорқытады. Сонымен қатар
сыбайлас жемқорлыққа ... ... ... ... мемлекеттік
мекемелердегі жеке байланыстарын ... ... ... органдарына қарама-қарсылық көрсетеді.
Тиісінше, жоғары мемлекеттік лауазымды иеленген коррупционердің тұлғасы көп
жағдайда зерттелусіз қалуда.
Коррупционерлердің ... ... ... үшін ... ... ... ... Ниет – бұл іс-әрекетке деген ішкі ... не ... ... ... ... ... ... субъективтік
жағы көрініс табады. Ниет адамды неғұрлым жарқын сипаттайды. Ниет ... ... ... ол тек қана ... ... ... түскен
жағдайында, тұлғаның қоғамдық қатынастарға түсетіндігін көрсетеді.
Қылмыстың ... ... ... әрқашанда қылмыскердің
тұлғасымен тығыз байланыста жүзеге асырылуытиісті, оларды түсіну ... оның ... ... ... ... ... ... Сонымен
бірге корупционерлер қылмысты тек қана пайдакүнемдік ниетпен ... ... де қате ... ... ішінде көпшілігі мұндай істерді беделді
ниеттер үшін, яғни ... ... ... ең ... – лауазымдық жағдай
үшін жасайды. Бұл тұлғалар әрқашанда өздерін қоршағандардың арасында бедел
жинауы ... Жеке баю ... ... пайдакүнемдік, мұнда қосымша
ниет ретінде ғана түсіндіріледі.
Сонымен қатар, жалған ... деп ... ... де ... аударылуы тиіс, олардың негізінде заңмен қорғалатын ... және ... ... ... ... жекелеген әлеуметтік
топтардың нормаларына, мүдделеріне және құндылықтарға басымдық беріледі.
Осы сипаттағы типтік ниеттерге, ... үшін ... ... ... санатындағыларға жатады. Мысалы, коррупционерлердің көпшілігі
заң нормасын ... ... ... ... шешу ... ... жасайды. Бұл жерде әр нақты ... ... ... дауы ... тобы ) және ... ... ... қылмыстық-құқықтық тыйым салуды бұзады, сол ... ... ... ... мағнасына көрінеді, психологиялық жағынан ол
оны жасай ... ... Сол ... ... ... болып топтың,
қоғамның жалған түсінігі, өзіне деген белгілі бір пайда ... ... үшін ... ... ... ... ... топтық немесе
ведомстволық түсініктер жоқ. Басқа сөзбен ... ... ... мүдделерді құқықтық және құлықтылық бағалауда қателеспейді,
бірақ та ол ... ... ... ... ... қалыптасқан
жүйемен тоқталатындығына байланысты ... ... ... ... бір дәрежеде мемлекеттік қызметшілердің бір бөлігі қызметтестерінің
айналасындағы ... түсе ... ... ... өзара
қатынастардың ортасына енеді, бірақ та ол ... ... ... ... ... ... бола ... еді. Сонымен, ниеттену – іс-
әрекеттердің себептерін ұтымды түсіндіру. Аталған іс-әрекеттерді таңдауға
түрткі болатын осы қылмыскердің және оның ... ... ... ... ниеттерді сезінудің бір нысаны ретінде танылады. Оның
көмегімен коррупционер кейде ... ... ... ... қорғаныс мақсатында жасырады.
Қылмыстық мінез-құлық ниеттерін анықтау және ... ... ... байланысты қылмыстарды тергеу үшін,
жекелеген қылмыскерді дұрыс тәрбиелеу үшін, қылмыстарды ... ... ... сақтандырудың жалпы міндеттерін шешу үшін қажет.
Жоғарыда айтылғандардан, коррупционерлерді пайдакүнемдік, беделді,
ойыншы типтердегі қылмыскерлер деп типтерге ... ... бөлу ... ... ие. ... бірге маңызды мемлекеттік
лауазымды иеленетін адам мінез-құлқының негізінде терең ниеттерді анықтау
мәселесі кадрлық қызметтерге ... ... ... ... ... ... дейін көптеген тұлғалардың биліктік өкілеттілігін жүзеге ... ... өзін ... ... ... ... Сонымен бірге, соңғы
уақытта аталған ниет әрқашанда басымдық болып ... ... ... ... ... адамдардың едәуір бөлігі үшін билік емес,
ақша емес билікті жүзеге ... ... ... ... ... де дәлелденеді, атқарушы биліктің көптеген ... (тек ... ... ғана емес, шет мемлекетте де) – жағдайы жақсы адамдар.
Қазіргі таңда жалпы мойындалған тезис ретінде ... ... болу ... ... ... ... ... материалдық ынталандыруды арттыру, сыбайлас жемқорлықтың
алдын ... ... ... ... егер ... ... ... кәсіби психологиялық «тежегіші» болмаса, жеке сана-сезім
деңгейінде барлық мүмкіндікті ... ... тұра ... ... - сыбайлас жемқорлық қылмыстарының ең басты ... ... ... ... ... құқыққа қайшылығы жақсы
сана-сезіммен анықталады. Қылмыстық мінез-құлықтың ... ұсақ ... ірі ... ... ... ... ... былай айтқанда екі-жақты жалақы: өзінің қызметтік
міндеттерін атқарғаны үшін ... және әр ... ... ... ... ... ... тегін оқу немесе емделу,
емтихандық сессиясын жетістікпен тапсыру, тегін тұрғын үй, мүлкін және жеке
қаусіздігін ... және ... ... ... және оның ... қолында,
төменгі жалақы үшін мемлекетке адал қызмет атқарғысы келмейді және ... ... ... үшін ... ... ... талап етеді.6
2. Сыбайлас жемқорлық қылмыстылығының себепті – кешенді факторы.
Сыбайлас ... үшін ... ... ... ... мемлекеттік құзіреттерді атқаруға уәкілетті және ... ... ... ... ... ... да мемлекеттік органдардың, ұйымдардың қызметіне заңсыз араласу;
2. материалды игіліктерді қанағаттандыруға байланысты мәселелерді шешуде
өзінің қызметтік өкілеттіктерін ... ... және ... ... қызметке тұру және мансабын
көтеру кезінде заңмен көзделмеген басымдықтарды ұсыну (протекционизм,
отбасылық);
4. шешімдерге дайындалу және ... ... ... және жеке
тұлғаларға заңсыз артықшылықтар беру;
5. кәсіпкерлік және қызметтік кірісті ... ... емес ... жүзеге асыру барысында заңдармен көзделмеген қызметтер
көрсету;
6. жеке немесе топтық мүдде ... ... ... ... ... таратылуға жатпайтын ақпаратты жеке немесе топтық
мүддесі тұрғысынан пайдалану;
7. заңдармен көзделген жағдайларда жеке және заңды ... ... ... бас ... оны ... ... ... әлде толық емес
ақпаратты беру;
8. заңмен көзделінбеген тұлғалардан, яғни жеке немесе заңды тұлғалардан
ақпарат беруді ... ... ... ... ... ... бірлестіктердің сайлау қорларына
мемлекеттік қаржылық және материалдық ресурстарды беру;
10. жеке және заңды тұлғалардың өтініштерін заңдарда белгіленген тәртібін
бұзу;
11. жалпы қабылданған әдептілік және ... ... ... ... ... тұрған ресми тұлғаларға сыйлықтар сыйлау
және қызметіне кірмейтін қызметтер көрсету;
12. жеке және заңды ... ... ... және ... мүдделерін
жүзеге асыруға ашық кедергі жасау;
13. жеке немесе ... ... ... ... ... ... ... шектеу;
қызметі немесе жұмысы бойынша өзіне тәуелді тұлғалармен ақша немесе
басқа да ... ... ... ... ... ... сыбайлас жемқорлық қылмыстылығын өркен
жаюға әсер еткен негізгі факторлар көрсетілген:
Экономикалық факторлар.
Аталған проблеманың тамыры ... ... ... ... ... тараған. Бірақ та кедейшілік бірден бір себеп болып
танылмайды. Егер де ... ... ... ... бір ... не ... ... жемқорлық жоғары деңгейде өмір сүретін дамыған
елдерде кездеседі. Сол себепті сыбайлас жемқорлықты көптеген жағдайларда
кедейшіліктің салдары емес, себебі ретінде түсіну қажет.
Мемлекетке ірі зиян ... ... ... ... ... ... аздаған топты құрайды, олардың қызметі туралы
қарапайым азаматтар әрқашанда біле бермейді. Төменгі буындағы ... ... ... онымен адамдар күнделікті өмірде кездесе
береді, аталынған проблема белгілі бір деңгейде ... ... ... ... өзінің бағытына байланысты емес
сыбайлас жемқорлықтың өсу деңгейін анықтайды. ... ... ... түсу ... ... ... ... байланысты. Мемлекеттің
экономикалық қабілетсіздігі өмірдің қалыпты деңгейін ... ... ... төлей алмау мүмкіндігінен көрініс табады. Соған
қарамастан, шенеуніктің еңбегіне ақы ... ... ... экономикалық эквивалентті бағасын анықтау мүмкін емес.
Елдің бюджетін жұмысай алатын ... ... өмір бойы ... ... үкім ... алатынға кім қанша төлей алады?
Саяси факторлар.
Адамзат тарихында билікке ... және оны ... ... ... ... бір ... байланыс бар. Олимптің шыңына
шығып жатқан жеке ... ... ... ... Өте ... өмір ... ... құдай болуы мүмкін. Осы
формуланың әмбебаптығы, өкінішке орай диктатураға да және демократияға ... ... ... ... ... қоғамның барлық деңгейіндегі саяси құрылымының жоғары инерттілігімен
және ... олар ... және ... өз ... ... қарауынан және оларды тек
саяси еріктіліктің күшімен еңсеру мүмкін емес;
- халықтың көзінше коррупционерлер ... өзін ... ... ... ... саяси тізімдерге енгізу пайдасыз ретінде
көрінетін, тиімді саяси механизмнің болмауы;
- сыбайлас жемқорлықпен байланысты этикалық ... және ... ... атқарушы билік өкілдерінің лауазымды тұлғаларын
лауазымынан тікелей ... ... заң ... ... ... арманы» орындалса;
- сыбайлас жемқорлықпен күресудегі саяси дақпырттар саяси ... ... ... ... ... ... ... енуі.
Құқықтық факторлар.
Отандық құқықтық жүйенің қазіргі дамуы жағдайы және қарқыны
мынадай, оның ... шегі ... әлі де ол ... ... байқалады.
Құқық қолданушы, норманы қолдану шараларын таңдауға байланысты билігі жүріп
тұрады. Заңдар тез өзгеретіндігі соншалықты, қарапайым азамат ғана ... ... өзі осы ... ... ... алмайды. Қазіргі таңда
сот белгілі бір негіздерсіз ірі ... пара ... үшін жеті ... ... ... бас бостандығынан айыру түрінде жаза тағайындай ... Бұл ... ... ... ... танылмайды. Сыбайлас жемқорлықпен күресудің
өзі кейде коррупциогенді болуы мүмкін.
Құлықтылық факторлары.
Қоғамда сыбайлас жемқорлықпен күресу өте ... заң ... ... деп ... ... сайлаушыға қарағанда «оңды» түрде оны
әлеуметтік ... деп ... ... едәуір бөлігінің жазалау
әрекеттерінің көтеріңкі болуы (ең бастысы неғұрлым ... ... ... ... ... ... сыбайлас жемқорлық ретінде,
мына әрекеттер үшін:
- әскерде қызмет ... ... ... ... өзіне немесе өзінің жақынына қатысты жақсы қаралу
және назар аударылу үшін артықшылықтар алу;
- емтихан тапсырмастан немесе жүргізудің қанағаттандырарсыз баға ... ... ... үшін ... ... ... ... және білігінің кемшіліктері болуы барысында дұрыс
аттестациялық бағаны қою. Мұғалімнің оқушыға ... ... ... ... ... ... оқу ... түсу;
- кез келген құқықбұзушылығы үшін жауаптылықтан босату;
- заң бойынша есептелетін, кез келген игіліктерді кезектен тыс ... ... ... ... ... көрсету.
Бұл тізім, өкінішке орай жалғаса беруі мүмкін. Сатып алуға ... ... болу ... құқықтық тыйымдар жұмыс істемейді. Сатып
алушымен сатушының арасындағы сөз байласу сыбайлас жемқорлықтың саңылауының
жоғары деңгейін көрсетеді.
Сыбайлас жемқорлық қылмыстылығымен ... ... ... ... ... күресуді ұйымдастырудың неғұрлым күрделі
мәселелерінің бірі ... ... және ... ... ... ара ... болуы керектігі жөнінде айтылады. Жазаның алдында
сыбайлас жемқорлықты ескерту ... ... ету ... ... ... ... Шынайы жағдайда қазіргі мемлекеттердің
көпшілігі сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылығын бұлтарту үшін ... ... ... ... ... ескерту, оны жазалағаннан жеңілдеген ой әрине, тек
қана шексіз ресурстарды иеленген ... ғана ... ... ... алу, оның ... ... факторларды жою немесе
жеңілдету, әдеттегі қылмыстық жазалау шараларына қарағанда неғұрлым қымбат.
Мысал ретінде, қазір Ресей қылмыстылықпен күресу үшін ... ... 9 ... ... Бұл ... ... 3 млн. қылмыстарды
ашуға және тергеуге немесе 1 млн қылмыскерлерді ... ... ... Әр ... ... ... парақорлықтың
анықталмаған 22 мың фактісінің алдын алу үшін қанша қаржы ... ... жыл ... осы тұрғыдағы қылмыстардың 6 мың түрі ... та осы ... ... ең ...... шараларының
тиімділігін дұрыс бағалаудағы күмәнданушылық.
Сыбайлас жемқорлық ... ... ... да ... бірге)
едәуір дәрежеде оның ашылуына байланысты, ... ... ... құтылмайтындық болады. Статистика бойынша парақорлықтың
барлық анықталған фактілері ... (бұл ... ... ... ... ... ... сай келуі). Жаза әр төртінші-бесінші
жағдайларда ғана тағайындалады. Егер де осы және ... ... жаза пара алу және ... 100 мың ... тек ... ... ... қою тиімділігі» басқа да құқықбұзушылықтар
үшін, ... әрі ... ... ... Орташа статистикалық коррупционер
сыбайлас жемқорлық іс-әрекеттерін жасауға елеулі кедергі ... өш алу ... ... ... ... аян. Сыбайлас
жемқорлық үшін жауаптылықтан құтылмайтындық теориялық және ... ... ... утопия-нәтижесі ретінде көрінеді. Сонымен
қатар заңның өзі айыптау үкімін шығару жағдайларында жазаны қолданбау ... ... ... Сыбайлас жемқорлық үшін ... ... ету ... та ... ... айтсақ, біздіңше құтылмайтындық үзілістік көлемге ие емес – ... өмір ... әлде жоқ) жаза ... ... сынап қолдайды.
2.3 Сыбайлас жемқорлық қылмыстылығын ескерту.
Сыбайлас жемқорлықпен күресу тек қана ... ... ... ... ... ол шын ... жоғары дәрежелі лауазымды
тұлғалар, ірі кәсіпкерлердің, сыбайлас жемқорлықпен тығыз ... ... ... ... пара алғандарды анықтау
және жазалауға байланысты бірқатар белсенділігімен сипатталады.
Ұйымдасқан қылмыстылықпен және ... ... ... ... ... ету ... ... өйткені ұйымдасқан
қылмыстылық тұрақты немесе үздіксіз негізде қызметкерлерді көлемді сатып
алумен айналысады.
Барлық ... ... ... ... ... және онымен
тұрақты күрес жүргізіліп отырды. Бұл зұлымдықтың көлемі жөнінде Цицеронның
мынадай сөзі бар, парақорлық өзіне керектіні қанша
ұрлағандығы мәлім болса олар ... ... Олар ... ... ... онда ... еш қажеті жоқ деді.
Сыбайлас жемқорлықты түбегейлі жою барлық саяси ... ... бар. ... ... бұл ... ... режимдерде де гүлденуде.
Сыбайлас жемқорлық мәселесі барысында осы қызметтің ұсынысына және
тапсырысына ... де ... ... ... беру ... ... ... немесе шарттар үшін нақты қызмет көрсету үшін пара
берумен ... ... сол ... ... жемқорлық практикасы
ұсыныс беру аспектісі тұрғысынан пара ... ... оны ... ... ... ... ... қаржы және саяси билік органдары
өкілдерінің ... ... ... ... үшін ... ... ... туралы» 2 шілде 1998 жылғы Қазақстан
Республикасы Заңының 5 бабында сыбайлас жемқорлықпен ... ... ... ... ... ... алдында барлығының теңдігі;
2. мемлекеттік органдар қызметін нақты құқықтық реттеуді қамтамасыз ету,
осындай қызметті мемлекеттік және ... ... ... ... мемлекеттік аппаратың құрылымын, жеке немесе заңды тұлғалардың
құқықтарын және ... ... ... ... ... жұмысты және процедураны жетілдіру;
4. жеке немесе заңды тұлғалардың құқықтарын және ... ... ... беру, сонымен қатар мемлекеттің әлеуметтік-
экономикалық, ... ... ... ... құзіреттерді атқаруға уәкілетті лауазымды және басқа да
тұлғалардың құқықтарын және бостандықтарын ... жол ... жеке және ... тұлғалардың бұзылған құқығын және ... ... ... ... жемқорлық құқық ... ... жою және ... ... ... күресуге жәрдем көрсететін азаматтардың және
қауіпсіздігін ... ... ... құзіреттерді атқаруға уәкілетті және оларға теңестірілген
тұлғалардың мемлекеттік құқықтарын және заңды мүдделерін қорғау, осы
тұлғаларға ... ... ... ... және осы адамдарға және
олардың отбасына қалыпты өмір деңгейін қамтамасыз ететін жеңілдіктер
ұсыну;
9. ... ... ... ... және ... ... жеке және заңды тұлғалардың өкілеттіктерін асыра пайдалануға
жол бермеу;
10. сыбайлас жемқорлықпен байланысты қылмыстарды анықтау, ашу, бұлтартпау
және ... ... ... ... басқа да қызметті
жүзеге асыру, сондай-ақ құқыққа ... ... ... ... және басқа да мүліктерді заңдастыруға жол бермеу
мақсатында заңмен белгіленген тәртіпке арнайы қаржы ... ... ... осы ... 3 бабының 1,2 және 3 тармақтарында көзделген тұлғалар үшін
кәсіпкерлік қызметпен, соның ішінде шаруашылық субъектілерінің басқару
органдарында төленетін лауазымды иеленуге тыйым салу.
Қарастырылып ... ... 12 ... сыбайлас жемқорлықты
тудыратын жағдайлар үшін, оған жауаптылық ... ... ... ... ... ... үшін ... туғызатын құқық
бұзушылықтар ретінде, мемлекеттік құзіреттерді атқаруға уәкілетті тұлғалар
немесе оларға теңестірілген адамдарды келесідей іс-әрекеттері танылады:
- ... да ... ... ұйымдардың қызметіне заңсыз араласу;
- аталған тұлғаларды әлде ... ... ... ... мүдделерін қанағаттандырумен байланысты мәселелерді шешу
барысында өздерінің қызметтік өкілеттіктерін пайдалану;
- шешім қабылдауда және оған дайындалуда заңды және жеке ... ... ... ... немесе басқа да пайда табумен байланысты қызметті жүзеге
асыруда заңдарда ... кез ... ... ... ... талқылауға жатпайтын мемлекеттік құзіреттерді атқару барысында
алынған ақпараттарды жеке немесе топтық мүддесінде пайдалану;
- заңдармен ... ... тиіс ... жеке және заңды
тұлғаларға беруден бас тарту, оны бермеу, дұрыс емес немесе толық емес
ақпаратты беру;
- заңдармен ... ... жеке ... ... ... ақпарат
беруді талап ету;
- жекелеген кандидаттар немесе қоғамдық бірлестіктердің ... ... және ... ресурстарды беру;
- заңдармен белгіленген жеке және заңды тұлғалардың өтініштерін қарау және
олардың құзіретіне енетін мәселелерді шешуді бұзу;
- жалпы ... ... және ... ... ... салу ... және символикалық сыйлықтарды беруден басқа,
сонымен қатар хаттамалық және ... да ... ... ... кезінде
жоғары тұрған ресми тұлғаларға сыйлықтар және қызметтік емес қызметтер
көрсету;
- өзінің құқықтарын және ... ... ... ... жеке ... ... ашық кедергі жасау;
- жеке және заңды тұлғалардың ... ... ... ... ... ... ... өкілеттіктерін асыра пайдалану;
- мемлекеттік орган мәртебесі жоқ ұйымдардың мемлекеттік бақылау және
қадағалау құзіреттерін беруі;
- жоғары тұрған ... ... ... әлде ... ... ... оған ... лауазымды тұлғалармен ақша немесе басқа да мүліктік
сипаттағы құмар ойындарын ойнау.
Мемлекеттік құзіретті атқаруға уәкілетті тұлғалар және ... осы ... 1 ... ... құқықбұзушылықты,
яғни лауазымынан төмендетілуі, лауазымынан шеттелуі немесе мемлекеттік
құзіреттерді атқарудан ... әлде ... ... ... басқа да
тәртіптік жаза қолдану (12 бап 2 тармақ).
Бірінші құқықбұзушылық үшін тәртіптік жаза тағайындалғаннан кейін жыл
ішінде кез келген ... ... ... ... ... ... белгіленген тәртіпте мемлекеттік құзіреттерді атқарудан
босатылады (12 бап 3 тармақ).
Сыбайлас жемқорлық қылмыстылығымен күресу қызметшілерді сатып ... ... ... ... ... ... қатар сыбайлас
жемқорлық құқықбұзушылығы салдарларын жояды: заңсыз алынған мүлікті немесе
көрсетілген қызметтің құны өндіріліп алынады, ... ... ... ... жасалған актілер және әрекеттер
жойылады, бұзылған заңды ... және ... ... ... ... күресу аясында мемлекеттің қылмыстық
саясатының концептуалдық негіздері әзірленуі ... Ол ең ... ... дерек көздер базасына негізделіп Қазақстанның ерекшелігін және
дәстүрлі түрде ... ... ... ... Оның даму ... ... зерттеулер келесідей бағыттар бойынша
жүзеге асырылуы тиісті:
- республиканың қарастырылып жатқан аясындағы ... ... және ... ... және ... көрсеткіштерін
жинау, жалпылау, талдау және салыстырмалы сипаттау;
- көлеңкелі экономика ... ... және ... ... оның динамикасын болжау;
- бүкіл республика көлемінде қарастырылып жатқан қылмыстық іс-әрекеттің
зардаптарын жеткілікті ... ... ... экономикамен күресудегі заңшығарушылығы және құқық қолдану
практикасын саналы ... сот ... және ... қызметін жан-жақты зерттеу, әкімшілік
және қылмыстық қудалау шараларының тиімділігін бағалау;
- экономикалық қызмет саласындағы қылмыстарды ... және ... ... және ... механизмін жетілдіру;
- жедел-іздестіру бөлімшелері жұмысының практикасына техникалық құралдарды
және ақпараттық жүйелерді ... ... ... ... ... ... көлеңкелі экономикамен күресудегі мемлекеттің қылмыстық саясаттың
концепциясы әзірленуі қажет;
- көлеңкелі экономикамен ... ... ... белгілейтін
мазмұндағы бірқатар заң және нормативті-құқықтық актілердің жобаларын
дайындау;
- республиканың әр түрлі аймақтарында көлеңкелі ... ... ... ... ... ... тұғасын зерттеудегі
экономикалық қызмет аясындағы қылмыстардың әр түрлерін ... ... ... ... ... қол сұғушылықтан тиімді қорғану;
- жаңа ... ... оқу және ... ... ... ... жүргізуді жүзеге асыру.
Сыбайлас жемқорлық алдын алу үшін, біздің көзқарасымызша
экономикалық, құқықтық және ... ... ... кешенді шаралар
қабылдануы қажет, нақты айтқанда:
- мемлекеттік қызметшілердің материалдық әл-ауқатын арттыру;
- сыбайлас жемқорлыққа ... ... ... позициясын
қалыптастыру;
- құқық қорғау органдарының қызметкерлерінің кәсібилігін арттыру;
- мемлекеттік қызметкерлердің ... ... ... ... ... ... анықтау;
- қылмыстық жолмен табылған мүлікті қылмыстық кірісті тәркілеудің тиімді
тәртібін ... ... ... және ... ... бұлтартпау
мақсатында Қазақстан шекарасы периметрі бойынша бақылауды ... ... – бұл ... ... бір ... және онымен
басқарылады, сондықтан:
- Президентті, үкіметті немесе қызметтің өзін ... ... ... ... алмауы үшін;
- Қызметтік міндеттері шеңберінен шығатын өзінің әрекеттерін мемлекеттік
санкциялау туралы көзқарас қалыптаспас үшін ол ... ... ... ... қызметші өзінің лауазымын қоғамдық ... ... өзі оны ... ... сипаттағы саяси қызметпен айналысуға құқылы емес шенеунік –
мемлекеттік қызмет кез келген адамға ... ... ие ... іс-
әрекеті жөніндегі ақпараттар беруге және өзінің қызметі туралы үздіксіз
есеп беріп тұруға.
Сыбайлас жемқорлықпен күресудің негізгі ... ... ... органдар жүйесі қызметін нақты құқықтық реттеуді қамтамасыз
ету, оны мемлекеттік және қоғамдық бақылау;
2. азаматтар және ұйымдардың құқықтарын және ... ... ... ... ... ... және мәселелерді шешуді
жетілдіру;
3. мемлекеттік қызметшілердің өзін және олардың отбасыларының лайықты өмір
сүруін ... ... ... ... ... қызметшілердің құқықтарын және заңды мүдделерін мемлекеттің
қорғауы;
5. қаржылық ... ... ... жүзеге асыру;
сыбайлас жемқорлық туралы заңдарды бұзғандығы үшін азаматтардың лауазымдық
жағдайына және басқа да мән-жайларына ... ... ... сәйкес мемлекеттік қызметшілердің, жеке және заңды тұлғалардың
жауаптылығын ... және ... ... ... азаматтар және ұйымдардың бұзылған құқықтарын және заңды мүдделерін
қалпына келтіру, сыбайлас жемқорлық ... кері ... ... ... ... ... мемлекеттік қызмет және
мемлекеттік басқару мүдделеріне қарсы өзге де қылмыстар.
3. 1. ... ... ... ... қызмет және
мемлекеттік басқару мүдделерін қарсы өзге де қылмыстардың ұғымы.
Сыбайлас жемқорлық тек қана ... ғана ... ... ... ... ... ... дәрежесімен
сипатталатын және қоғам үшін кері салдарларға алып келетін ... ... ... ... ... Қазақстан
Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаев осымен күрес жүргізетін органдар
қызметкерлеріне қатысты ... және ... ... етіп
жатқанын бірнеше рет сынға алды. Аталған ... ... ... ... ... ... ... міндеттер
туындайды. Бірақ та қойылған міндеттерді шешуге кедергі келтіретін
бірқатар факторлар ... ... ... ... ... бірі ... ... Республикасының Қылмыстық Кодексінде «сыбайлас
жемқорлық», «сыбайлас жемқорлық қылмыстары» ұғымы мүлде жоқ, бұл ... ... ... белгілі бір қиындықтар туындады. Қоғам үшін
аталған жағымсыз құбылыс мынаны көрсетеді, ... ... де, ... ... ... көріністерімен күресудегі
күнделікті, тынымсыз, практикалық жұмыста аса қажеттілік бар ... ... ... заңда «сыбайлас жемқорлық» терминінен
бас тарту ... ... ... (М.Ч. ... ... және ... ... түрде, сыбайлас жемқорлық
әлеуметтік құбылыс ретінде оған қылмыстық жауаптылықты белгілейтін дербес
қылмыстық-құқықтық норма түрінде криминализденбейді.
Біздің пікірімізше, ... ... ... ... ... емес сыбайлас жемқорлықтың көріністері туралы айтылуы тиіс.
Жұмыс істеп тұрған заңға сәйкес құқықтық жауаптылық белгілі бір
іс-әрекеттер ... ... ... үшін ғана ... ... ... ... 2 шілде 1998 жылғы ... ... 2 ... ... ... жемқорлық – бұл заңмен көзделінбеген:
- мемлекеттік құзіреттерді атқаратын, сонымен қатар оларға теңестірілген
тұлғалардың өзінің лауазымдық өкілеттіктерін ... ... өзі ... ... ... ... игіліктерді алуы;
- көрсетілген игіліктерді және басымдықтарды жеке немесе заңды тұлғаларды
құқыққа қайшы іс-әрекет ... ... ... жемқорлық анықтамасында негізінен екі сәт ескерілуі қажет:
- тұлға мемлекеттік ... ... тиіс ... оларға теңестіргені
жөн;
- аталған тұлға өзінің лауазымдық мәртебесін пайдалануы қажет, жеке
тұлғаның әлде ... ... ... қатынастағы басымдық
сипатқа ие болу үшін ... ... ... ... ... сыбайлас жемқорлық деп лауазымды
тұлғаның жеке пайда алу үшін ... ... ... ... Бұл
ұғымда бір тұлғаның басқалардың алдындағы мүдделер басымдығы ескеріледі.
Мұндай ешкіммен негізделмеген басымдықтың көрініс табуы лауазымды ... ... ... ... ... Сыбайлас жемқорлықтың
мұндай анықтамасы осы қауіпті ... ... ... реттеудің
шекарасын нақтырақ анықтауға мүмкіндік береді.
«Сыбайлас жемқорлықпен күресу туралы» 2 шілде 1998 жылғы Қазақстан
Республикасы Заңында бекітілген «сыбайлас жемқорлық» ұғымын және ... ... ... ... ... ... ... жемқорлық» және «сыбайлас жемқорлық қылмыстары» категориясының
ұқсастығын көрсетеді. «Сыбайлас жемқорлықпен ... ... 2 ... ... ... ... ... «сыбайлас жемқорлық» ұғымы
Қазақстан Республикасы Қылмыстық Кодексінде көзделген ... ... ... неғұрлым жалпылай түрде берілген.
Қазақстан Республикасы Қылмыстық Кодексіне қарағанда «Сыбайлас
жемқорлықпен күресу туралы»2 ... 1998 ... ... ... Заңы
қылмыстық заң және басқа кодифицированды заңдармен құқықтық жауаптылық
туындайтын сыбайлас жемқорлық құқықбұзушылығының түрлерін ... ... ... ... неғұрлым кең көрінісі сипатталады.
Мәлім болғанындай «Сыбайлас жемқорлықпен күресу туралы» Қазақстан
Республикасының Заңы 2 шілде 1998 жылы қабылданды. Осымен бірге ... ... ... ... ... ... ... қолдану
қызметінде сыбайлас жемқорлық қылмыстары тізімінің болмауы бірқатар
қиындықтар тудырды. Осыған байланысты 4 ... 1999 ... №13 ... Бас ... және 9 ... 1999 ... ... әділет министрінің бірлескен бұйрығы шықты, онда сыбайлас
жемқорлық ретінде статистикалық есептілікке енгізілетін қылмыстардың ... ... ... ... ... проблеманы толықтай шешпеді.
Сыбайлас жемқорлыққа қатысты қылмыстарды саралау барысында сот және ... ... ... ... 13 ... 2001 жылы ... Республикасы Жоғарғы
Сотының соттық практика материалдарын жалпылау негізінде ... ... ... ... істе соттық қорғау практикасы
туралы №18 нормативті қаулысы қабылданды. ... ... ... ... қылмыстары ісі санатындағы сипаттайтын жалпы сараланған
белгілер анықталған. Талданып жатқан нормативті қаулының 2 ... ... ... ... деп өзі ... ... да
тұлғалар үшін мүліктік игіліктер және артықшылықтарды заңсыз алу мақсатында
басқа тұлғаларды мүддесі үшін ... ... ... ... арқылы
лауазымды тұлғалардың қасақана қылмыстық-жазалау іс-әрекеттерін айтамыз.
Сыбайлас жемқорлықпен ... ... ... және ... құқыққа қайшы жолдармен жеке және заңды
тұлғалардың сатып алу жолымен бағытталған қасақана қылмыстық ... ... ... ... ... қылмыстар ісі туралы қылмыстық
істерді соттардың практикада қарауы туралы» №18 13 ... 2001 ... ... ... ... ... ұғымымен байланысты
проблемаларды Қазақстан Республикасы Жоғарғы Соты шеше алмады.
Қазақстан Республикасы Қылмыстық ... 1 ... ... ... ... ... оны осы ... енгізгеннен кейін
ғана қолдануға болады». Осы мәселеге «Сыбайлас ... ... ... қылмыстық істі соттардың қарау практикасы туралы» 13
желтоқсан 2001 ... №18 ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасы Бас прокурорының наразылығы
туралы 15 тамыз 2002 жылғы №16 нормативтік қаулысында ... ... ... ... ... ... ... байланысты Қазақстан Республикасының бірқатар заң
актілеріне өзгерістер және ... ... ... 25 ... ... ... Рееспубликасының заңында сыбайлас жемқорлық жауаптылығы
мәселелеріне байланысты бірқатар өзгерістер енгізілді. Оның ... ... ... ... кодексінің 41 бабы ескертумен
толықтырылды, онда сыбайлас жемқорлық қылмыстарының тізімі берілген.
Бұл қылмыстар Қазақстан Республикасы ҚК-нің 176 бабы 2 ... ... 193 бабы 3 ... 209-баптың 3 бөлігі «а» тармағы, 307-баппен,
308-баптың 4 бөлігі «в» ... 310-315 ... ... ... Қылмыстық Кодексінің 13 тарауы жаңа мәтінде
«Мемлекеттік қызмет және ... ... ... ... ... және өзге де ... ... аталған өзгерістер, біздің көзқарасымызша өзіне өзі
қайшы келуде. Заңшығарушы, ... ... ... ... ... ескертуінде сыбайлас жемқорлық қылмыстарының тізімін көрсетеді.
Бірақ та аталған қылмыстардың барлығы Қазақстан ... ... 19 ... ... ... ... 176 бап Қазақстан
Республикасы Қылмыстық Кодексінің 6 ... ... ... ... және 209-баптар Қазақстан Республикасы қылмыстық кодексінің 7-тарауында
(экономикалық қызмет саласындағы қылмыстар), 380-бап 16 тарауда ... қана ... ... Қазақстан Республикасы Қылмыстық
кодексінің 13 тарауына кіреді (мемлекеттік қызмет және мемлекеттік басқару
мүдделеріне қарсы сыбайлас жемқорлық және өзге де ... ... ... кодексінің 13 тарауын дәлме-дәл талқылау
көрсеткеніндей, 309 және 316 баптар ... ... ... та ... ... тақырыбын ескере отыра Қазақстан
Республикасы Қылмыстық ... 13 ... ... қылмыстарды біз
қарастырамыз.
Осы қылмыстардың ерекшеліктері, құрамдардың мазмұндарын және
белгілерін жалпылай түрде қылмыстардың осы топтарын ... ... ... ... ... қылмыстары бірқатар жалпы
белгілерге ие:
1. Олар арнаулы субъектімен жасалады – мемлекеттік құзіреттерді атқаруға
уәкілетті ... ... ... ... мемлекеттік
қызметшімен және жергілікті өзін-өзі басқару органының қызметкерімен.
Тек бұл жерде Қазақстан Республикасы Қылмыстық ... 312 және ... ғана ... Бұл қылмыстар қызметтік жағдайымен және ... ... емес ... жасалады.
3. Аталған іс-әрекет мемлекеттік аппараттың және ... ... ... ... мүддесіне қайшы дұрыс, ... ... ... ... ... бірі ... танылады,
сондықтан объектісіз қылмыс жоқ.
Қылмыс ретінде қылмыстық ... ... кез ... ... іс-әрекет белгілі бір объектіге қол сұғады. Қылмыстық қол сұғушылық
кезінде ең алдымен ... ... ... және ... ... ... ... туындайды және зиян келтіріледі.
Объектіні дұрыс анықтау қылмыстық іс-әрекеттің әлеуметтік және
құқықтық табиғатын, жасалған ... үшін ... ... ... ... ... ... Объектіні анықтау ұқсас қылмыс құрамдарын бір-
бірінен ... ... ... қылмыстық еместен айыруға
жәрдемдеседі. Кез келген іс-әрекеттің қоғамға қауіптілік ... ... ... ... ... қол сұғушылыққа ұшырап жатқандығына байланысты.
Қылмыс объектісінің белгілері бойынша ... ... ... ... және ... сияқты күрделі жұмысты
жүргізеді.
Кез келген қылмыстың объектісі болып қоғамдық ... ... ... бір игіліктер, адамдар мүддесі, сондай-ақ қоғамдық және
мемлекеттік мүдделер жатқызылады. Осы ... ... - ... адамдар, сондықтан кең мағынада кез келген
қылмыс сөзі нақты адамдардың сол ... ... да ... ... ... ... зиян ... немесе осындай зиян келтіру
қауіптілігін туындатады.
Мүдде – бұл қоғамдық қатынас, ... ... оның ... (субъектілер) және олардың мүдделерінің ... ... ... болмайды. Қоғамдық қатынастар қоғамдағы
адамдардың арасындағы қолжақты ... ... ... Бұл
байланыстар материалдық (өндірістік), құлықтылық, эстетикалық, құқықтық
және басқа да қатынастар сипатында, топтардың, ... ... ... адамдардың мүдделерін бейнелейді.
Бұл жерде нақты ... ... осы ... өзінше бір
материалды субстраты ретінде көрініс табады, өзінің жеке іс-әрекетінде
басқа да ... ... ... ... ... ... ... (мүдде) жайлы, мүдде өзінің ұстанушысына қатысты, яғни қоғамдық
қатынастар қатысушылары туралы айтылады.
Мүдде тек өзінің ... ... ғана ... жеке өзінің
объектін де - әлеуметтік бағалы игілік (материалды немесе идеалды), ... ... ... ... арасындағы байланыстар
(қатынастар) туындайды.
Сонымен қатар, мүдделер қоғамдық қатынастардың нақты көрініс ... ... бір ... ...... ... етуі тиіс, әйтпесе
олар қылмыс объектісін құрамайды. Бұзылып жатқан ... ... ... қорғалатын қоғамдық қатынастардан бөлек қарастыра алмаймыз.
Қылмыскер құқықтық ұйғарымдарды және тыйымдарды бұза ... қол ... ... ... ... және ... ... қылмыстың
тікелей объектісі деп аталатын неғұрлым нақты түсінікте маңызды рөлге ие.
Қылмыстық топтың ... ... ... бір мүдделер тобы
танылады. Бұл ереже әрқашанда Қылмыстық ... ... ... ... ... ... қолданылады, Қылмыстық кодекстің
Ерекше бөлімі тарауларындағы тиісті ... ... ... ... ... ... нормаларымен қоғамдық
қатынастардың негізіндегі мүдделер танылады, өзара сипаты немесе мазмұнымен
тығыз байланысты.
Олардың ... ... ... олар ... ... бағытталған.
Әлеуметтік маңызды қылмыстық заңмен қорғалатын әлеуметтік маңызды
ерекшеліктер кездейсоқ ... ... ... ... нақты өмір
сүретін белгілі бір объективті критерилермен анықталады. Олардың ... ... ... ... ... ұқсастығы үлкен рөлді ойнайды, олар
қылмыстық-құқықтық ... ... ... ... ... ... ... жүйесін құрауда қылмыстық топтың объектісін
анықтауда белгілі бір ... ... ... ... ... нормалар тізбектеле орналасқан.
Қылмыстық кодексті одан әрі нақтылау барысында қылмыстар ... ... ... ... Бұл ... екі ... ... жүзеге
асыруға болады: мүдде субъектісі, қорғалып жатқан ... ... ... ... ... жеке ... ... қылмыстардың ішінде өмірге
қарсы, денсаулыққа қарсы және ... ... ... қасиетіне және
адамгершілігіне ғана емес және ... бір ... ...... ... ... науқастар және т.б.
Топтық объект Қылмыстық кодекстің Ерекше бөлімінің ... үшін ... ... ... ең алдымен ол қылмыстық қоғамға
қауіптілігін және Қылмыстық кодекстің ... ... ... ... ... ... ... топтық объект бірыңғай қоғамдық
қатынастардың кең шеңберін біріктіреді және оларға ... ... ... ... ... қауіптілігінің сипатын анықтайды
деді.12
Топтық объектімен бірге Е.А.Фролов түрлік ... ... ... ... қорғау жататын топтық қатынастардың ірі тобының
ішінде, осы қатынастардың бір және сол ... ... ... ... ... ... ... немесе бір және сол объектінің
бірқатар өзара байланысты мүдделерін көрсетеді.13
Автордың келтірген ... ... ... ... ... ... ... келмейді, өйткені бұл топтық объектіге
кіретін қоғамдық ... ... ... әсер етеді және сол немесе
басқа топтық объектіге қол сұғатын жекелеген қылмыстардың ғылыми жүйесін
құрауға ... ... ... ... ... кодекстің
бір тарауының шегінде сыбайлас жемқорлық қылмыстарын жекелеген топқа ... ... ... еді және ... заңды неғұрлым дұрыс қолдануға
әсер етеді. Біз ... ... ... ... ... ... мемлекеттік басқару мүдделеріне қол сұғады.
Мемлекеттік қызмет және мемлекеттік ... ... ... осы ... ... және ... қызметшілердің
міндеттеріне негізделген қағидалар негізінде анықтауға болады. Мемлекеттік
органдар және жергілікті өзін-өзі басқару ... ... ... ... Республикасының Конституциясын, заңдарын, ... ... ... және лауазымды нұсқаулықтарды басшылыққа алуы қажет.
Олар адам және азаматтың құқықтарын және бостандықтарын ... ... ... ... ... адал атқаруға, жоғары тұрған
басшылардың бұйрықтарын, өкімдерін және ... ... ... ... және ... қызмет және мемлекеттік басқару мүдделері Қазақстан
Республикасының ережелерін лауазымды тұлғалардың мінсіз нақты ... ... да ... ... ... мемлекеттік органдардың
өкілеттігін қамтамасыз етуден көрінеді.14
Осы мүдделерді ... ... ... ... ... ... өрескел шектеуге немесе төмендетуге,
басқа да кері салдарларға алып келеді.
Сонымен, мемлекеттік қызмет және ... ... ... ... қылмыстардың түрлік объектісі ретінде – мемлекеттік
органдар ретіндегі заңшығарушы, атқарушы және сот ... ... ... ... ... Қарулы Күштердегі басқару аппараты, алдына қойылған
міндеттерді атқаруға байланысты Қазақстан ... ... да ... ... ... қалыпты қызметін қоғамдық қатынастардың жиынтығы
танылады.
Қылмыстың объектісі ... ... ... ... оның қоғамға
қауіптілік сияқты қылмысының қасиетін анықтауға мүмкіндік береді, яғни ... ... да ... ... ... ... жатқызуға, қоғамға
қауіптіліктің мазмұнын ... ... ... ... ... қолдану қажеттілігі айқындалады.
Қоғамдық қатынастардың мазмұны болып әлеуметтік байланыс,
субъектілердің өзара іс-әрекеті ... ... ... бұл ... әсер етудің заты ретінде танылады. Сонымен қатар бұл жағдайда
қылмыстық әсер етуге ... ...... ... немесе мемлекет
мүдделеріне зиян келтіру.
Тікелей объект ... ... ... ... ... арқылы кімнің мүддесі бұзылғанын белгілеуі шарт. Мысалы,
сеніп тапсырылған ... ... ... ету әлде ... өлу ... ... салу ... тек қана бөен мүлік емес, белгілі бір нысандағы мүлік
талан-таражға салынады.
Тікелей объект әр жекелеген жағдайларда алдын-ала тергеу және ... ... тек осы ... ... үшін ғана ... Қылмыстық
кодекстің аталған нормасы бойынша қылмыстың белгілі бір ... ... ... ... ... қажетті белгісі ретінде,
белгілі бір деңгейде осы қылмыстың табиғатын және ... ... ... », деп ... А.А. ... құқық теориясында негізгі, қосымша және факультативті
объектілер деп бөлінеді. ... ... ......... ... ... үшін жасалады. Мұндай объект Қылмыстық
кодекстің Ерекше ... ... ... орнын анықтау үшін негізгі
критерий болып танылады.
Қосымша объект деп – негізгі ... ... ... ... ... шығын келтіреді (мұндай шығын ... ... ... ... деп ... ... ... зиян
келтіру қауіптілігін туындататын қоғамға қауіпті қол ... ... ... деп – ... да ... ... қорғауды атқаруда, зиян келтіру қауіптілігі міндетті
түрде туындамайтын қоғамдық қатынасты айтамыз.16
Сыбайлас жемқорлық және ... ... ... ... ... ... өзге де қылмыстар азаматтарға физикалық және
моральдық зиян келтіреді, коммерциялық және өзге де ... ... ... және ... өзге де ... ... шығын,
қоғамдық және мемлекеттің өзге де мүдделеріне елеулі зиян келтірумен
сипатталады.Осындай қол ... ... ... бұл қосымша
объектінің және факультативті объектілердің (меншік, адамдар мүддесі және
т.б.) болу мүмкіндігі ... ... ... ... міндетті белгі ретінде зат қарастырылған:
материалды сыйақы (ҚР ... 311, 312, 313 ... ... ... (ҚР ... 314-бабы).
Объективтік жағының құрылымы бойынша бұл қылмыстарды екі ... ... ... ... ... – ҚР ҚК-нің 307, 308, 309, 315, 316 баптары.
б) формалды құрам – ҚР ҚК-нің 310, 311, 312, 313, 314 баптары.
Материалдағы ... ... ... көзделген белгілі бір
зардаптардың туындаған кезден бастап аяқталған деп саналады, ... ... деп ... үшін ... ... әрекет (әрекетсіздік)
жасалуы жеткілікті. Зардаптардағы материалдарды құрам ... ... ... ... ... оған азаматтардың әлде ұйымының
құқықтарын және заңды мүдделерін елеулі бұзу, әлде заңмен қорғалатын қоғам
немесе ... зиян ... ( ... Республикасы ҚК 307 бабы 1
бөлігі, 308 бабы 1 ... 309 бабы 1 ... 316 ... ... құрамдар – ауыр зардаптар (ҚР ҚК-нің 307 бабы 4 бөлігі, 316 бабы
2 ... ... ... ... кодексінің баптарының өзінде
азаматтардың, ұйымдардың, қоғамның немесе мемлекеттік құқықтарын және заңды
мүдделерін елеулі ... ... ... ... ... ... елеулі бұзуды, ауыр зардаптардан ажырату ... ... ... қызмет салаларында жасалған
қызметтік қылмыстарының кері ... әр ... ... мүмкін, оларды заңда
нақты көрсету мүмеін емес. Құқықтарын және заңды мүдделерін елеулі бұзу тек
материалдық ... ... ... таппайды. Бұл физикалық, моральды,
саяси, идеологикалық және т.б. болуы мүмкін.
Сонымен Қазақстан Республикасы Қылмыстық ... 13 ... ... және ... ... ... бұзу» және «ауыр
зардаптар» бағалаушы болып табылады және ... ... ... өзі ... мүмкіндігін берді. Сонымен бірге елеулі немесе
азаматтардың, ұйымның, қоғамның және ... ... және ... ... бұзу ... ... қылмыстарды ажыратуға негізгі
критерии болып танылады (лауазымды өкілеттіктерін теріс пайдалану, билікті
немесе лауазымды өкілеттігін ... ... ... қылмыстық емес,
тәртіптік немесе басқа да қызметтік ... ... ... және ... ... ең ... ... байланысты қылмыстық немесе басқа да жауаптылыққа алып
келеді.
Қылмыстардың көпшілігі тек ... ... ҚР ... 315, ... ... ... ... жолымен жүзеге асырылады.
Сыбайлас жемқорлық ... ... ... ... ... болып себепті байланыс ... ... және ... ... ... ... ... құқықтары және
заңды мүдделерін елеулі бұзуға байланысты, әлде тиісті ауыр
зардаптардың себепті ... ... ... ... ... тұлғаға енгізу үшін объективті негіз болады.
Субъективтік жағынан бұл қылмыстар, тек қана ... ... ... ҚР ҚК 316 ... көзделген құрамнан басқа кінәнің қасақаналық
нысанымен сипатталады.
Егер ... ... ... ... ... немесе
сараланған зардап құрамдарында кінә ... ... бір ... ... ... ... және ... Әр қылмысқа қатысты кінә іс-әрекеттің ниетін және мақсатын
басқа да мән-жайларды сипаттайтын құрамның белгілерінің санатына ... ... ... ерекшелігін ескере отыра, қылмыстық заңды
талқылау жолымен ... екі ... ... нысаны деп аталатын прблемаға тоқталу
қажет, талданып жатқан қылмыстарды ... ... ... ... тоқталған.
Қазақ КСР-нің Қылмыстық кодексінің кеңінен қолданылған кезеңінде
мынадай көзқарас болды, осыған сәйкес билікті ... ... ... ... ... ... (әрекетсіздік) зардапқа қатысты кінәсін
ажырату қажет. Лауазымын теріс пайдалану барысында, ... ... ... (әрекетсіздік) қасақаналықпен, зардапқа деген әрекет
(әрекетсіздік) қасақаналық та, абайсыздықпен де жасалуы мүмкін.18
Салақтыққа қатысты міндеттерін ... ... ... ... немесе қасақаналық кінәмен сипатталады, салақтықтың ... кінә ... ... ... ... бір немесе басқа да қылмыстар құрамындағы бірыңғай
кінә ұғымын жоққа шығарғысы ... ... да ... ... ... және теориялық жағынан мүмкін емес деді. Кінә ұғымы әрекет
(әрекетсіздікке) және ... ... ... ... ... ... қызметтік жағдайын теріс пайдалану және ... ... ... ... ... болып танылады.19
Күрделі (аралас) кінә нысаны теориялық және практикалық жағынан,
жақындағы қылмыстық нәтижеге қарағанда, ... ... ... ... да ... ретінде көзделген қасақана материалды
қылмыстарды жасау барысында болуы мүмкін деді.20
Бұл көзқарас ... екі ... ... ... ... түсінігіне неғұрлым сәйкес келеді, ол Қазақстан Республикасы
Қылмыстық кодексінің 22 ... ... ... Егер ... ... салдарынан заң бойынша неғұрлым қатаң жазаға әкеп соқтыратын
және адамның ниетімен қамтылмаған ауыр ... ... ... үшін ... ... егер адам олардың пайда болатынын
алдын ала білсе, бірақ осыған жеткілікті негіздерсіз ... ... ... ... ... егер адам бұл ... пайда болуы
мүмкін екенін алдын ала білмесе, ... ... тиіс және ... ... ... ғана ... болады. Тұтас алғанда мұндай қылмыс қасақана
жасалған деп танылады.
Қызметтік қылмыстарға қатысты ... екі ... ... ... сынға алуда, оны теориялық жағынан ... ... ... Оның ... ... екі ... құрылымы теориялық
жағынан негізді және субъективтік жақты анықтау барысында қажет ... ... ... пайдалану, лауазымды өкілеттіктерін асыра
пайдалану – ... ... ... танылмайды. Заңдарда көзделген
құқықтары және ... ... бұзу ... осы қол ... ... ... болмаса, лауазымды тұлғаның өзінің қызметтік
өкілеттіктерін қасақана пайдалануы немесе өзінің өкілеттігінен айқын шыққан
іс-әрекеттерді ... ... ... ... ... бірден
жоғалтады және әдеттегі тәртіптік мінез-құлыққа айналады.
Кінә қылмысқа қатысты қатысты анықталуы тиісті.21 ... және ... ... ... мемлекеттік басқару мүдделеріне
қарсы қылмыстарға жалпы ... оны ... ...... ... ... жеке мүдделілік (ҚР ҚК-нің 307 және 314 баптары). Қылмыстың осы ... ... ... ... ... ... деп тануға мүмкіндік
бермейді және кінәлі тұлға қылмыстық жауаптылық ... ... ... ... деп ... ... қайтарымсыз алу үшін
және бөтен мүлікті өзінің ... ... ... ... ... ... ... адамдардың пайдасына беру. Басқа да жеке мүдделілік
мүліктік емес сипаттағы пайданы ... ... олар ... ... ... ... ... мекемедегі шынайы
жағдайда әсірелеп көрсету, өзара қызмет алу, жеке өзінің немесе қызметтік
мәселесін шешу үшін ... ... ... ... ие ... ... сай еместігін жасыру және т.б. 22
Субъектісі бойынша барлық қылмыстар 3 топқа бөлінеді:
- мемлекеттік ... ... ... тұлғалар және олармен
теңестірілген тұлғалармен жасалған қылмыстар (Қазақстан Республикасы ҚК-
нің 307, 308, 310, 311, 314, 315- ... ... ... (ҚР ҚК 301 ... ... ... ... (ҚР ҚК-нің 312, 313-баптары);
Субъектінің қылмыстық-құқықтық мәртебесіне байланысты, шартты
түрде үш топқа бөлуге болады:
1. ... ... ... ... ... және ... өзін-
өзі басқару қызметінің кез-келгкен ... ... ... ... осы ... нормасымен көзделінген.
2. Арнаулы лауазымды қылмыстар мемлекеттік аппарат және жергілікті өзін-
өзі басқару органдарының ... ... және ... ... ... ие ... тұлғалармен жасалуы
мүмкін.
3. Баламалы лауазымды қылмыстар, лауазымды сондай-ақ жеке тұлғалармен де
жасалуы мүмкін. ... ... ... және ... ... қарсы қылмыс –бұл ҚР Қылмыстық кодексімен көзделінген,
қызметтік өкілеттіктерін пайдалану арқылы қызметкерлермен (лауазымды
тұлғалармен) жасалған заңмен ... ... ... ... ... қол ... іс-әрекет.
Сыбайлас жемқорлық және өзге де мемлекеттік қызмет мүдделеріне қарсы
қылмыстар, қоғамдық құбылыс ретінде ... ... ... ... бар,
бірақ та әлемнің әр түрлі елдерінде лауазымды қылмыстардың бірыңғай
түсінігі жоқ.
Сыбайлас ... және өзге де ... ... мүдделеріне қарсы
қылмыстар – бүкіл ... ... ... ... ... ... және өзге де ... қызмет мүдделеріне қарсы қылмыстарды үш
әр түрлі тәсілдермен анықтайды. Біреулер оны «ақ ... ... ... Мұндай түсінікті алғаш рет 1939 жылы американдық ... ... Ол ... ... ие және ... әлеуметтік немесе экономикалық
жағдайы бар ... ... ... ... ... ... құқықтық нормаларын бұза отырып заңсыз тәсілмен пайданы алуы.
Батыста әлеуметтік тап «ақ жағалылар» ... ... ... ... ... ақыл ... айналысатындар, негізінен ... сот ... ... ... ... ... және басқа да жоғары деңгейдегі қызметкерлер. «Ақ жағалылар»
қылмысының ерекшеліктері ретінде ... ... ... ... ... яғни олар ... ... кезінде өзінің
қызметтік жағдайын пайдаланады. Басқалары мұны ... ... ... Бұл ... ... батыста қылмыстық құқық осы қылмыстардың
субъектісі ретінде мемлекеттік қызметкерлерді ... ... рет ... ... XIX ... ... ... енгізілді. АҚШ-та
үкіметтік органдар қызметкерлерін «мемлекеттік қызметкерлер», ал Францияда
үкіметтік шенеуніктерді солай атайды. ... ... ... ... ... ... «Қоғамдық жағдай» деп
лауазымды өкілеттіктерді айтады. Басқаша айтқанда, «қоғамдық жағдайдың»
иеленушісі ... ... ... ... ... ... мемлекет және қоғамды басқаруға байланысты жұмысты
түсінеміз. Мемлекеттік қызметтің ерекшеліетері болып, оның ... және ... ... ие ... ... да айтылған ерекшеліктері
жоқ қылмыстар «қоғамдық жағдайдағы қылмыстар» болып танылмайды.
3. 2 Мемлекеттік қызмет және ... ... ... ... субъектісінің ұғымы және белгілері.
Құқықтық әдебиетте, нақтырақ айтқанда ... ... ... ... ... басқа да элементтермен бірге қылмыс
құрамы негізгі орындардың бірін иеленеді. ... ... ... ... саласындағы жетекші отандық ... ... ... ... келісеміз, қылмыс субъектісінің ұғымы
мынадай мәселеге жауап береді: қылмыстық заңмен көзделген, қылмысты жасау
барысында қылмыстық ... кім ... ... 23 ... субъектісі
деп, қылмысты кім жасайтын және ол үшін кім жауаптылыққа тартылатын адамды
танимыз. Сонымен қатар, қылмысты кім ... ... ... ... ... ашу ... емес деді. Керісінше, қылмыскердің
тұлғасы жөніндегі дұрыс түсінікті оның істеген іс-әрекетінің сипаты және
ауырлығын ескермейінше болуы мүмкінемес ... ... ... анықтау бір жағынан құқықтық белгілерін
анықтауға, екінші жағынан ... ... ... ... үшін ... Қылмыс субъектісінің белгілері – негізгі
немесе міндетті және ... ... ... ... ... ... ... көрсетеді. Бірақ та олар
қылмыскердің әлеуметтік-саяси мінездемесін бермейді, ... ... ... жоқ ... ... сипаттайтын белгілердің
жиынтығы.
Қазақстан Республикасы Қылмыстық Кодексінің 14 бабы 1 бөлігінде
көрсетілгендей, осы кодекспен белгіленген белгілі бір ... ... тек ... ... адам ... жауаптылыққа тартылады. Осы норманы талдау
негізінде қылмыстық құқық ... және сот ... ... ... ... ... ... берілген. Сонымен, жалпы
қабылданған қылмыс субъектісінің негізгі элементтеріне мыналар жатады: ... есі ... ... ... ... бір жасқа толу.
Біз талдап жатқан тараудағы қылмыс субъектісін тікелей қарауға
өте отырып, ... ... ... ... 13 ... ... ... жоғарыда айтылған жалпы талаптарға толықтай
сәйкес келеді. Жоғарыда айтылып кеткендей, біз мемлекеттік қызмет ... ... ... ... сыбайлас жемқорлық және өзге де
қылмыстардың субъектілерін 3 топқа ... ... ... ... ... ... ... 312, 313-
баптары).
- мемлекеттік құзіреттерді ... ... ... ... ... ... ... Республикасы ҚК-нің 307, ... 311, 314, 315 ... ... ... ... ... ... ҚК-нің
309 бабы);
Қылмыстық құқықта бізге ерекше ұғым – қылмыстың арнаулы субъектісі
белгілі, ол ... ... ... ... ... ... басқа қылмыстарына қарағанда субъект ... ... ... ... ... беогілерге ие әрекетті айтамыз. Арнаулы
субъект деп қоғамға қауіпті іс-әрекетті ... ... ақыл ... ... ... міндетті элемент ретінде, орындаушыны сипаттайтын басқа да
белгілер кіреді.24 Осы жерде мынаны ескеру қажет, арнаулы ... ... ... ... ... қажет және одан тікелей
туындауы тиіс.25
Қылмыстың арнаулы ... ... ... ... ... назарға ие: «арнаулы субъектілердің белгілерінің болуы
барысында басқаша ... ... ... жағдайларда осы белгілердің
болмауы қылмыстық жауаптылықты толықтай жоққа шығарады, басқа жағдайларда
қылмысты саралау орын алады.»26
Мемлекеттік ... және ... ... ... ... ... және өзге де қылмыстардың көпшілігінің айрықша ... ... қол ... ... ... жүйесіне кіретін
адамдарды басқару объектісі үшін ... ... ... ... Бұл ... ... Республикасы Қылмыстық кодексінің заң бабының 1 ... ... ... Қылмыстық кодексінің 307 ... ... ... ... ... ... ... Парламент және мәслихат депутаттары, судьялар және ... ... ... ... ... қызметшілер танылады.
Оларға теңестірілетіндер:
1. жергілікті өзін-өзі басқару органдарына сайланатын тұлғалар;
2. заңмен белгіленген тәртіпте Қазақстан Республикасы ... ... ... және ... депутаттығына,
сондай-ақ жергілікті өзін-өзі басқару сайланбалы органдарына мүшелікке
үміткерлер ретінде тіркелген ... ... ... ... ... ... есебінен еңбегіне
ақы төленетін жергілікті өзін-өзі басқару органдарында ... ... ... ... ... ... ... жарғылық капиталда отыз бес пайыздан кем құрамайтын
ұйымдарда және ... ... ... ... ... ... деп тұрақты, уақытша немесе арнайы өкілеттігі
бойынша құзіреттерді атқаратын тұлғаларды айтамыз:
- биліктің өкілі;
- ұйымдастырушылық-бөлуді атқаратындар;
- ... ... ... ... ... ... сондай-
ақ Қазақстан Республикасының қарулы күштерінде, ... ... да ... және ... емес ... ... ... Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің
320 бабының 1 ... ... ... Оған ... билік өкілі деп
«заңдарда белгіленген тәртіпте өзіне қызметтік тәуелділікте емес ... ... ... ... ие мемлекеттік органның лауазымды
тұлғасы танылады».
Билік өкілінің неғұрлым дәл анықтамасы (біздің ... ... ... 30 ... 1990 ... «Билікті немесе қызметтік
жағдайын теріс пайдалану, билікті немесе қызметтік жағдайын ... ... ... ... ... ... КСРО Жоғарғы Соты ... ... онда ... ... ... құзіретінің шегінде талап
қоюға, сондай-ақ ведомстволық тиістілігіне және бағыныштылығына ... ... ... немесе ұйымдар орындау үшін ... ... ... ... азаматтар және ұйымдар ... ... ... қоюға және шешімдер қабылдауға Президент ... ... ... ... ... ... ... үкімет мүшелері, жергілікті өзін-өзі басқару
органдарының ... ішкі ... ... ... ... ... және ... және т.б тұлғалар.
Билік өкілдері мемлекеттік билік құзіреттерін (заңшығарушы,
атқарушы, сот), сондай-ақ жергілікті өзін-өзі ... ... ... ... ... ... ... Парламенті палаталары
жүзеге асырады. Аумақтық бірліктерде заңшығарушылық ... осы ... ... ... шешім қабылдауға құзіретті иеленіп облыстық,
қалалық және ... ... ... ... билікті Қазақстан Республикасының Үкіметі, жергілікті өзін-
өзі басқару органдары, заңдардың сақталуына ... ... ... ... ... ететін, қылмыстылықпен күрес жүргізетін,
мемлекеттік, радиациялық, өрт және өзге де қауіпсіздікті қамтамасыз ететін
құқық қорғау және ... ... ... ... ... басқа да мемлекеттік немесе жергілікті билік органының
өкіліне жататындығын анықтау үшін, әр түрлі мемлекеттік органдар,
қызметтер, ... ... және т.б ... ... ... реттейтін ведомстволық нормативті актілерді, заңдарды және
ережелерді салыстыра отырып анықтаған ... ... ... ... ретінде көрсету заңда тікелей
беріледі. Полиция қызметкерлерінің мәртебесін анықтау ... ... 1995 ... ... істер органдары» туралы заңға жүгіну қажет, 20
бапта былай жазылған: «ішкі істер ... ... ... ... ... ... және ... қорғауында болады»
делінген.Осыған ұқсас көрсету 21 желтоқсан 1995 ... ... ... ... ... туралы» ҚР Заңының 18 бабында, 20
шілде 1995 ... ... ... кеден ісі туралы» заңының 397
бабында көрсетілген. Басқа жағдайларда заңдар және ... ... кең ... ... ... және ... ... отыра тек қана лауазымдық жағдайын анықтайды. Мысалы 21 желтоқсан
1995 жылғы ... ... ... ... ... 22 ... жылғы «Өрт қауіпсіздігі туралы», 12 шілде 2001 жылғы ... ... ... басқа да төлемдер туралы (салытық кодекс)», 4 шілде 2002
жылғы «ҚР қаржы ... ... ... Заңы және басқа да нормативті
құқықтық актілер.
Сот билігі 25 ... 2000 ... «Сот ... және сот ... ... Республикасының Конституциялық заңында көрсетілгендей,
тек сотпен жүзеге асырылады және азаматтардың құқықтарын, бостандықтарын
және ... ... ... ... ... және ... ... азаматтардың құқықтарын және заңды мүдделерін ... ... ... да нормативті құқықтық актілердің,
Республиканың халықаралық келісім-шарттарын орындауды қамтамасыз етуі тиіс.
Заңшығарушы, атқарушы және сот ... ... ... ... ... ... ... (бухгалтерлер, хатшылар,
концелярие бастықтары, ... ... ... өкілі
танылмайды, бірақ та олар ұйымдастырушылық өкім ... ... ... ... болуының негізінде лауазымды тұлғалар деп
танылады.
Лауазымды тұлға ... ... ... мемлекеттік
органдарда немесе Қазақстан Республикасы Қарулы күштерінде және Қазақстан
Республикасы басқа да ... және ... ... және ...... ... жүзеге
асыратындар танылады.
Ұйымдастырушылық-бөлу құзіреттері ретінде ұжымға басшылық жасайтын,
кадрларды іріктейтін және бөлетін, ... ... ... еңбек тәртібін ұстайтын, ұжымның алдына ... ... ... және ... құзіреттер мыналардан көрініс табады, кадрларды ... ... ... ... ... және ... ... алдына қойылған
міндеттерді орындауға басшылық жасау және қамтамасыз ету. Бұл ... ... ... комитеттердің басшылары, олардың
орынбасарлары, департаменттер, ... ... ... ... ... басқару органдарының, Қазақстан Республикасы Қарулы
күштері және басқа да ... ... ... ... ... ... осы ... жататын маңызды көрсеткіш
ретінде басқа жұмыскерлердің бағыныштылығында болу, әлде ... ... ... ... құзіреттер ретінде мемлекеттік мүлікті
басқару және жұмсаумен, оны ... ... ... ... бақылауды қамтамасыз етуді жүзеге асырумен байланысты немесе
тиісті мекемелерде және ... ... ... ... ... ... жүзеге асыру. Лауазымды тұлғалардың осы санатына
мыналар жатады, мысалы, шаруашылық бөлімі бойынша, ... ... ... ... құндылықтарды сақтауға
жауаптылар, бухгалтерлер.29
Ұйымдастырушылық – бөлу және әкімшілік – ... ... ... ... ... әдебиетте берілген.30
Заңға сәйкес, ұйымдастырушылық-бөлу, әкімшілік – шаруашылық және
билік өкілдері құзіреттері атқаратын тұлға тұрақты, ... ... ... бойынша жұмыс істейді. Мемлекеттік органдарда немесе жергілікті
өзін-өзі ... ... ... ... деп, ... жатқан
міндеттеріне сәйкес лауазымын ауыстырмастан билік ... ... ... Бұл жерде өкілеттік уақытша немесе нақты тапсырмаларды
орындау үшін ұсынылады. Уақытша өкілеттіктерді беру ... ... ... ... ... заңшығарушы келтірмейді. Белгілі бір
лауазымдық міндеттерін ... ... ... ... ... жүзеге
асыратын тұлға, егер де көрсетілген міндеттер немесе өкілеттіктер заңмен
белгіленген тәртіпте осы тұлғаға жүктелген ... ... ... ... ... ... бұйрық, уақытша лауазымды тұлғаның
жазбаша нұсқауымен, сенімхатпен және т.б.). ... ... ... ... ... арнаған көптеген ғалымдар ұстанады.31
Лауазымды тұлғаға өкілеттіктерді беру туралы тиісті шешімдердің болуы
сол немесе басқа да ... ... ... ... ... деп тану
мәселесін шешуге ықпал етеді.
Ең алдымен, бұл әр түрлі мемлекеттік инспекциялардың ... ...... қорғау, балық қадағалау, қоғамдық тәртіпті
қорғау, ішкі істер органдарының стажерлары және т.б.
«Билік өкілі», «ұйымдастырушылық-бөлу және ... ... ... ... ... ... ... түсінігін
қарастыруға көшеміз. «Мемлекеттік орган» ұғымы заңгер-ғалымдар, ... ... ... үшін де неғұрлым күрделі мәселе болып танылады.
Аталған мәселені дұрыс шешуге ... ... ... ... ... ... да ... сот-тергеу практикасын зерттеу
көрсеткендей, мемлекеттік орган ұғымын анықтау барысында бірыңғай ... ол өз ... ... ... ... ... ... орган ұғымы «Әкімшілік процедуралар туралы» 27 ... ... ... ... Заңында берілген, мемлекеттік органдар
деп Конституция, заңдар, басқа да ... ... ... ... ... ... асыруға уәкілеттік берілген
мемлекеттік ұйымдар танылады.
Олардың құзіреттеріне мыналар жатады:
- жүріс-тұрыстың жалпы ... ... ... ... ... ... маңызды қоғамдық қатынастарды басқару және реттеу;
- мемлекетпен белгіленген жалпы міндетті жүріс-тұрыс ережелерін сақтауды
бақылау.
Сонымен ... ... ... да ұйымдардан ерекшелейтін негізгі үш
критериді бөліп көрсетуге болады:
1. оның ұйымдастырушылық нысаны-мемлекеттік мекеме;
2. ... ... және ... ... ... асыру;
3. қаржыландыру тәсілі-мемлекеттік бюджет есебінен.
Көрсетілген мәліметтер мемлекеттік органның құрылтай құжаттарында
көрініс тапқан – оны құру ... ... және ол ... Ережеде. Жоғарыда
көрсетілген құзіреттерді иеленбейтін басқа да ... ... ... ... ... ... жергілікті өзін-өзі басқару органы ұғымын анықтап алсақ.
Жергілікті ... ... ... ... ... орган (әкімиат)
және жергілікті өкілді орган (мәслихат) жатады. ... ... 23 ... жылғы «Қазақстан Республикасында жергілікті мемлекеттік басқару
туралы» Қазақстан ... ... ... ... ... (әкімиаттың) құзіреттері болып тиісті аумақта жергілікті мемлекеттік
басқаруды жүзеге асыру танылады. Жергілікті ... ... ... халықтың еркін жүзеге асыру үшін қажетті ... ... ... жүзеге асыруды бақылаудан көрініс табады.
Азаматтық заңдарға сәйкес мемлекеттік мекемелерге жататындар,
басқару, әлеуметтік-мәдени ... ... емес ... өзге ... жүзеге асыратын және олармен толықтай немесе бір бөлігінде
қаржыландырылатын меншік иесімен құрылған ... ... ... ... ... ... кәсіпорындар талданып жатқан тарауда
көзделген қылмыстардың субъектісі бола алмайды.
Қорғаныс ... ... ... ... ... ... әскери
басқару, бірлестіктер, құрамалар, әскер бөлімдері және ... ... ... да ... және әскери құрамаларға 110 ішкі әскерлерін,
үкіметтік байланыс әскерлерін, төтенше ... ... ... ... ... ... ... болады.
Талданып жатқан тарауға кіретін бірқатар құрамдарда ... ... ... ... ... ... ретінде
қарастырылған. Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 307 ... 4 ... ... жауапты мемлекеттік лауазымды иеленетін
тұлғалар деп, ... ... ... ... және өзге де ... мемлекеттік құзіреттерді тікелей
атқару және мемлекеттік органдардың өкілеттіктерін ... үшін ... ... заңдарға сәйкес мемлекеттік қызметкерлердің саяси лауазымдар
жатқызылады.
Саяси мемлекеттік қызметші-мемлекеттік қызметкер, тағайындау
(сайлау), босату және осы ... ... ... ие және ... және міндеттерді жүзеге асыру үшін ... ... ... ... ... жылғы Қазақстан ... 1 ... ... субъектілердің екінші тобына көшсек, Қазақстан
Республикасы Қылмыстық кодексінің 309 ... ... ... ... ... ... ... Мемлекеттік қызметкердің
ұғымы «Мемлекеттік қызмет туралы» 23 ... 1999 ... ... ... 1 ... берілген. Аталған заңға сәйкес, мемлекеттік
қызметкер-республикалық немесе жергілікті бюджеттен, әлде ... ... ... ... ... белгіленген тәртіпке
төленетін, мемлекеттік органда ... ... және ... және құзіреттерін жүзеге ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының азаматы.
Субъектілердің үшінші тобы – Қазақстан ... ... 312 және 313 ... ... қылмыстың жалпы субъектісі –
ақыл есі дұрыс, он алты жасқа толған. Бұл жерде мыналарды атап өту қажет,
бірқатар ... ... ... ... ... ... анықтау үшін басқаша қарастырады. Экономикасы дамыған нарықтық
елдердің заңдарын талдау көрсеткендей, олардың көпшілігі, нақтырақ айтқанда
жеке ... ... ... ... тиісті құзіреттерді атқарған
жағдайда танылады.
Мысалы, 1990 ... ... ... ... кодексі
лауазымды тұлға ретінде заңшығарушы, соттың әлде әкімшілік мемлекеттік
құзіреттерді атқаратын, сондай-ақ, кез ... ... ... ... ... атады. Лауазымды қылмыстардың субъектісі болып
нормативтік актіде, жеке әкімшілікпен шығарылған белгілі бір ... ... ... жеке ... танылуы мүмкін.
Ұлыбританияның қылмыстық заңдары бойынша лауазымды ... ... ... бойынша, көпшілік лауазымды тұлғалар деп
аталатындар, бірақ олар қызметкерлер және кез ... ... ... ішінде
заңды тұлғалар да болуы мүмкін.
АҚШ-тың заңдары бойынша лауазымды қылмыстардың субъектісі болып
тек қана ... ... ... органдарындағы ғана емес, әдеттегі
қызметшілер жоя көпшілік ... ... ... және
мемлекеттік банкідегі жалдамалы жұмыскерлер танылады.
Бұл мәселе Франция және Германияның қылмыстық заңдарында басқаша
шешімін ... ... ... ... ... ... ... объектісінің белгісі бойынша біріктірілген – мемлекеттік
аппараттың қалыпты қызмет етуі – және ... ... ... бұзу ... ... ... ... деп: а)
Шенеунік немесе судья; б) Басқа да көпшілік-құқықтық ... ... в) ... ... бір ... ... басқа да мекемеде
немесе оның тапсырмасы бойынша міндеттерді жүзеге асыратындар.
Францияның 1992 ... ... ... бойынша лауазымды тұлға
деп қызметтік міндеттерін атқару барысында өзінің міндеттерімен қасақана
заңды бұзатын мемлекеттік билік ... ... ... ... және ... ... ... қарсы өзге де
қылмыстардың жалпы түрлері үшін жауаптылық.
Лауазымды өкілеттіктерін теріс пайдалану. Қазақстан ... ... 307 бабы 1 ... ... ... ... ... депмемлекеттік құзіреттерді атқаруға уәкілетті тұлғаның
пайдалануы, әлде ... ... ... ... ... егер олар ... немесе ұйымдардың әлде қоғам немесе
мемлекеттің заңмен ... ... ... ... алып келген
жағдайлар жатқызылады.
Объективтік ... ... ... ... ... ... ... уәкілетті тұлғаның, әлде ... ... ... қызметтік өкілеттіктерін теріс пайдалануға
байланысты теңестірілгендер;
б) азаматтар немесе ... әлде ... ... ... ... ... ... бұзу түріндегі қоғамға қауіпті зардаптың
туындауы;
в) заңдарда көзделінген қоғамға қауіпті зардаппен себепті ... және ... ... ... ... тұлғаның, әлде
қызметтік өкілеттігіне байланысты онымен теңестірілген тұлғаның пайдалануы.
Қызмет мүддесіне ... деп, ... ... және
жергілікті өзін-өзі басқару аппаратына қойылатын жалпы ... ... ... ... ... ... ... жекелеген
басқару жүйелері және звенолары атқаратын ... ... ... және ... ... өкілеттіктерін пайдалану деп құқықтық әдебиетте кең және
тар тұрғыдан түсіндіріледі. Тар тұрғыдан өзінің өкілеттіктерінің аясында,
қызметтік құзіреттері шеңберіндегі ... ... кең ... ... ... ... лауазымдық беделін, қызметтік байланыстарын
пайдалануы.
Қызметтік өкілеттіктерін пайдалану сыртқы жағынан әр түрлі көрініс
табады және белсенді ... де, ... ... де жүзеге асырылады.
Өкілеттіктерін теріс пайдалану тәсілдері әр түрлі болуы мүмкін: штатты-
қаржылық тәртібін ... ... ... ... ... бойынша талан-
таражды және басқа да қылмыстарды ... ... ... ... және ... ... атқаруға уәкілетті тұлғаның, әлде оған
теңестірілген тұлғалардың өкілеттігі қызметтік жағдайымен байланысты және
әр түрлі. ... ... ... қандай міндеттер бұзылғанын анықтау үшін,
нормативті актілерге жүгінуге қажет, олар мемлекеттік құзіреттерді атқаруға
байланысты сол немесе басқа да ... ... ... ... ... ... ... құқықтары және міндеттерін
айқындайды.
Аталған тұлғалардың өкілеттігінің шегін анықтау ... ... ... ... белгілі бір іс-әрекеттерді
қарастыруға мүмкіндік береді.
Өзінің қызметтік өкілеттіктерін теріс пайдалану деп, ... ... ... тұлға, әлде оған теңестірілгендердің
қызметтік өкілеттіктері шеңбері шегінде қызметі ... сол ... ... ... ... түсінеміз.
Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 307 бабының тікелей
нұсқауына сәйкес мемлекеттік құзіреттерді ... ... ... әлде
өзінің қызметтік өкілеттіктеріне байланысты олармен ... ... ... ... деп ... жатқан қылмысты
жасаған мемлекеттік мекеме және ұйымның мүдделерін түсінеміз.
Лауазымды өкілеттіктерін ... ... ... ... ... анықталады. Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 307
бабының салдарлары ретінде ... және ... ... және ... ... ... ... Сол немесе басқа да жағдайда азаматтардың
немесе ұйымның ... және ... ... әлде ... немесе
мемлекеттің заңмен қорғалған мүдделерін елеулі бұзатын жағдайлар мәселесін
шешу істің ... ... ... ... ... ... ... зиян елеулі деп шешу үшін, ұйымның қалыпты жұмысының
құқыққа қайшы ... ... ... ... ... ... материалдық шығынның сипаты және мөлшері,
жәбірленген азаматтардың саны, моральдық, физикалық немесе ... ... ... және ... ... теріс пайдаланудың кең тараған нысаны
ретінде уақытша алу деп аталады. Ол мынадан ... ... ... ... ... да жеке ... тұрғысынан қаржы құралдарын,
мүлікті меншік иесіне кері ... ... ... ... Практикада көбірек кездесетін жағдайлар ретінде, лауазымын
теріс ... ... ... ... ... Бірақ та лауазымды
өкілеттіктерін теріс пайдалану барысында бөтен ақшаны қайтарымсыз алу ... ... ... ... ... ... ... пайдасына алу.
Сонымен қатар мемлекеттік ұйымдардың қорларына келіп түсуі тиіс ... алу ... ... деп ... ... ... мүмкіндікті нұсқаулары ретінде
еңбекпен-түзеу ... және ... ... ... ... ... атқаруды бұзу танылады. Олар, ... ... ... ... ... салынған заттарды
алмайды, әскери норядтың бастығы сотталушының болмағандығы туралы,
қашқандығы ... ... ... ... ... ... теріс пайдалану субъективтік ... ... ... ... Тұлға қызметтік жағдайын
пайдаланғандығын және қызмет ... ... ... ... қоғамға қауіпті сипатын сезінуі қажет, тиісті құқықтар
және мүдделердің ... ... ... ... қауіпті зардаптық
туындау мүмкіндігін немесе туындайтынын білуі қажет, олардың туындауына
салалы түрде бей-жай ... ... ... ... ... ... мақсатты анықтау - өзі
немесе басқа тұлғалардан немесе ұйымнан ... және ... ... ... ... ... 307 ... 4
бөлігінде көзделген лауазымды өкілеттіктерін теріс пайдаланудың ... ... егер ол ауыр ... туындатуға алып келген жағдайлар
айтылады. ҚК-тің 307 бабының 1 бөлігінде айтылған зардаптар ... ... ... ... ... танылады. Олар материалды және
материалды емес болып бөлінеді.
Жоғарғы ... ... ауыр ... ... ... егер де қызметтік өкілеттіктерін теріс пайдалану нәтижесінде ірі
апат болса, көліктің өндірістік процесс барысында ұзақ уақыт бойы ... ... ... ... ... ... ... үзілуі кезінде ерекше ірі ... ... және ... Республикасы Қылмыстық кодексінің 307 бабының 4
бөлігінде ... ауыр ... ... ... дене ... зиян ... ... Егер лауазымдық өкілеттіктерін теріс
пайдалану барысында денсаулыққа дене ... ... зиян ... ... ... жиынтығы бойынша саралануы тиісті.
Жеке адамға қарсы осы қылмыстардың қоғамға ... ... ... ... ... көрініс тапқандықтан, лауазымын
теріс пайдалану түріндегі ерекше сараланған құрамдарға қарағанда жоғары.
Ауыр ... ... ... ... ... мына мәселе
анықталуы қажет, олар ең алдымен ... ... ... ... ... ... ... 307 бабы басқа да
лауазымдық қылмыстар белгілері бар арнаулы нормаға ... ... ... ... ... ... ... саралау ережелері бойынша
мұндай ситуацияларда арнайы ... ... Егер де ... ... ... нақты жиынтығы көрінсе, бір мезетте жалпы және
арнаулы нормада қолдануы мүмкін.
Бұған дәлел ретінде 17.09.99 ж. ... ... ... ҚР ... бабы 1 ... және 311 бабы 3 ... ... сотталған Кугуттың ісін
айтуға болады. ... ... ... ... және оның ... кінәсі дәлелденбеді деп, үкімді тоқтатуды өтінді және істі қосымша
тергеуге ... ҚР ... ... ... ... ... сот алқасы,
кассациялық шағымды қанағаттандырусыз, үкімді өзгеріссіз қалдыра отырып,
мынадай қорытындыға келді, Кугуттың пара ... және ... ... ... ... дәлелденді деді. Кугут Ақтау аэропортының
кедендік постында аға ... ... ... ... ... пайдакүнемдік
мүддесі тұрғысынан өзінің лауазымдық өкілеттігін теріс пайдаланды және
қызметтік міндеттерін атқару ... ... рет пара ... Кугуттың
Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 307 бабы 1 ... ... ... ... саралап жібергендігі туралы пайымдаулары
негізсіз ... ... ... ... отыра, ол билік өкілі болып
танылды, яғни лауазымды ... және ... ... екі ... ... ... ... асыра пайдалану. Қазақстан Республикасы
кодексінің 308 бабы билікті немесе ... ... ... үшін ... ... ... яғни ... атқаруға уәкілетті, әлде оған теңестірілген тұлғалардың
өздерінің құқықтары және өкілеттіктерінен шыққан және ... ... ... және ... ... әлде заңмен қорғалған қоғам немесе
мемлекеттің елеулі бұзуға алып келген әрекеттері жатады.
Қылмыстың объективтік жағы үш ... ... ... ... ... әлде заң бойынша онымен
теңестірілген тұлғаға ұсынылатын ... ... ... ... ... ... ... немесе ұйымдардың әлде қоғам немесе мемлекеттің заңмен қорғалған
мүдделеріне елеулі зиян түрінде қоғамға ... ... ... ... ... ... ... іс-әрекеттің арасындағы себепті
байланыс.
Заң лауазымды өкілеттіктерін асыра пайдаланудың ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттік мекемелердің іс-әрекетінің аясы неғұрлым кең, осы
органдардың лауазымды тұлғалары әртүрлі өкілеттіктерді иеленеді. Сот ... ... ... ... ... ... нысандарын,
мемлекеттік құзіреттерді атқаруға уәкілетті, әлде оған теңестірілген тұлға
осындай іс-әрекеттерді жасайды:
1. мемлекеттік құзіреттерді атқаруға уәкілетті, әлде осы ... ... ... енеді (еңбекпен-түзеу
мекемесінің бақылаушысы режимді бұзушыны айып изоляторына шығарады,
бұны тек бостық әлде ... ... ... алатын еді);
2. мемлекеттік құзіреттерді атқаруға уәкілетті, басқа ведомствоның ... ... ... (аң ... ... ... ... рұқсатсыз аң аулады деп сезіктеніп оның автомашинасына тінту
жүргізеді);
3. тек алқалы түрде жасалуы мүмкін;
4. оның ... ... ... та ол ... ... басқа да нормативтік
актіде көрсетілген шарттардың болуы жағдайында жасаса.
Өкілеттіктерін асыра пайдалану мемлекеттік құзіреттерді ... әлде оған ... ... ... ... құрауы
мүмкін, заң бірде бір лауазымды тұлғаны ешқандай жағдайларға ... ... ... қолдануға жол бермейді. Бірақта саралаушы белгілер
белгілі бір жағдайларды құқыққа сай ... ... ... ... құрамының мәнін өзгерте алмайды, өйткені лауазымды тұлғаның
тыйым салынған ... ... ... ... пайдалану туралы нысаны
жөнінде айту мүмкін емес.
Субъективтік жағынан лауазымдық өкілеттігін асыра пайдалану – ... ... ... жасалынып жатқан іс-әрекетінің ... ... ... оның ... ... ... ... сол мекеменің іс-
әрекетіне қарама-қайшы келетіндігін түсінеді, ... ... ... ... қорғалған қоғамның немесе мемлекеттің қоғамға ... ... ... ... түсінеді, көрсетілген зардаптардың
туындауын тілейді немесе саналы түрде жол ... әлде оған ... яғни ... ... ... жанама қасақаналықпен жасайды.
Лауазымдық өкілеттерін асыра пайдаланудың ерекше сараланған түрі
Қазақстан ... ... ... 408 бабының 4 бөлігінде
аталған. Оны Қазақстан Республикасы Қыылмыстық кодексінің 308 бабының ... 3 ... ... ... ... егер олар ауыр
зардаптарға алып келсе әлде ... ... ... ... ... қолданамын делінсе;
б) қару немесе арнайы құралдарды қолданамын деп;
в) өзі немесе ... ... ... ... әлде ... адамдарға немесе
ұйымға зиян келтіру үшін пайда және басымдықтар алу мақсатында.
Мұндай асыра ... ... ... ... ... ... Жеке адамға қарсы қылмыстар үшін негізінен материалдық
әуелділік сипаты тән. Егер асыра ... ... өнім ... де ... ... Лауазымдық өкілеттіктерін асыра ... ... адам ... ... ... ... ... Қылмыстық Кодексінің 308 бабы 3 бөлігі бойынша қасақана адам
өлтіргені үшін ... ... ... ... бойынша
саралануы қажет.
Лауазымдық өкілеттіктерін ... ... ... ... ... ажырату барысында бірінші кезекте мыналар
ескерілуі тиіс: лауазымды тұлға өзіне ұсынылған өкілеттіктердің негізінен
айқын шығады, екінші жағдайда - ... ... ... ... ... бірінші жағдайда ол тек қана белсенді әрекеттермен қылмыс жасай,
екінші ... - ... ... ... ... ... 4 ... жемқорлық және өзге де ... ... ... ... ... түрлері үшін жауаптылық.
Лауазымды тұлғаның өкілеттігін иеленіп алу. Қазақстан ... ... 309 ... ... ... лауазымды тұлға болып
танылмайтын мемлекеттік қызметкердің лауазымды өкілеттігін иеленіп алуы
және ... ... ... ... ұйымдардың құқықтары және заңды
мүдделерінің елеулі бұзылуына алып ... ... ... ... ... ... құрайды:
а) лауазымды тұлғалардың өкілеттігін иеленіп алу және осыған байланысты
белгілі бір іс-әрекеттерді ... ... ... ... ... ... ... елеулі бұзу
түріндегі қоғамға қауіпті зардаптың туындауы;
в) туындаған зардап және жасалынған іс-әрекеттің ... ... ... ... ... екі ... іс-әрекеттерден
қалыптасды: лауазымды тұлғаның өкілеттігін иеленіп алу және ... ... бір ... ... ... өкілеттігін
иеленіп алу әрқашанда алдау жолымен жасалады және әр түрлі жүзеге асырылуы
мүмкін (тұлға ауызша ... оның ... ... бар ... белгілі бір іс-әрекеттерді жасау үшін формалы киімді пайдаланады,
жасанды құжатты ... ... ... ... ... қылмыстардың
жиынтығы бойынша сараланады.
Лауазымды тұлғаның өкілеттігін иеленіп алған тұлға, ... ... үшін ... ... ... және осыған қарамастан
ұйымдастырушылық-бөлу, әкімшілік-шаруашылық құзіреттерді ... ... ... ... ... құқықтары және міндеттерін
пайдаланады. Ешқандай лауазымды тұлға оған ... ... ... ... тапсырмаған еді. Қылмыстың аталған құрамы үшін ең ... ... ... ... талап етілмейді. Тұлғаның маман
атағын иеленіп алуы және ... ... ... бір ... ... ... қылмысты құрамайды.
Лауазымдық өкілеттіктерін иеленіп алу белгілі бір ... ... ... ... ... іс-әрекеттер әр түрлі болуы мүмкін,
әрқашан тең емес, қоғамға қауіпті және өзінің мәні бойынша құқықбұзушылық
болып ... Бұл ... ... ... ... 309 бабының
мәтінінде көрініс тапқан, азаматтар немесе ұйымдардың құқықтары және заңды
мүдделерін елеулі бұзу түріндегі ... ... ... ... пайдалы іс-әрекеттерді жүзеге асыру үшін ... ... ... алу ... ... ұстау үшін) қылмыс ... ... ... ... ... ... ... себепті байланыс анықталуы тиіс.
Аталған құрам материалды түрде көрініс тапқан. Қылмыс азаматтар
және ұйымдардың ... және ... ... елеулі түрде қоғамға
қауіпті зардап туындаған кезден бастап аяталды деп саналады.
Субъективтік жағынан лауазымды ... ... ... ... ... Тұлға лауазымды тұлғаның өкілеттігін заңсыз
иеленіп алғандығын сезінеді және осыған сай заңсыз түрде қоғамға ... ... ... және ... Республикасы Қылмыстық кодексінің 309 бабы ... үшін ... ... иеленіп алған тұлғамен бірге әлде ... ... ... азаматтар немесе ұйым өкілдері саналы түрде
жасағандығы маңызға ие емес.
Бұл қылмыстың ... ... 16 ... толған қызметшілердің
санатына енетін, лауазымды тұлғаларға жатпайтын мемлекеттік қызметкерлер
танылады.
Кәсіпкерлік қызметке заңсыз қатысу. ... ... ... ... Республикасы ҚК-нің 310 бабы), мемлекеттік ... ... ... әлде оған ... ... кәсіпкерлік
қызметті жүзеге асыруды ұйымдастыру, осындай ұйымды жеке өзі немесе асыруды
ұйымдастыру, осындай ұйымды жеке өзі ... ... ... ... арқылы
басқару қатысу, егер де осындай іс-әрекеттер жеңілдіктер және ... ... ... да ... ұсынуды қолдаумен болса.
Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінде аталған іс-әрекеттер
үшін қылмыстық жауаптылықты белгілеу мемлекеттік қызметшілерге кәсіпкерлік
қызметпен өзі ... ... ... тұлғалар арқылы айналысуға тыйым
салу негізі, сондай-ақ коммерциялық ... ... ... ... егер ... ... көзделмесе, оған осы ұйымды басқаруға қатысуға
болмайды. Мемлекеттік қызметші-лауазымды тұлға сондай-ақ ... ... ... ... ... ... коммерциялық ұйымдардың
жарғылық капиталындағы үлестер (акциялар пакеті) сенімді басқаруға бере
алады.
Заң ... ... ... ... ... ... қаржы полициясы, ұлттық қауіпсіздік органы
қызметкерлері, кеден ... және т.б.) ... ... тыйым салады. Кәсіпкерлік қызмет деп кіріс табу мақсатымен жеке
меншіктегі және қоғамдық ұйымдардың меншігіндегі кәсіпорындар
қызметінің кез келген түрін түсінеміз. Шектеулер ... ... ... қызмет түрлері танылады, олармен тек мемлекеттік кәсіпорындар
(мысалы, есірткі құралдар, қатты әсер ететін және улы ... ... қару ... ... ... ... жағын мыналар құрайды:
а) мемлекеттік құзіреттерді атқаруға уәкілетті тұлғаның немесе ... ... ... ұйым ... ... кәсіпкерлік қызметпен
айналысуы;
б) мемлекеттік құзіреттерді атқаруға уәкілетті тұлғаның ... ... ... жеке өзі ... ... ... ... арқылы
кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыруда ұйымдастыруды басқаруға ... ... ... қарастырылып жатқан қылмыстар үшін міндетті болып
танылады, заңдарда қалыптасқан Қазақстан Республикасы Қылмыстық ... бабы ... ... жауаптылық шарттарынан туындайды. Қылмыс
субъектісінің әрекетінің әрқайсысының екі нұсқасы мұндай ... ... ... ... немесе басқа да ... ... ... ... Егер ұйым ... да ... жеңілдіктер және артықшылықтар
немесе қолдау көрмесе, істелінген іс-әрекет тәртіптік терісқылықты құрайды.
Аталған қылмыс құрамы формальды және оның ... ... ... ... ... қылмыстық зардаптарының туындауымен
байланысты емес.
Субъективтік жағынан ... ... ... ... Тұлға өзінің заңсыз іс-әрекетінің қоғамға қауіптілігін
сезінеді және кәсіпкерлік ... ... ... ... ... ... ... ұйымды құру үшін лауазымдық ... әлде ... ... үшін ... әр түрлі басымдықтар және
жеңілдіктер береді.
Қылмыстың субъектісі – заңмен кәсіпкерлік ... ... ... ... ... ... ... әлде оларға
теңестірілген тұлға.
Пара алу. Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 311 бабының
1 бөлігінде пара алу деп ... ... ... ... әлде
оған теңестірілген тұлғаның жеке өзі немесе делдал арқылы ақша, ... ... да ... мүлікке құқықты немесе мүліктік ... пара ... ... олар ... ... пайдасына әрекет
(әрекетсіздік) жасауы, егер мұндай әрекет (әрекетсіздік) мемлекеттік
құзіреттерді атқаруға ... ... ... ... ... ... кірсе, әлде өзінің лауазымдық жағдайына байланысты
мұндай әрекет (әрекетсіздік), жалпы қолдау ... ... ... ... алудың қоғамға қауіптілігінің жоғарылығы, мынамен байланысты,
негізінен ол басқа қылмыстармен ... ... ... ... ... және т.б.) және ... жемқорлықтың кең
тараған нысандарының бірі болып танылады.
З аңда пара затының мазмұны толықтай ашылады. ... ... ... ... ... вексель, гек, акция, депозит және жинақ
сертификаты), басқа мүлік (импортты техника, автомашиналар, ... ... және ... металы және т.б.) немесе мүліктік сипаттағы
пайдалар (мысалы, қайтарымсыз көрсетілетін, төлемге ... ... ... ... ... жөндеу құрылыс жұмыстары, әуе, ... т.б. ... ... жүру). Мүліктік пайда,сонымен қатар құнды зат
құнсыз бағаға ... пара ... үшін ... ғана құны ... ... ... алса. Парақорлық, мысалы пайдалы жұмыс, жалған дипломдар,
еңбек кітапшаларын негізсіз алу ... ... ... ... ... ... ... да пара ретінде қарастырылады.
Қылмыстық құқықта пара болып ... ... ... өзінің
қызметтік жағдайына байланысты мүліктік емес сипатта ... ... ... ... ... берсе.
Қылмыстың объективті жағы мыналардан көрінеді:
а) мемлекеттік құзіреттерді атқаруға уәкілетті, әлде оларға теңестірілген
тұлғалардың пара, яғни сыйақы ... пара ... ... оның ... тұлғасының пайдасы үшін әрекет
(әрекетсіздік) үшін пара алу.1
Пара алу – бұл жеке өзі ... ... ... алу ... ... пара тұлғаға берілсе (оның ... ... ... пальтосының
қалтасына) салынса, бұл оны қабылдады дегенді білдірмейді.
Егер мемлекеттік құзіреттерді атқаруға уәкілетті тұлға, әлде оған
теңестірілген тұлғаның пара алу ... ойы ... ... ... ... ол ... осы туралы хабарласа, қылмыстық жауаптылық туындамайды.2
Егер мемлекеттік құзіреттерді атқаруға уәкілетті тұлға әлде оған
теңестірілген ... пара ... ... құзіреттерді атқаруға
уәкілетті тұлғаға, әлде оған теңестірілген тұлғаға пара ... ... ... немесе басқа да құнды заттарды алып өзіне иеленіп алса, істелінген іс-
әрекет алаяқтықты ... ... ... әр ... Пара белгілі бір маскісіз әлде
қайтарымсыз нысанда (мысалы, ақшаны «қайтарымсыз» ... ... ... ... ... ... ... ұсынушының
жинақ кассасымен, ресторандарда тегін қызмет көрсету; пара алушыға тиесілі
автомашинаның жөндеу ... ... ... пара алу ... тікелей
делдалдар арқылы алуда мына мәселе анықталуы тиісті, ... ... ... ... ... пара ... ... қажеттігін білуіміз
керек.
Заңда жасалуы мүмкін әрекеттер (әрекетсіздіктер) үшін жоққа
шығарылатын нұсқа ... ... пара ... олар ... ... ... уәкілетті, әлде оларға
теңестірілген тұлғалардың қызметтік өкілеттігіне (қызметі ... ... ... және ... ... ... ... еңбекпен қамту
бюросының меңгерушісі және осы бюроның 1 санатындағы маман ... ... ... ... бөлу үшін осы ... ... алған).
б) өзінің қызметтік жағдайына байланысты ... ... әсер етуі ... яғни пара беруші үшін ... ... ... да ... ... ... үшін шаралар қабылдауы мүмкін
(мысалы, лицензияны жедел алу үшін, телефон орнату). ... ... ... ... ... ... пайдалану ретінде
қарастырылмайды.
в) лауазымды тұлға тарапынан жалпы ... ... ... ... ... ... жіберу).
г) қызметіне бей-жай қарау (назардан тыс қалдыру, кемшілігі үшін ... ... ... ... ... (әрекетсіздіктерді) орындау қылмыс құрамының
шегінен тыс жатыр. Бірақ та осы ... ... ... ... қалу) міндетті түрде иеленіп отырған лауазымдық жағдайымен байланысты
болуы тиісті. Пара ... осы ... ... ... ... ... ... тиісті.
Мүліктік пайдаларды алу шарты арнайы айтылмауы мүмкін, бірақ та
қылмысқа қатысушылар пара берушінің ... оның ... ... ... мақсатында беріледі.
Қылмыс мемлекеттік құзіреттерді атқаруға ... ... әлде ... ... ... бір бөлігін алған кезден бастап аяқталды деп
саналады. Мұндай іс-әрекеттер болмаса пара алуға оқталу деп танылады. Пара
соны ... ... ... жасалған (қалыс қарап) немесе сондай
әрекеттер (пара – сатып алу), сондай-ақ ... ... ... ... ... ... пара ... немесе оған ұсынған тұлғалардың мүддесі ... бір ... ... ... ... ... ... оның жақындары, туыстары, ұйымдар, кәсіпорындар және т.б.
Субъективтік жағынан пара алу ... ... ... ... берушінің немесе оның ұсынған ... ... үшін ... ... пара ... және оны ... арқылы, өзінің қызметтік
мүмкіндігі күшіне әсер ... әлде ... ... ... қызметіне бей-жай
қарайды және осыны істеуді тілейді. Пара алу ... ... ... ... ... ... құзіреттерді атқаруға
уәкілетті, әлде оларға теңестірілген тұлға болуы мүмкін. ... ... ... ... жұмыскерлер, тиісті өкілеттіктерге ... ... ... бойынша, егер олар осы уақытша міндеттерді
атқарумен байланысты пара алса, пара алғандығы үшін ... ... ... деп ... ... ... ... тану барысында белгілі бір қиындықтар туындайды. Оларды Қазақстан
Республикасы Қылмыстық Кодексінің 311 бабы ... ... ... егер олар ... ... ... ... басқару
органдарында, мемлекеттік мекемелерде, сондай-ақ ҚР қарулы күштерінде, ҚР-
ның басқа да әскери және әскери құрылымдарында ұйымдастырушылық-бөлу ... ... ... ... ... ... ... уақытша қабілетсіз парағын беруі, ауруханаға жатқызудың
негізін және кезектілігін анықтау, оқытушының ... ... ... ... заңсыз алуға әкеледі. Аталған әрекеттер
құқықтық ... ... ... үшін белгілі бір құқықтар және міндеттер
туындатады.
Пара алудың сараланған түрі ретінде Қазақстан ... ... 311 бабы 2 және 3 ... ... Бұл ... 2 ... ... лауазымды тұлғаның пара алуы, заңсыз әрекет
(әрекетсіздік) үшін пара алумен теңестіріледі.
Осы белгіні салыстырмалы ... ... ... әр түрлі
көзқарастар айтылған. Авторлардың бір тобының пікіріне сәйкес заңсыз
әрекеттер ... деп тек қана ... ... ... ... кең ... Қылмыстан басқа, қылмыс
болып танылмайтын заңсыз іс-әрекетер қамтылып, осы белгілерге ... ... ... ... тыс ... ... ... бей-жайлық, жұмысқа мас күйінде келу»1. Біздің көзқарасымызша
«заңсыз әрекет (әрекетсіздік)» талқылаудың соңғы ... осы ... ... жоққа шығарады, нәтижесінде осы белгімен «қызметтегі бей-
жайлық» арасындағы шектеу жойылады, бұл жөнінде ... ... ... 311 ... 1 ... ... ... «заңсыз
әрекет (әрекетсіздік)» неғұрлым басымдық берілетін ұғым ретінде тек
қылмыстарды ... ... ... «бей-жай» белгісіне сәйкес
келеді.
Пара алушының заңсыз әрекеті (әрекетсіздікті) фактілі жасауы
қылмыстардың ... ... ... ... субъективтік жақ үшін
пара беруші ... ол ... ... ... ... ... ... жасауы пара алушының саналылығын міндетті түрде
анықтау үшін қажет.
Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 311 бабы 1 және 2 ... ... үшін ... 3 ... ... ҚР-да жауапты
мемлекеттік лауазымды иеленіп отырған тұлғалар жауаптылыққа тартылады.
Пара алудың ... ... түрі ... Республикасы Қылмыстық
кодексінің 311-бабының 4 бөлігінде көзделген. Бұл іс-әрекеттер осы баптың
1,2,3 бөліктерінде көзделіп, егер олар мына ... ... ... алу ... ... сөз ... топ болып немесе ұйымдасқан топпен;
в) ірі мөлшерде;
г) әлденеше рет.
Алдын-ала сөз байласу арқылы пара алу қылмыстарды ... ... ... ... келіскен екі немесе одан да көп ... ... ... ... ... ... емес ... пара
алуға қатысушылар ретінде жауаптылыққа тартылады.
Параны алу туралы және оны қабылдауға байланысты уақыт ... жоқ. ... ... ... ... қоса ... ... Ақшалар қалай бөлінгеніне қарамастан пара алғандардың ақшалай
сомасына байланысты ... ... ... ... та
қасақаналықтың мазмұнын ескеру қажет, яғни параны алуды тілеу, ... ... ма ... жоқ па екендігін анықтау қажет.
Басқа да лауазымды ... ... ала ... пара ... ... одан кейін пара берушінің немесе ол ұсынған адамның
мүддесіне сай ... бір ... оған ... ... ... параны
алғаны және бергені үшін қылмыстардың жиынтығы ... ... ... ... оған кем дегенде екі лауазымды тұлға кіруі тиіс
және тұрақты болуы ... ... ... ... ... ... әлде
осындай топқа жетекшілік еткен ... егер ... ... ... топ ... қылмыс жасағандығы үшін жауаптылыққа ... ... ... да ... оған ... үшін, сондай-ақ
қылмысқа дайындалғандығы және жасағандығы үшін ... ... ... екі нысанда болуы мүмкін. Ең алдымен лауазымды
тұлға, пара ... ... ... ... келтіруі мүмкін қызметі
бойынша қорқыту арқылы пара талап етіп осындай ... ... ... ... ... заңдыдан қалыс қалу). Тұлға жасырына әрекет
ете отыра пара ... ... ... ... кері зардаптарын
тойтару үшін пара беруге мәжбүр болатын жағдайлар да кездеседі.
Бірақ та параны қорқытып ... ... ... ету, ... мүддесіне шығын келтіруі мүмкін болатындықтан, осы белгіні
құрамайды.
Параның ірі ... ... ҚР ҚК 311 ... ... Бес жүз ... есептік көрсеткіштен асатын ақша ... ... ... ... ... ... ... сипаттағы игіліктер жатады. Пара
затының құны оны алған ... ... ... де пара алушының әрекеті Қазақстан Республикасы Қылмыстық
кодексінің 311 бабының әр ... ... ... ... ... ... іс-әрекет неғұрлым қатал жаза көздейтін баптың бөліктері
бойынша ... ... ... та ... ... ... барлық
сараланған белгілері көрсетілуі тиісті.
Қылмыстық қоғамға қауіптілігін сипаттайтын саралаушы ... олар ... ... ... пара ... ... кінәні
тағайындау қажет.
Пара беру. Қазақстан республикасы Қылмыстық кодексінің 312 бабына
сәйкес пара беру – бұл ... ... ... уәкілетті, әлде
оған теңестірілген тұлғаға жеке өзі немесе ... ... ... ... тек қана лауазымды тұлғаға ұсынылуы тиіс. Пара жеке ... ... ... ... Егер пара ... арқылы берілсе, онда ол
белгілі бір іс-әрекеттерді жасағандығы үшін ең алдымен параны бергендігін
сезінуі жағдайы ... пара ... ... үшін ... деп пара ... ... алушының) тапсырмасымен тікелей
пара затын беретін тұлғаны айтамыз. Бұл жерде ол пара ... ... ... ... ... немесе алмағандығы маңызға ие
емес.
Параны берудің (алуды) ұйымдастырған және бір ... ... ... ... параны беруге (алуға) қатысқандығы үшін
жауаптылыққа тартылады. Осы жерде оның ... ... ... ... ... ... бастамасымен (пара беруші немесе пара алушы) әрекет
еткендігіне қарап, қасақаналықтың бағытын ескере отырып шешілуі тиіс.
Пара беру ... ... оны ... алған кезден бастап
аяқталған деп танылады. Пара беру ... оны ... ... тәсілдеріне
байланысты қылмысқа ақталу емес, аяқталған қылмыс болып саналады. Лауазымды
тұлғамен ұсынылған пара қабылданбаса немесе кері ... пара ... пара ... ... ... ... ... әрекеті мұндай
жағдайда пара беруге көмектесушіге оқталу ретінде сараланады.
Пара беруші, егер делдал лауазымды тұлғаға беру үшін ақша ... да ... пара ... ... ... ... өзіне иеленіп
алса (жалған делдалдық) пара беруге оқталғандық ретінде ... Бұл ... пара беру ... оны жоқ ету нақты лауазымды тұлға
ретінде аталуы маңызға ие емес.
Егер пара беру басқа қылмыспен, нақтырақ ... ... ... ... лауазымдық өкілеттіктерін теріс пайдалану, қызметтік
жалғандық жасаумен ұштасса, ... ... ... ... ... ... жағынан пара беру тікелей қасақаналықпен сипатталады.
Тұлға берушінің немесе ол ұсынған ... ... ... ... ... үшін ... ... лауазымдық өкілеттіктерін
пайдаланумен байланысты лауазымды тұлғаға пара береді және оны ... ... ... ... заңсыз ұсынғандығын сезіну. Мұндайдың
болмауы ... ... үшін ... ... шығарады.
Пара берудің ниеттері әр түрлі. Олар ... ... ... өзі ... ... және ... үшін ... ие болатын лауазымды немесе жеке тұлға. Егер кәсіпорын, мекеме,
ұйым және олардың бөлімшелерінің жетекшісі, қызметі бойынша ... ... ... ... беру ... ... әрекеті (әрекетсіздігі)
үшін пара беруші ретінде жауаптылыққа тартылуы тиіс. Пара үшін сол ... да ... ... ... ... сөз ... пара беруге
қатысушылар болып танылады.
Егер тұлға пара берушіден лауазымды ... беру үшін ақша ... ... ... ... ... ... алса пара беруге қатысушыны
құрайды.
Пара берудің сараланған түріне:
а) лауазымды ... ... ... ... ... ... ... рет;
г) ұйымдасқан топпен.
Көрінеу заңсыз әрекет (әрекетсіздік) – ... ... үшін ... ... ... ... ... пара беруші белгілі бір лауазымды
тұлғаның заңсыз әрекет (әрекетсіздік) жасағандығы үшін ... ... ... ... беру ... рет ... деп ... егер:
а) осындай қылмыс үшін бұрын сотталмаған тұлға екіден аз рет қылмыс ... ... ... ... ... ... мерзімі өтіп кетпеуі
тиісті;
б) оны бұрын пара бергені үшін сотталған адам ... ... пара ... ... үшін ... ... ... алынбаса.
Аталған белгі болмайды, егер пара алдын ала сөз ... ... ... ... тұлғалар тобына, параберушінің пайдасына бір
әрекетті (әрекетсіздікті) жасаған ұйымдасқан топпен жасалынса.
Қазақстан ... ... ... 312 ... пара берушіні қылмыстық жауаптылықтан босатудың екі негізі
аталған:
а) екі айлық есептік көрсеткіштен ... ... ... ... ... егер лауазымды тұлғамен жасалынған әрекет (әрекетсіздік) алдын-ала
сөз байласумен байланысты болмаса;
б) егер параны қорқытып алу орын ... ... ... бұл ... пара алу ... ... ... ұқсас. Қорқытып алу нәтижесінде пара беру осы
қылмысты жасаған тұлғаның қоғамға қауіптілігінің аздығын көрсетеді.
Пара беру туралы өз еркімен хабарлау, егер ол өз ... ... ... ... ... ... ... мәлім болса. Хабарлау ацызша
және жазбаша нысанда болуы мүмкін. Мұндай хабарлау өкіну, сот және ... ... ... ... ... ... ... түрінде
болады.
Пара бергендігі туралы хабарлау қылмыстық істі қозғауға құқығы бар,
яғни ... сот, ... және ... ... ... ... делдалдық. Қарастырылып жатқан қылмыстың объектісі және
заты пара ... ... және ... ... ... келеді.
Парақорлыққа делдалдықтың объективтік жағы екі ... ... ... алғандығы және бергендігі туралы, ... ... ... пара ... және пара ... әсер ... параны алғандығы және бергендігі туралы, олардың арасындағы келісімді
жүзеге асырудағы пара алушыға және пара ... әсер ... ету ... ... ... арасындағы, келісімнің
шарттарын талқылауға байланысты тиісті келісімдерді жүргізуден көрінеді.
Делдалдықтың ... ... ... ... аяқталу
кезімен ерекшеленеді. Бірінші нысан пара алушымен пара берушінің арасындағы
келісімге жету кезінен бастап аяталған деп саналады. Бұл ... пара ... ... ... ... ... ие ... Екінші нысан
аяталды деп мына жағдайда танылады, егер пара алу және беру ... ... яғни ... алу және беру ... ... жағынан кінәнің тікелей ... ... ... ... ... ... болып заңдарда
белгіленген белгілі бір жасқа толған кез ... ... ... ... ... ... беруге қатысудан ажырату қажет. Делдал, сөздің
мағынасына қарай ... ... және ... ... келісімге келу
немесе осындай келісімді жүзеге асыру процесіндегі звеноны байланыстыратын
ретінде танылады. Қатысушы болса, тиісінше пара ... ... пара ... әрекет етеді.
Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 313 бабының 2 бөлігі
парақорлыққа делдалдықтың сараланған құрамын ... оны ... ... топпен немесе өзінің қызметтік жағдайын пайдалана отырып жасау.
Әлденешелік және ұйымдасқан топ болып жасау ұғымы ... ... ... ... ... пайдалана отырып, парақорлыққа делдалдық
ету, парақорлыққа делдалдық ету ... оған ... ... ... субъектінің пайдалануын түсінеміз. Егер делдалдық қызметтік
іс-әрекетімен байланысты болмаса, онда ол ... ... ... ... деп танылады.
Практикада жалған делдалдық деп аталатын жағдайлар белгілі бір
қиындықтар тудырады (тұлға пара берушіден ... ... пара ... және ... да ... алып, оны өзіне иемденіп алса). Осыған
байланысты алаяқтықты саралау қажет.
Қызметтік жалғандық. Қазақстан Республикасы ... ... бабы ... ... деп, ... құзіреттерді атқаруға
уәкілетті ... әлде оған ... ... ... ... ... ... көрсетілген құжаттарға оның шынайы мазмұнын
жоққа ... ... ... әлде көрінеу жалған немесе жасанды
құжаттар беру, егер бұл ... өзі үшін ... ... ... үшін ... ... басқа тұлғалар әлде ұйымдарға пайда және басымдықтар беру
ретінде жасалса.
Қылмыстың заты ретінде заң ... ... ... ... ... құқықтың маңызын белгілейтін фактіні немесе жағдайды куәландыратын
тиісті мекемелерден, кәсіпорындардан, ... ... ... ... ... қажетті реквизиттері болады және лауазымды тұлғамен қол
қойылуы қажет. Мысалы, ... ... ... ... жалғандықтың заты
ретінде ресми құжаттарға бұйрықтар, еңбек ... ... ... ... ... ... ... туралы құжаттар,
қаржылық есеп-шоттың көшірмелері. Азаматтың хал-жағдайлары актілері туралы
жазба кітапшалары. Автоматтандырылған ақпараттық жүйеден ... ... күші ... және ... ... лауазымды тұлғасымен белгілі бір
тәртіппен қол қойылғаннан кейін ресми түрде қарастырылуы мүмкін.
Қалыптасқан практикаға сәйкес ... ... ... мемлекеттік
ұйым, кәсіпорын және мекеменің жеке құжаттары жатады.
Объективтік жағынан қызметтік жалғандық ресми құжаттарға енгізуден
тұрады:
а) көрінеу ... ... ... оның шынайы жағдайын өзгертетін түзетулер.
Ресми құжаттарға көрінеу жалған мәліметтерді енгізу – ... ... ... ... ... ... толтыру.
Мысалы, полиция бөлімінің бастығы өзінің ... ... ... ... ... да, неке ... деп өзінің танысына
жазады. Ірі ... үй ... ... ... ісі ... ... бірнеше жұмысшылардың әйелдерімен атқарылған жұмыстар жөнінде
жалған мәліметтер енгізген, бірақ олар оны бос уақытында атқарған.
Жасау ... ... ... және ... ... Материалдың жалғандық құжаттың мазмұнын және түрін ... ... ... ... тазалау, өзгерту, құжаттың мәтінін түзеу,
оның ... ... ... және т. б. ... жалғандық көрінбейтін,
материалды іздер қалдырылуы және ... ... ... мүмкін.
Интеллектуалдық жалғандық нысаны бойынша дұрыс ... ... ... ... мекеменің мөрімен бекітілген тиісті ұйымның шынайы
бланкісінде ... ... ... ... ... ... ... немесе ақшалардың жалғандығын дәлелдеу
жолымен анықталады.1
Заңда көрсетілген әрекеттер қарастырылып жатқан қылмысты құрайды,
яғни олар ... ... ... ... сондай-ақ қызмет
мүддесін кереғар өзінің қызметтік ... ... ... ... өзін-
өзі басқару органының қызметкері жасайды.
Құрылымы бойынша қарастырылып жатқан қылмыс құрамы ... ... ... ... ... ... кезден бастап
аяқталды деп танылады.
Субъективтік жағынан қызметтік жалғандық ... ... ... ... құжаттарға жалғандық жасайды және оны іс-
әрекеттерді ... ... Егер ... еңбекке ақы төлеу үшін жалған төлем
ведомосқа жаза отырып, оларды жанама құжаттар ретінде рәсімдесе, онда оның
әрекеттерінде қызметтік жалғандық жоқ. ... ... және ... ... ... ... ... ол салақтық үшін жауап береді.
Аталған қылмыстың міндетті белгісі – пайда және басымдықтар ... өзі ... ... ... әлде ұйым үшін ... және ... мақсатында басқа тұлғаларға немесе ұйымдарға зиян келтіру.
Қылмыстың субъектісі болып ... ... ... әлде ... ... ... танылады. Қызметтік жалғандық
басқа қылмысты жасау немесе жасыру тәсілі ретінде болуы ... ... егер ... ... жасыру, иеленіп алу немесе ысырап ету үшін,
ресми құжаттарда жалғандық жасалса, онда істелінген іс-әрекет екі қылмыстың
нақты ... ... ... ... ... жалғандықты саралау қылмыстардың
нақты жиынтығында ... ... ... егер ... ... ... болмаса дербес саралауды талап етпейді.
Салақтық. Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 316 ... ... ... ... – бұл ... тұлғаның қызметіне теріс
және адал қарамауы нәтижесінде өзінің міндеттерін ... ... ... егер ... азаматтар немесе ұйымдар әлде заңмен
қорғалғаны қоғам немесе мемлекеттің мүдделеріне елеулі зиян келтірсе.
Салақтың объективтік жағынан ... ... ... тұлғаның өзінің міндеттерін адал емес немесе ... ... ... ... ... ... ... немесе ұйымдардың әлде заңмен қорғалған қоғам немесе
мемлекеттің құқықтарын және заңды мүдделерін ... ... ... кері ... және ... ... ... міндеттерін
орындамауы немесе тиісінше орындамауының арасындағы себепті байланыстың
болуы.1
Лауазымды ... ... ... деп әрекет ету
міндетінің болуы ... ... яғни ... туындайтын белгілі бір құзіреттерді атқаруы. Егер ... ... ... ... ... онда ол салақтық үшін
жауаптылыққа тартылмайды.2
Лауазымды тұлғаның өзінің ... ... ... ... ... арқылы орындауы, дер кезінде емес, дұрыс емес, нақты емес
(мысалы, зертхана бастығы ... ... ... жөндеуді
тапсырады).
Қылмыстық іс-әрекеттің осы екі көрінісі де негізінен бір-бірімен
көршілес және лауазымдық міндеттерін ... ... ... ... ... ... Бұл жерде жеке қылмысты әрекет
(әрекетсіздік) жоққа шығарылмайды.
Салақтықтың нысандары әр ... ... ... ... ... ... бойынша қылмыстық жауаптылық азаматтардың
хаттарын, ... және ... ... ... Ол ... ... ... және бұзушылықтарды жою үшін ... ... шешу үшін ... ... ... ... орындау үшін бақылау жүргізбеу, ... ... ... ... ... ... ... орындамауы мүліктің
жетіспеушілігіне, бұзылуына, жойылуына алып келеді. Бұл ... ... ету ... ... салу ... ... емес ... Егер
салақтық нәтижесінде пайда болған жетіспеушілікті жасыру ... ... ... ... Қазақстан Республикасы Қылмыстық
кодексінің 316 және 223 баптары ... ... ... ... тартылады. Лауазымды тұлғаның өзінің қызметтік міндеттерін
орындамауы немесе тиісінше ... егер бұл ... адал ... немесе теріс қарау нәтижесінде жасалған жағдайда қарастырылып
жатқан қылмыс құрамын құрайды. Істеліп ... ... ... қатынасты
анықтау үшін лауазымды тұлғаның міндеттер шеңбері мұқият зерттеліп және ол
орындалмаған іс-әрекеттерге жатқандығы ... ... Бұл ... ... ... және ... да ... актілермен
өкілеттіктерін реттеуге жәрдемдеседі.
Өзінің міндеттеріне адал емес немесе теріс қарау қылмыс ... егер ... ... оны ... ... ... мүмкіндігі
болса.
Егер лауазымды ... ... ... ... орындамаса немесе тиісінше орындамаса қылмыс құрамы
болмайды. Егер бұл жағдайда зардап туындаса салақтықтың ... ... ... ... ... деп тани ... оларды процессуалдық
құжаттарда анықталуы және көрсетілуі тиісті.
Қазақстан ... ... ... 316 бабы ... ... ... үшін салақтық нәтижесінде қылмыстық зардаптар
туындауы қажет. Бірақ та заңшығарушы Қазақстан Республикасы ... 307, 308 және 316 ... ... ... ... ... және ... мүдделердің елеулі бұзылуының мазмұны қасақана
және абайсызда жасалынатын қылмыстарда әр ... ... ... бұл
мүліктік шығын мөлшеріне қатысты. Салақтық барысында ол неғұрлым көп болуы
тиісті. ... ... ... ... ... сондай-ақ материалды
болуы да мүмкін.
Елеулі деп кәсіпорынның, ұйымның, мекеменің ... ... ... ... зардаптармен лауазымды тұлғаның өзінің міндеттерін
орындамауы немесе тиісінше орындамауы арасындағы себепті байланысты
анықтау міндетті, өйткені ... ... бұзу ... ... қылмыстарды бұзу, себеп және салдардың уақытша ... ... ... бола ... ... Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің
316 бабы ... ... ... ... сараланады, заңда аталған
зардаптар лауазымды тұлғаның өзінің ... ... ... ... ... ... ... жағынан салақтық – бұл абайсызда жасалған қылмыс.
Лауазымды тұлға өзінің ... ... ... ... ... ... қоғамға қауіпті зардаптың туындау мүмкіндігін көре
біледі, бірақ ... ... ... аталған зардаптарды
тойтаруға әлде осындай зардаптардың туындауын көре білмейді, бірақ та
қажетті ... және ... ... оны көре ... ... ... лауазымды тұлғаның есірткі құралдарын өндіру,
дайындау, сақтау, жіберу ережесін ... ... егер бұл ... ... ... 316 ... көзделген зардаптарға алып
келсе.
Қызметтегі әрекеттердің пайдакүнемдік ниеттері ... ... ... 316 бабы бойынша саралауды ... ... ... ... және ... ... пайдаланудан ажыратылады. Егер, мысалы, жетіспеушілік
қылмыстық сынақтың нәтижесінде туындаса, лауазымды ... ... деп ... ... Өзінің қызметтік міндеттеріне қылмыстық
менмендік қатынас, пайдакүнемдік немесе ... да жеке ... ... басқа да адамдарды теріс пайдалануды ... ... ... ... ... ... өкілеттіктерін теріс пайдалану
емес, салақтық ретнде саралануы тиіс.
Қылмыстың ... ... тек ... ... ... жұмыскерлер (мысалы, мүлікті қорғауға адал емес қараған ... ... ... баптары бойынша жауап береді.
Қазақстан Республикасы ҚІЖК талаптарын бұза отырып бірқатар
судьялар сот ... ... ... әлде ... тұлғаларды
мойындауға қатысты материалдарды назардан тыс қалдырады.
Практиканы зерттеу көрсеткеніндей, салақтық үшін ... ... ... ... ... атқарған дәрігерлер,
педагогтар, инженер-техник жұмыскерлер аз ... ... осы ... ... ... деп, ... ... салақтық деп тану
үшін неғұрлым абайлап қарау қажет. Олар ... ... ... ... ... әлде ... құзіреттерін атқару барысында құқықтық маңызды ... ... ... ... ... ... ... немесе тиісінше орындамауы, егер де ... ... ... ... ... да ауыр ... алып келсе. Мысалы, туристік
саяхатты өткізудің қауіпсіздігін ұйымдастыру ... ... ... ... орындамауы немесе тиісінше орындамауы, егер де ол
адамның өлуіне алып келсе.
Әр нақты басқа да ауыр ... ... ... ... ... нәтижесінде абайсызда адамның өлуіне немесе басқа да ауыр
зардаптарға алып ... ... ... ... ... ... 114 бабы, 113 бабы 3 бөлігінде көзделген қылмыстардан
ажырату қажет. Аталған қылмыстарда ... ... ... ... емес кәсіби міндеттерін атқарумен байланысты.
Салақтық барысында қылмыстың ... ... тек ... ... қылмыстарда кәсіби міндеттерін атқару барысындағы –
дәрігерлер, фармацевтер және басқа да ... ... ... Республикасы Қылмыстық кодексінің 316 бабы бірқатар арнайы
нормаларға ... ... ... ... ... ... және арнайы
нормалардың бәсекелестігі барысында арнайы норма ... ... ... және арнаулы нормаларында көзделген нормаларды, тек олардың
нақты жиынтығы барысында ғана жол беріле отыра, ... ... ... ... ... ... күресу ... ... ... осы ... проблемаларды қарастыра ... ... ... органдарымен әр түрлі деңгейде
жағымсыз әлеуметтік құбылыс ретіндегі сыбайлас жемқорлыққа қарсы тұру ... бір ... ... ... ... ... құралдары, сыбайлас жемқорлықпен
тиімді күресу міндетін ... ... Олар ... ... шешу үшін ғана ... ... та қылмыстылыққа және
оның себептеріне тікелей әсер мүмкіндігі шектелген. ... ... өсіп ... ... ... ... күресу,
тиімсіздеу болса да, бірден бір шара болып ... ... ... ... барысында негізделген
жалпы (концептуалдық) қағидалар және идеялардың көпжақтылығына ... ... ... ... бағыттар бөлініп көрсетіледі:
- қылмыс жасаудың қиындығын арттыратын шаралар;
- қылмыс жасау кезінде тәуекелдікті арттыратын шаралар;
- қылмыс ... ... ... ... ... ... қиындығын арттыратын шараларға: жұмысқа қабылдау
барысында қызметкерлерді мұқият ... ... ... ... ... ... және ... қағидаларын бұлжытпай
талап ету, лауазымды тұлғалармен шешімдерді қабылдаудағы
- ақылаудың болуы, мемлекеттік ... ... ... ... мүддесі бар шараларға қатысуына тыйым салу;
- қылмыс жасау кезінде тәуекелді ... ... БАҚ және ... ... ену, ... және ... ... және ревизиялар, шешімдер қабылдаудағы жеке жауаптылық,
өзінің қауіпсіздік қызметін ұйымдастыру, ішкі ... ... ... оқшаулайтын қызметкерлерді және тұлғаларды
қолдаудағы ақпараттымадақтау.
Қылмыс жасаудағы пайдалылықты азайтатын шараларға – ... ... және ... да ... үшін әділетті төлем ... ... ... ... ... ... зейнет жасына
шығудың қолайлы жағдайлары.
Қарастырылып жатқан проблеманың құқықтық жағын шешу барысында,
сыбайлас жемқорлықпен күресудің келесідей ... ... ... ... ... ... бойынша жазаланатын сыбайлас ... заң ... ... және ... көзделінбеген қызмет
мүддесіне кереғар материалдық және материалдық емес сипаттағы заңмен
көзделінбеген белгілі бір ... ... ... ... тұлғаның заңсыз алуынан көрінеді.
2. Қылмыстық-құқықтық ... ... ... ... ... ... ... қауіптілік дәрежесімен сипатына
қабілетті, санкциялар мөлшерін анықтауды қалыптастыру.
3. Аталған іс-әрекет үшін ... ... ... заң нормасының
нәтижелілігін қамтамасыз етуде көрініс тапқан құқық қолдану мәселесі.
4. Жұмыс ... ... ... талдау көрсеткендей, сыбайлас жемқорлық
қылмыстарына қарама-қайшы келетін, көрсетілген нормалардың ... ... оның ... ... екіншіден,
көп баламалы, жағымсыз санкциялардың болуы.
Олардың «технологиясының жеткіліксіздігі» бірқатар ... ... және ... қиын ... ... ... ... проблемасын жан-жақты зерттеу жұмыс
істеп құқықтық аяда белгілі бір ... бар. ... ... ... салаларға: шикізаттарды және материалдарды мемлекеттік
сатып алу, жер ... ... ... ... ... ... ... лауазымдарға тағайындау, кәсіпкерлік қызметті
лицензиялау және тіркеу, мемлекеттік емес ... ... ... ... ... ... қылмыстық істерді қозғау және
қысқарту, жол қозғалысы ... ... ... оқу ... түсу
және т.б.
Экономикалық қатынастардың сыбайлас жемқорлыққа қарсы тиімді
құралы болып, шенеуніктердің өз ... ... ... ... ... ашық конкурстар арқылы мемлекеттік тапсырыстар ... ... ... ... ... жұмсаудағы ашықтықты
күшейтуге байланысты басқа да шаралар.
Сонымен бірге, лауазымды тұлғалардың теріс ... ... ... ... беру ... белгілі бір заң механизмдері
ретінде, Қазақстан ... ... ... ... жүзеге асыру және келісім-шарт жасау.
Тиісті іс-әрекеттің диспозициясы, келесідей мазмұндағы ... ... ... ... ... әлде оған теңестірілген
тұлғаның мемлекет үшін тиімсіз шартты көрінеу жасасуы, ірі мөлшерде
шығын әкелген мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... сол әрекет жазаланады...
3. жауапты мемлекеттік ... ... ... ... ... бекітуді талап ететін ... ... ... ... ... да жатқызылады. Аталған норманың
диспозициясын келесізей мазмұнда берсе:
1. ... ... ... қаржыларын заңсыз пайдалану
нәтижесінде, қоғамдық немесе мемлекеттік ... ... ... қатар пара алу жағдайларын одан әрі дифференциациялауды да
айта кетсек. Қазіргі Қазақстан Республикасы ... ... ... ... ... 311 ... ғана берілген, онда пара – сатып алу және пара-
сыйақы деп бөлінбеген. Біздің ... ... ... ... ... өзгерістер енгізу, қылмыстық-құқықтық әсер ету ... ... ... ... ... ... ішінде лауазымды
өкілеттіктерін теріс пайдалану, өзекті ... ... ... ... ... ... ... қылмыстық заң атқарады.
Қазіргі кезде біздің ... ... ... реформа
жүргізілуде. Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексі қабылданды. Қазақстан
Республикасында 2 ... 1998 жылы ... ... ... ... ... ... жемқорлықты және мемлекеттің
саясатының басым бағыттарының бірі. Мемлекеттік ... ... ... ... ... ... пайдалануды жоққа шығаратын
жағдайлардың бірі ретінде ... Заң ... Ол ... бостандықтарын қорғауға, сыбайлас жемқорлық көріністерінен
туындайтын қателерден Республиканың ... ... ... ... ... ... құқықбұзушылықты ескерту, анықтау,
бұлтартпау және оны ашу жолымен мемлекеттік органдардың ... ... ... ... ... күресудің негізгі қағидаларын
анықтайды, сыбайлас жемқорлықпен байланысты, ... ... ... туындауының шарттарын анықтайды.
ҚР ҚК-нің 307 бабында былай делінген: ... ... ... – бұл лауазымды тұлғаның қызмет мүддесіне кереғар өзінің
қызметтік міндеттерін пайдалануы, егер бұл ... ... ... мүдделілікпен жасалса және азаматтар немесе ұйымдар әлде заңмен
қорғалған қоғам немесе мемлекет мүддесін ... ... алып ... ... ... ҚК-тің 143-бабымен салыстыра отыра,
келесідей ерекшеліктерді атап өту қажет:
1. Қызмет мүддесіне кереғар лауазымды ... ... ... ... пайдалануы, лауазымды тұлғаның әрекетін ғана қамтымайды (ҚК
143 бабы), лауазымды тұлғаның әрекетсіздігін де көрсетеді.
2. Субъективтік жағынан, ... 143 ... ... осы ... пайдакүнемдік немесе жеке мүдделілікті аталған құрамның қажетті
белгісі ретінде қарастырады, осылардың болмауы құрамды ... ... ... теріс пайдалану туралы жауаптылық
нормасындағы ... ... ... ... ... редакциясын
елеулі жақсартады. Сонымен қатар, зерттеу мәселесі ретінде сұрақтарды
зерттеу кезінде ... ... ... ... ел өмірінің маңызды саяси-экономикалық қызметін реттейді. Оған
себеп көп: ... ... ... ... ... төмен болуы, моральдік құндылықтардың төмендеуі
және т.б., бірақ та аталған феноменнің себебі ... ... ... ... мемлекеттің «денсаулық» жағдайынан қоғамның экономикалық,
әлеуметтік және рухани аясының параметрлері айқындалады.
Бұл жерде проблема тек мемлекеттің ... ғана ... ... ... алғандығынан да көрінеді. Өз уақытында ... ... ... қабылданды (мемлекеттік қызметшілердің
қызмет этикасы Ережесі), 3 мамыр 2005 жылы ... ... ... бекітілді. Онда мыналар айтылады, өзінің
қызметінде мемлекеттік ... ... ... қылмыстарына қарсы
тұруы тиіс; мемлекеттік қызметшілердің жеке мүдделерін қозғайтын мәселелер
бойынша ... ... ... ... ... ... қызметке араласуға жол бермеуге және жекелеген шаруашылық
субъектілерінің мүдделерін қорғамауға; ... ... ... жеке және ... ... ... немесе қызметтер қабылдау
фактісіне жол бермеуге; жершілдік және жеке сенімге ... ... ... іріктеуге және қоюға жол бермеуге.
Халықтың сенімін арттыру үшін, лауазымды тұлғалардың ... ... ... ... шешімдер қоғамда кеңінен
талқылануы тиіс, ал ... ... ... ... жазалануы
тиіс. Тәуелсіз, ашық БАҚ-тар қоғамдағы сыбайлас ... ... ... бола ... ... ... ... жат рухын
тәрбиелей отырып, коррупцияға қарсы машықтар үйретілгені жөн.
Жүргізілген зерттеулер бірқатар қорытындылар және ұсыныстар жасауға
мүмкіндік береді, диссертанттың ... ... ... ... ... ... заңшығарушы және құқыққолданушы практикада да белгілі бір
қызығушылықтар ... ... ... ... ... ... қызметі беделіне зиян
келтіру (мемлекеттік қызмет, жергілікті ... ... ... ... қызмет).
2. Сыбайлас жемқорлық қылмыстылығының барлық ... ... ... үшін ... ... туғызатын «мемлекеттік
қызметшілердің арасындағы парақорлық», «мемлекеттік мүлікті ... ... ... ... жемқорлықтың себептері және жағдайлары қатарындағы факторлар
санатында, халықтың құқықтық санасының дәрежесі маңызды орынды алады,
өйткені қоғамдағы әр ... сол ... ... да ... ... ... сана-сезімінің белгілі бір жағымды, ... ... ... болып танылады.
4. Сыбайлас жемқорлықтың детерминанттары болып мына ... ... ... ... ... ... сипаттағы факторлар, соның ішінде «кадрлық тағайындаулардың
командалық қағидасы» деп ... ... ... құқықбұзушылықтарының арасында үш түр: 1) азаматтық-
құқықтық деликтер; 2) әкімшілік терісқылықтар; 3) қылмыстар.
6.Кез-келген мемлекет сыбайлас ... ... ... ... бағындыру үшін келесідей іс-әрекеттерді қылмыстық
жазаланушылық етуі қажет.
а) халықаралық коммерциялық мәмілеге қатысты өзінің міндеттерін атқаруды
орындағаны немесе ... ... үшін ... ... ... ... тұлғада заңды немесе жеке тұлға әлде ресми тұлғаға өз атынан ... әлде ... ... ... ... да ... ... төлемдер және пайдаларды ұсыну, уәде ету немесе беру;
б) халықаралық коммерциялық мәмілеге қатысты өзінің міндеттерін атқаруды
орындағаны немесе ... ... үшін ... ... ... ... немесе
жанама жолмен берілген кез-келген сипаттағы ... ... ... да пайдаларды ресми тұлғаның сұрауы, талап етуі, қабылдауы
және алуы.
7. Сыбайлас жемқорлық қылмыстарының жалпыланған ... ... ... ... түрлерінің мәнін және құқықтың
табиғатын түсінуге әсер етуі ғана ... ол ... ... ... маңызға
да ие болуы тиіс.
8. Сыбайлас жемқорлық қылмыстары құрамының ... ... ... ... ... ... талаптарына жауап беруі
тиіс.
9. Қылмыстық ... ... ... ... ... өмірлік
маңызды объектілерін қорғауға алады. Мысалы, пара алу, пара беру, қызметтік
жалғандық ... ... ... ... ... ... ... жасалған мемлекеттік құрылымды ұсыну) мораль
нормаларымен және ... да ... ... ... ... тізімі:
1. ҚР Конституциясы 30.08.95ж. А. 2008 ж.
2. ... ... РК «О ... ... по ... и правопорядка» от 09.06. 94г. «Советы Казахстана»,
15.06.94г.
3. Қазақ ССР ... ... А ... ... ... Қылмыстық Кодексі 16.07.97ж.
5. «Сыбайлас жемқорлықпен күресу туралы»Заңы. 02.07.98ж.
6. ҚР ... ... ... ... Верховного Суда СССР от 30.03.90г. «О судебной
практике по ... о ... ... и ... ... власти или служебных полномочий, халатности и служебном
подлоге». Бюллетень Верховного Суда СССР. 1990 г., №3.
8. ... ... ... Суда СССР от 30.03.90 ... ... ... Суда ... 1990г., №3.
9. Постановление Верховного Суда СССР от 11.07.72 г. «О ... ... ... и ... ... или ... ... постановлений пленума Верховного Суда СССР. 1924-1986 г.г. М.
1987 г.
10. Бюллетень Верховного Суда ... ... 1999. №11. ... ... ... Суда СССР. №3. 1990.
Арнайы әдебиеттер:
1. Агыбаев А.Н. «Ответственность за служебные преступления». Алматы. Жети
жаргы. 1997 г.
2. Поленов Г.Ф. ... за ... ... ... М. ю. ... 1966 ... ... З.О. «Вопросы дальнейшего укрепления социалистической
законности». Алматы. 1976 г.
4. Баймурзин Г.И. «К ... ... ... ... ... ... ... борьбы с хозяйственными и
должностными преступлениями». ... 1986 ... ... Б.В. ... должностных преступлений (злоупотребление
служебным положением, халатность, взяточничество). Л., 1973. С. 42-43.
6. Волженкин Б.В. Служебные преступления. – М., 2000. – С. ... ... Б., ... М. Вина и ее формы при злоупотреблениях и халатности
// Советская юстиция. 1972. ... ... В. А., ... Г.А. ... ... по советскому
уголовному праву. – М., 1958. – С.260.
9. Галахова А.В. ... ... М., 1998. ... ... П. ... вины в ... уголовном праве». Влади-восток.
1968 г.
11. Здравомыслов Б.В. Должностные преступления: Понятие и квалификация.
М., 1977 г. С. ... ... Б.В. ... ... М. 1975 г. ... ... О.В. Стратегия борьбы с траннациональной преступностью.
Гродно, 1997. с. 26-27.
13. Информационный ... за 2-е ... 2004 г. ... ... надзору за законностью следствия и дознания Генеральной прокуратуры
Республики Казахстан, 2005. с. ... ... Е.И. О ... ... ... и средства
преступления // Борьба с организованной преступностью и ... ... ... 1996.- с. ... ... Е.И. Криминология (общая часть). Алматы, 1995. с. 52.
16. Кириченко В.Ф. «Ответственность за должностные ... ... ... ... (общие вопросы)». М. «Академия Наук СССР».
1959 г. Кириченко В.Ф. Виды должностных преступлений по советскому
уголовному праву. М., 1959. с. ... ... А.К. ... ... М. ... право. 1992
г.
18. Когамов М.Ч. ... ... ... ... борьбы // Актуальные проблемы борьбы с
коррупционной преступностью. – ... 2003. с. ... ... к ... ... ... Казахстан. Алматы, 1999.
20. Кригер Г.А. К вопросу о понятии ... ... в ... ... // ... ... ... Общественные
науки. 1955, №1. – с. 114.
21. Курбатов Е.В. ... ... ... ... и
криминалистические аспекты: Учебное пособие. – Караганда, 2001. – с.
40.
22. Куринов Б.А. Научные ... ... ... – М., 1976. ... ... Курс советского уголовного права. В 6 т. Т. 2. М., 1970.-с. ... Курс ... ... ... В 6 т. Т. 6. М., 1971. с. ... Курс советского уголовного права. В 5 т. Т. 4. Л., 1978. с. ... Курс ... ... ... ... Т. 5. ... для вузов. Под
ред. Г.И.Борзенкова и В. С. Комиссарова. – М., 2002. – с. 76.
27. Лунеев В.В. ... ... и ... // ... и право.
1996. №8. с. 135.
28. Лысов М.Б. Ответственность должностных лиц по ... ... ... 1972. с. ... ... Ю.И. ... ... – Киев, 1988. – с. 21-22.
30. Ляпунов Ю.И. Должностные преступления. М., 1999. с. 19-20.
31. Максимов С.В. ... ... ... М: МИ МВД РФ, ... ... А.Х. ... преступника: Учебное пособие. Алматы:
КазГЮУ, 2003. с. 124-125.
33. ... С. ... ... ... в ... праве
Республики Казахстан. – Алматы, 1998. – с. 7.
34. Назарбаев Н.А. Казахстан-2030. Процветание, безопасность и ... всех ... ... ... ... ... ... 1998. с. 80.
35. Нарикбаев М. ... ... с ... и ... в ... // Правовая реформа в Казахстане. №2.
2000. с. ... ... М.О. ... преступления: криминологический и уголовно-
правовой анализ. Алматы, 1999. с. 49-50.
37. Нукенов М.О., Абдрахманов С.З. Коррупционные преступления: ... ... ... ... с ... ... ... Курс лекций // Под ред. д.ю.н., профессора А.М.Кустова,
д.ю.н. Б.М.Нугалиева. Алматы: КЮИ, 1999. с. ... ... Б.С. ... ... М. 1960 ... ... за должностные преступления в зарубежных странах. –
М., 1994.
40. ... В.С. ... ... по ... ... ... 1958.
41. Проблемы борьбы с экономической преступностью в Казахстане. Алматы:
Жети жаргы, 1996.
42. Сборник постановлений Пленума ... Суда ... ССР, ... Суда Республики Казахстан, нормативных постановлений
Верховного Суда Республики ... ... ... Алматы: ТОО
«Издательство «НОРМА-К», 2004.
43. Светлова А.Я. «Ответственность за должностные ... ... ... 1978 ... ... по ... ... // Отв. Ред. А.В.Наумов. М., 1997. с.
309.
45. Судакова Р.Н. Коррупционная ... ... ... // ... ... ... с коррупционной
преступностью. – Алматы, 2003. с. 46.
46. Таций В.Я. Объект и предмет преступления в ... ... ... 1988. – с. 102-103.
47. Уголовное право. Особенная часть: Учебник / Под ред. ... ... М., 1998. с. ... Уголовное право. Особенная часть: Учебник / Под ред. Н.А.Беляева,
Д.П.Водянникова, В.В.Орехова. Л., 1995. Ч. 2. С. ... ... ... ... ... часть. – М., 1996. – с.347.
50. Уголовное право. №4. 1999. ... ... В.В. ... ... ...... 1989. с.
8.
52. Фролов В.Я. Спорные вопросы общего учения об объекте ... ... ... ... ... юридического института, 1969. Вып.
10. – с. 203-204.
53. «Уголовное право РФ». М. Наука. 1997 г.
54. «Уголовное право РК». ... ... ... Е.И. ... 1998 ... ... ... причин. Квалификация». Учебник пособие. М.
В.Ю.З.И. 1988 г.

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 82 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қылмыс құрамы жайлы51 бет
2010-2012 жылдары аралығында атмосфералық жауын-шашынның химиялық құрамының өзгеруі46 бет
«ОҚ Қазавтосервис» ЖШС жылжымалы құрамының агрегаттарды жөндеу учаскесінің технологиясын жетілдіру34 бет
Ірі кара малын сою және терісін сыпыру, былғары және тондық-мех шикізатын дайындау5 бет
Алаяқтық құрамының негізгі белгілері40 бет
Алматы облысының ұлттық құрамының динамикасын картографиялау61 бет
Аң терісінің түрлері. Каракульдық мех шикізаты3 бет
Есiрткi, психотроптық заттар, прекурсорлар және олардың заңсыз айналымы мен терiс пайдаланылуына қарсы iс-қимыл шаралары туралы78 бет
Еңбеккерлердің (қызметкерлердің) құрамының есебі22 бет
Жануарлардың терісіндегі биоактивті нүктелердің электрофизиологиялық көрсеткіштері бойынша вибрацияның әсерін зерттеу32 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь