Қазақ философиясы туралы

Қазақ философиясының, ерекшеліктері
Қазақ философиясының қалыптасуы
Идеялардың мыңдаған жылдық құпиясын өз бойына жинақтаған философия тарихы бүгінгі таңда орасан зор мәнге ие болды. Өз ұлтының түп-тамырына, салт-санасына және ерекшелігіне назар сала бастаған жаңа тәуелсіз мемлекеттер үшін мұның маңызы ерекше зор. Жаңа мемлекетінің тарихи-қоғамдық аренасындағы орталық ұғымы «төлтумалылық», өзіңдік болмыстылық. Бұл енді өзінің барлық мүшелерінің өмірлік доминант-тарының жалпылығы және өзіне тән ерекшелігіне негізделген қоғамның дербестігін, сапалық айкыңдылығын білдіруге жұмсалады. Бұл жерде қоғамдық әр қырлары, қоғамдық сананың онтологиялық және гносеологиялық аспектілері, тіршіліктің қалыптасқан элементтері мен дамудың ішкі бастаулары ажырамас бір салаға бірігеді. Әр түрлі философтар мен мәдениеттанушылар өзіндік болмыстың орны жайында ой түйе келіп, ол - тарихтың қозғаушы күштерінің бірі, мәдениеттің өміршеңдік өзегі, ғылымның мәдени өзегі, қоғам дамуынын, үдемелі қағидасы (динамикалық принципі) деген ұғым қалыптастырған.
Өзіндік болмыс ұғымына жақын тұрған ерекшелік ұғымы көбінесе салт пен дәстүрде, рухани мұра мен адамдардың мінез-құлықтарында басым қолданылады. Бұл ұғым қоғамның сапалык ерекшелігін көрсетуде белсенді түрде көрінеді. Бұның өзі жалпы адамзат айғағының экономикалық шындыққа қатысындағы айрықша рухани бағалы орнын айқындауға да септігін тигізеді. Шығыс қоғамдарының ерекшелігі тұрақты рухани мұраны әлеуметтік байлықпен тығыз бірлікте қарастырады. Осынан біз индустриялық қоғамға қарсы бағытталған әлеуметтік қатынастардың түбегейлі өзгешелігін көреміз. Сондықтан да, рухани байлық бастауы «ерекшелік» ұғымының жүгін арқалап, шығыстың ойлау ерекшелігін айқындап тұр. Әйтсе де, бұдан бұлтартпас сұрақ туындаңды. Экономикалық қатынастардың басты екені жайында батыста қалыптасқан жағдай шығыс елдеріндегі дамудың әмбебап бағыты болып табыла ма?
        
        Қазақ философиясының, ерекшеліктері
Идеялардың мыңдаған жылдық құпиясын өз бойына ... ... ... таңда орасан зор мәнге ие болды. Өз ... ... және ... ... сала бастаған жаңа тәуелсіз
мемлекеттер үшін мұның маңызы ерекше зор. Жаңа ... ... ... ... ... ... ... Бұл енді
өзінің барлық мүшелерінің өмірлік доминант-тарының ... және ... ... ... ... ... сапалық айкыңдылығын
білдіруге жұмсалады. Бұл жерде қоғамдық әр ... ... ... және ... ... ... қалыптасқан
элементтері мен дамудың ішкі бастаулары ажырамас бір салаға бірігеді. ... ... мен ... өзіндік болмыстың орны жайында ой
түйе келіп, ол - ... ... ... ... ... ... ... мәдени өзегі, қоғам дамуынын, үдемелі қағидасы (динамикалық
принципі) деген ұғым қалыптастырған.
Өзіндік болмыс ұғымына жақын тұрған ерекшелік ұғымы көбінесе салт ... ... мұра мен ... ... басым қолданылады.
Бұл ұғым қоғамның сапалык ерекшелігін көрсетуде ... ... ... өзі ... ... ... ... шындыққа қатысындағы айрықша
рухани бағалы орнын айқындауға да септігін тигізеді. ... ... ... ... ... ... байлықпен тығыз бірлікте
қарастырады. Осынан біз индустриялық қоғамға қарсы ... ... ... ... көреміз. Сондықтан да, рухани байлық
бастауы «ерекшелік» ұғымының жүгін ... ... ... ... тұр. ... де, бұдан бұлтартпас сұрақ туындаңды. Экономикалық
қатынастардың басты екені ... ... ... ... ... дамудың әмбебап бағыты болып табыла ма?
Азаттық өндіріс әдісі жайында және басқа да пікірталастар нәтижесінде
шығыстық ... ... ... ... ... ... осы ... оның ерекшелігі мен өзгешелігін белгілегенін
түсінеміз. Бұл ... ... ... ... ... ... даму» бағытын іздеу ұмтылыстарын туындатты. Бұған қоғам дамуын
зерттеуде бұрынғы формациялық, яғни алғашқы ... және ... ... ... ... ... ... деген жорамалдар мүлдем
басқа, жаңа өркениетті қоғам дамуын зерттеу факторы да итермеледі.
Еуропалық әмбебаптылықтан бас тарту ... ... ... ... ... түп тамырын зерттеуге, өткен мен бүгіннің бірлігін
бағалауға, әрі ... пен ... ... ... ... ... жаңа ... белсенді сөз бола
бастады. Мұның маңызды қорытындысы әр кез шығыс халықтарының ... ... және ... параллельдер (сәйкестік) тауып, Отан,
патриотизм, ... ... ... ... бір мәдениет бар
деушілерді біріктіру.
Өркениетті негіздерге жүгіну ... ... ... ... ... оны жеке ... мен ... (материалдық) заттық және
рухани аспектілерінің жалпы ... ... ... ... ... орнықтылығы бар әлеуметтік өмірдің үлкен көлемді
калыптағы ұйымдастырушысы деген түсінік көпшіліктін ... ие ... ... ... қалыптары ерекше мәнге ие болады. Мұның
өзі жалпылық мәнге ие және ... ... ... іске ... ... әлеуметтік күштері арқылы оның тұтастығы құралады. Бұл өз
көрінісін рухани байлықтардың ... ... ... мен символдар
бірлігінен табады. Тек өркениеттілік қоғам дамуындағы үйлесімділікті, оның
болашақ пен байланысын қамтамасыз ... ... ... ... Бұл өз ... әр қилы қалыптасу кезендерінен, өркендеуден,
тоқыраудан табады.
Осы негізде ... ... ... тек ... ... жүйе ... ... деген формациялық көзқарастың
жалғандығына көз жеткіземіз
Көп жылдық айтыстар көрсеткендей, «азиялық ... ... ... ... ... ... да ... өркениет мүлдем
батыстық емес қауымдасу әдісіне негізделген. Бұл бірінші кезекте адамдар
арасындағы қатынастың базистілігіне ... атап ... ол ... молдығынан, рухани реттеу тұрақтылығынан көрінеді. Егер жекелеген
қоғамдарды алып қарасақ, ол жеке ... ... ... ... ... ... ... мен ерекшеленеді. Бұл қоғамда жалпыға ортақ рухани байлықтар
болады, ол қоғам мүшелерінің барлығы үшін бұлжымас. Бұл қоғам ... ... ... Осы арада қатынастар табиғи бола отырып, ... ... тіл және әдіс ... ... ... (жарыққа шығару) қал-пын құрайды. Өркениетті ... ... ... ... бағалауға, оның рухани өнімі ерекшелігіне,
ондағы экономика мен ... ... ... ... орын ... ... ... Көзге көрінбес рухани байлықтар астаса, нығая
келіп, Шығыс ... ... ... оның ... ... ... ерекшелігін анықтайды.
Қазір өркениеттіліктің ортақ теориясы жоқ. Дегенмен, Шығыс
қоғамдарын жүйе ... ... үшін ... мәні мен оның ... мүмкіндік беретім жалпы ... ... ... ... бұл ... ... қоғамның бүкіл шекарасы ... мен ... ... ... мәдени қалыптардың барлығына қорек беріп, қоғамның
рухани негізін құрап, бүтіндікті бекітетін ... бір ... ... ... ... әр ... ... оның ішінде қалалықтар
немесе ауыл тұрғындары ... ... да, ... ... ... де,
белгілі бір мөлшерде сол коғамға тән идеалдар мен ... ... ... сол ... бола ... әр уақытта болатын бүтінділік
механизмімен бекітілсді.
Бұл өркениеттегі ең бастысы — ... ... ... ол ... (материалдық) өндіріс факторына қарағанда әлдеқайда
мығым, орнықты. Бұл қоғамның ... ... ... ... ... ... рухани эволюцияның ішкі бастауларын бөліп алып,
ерекшеліктерін және ... ... ... жол ... Яғни мәдениет
проекциясына бой ұру оның ... және ... ... ... ... ... өтпелі емес әлеуметтік мәдени-ет қүрылымын,
оның қайталанбас бояулары мен иірімдерін сақтай отырып, қалпын сол ... ... ... ... дамушы тұтастықтар модификацияларына ... ... ... мейлінше ертеден келе жатқан және тарихи есте сақталып ... ... ... ... ... ... ... шығады.
Бұл жеке адамдар арасындағы қатынас тәртібі қоғамның «differentia
specifica» бола тұрып, ұзақ уақыт аралығында күрделі эволюцияға ... ... о ... ... ... ... ... қалады,
сондықтан барлық рухани өндіріске және қоғамдық қатынастарға ғасырлар бойы
ұйымдастырушы басшылық ықпалын ... ... ... ... бұл жерде жеке адамдар арасындағы қатынас басады, ол сананың ... ... бой ... ... ... ... рулық,
туыстық байланыстардың мәні осымен түсіндіріледі. Бұл осы уақытқа дейін
сақталған әр түрлі идеологиялық бұрмалауларға ... ... ... ... көлемді болғаны соншама, оның
Шығыс қоғамындағы орны ... ... ... өзгеше. Ал бұның өзі
қоғамның экономикалық, ... ... ... ... ерекшеленеді. Ол әрқашан тарихи тәжірибені шыңдауға мүмкіндік
береді, коғам ... ... ... мәдени мұраның жүрек
соғысы болып табылады.
Осы негізде Шығыс өркениет ... өмір сүру ... ... ... ... ... ... және
тәуелсіздік шегін белгідейді. Ол таза рухани аспектіге ... ... ... ... тұрмыстық, автономдық принциптср негізінде
халыкаралық қүкықтық жүйеленуіне ... әсер ... ... ... қауымдастықтардың әрекет ережесі болып қалыптасады.
Қазір өркениетті даму концепциясына үлкен үміт артылып ... ... ... еуроцентристік түрінің жалпы әлемдік
әмбебаптылықка ие болмағандығына байланысты ... ... ... ... ... идеясы, эволюция жолдарының ... ... ... да ... әр қилы жолдармен жүреді делінеді. Бұл
алшақтық стереотиптерден алыстау ... ... әр ... ... ... ... бұл мәдениеті мен философиясында өз көрінісін тапқан, дербес
қайталанбас өз ... бар ... ... ... ... ... тарихының қазіргі мәселе қою жағдайьнан
өзгешелігі сол, онда ... ... ... Ол Батыстағы шешімді
асырып жіберіп, Шығыс философиясын теріс бағалады. Бұған сенсек, Шығыста
барлық ... бір ... ... өмір ... Оның ... белгілері -
пессимизм, иррационализм, идеализм. Отаршылдықтың көптеген ғасырлары Шығыс
ойларының пессимистілігі, инерттілігі делінетін мен-сінбсй ... Бұл ... ... ... онда ... ... ... әлдеқайда жоғары бағаланған. Бір жағынан, Шығыс тұрғындары
отаршылдыққа қарсы күрес ... ... ... әр ... ... ... Бүл ... ұлтшылдығының әр түрлі қалыптарында жалпыланды.
Шығыс философиясына үңіле зер ... оның ... ... ең аз ... үш ... бағытта, үнді, қытай, араб мұсылман
болып дамығандығын ... ... ... типов восточного
философствования // Вопросы философии. 1987, №6. 158-бст).
Сондай-ақ, рационализмнің, ... ... тағы да ... бағыттардың әр түрлі қалыптары Шығыста
өмір сүргендігі белгілі. Бұл әдіс Шығысқа тән, өйткені даналық бұл ... ... ... оның ... ... ... қалыптасқан
университеттік түрі болмады. Сондай-ақ, рациоцалдық бағыттағы даналықтың
басқа да ... ... ... ... ... ... жаңа ... дүниеге әкелетіні белгілі. ... ... ... ... ой ... ... ... яғни философиялық ұғымдар мен категорияларды ... ... ... емес ... ... байланысты бұл
ұғымдар (мәтіндер) ... және діни ... ... ... ... ... Бұл философиялық дүниенің зерттелуін әлеуметтік-
мәдени (контексте) ... ... ... етеді. Дүниетанымдық бағыттағы
мұралардан «философемді» жіктеп алуға көбірек күш жұмсауды қажет етеді.
Қазақ қоғамы үшін ... емес ... ... тән. Ол ... қалыптастыратын дүниетанымдық ... ... ... да ... «философемі» дәстүрлі көркем және діни
әдебисттерде малтығып, философия ... ... ... ... ... ... ... тануға
итермелейді.
Қазақ философиясының қалыптасуы
Мемлекет негізі әлсіз болған сайын ... ... ... ... ... ... Ал қазақгың ата тектерінде және
қазақтарда-да мемлекеттіліктің ... ... ... болғаны белгілі.
Табиғат әрқашан Қазақстан тұрғьндары үшін абсолюттік және мәңгілік дүние
бастауы, бірден-бір ақиқат ... Ол ... ... ... ... ... мен факторларының, белсенділік пен эволюцияның
негіздері болды. Адамдарға алғашында ... ... ... ... ғана ... Оның ... ... және соған өз болмысын құрып,
табиғат катаклизмаларынан қашқақтап отырды. Табиғат бұл ... ... ... мен ... ... ... ... белгілеп беретін ғалам ретінде көрінеді.
Көне заманда адамдарды күн сайьн рудың немесе ... ... ... ... ... мәжбүр етті, өйткені
тіршілік етудің ауыр және ... ... ... ... ... салттардан бұлтаруына жол бермеді, әйтпесе оларға рудан аласталу — ... ... арты ... ... соқтыратын еді. Дүниені сезіну айқындала
түсті, дүниені түсіну айқын әрекеттерге итермеледі, ... ... ... шын ... ... ... дүниенің аяқталған қалыпты
жағдайы, ал адам табиғаттың бір бөлшегі ғана болды.
Алайда, адамзат баласының даму ... ... ... және ... ... ... түсінікті бола түсті,
сөйтіп табиғи ортаны адам қажетіне ... ... ... жүзеге
асырылды. Егіншілік пайда болады, жинаушылық бау-бақша өсіруге айналады. Үй
малдарына шөп шабу ... ... ... ... бейімдеуден адамдар оны
өңдеуге ауысады. Оның енді бір формасы аңдарды ... ... ... ... ... ... ... мал өсіру мен көшпенділікке жол ашты. Бұл ... ... ... ... ортаны өзгертудің пайда болуы философиялық көзқараста адамның
айқын мақсатты қызметін, мақсат қою факторын өмірге келтірді. ... ... ... ... ... ... ... иесі болып
қалыптасуының алғышарты еді. ... ... ... ... ... ... ... табылады. Біртұтас, бірақ қарама-қайшылықты
үдерісте ол табиғи заңдылық және адамдардың ... ... ... тапты. Тұтас дүиие қалпы енді үнемі адамдардың мақсатты ... ... ... емес, оның әміршісі, өзгертушісі болуға ұмтылған
әрекеті нәтижесінде бұзыла бастады. Әзірге ... ... ... жоқ ... көп ... ... бұл ... экологиялық және антропологиялық
дағдарысқа әкеп соқтырды.
Табиғат әлемі адамдардың мақсаткерлік қызметі барысында ... ... Енді ... ... ... ... ететіп
табиғи заңдылықтар емес, адамдардың ерікті қызметі шешуші рөл атқарды. Олар
сыртқы жағдайлар детерминациясы ... ... ... заңы ... ... ... ... қоғамдық құрылыстьң ұйымдасуы
материалдық өндіріс үдерісінде танымдық баға беру ... ... ... өзі жалпы алғанда кейіннен тіршілік етудің дүниетанымдық
бағдарына жеткізеді. Қоғамдық санада солардың өзі-ақ ... ... ... ... ... ... да, адамдар қауьшдастығының,
сондай-ақ, қазақтың арғы тегінің де өмір сүруін реттеп отырды.
Бұл ... ... ... ... ... мал ... қатыпастары қазақтың ата тегінің ... ... ... әсер еткенін сөз ету ... ... ... ... түрмыс жағдайымен» қалай байланысты болғанын ... ... ... ... үшін ұдайы өнім өндірілуге тиіс, бұл әрбір
қоғамдық кұрылыс үшін де, ... ... арғы тегі өмір ... ... де ... заң ... табылады. Қандай да болмасын өндіріс
үдерісіндегі қоғамдық ... ... ... ... болу керек, яғни
барлығы да мезгіл-мезгіл қайталанып, сол кезеңде өтуге ... ... ... ... сияқты, өндірісті де тоқтата алмайды. ... ... ... ... үдерісі өз жаңғыруьның тұрақты байланысында
және үздіксіз ... бола ... ... ... ол ... өндіріс
үдерісі дс болып табылады. Көтеген ғасырлық ... бар, ал ... ... ... өмір ... ... жартылай көшпенді мал өсіру кәсібі бұл
халыктың аса терең тіршілік тамырларына нәр ... ... озі ... мен адам ... ... ... ... қосылады. Оның үстіне
бұл игіліктср ежелден келе жатқанғы сонша, олар адамға ... ... ... ... да ... санасыз әрекеттерге барғанымен, оның
түпкі мәнін түсіне алады. Бұл адам санасында жиі ... ... ... ... және атадан қалған мінез-құлық формалары, оларды жеке адамның
тек өзі емірі арқылы түсіндіруге болмайды. Бұл ... ... ... ... бар, яғни ... да өз ... болуға тиіс. Айталық, адамның
антогендік сатыдағы ... даму ... жол ... Дамудың бұл
сатыларында дамудың нақ, сол филогенетикалық тұрақтылығы орнығады, бұған
адамның ақыл-есі болғанымен; өзінің ... ... ... ... ... отырады. Басқаша айтқанда, баланың өзіндік даму барысында оньң
арғы тегінің филогенетикалық сатылары қайта жаңғырады. Бұл тәрбие ... ... ... соң ... түйсік құрамына кіреді де, санаға әсер
етеді. Яғни ... мен сапа ... екі ... ... Оньң ... ... ... өмір сүруіне ықпал ететін үлкен санасыздық бөлігі де бар
болып ... ... ... ... ... адам ... ескі
бөлігі және «коллективтік образдар» мифологиялық тақырыптар арқылы ... ... ... ... екі мың жыл ... өмір ... ... үнемі жаңғырып отырады және бұл ... ... де неге ... ... сақтап қалған деген сұракқа жауап іздесек, ол
мьнадай болмақ. Мифтер адамның ойлау аппараттарында ... ... ... ... ... Кейіннен бұл архаистік қалдықтар ... ... ... ... бейнелер мен тақырыптардың
саналы көрінісі ... ... ... ... прообраздар ретінде
табылады. Мыңдаған жылдарға созылған жартылай көшпенді мал өсіру кәсібі,
оның батыр, ат, көш, киіз үй, алыс ... ... ... ... ... ... ... күткен қалыңдық» тағы да ... ... тек қана ... ... ... ... ғана емес,
қоғамдық мәдениеттің болуымеп, яғни белгілі бір тіршілік салтының ... ... ата ... ... шындығында тікелей жақындығы — олардың
бақылауы, қабылдауы, дүниеге сезімдік тұрғыдан ... ... және ... тамырластығы уақытты, кеңістікті, адамның ішкі дүниесін, тіршілік
етудің басқа да жақтарын, болмыс ... ... ... түсінуінен өз
көрінісін тапты. Мұның бәрінің нақты өмірде нақты түн тамыры бар, осыдан
келіп басқа ... ... ... ... ... ... образы, дүниетанымы пайда болады.
Қазақтың ата тегі мәдениетіне назар аудару ондағы этнос ... ... ... ... ... бұдан қоғам мүшелерінің барлығына
қатысты және индивидуалдық деңгейде көрінетін, қоғамда ... ... ... және ... ... ... ... бұл
«ферменті» әрбір адамның әлеуметтік мінез-құлқында ... рөл ... ол оның ... ... оған ... ... ... сан қилы өмір сәттеріне бағдар береді, ең бастысы, барлық
объективті мүмкіндіктер ішінен өз ... ... жөн ... ... ... ... архетиптік қалып базасында жүзеге асып,
инстинктер импульегерде көрініс тапса, ал ... ... ... ... ... ... бағдар таңдауын талап етеді, бұларды
тәрбие мен ... т.б. ... ұжым ... ... ... қызметі жағдайында танымдық
қатынас практикалық тіршілік қызметінің мұраты ретінде көрінеді. Қоғамдық
өндіріс үдерісінің өзінде ... ... мен ... ... заты,
құралдары мен нәтижелері туралы үғым пайда болады. Сондықтан сапа өз бойына
материалдык өндіріс саласымен тікелей ... және ... ... өз ізін ... ... ... ... болып
табылады.
Қазақстан аймағындағы алғашкы адамдар тас Дәуірінен бастап еңбек
құралын сапасына ... ... ... ... негізделген заттың әрекет
үдерісі басталды. Ежелгі адам Қаратау жотасы салаларына орналасты; мұны
шелль-ашелль дәуірі ... ... Бұл ... көне ... ... тас ... ... Одан бас жағының жартысы соғатын
шүйде түрінде ... ... ... ... ... кейінірек пайда
болған шоқпардың немесе сойылдың белгісі аңғарылып тұр. Көне екі қырлы ... ... ... ... ... ... ... ашелль-мустьерлік
кезіңде қүралдар күрделіленіп, бизонға, бөкенге, марал мен тарпанды ... ... ... Кремнийден жа-салған құралдармен қатар халцедон
пайдаланылады. Өндіріс ... ... ... ... да ... Тас ... оңдеу үшін сүргіш және жонғыш ретінде сүйек ... ... ... ... ... Заттың жаңа қасиеттері мен
сапасын анықтау оны адамның заттық қызметіне тартудың негізгі жолы болды.
Тас қүралдарды одан әрі ... оның ... ... ... ... ... ... өте келе өзінің сапасы жағьнан дамып ... ... ... ... және ... ... ... қосып дайындалған қоланы еңбек құралдарын, аңшы каруларын
жасаудың негізгі шикізаты ретінде пайдалану кең тарады. Тас ... де ... ... ... ... ата ... де сапалық
артықшылықтарды пайдалануда алға басушылығы бол-ғанын көреміз.
Қола дәуірі барлық халықтар арасынан ... ... ... ... ірі ... ... ... айқындалу тарихымен байланысты.
Бұл бірден материалдық мәдениеттің ... ... күш ... ... ... ... ал, көрші халықтар мұны тез-ақ қабылдап алды.
Ауыздықтың, ... ... ... ... жебе ... қажеттілігі
металлургия мен таукен өндірісі жедел дамуына жол ашты. Қоғамның анағұрлым
сапалы өндіріс құралдарына және қару-жараққа ... ... ... Қаршығада, Жалтырда, Ащылыда, Үратөбеде — мыс; Атасуда, Қалбада,
Нарымда — ... ... ... ... ... - алтын өндірісін дамытты.
Қоланың сапасы еңбск құраллиры мсн қару-жарақ жасауға ғана емес,
сондай-ақ, тұрмыс заттары мен әшекейлік ... ... да ... Мұның өзі кұю, нақыштау, жылтырлау, майдалау, заттарды өрлеу өнерін
көркемдікке жеткізді. Әйткенмен біраз уақыттан кейін ... ... ... ... ... ... және сол ... жалпы адамзат баласы дамуында революциялық рөл атқарған аса
маңызды шикізат темірге көшті. Темір құю ... ... және ... ... ... ... Өндірілген шойын мен темір ат әбзелдерін,
қару-жарақ, тұрмыс саймандарын дайындауға кеңінен пайда-ланылды. Ақииақ ... ... ... қоланы тез арада ығыстырып шығарды.
Ғұндардың өзі заттары мен тіршілік иелеріне сапа ... ... ... ... ... алыс ... ... асыл
тұкымды жылқыларды өсіргенді дұрыс көрді. Тайпа көсемін оның сапалық,
қасиеттерін бағалай отырып ... Опың ... ... ... және ... ... Мұндай сапалық, қатынас мынадан
да көрінеді: «Күштілсрі айлалы және дәмдісін жейді, ... ... ... ... мен ... ... ... мен
әлсіздерге құрмет аз» (Бичурин Н.Я. Собрание сведении о народах ... ... Азии ... ... М., 1950, т. 1. ... Жауынгердің қылыш
шабу өнері жауынгерлік сапапың шығу ... ... ... ... ... ... ... Халық тари-хында оның орнының зор екендігі бслгілі.
Әр жігіттің өз басына тән сапасы мен қасиеті, ... мен ... мен ... ... ... ие ... ... халық қалыптасуында
орасан зор мәні болғандығы сондай, басқаларда, тіпті көршілес халықтарда да
батырлардың, ... ... зор ... ... ... ... ... қауымындағыдай дәрежеге жете алмады. Бұл ... ... кең ... мен оны қорғап-сақтау қажеттігіне,
қорғаныс факторының маңыздылығына байланысты.
Қабанбай мен Бөгенбайдың, Наурызбай мен ... ... ... ... пен Өтегеннің, Саурық, пен Әбілқайырдың, Баян мен
Таукенің, Бұхарбай мси Ағыбай-дың және ... ... ... қазақ
халқы есінде сөнбес ерлік үлгісі ретінде калып, қаһармандық бейнелері
батырлық ... ... ... Бүл ... ... жетіп, қол бастан
қана емес, рулар мен ... ... ... билік айтқан жігіт
санасының қандай мәнге ие болғандығын ... ... ... ерлік пен колбасшылық таланттың ... ... Кіші жүз ... ... қайнар бастауы болғандығын ... ... ... көрсеткендей, Жетісу қазақтарының арғы тегі ... ... ... Бұл ... елдерде, әсіресе Қытайда қызу қанды
жүйрік тұлпарлар ретінде аса жоғары бағаланды. ... ... ... табылған алтын (пластинка) тақташада бейнеленгендей, ірі және
биік, бұлшық етті, үлкен басты, жалы мен құйрығы өрілген ... ... ... ... ... және ... коллскциясындағы Сібірден
табылған алтын тақташада бейнеленген сақ жылқысына ұқсайды. Бұл ... ... ... ... ... хан ... ... «Бұл уақытта Цзюшоань бекеттер мен бекіністерді Юймыняға ... ... 1000 бас ... ... ... ... Хан ... тегінен Цзянду есімді ханшаны ұзатты», — дейтін деректерге назар
ауда-рыңыз. Сапаны ... осы ... ... осы ... дейін
сақталған.
Сан ұғымын затгарды есепке алуды қалыптастырумен, жетілдірумен,
оларды өлшеумен , ... ... ... сипаттамалар белгілеу жолымен
пайда болады. ... ... ... ... көп, ... ең ... ... мың жылқы иеленеді» (Кюнер Н.В. Китайские изыестия о
народах Южной Сибири, Центрольной Азии ... ... М., 1061, ... Мал ... ... ... ... дүниеге әкелепді. Санның
онтологияльқ сипаттамасы барлық кезде кеңістік пен ... ... ... ... өлшеу барысында жіктелді. Бұл ... ... ... яғни мал ... түгендеуде, өзен жағалауларындағы,
аңғарындағы егін салынатын жерлерді бөліскенде қолданылды.
Қазақтың ата тегінің сеңбекқорлық қызметі кеңістік ұғымының дамуына
алып келді, ... ... ... көш ... талай ай мен күнге
созылғандықтан кеңістік ұғымы ... ... ... ... көш жолы бір көш,
сондай-ақ, қозы көш, апталық, көш т.б. ... ... ... мен ... ... ... ... арықтармен бөлінген,
отбасы мүшелері санына байланысты 60-150 шаршы ... ... ... ... Бұл ... ... ... мен оны өлшеу қызметін,
сондай-ақ, суармалы жердегі егістің тиімді көлемін көрсетеді. Ал енді тәлім
егістер, зерттеу жұмыстары ... ... көп ... ... бұл ... онша ... ... тәуекел жағы басымырақ болды
(тәуекелді егіншілік аймағы). Сондықтан, сан ұғымын мал өсіру мен ... ... ... Бұл ... ата ... ... таңбалы
жүйе болғандығын көрсетеді. Мұнда адамдардың әлеуметтік тәжірибесінің коды
тіркеледі. Карапайым санау ... ... ... ... — сан, ... қүрылым т.б. қалыптаса бастады.
Тауар өндірісінің дамуы, ақшаның пайда ... ... ... ... ... маңызды кезең. болды. Қазақтың ата ... әр ... ... - мал ... ... бағбандық, бақша
өсіру — отырықшы және көшпенді халықтар арасында ... ... ... ... ... жасады. Яғни мал өсіру мен егіншілік тауарларына сандық
ара белгіленлі. ... өз ... ... кең ... ... ... үшін оның мәні, Ұлы Жібск жолының, Еуропа мен Кытай
аралығындағы керуен жолдарының ... ... ... ... ... ... ... қажеттілігі саудадағыдай сияқты соғыс
ісінде де қажет болады. Қытай жылнамашылары былай деп ... ... ... бар, ... ... бар, 40000 ... қолға түсіріп, жылқылар,
бұқалар мен қошқарларды, есектерді, түйелерді — 700000 бастан ... ... ... өз ... қайтып келді» (Кюнер Н.В. Китайские
известия... 82-бет). Әскери қажеттіліктер, қол жинаудағы, ... ... ... ... ... ... ... кеңейтуді қажет
етті. Әйтсе де сандық ұғымдардың негізгі қолданылу аясы — сауда мен айырбас
болды. Бүл жеке меншіктің шығуымен ... одан әрі ... ал ... арғы ... ... келе ... ... туғызбайды. Жеке меншіктің
пайда болуына орай байлық ру басшылары иелігіндегі жылқы ... ... ... ... ... (4-5 мың ... ... байларға (1-2 мың
жылқы) және аздаған малы бар қатардағыларға ... Жеке ... ... ... XX ... ... ... қолданылды. Жекелеген феодалдардың жеке
меншігіндегі жылқы саны 17-18 мың болды.
Сезімдік-заттық қызмет барысында малшы мен ... ... ... ... сандық шамалар пайда болды. Олар жылкы саны мен
игерілетін жер көлемі. Тіпті ежелгі ... ... ... ... ... кеңістік пайда болады, ол көлем өлшемінің көрінісі ... ... ... қатар коші-қон кеңістік ретінде үлкен маңызға ие ... ... ... ... ... ... ... катар
күнді құдірет тұтуына байланысты шығыстың олар үшін ... ... ... ... ... оған ... деңгейде тұрды. Көшпенділіктің
дамып өркендеуіне байланысты бұл шығыс ырымын онша ұстана бермейтін болды.
Мұны киіз үйдің, ... ... ... ... ... ол ... ал кейіннен орналасқан жердің бедеріне тәуелді болды. Иакинф
былай деп ... ... ... жоқ, ... ... өз жер иелігі бар
(жайылым болса керек). Хан ... ... ... ... Оның ордасына
шығыстан кіреді, елге күн нүрының шапағы төгілстін ... ... ... ... т. 1. ... ... ... ата тегі мен ежелгі түріклррдің
басқа халықтардан ерекшелігін үйлерінің есігі шығыска қарауынан-ақ ... ... ... да ... ... ... ертемен қосынан (лагерь)
күнге табыну үшін, кешке айға табыну үшін шығады. Ол сол ... ... ... ... (Бичурин Н.Я., 50-бет). Ғүндардан қалған бұл
дәстүр түріктерге ауысты. Бүл ... ... ... ... ... қуаттайды. Киіз үйлерінің есігі әрқашан ... ... ... ... ... жәйт, моңғол қазақтарының киіз үйінің ... ... ... үйі ... ... ... ал ... түрік
дәстүріндегідей шығысқа қарайды.
Таным бағдарьнда шығысты құрмет тұту ... тас ... ... ... ... ... барлығылын жүзі шығысқа қаратылады.
Тіптеп көне түрік тілінде шығыс -алдыңғы жақ, ... — арқа бет, ал ... оң, ... сол жақ ... ... ... ... былай
делінеді: «Ілгері — күншығысқа, одға — түстікке, кейін — батысқа, солға ... ... С.Е. ... ... ... письменности. М. - Л.,
1961, ... ... ... ... бұл ... өз мәнін жоғалта
бастады. Егер есік пен түндіктің шығысқа бағытталуы ... ... ... ... ... ... кейін күн сәулесінің шаңырақ
шеңбсрін бойлай жылжуы және уықтар ерекше бір уақыт өлшсуіші сағат ... ... Ал бұл ... ... ... тәртібін жасады. Тек
кейіннен басқа мекендерге көшкенде түрік ата тектері есікті ... ... киіз ... алдын кең көріп шыратындай етіп тігетін ... ... ... киіз ... ... ... қаратып тікті.
Бұл солтүстіктен батысқа бағытталған жел ... ... ... болды. Киіз үйдің есігі мен одың орналасуы киіз үйді тігуді
есіктен бастаумен ... ... А.Х. ... юрта и ес
убранство. А..1964). Киіз үйгс сгжей-тегжейлі тоқталуымыздың себебі ... ... ... ... ... ... ерекшеліктерімсн
осы күнгс дейін сақталды. Сондай-ақ, көшпенділікке мейлінше ... әлем ... ... ... ... неғұрлым кейінгі түрлерінде айтарлықтай дәре-жеде
шьндық пен ... ... ... Сондықтан да, жарық сәулесінс бет-
бағдар алуында, ішкі жасау-жиһаздары ... ... ... ... мен отбасы мүшелері орындарының белгіленуі сияқты
және т.б. өн бойына маңызды сипат ... киіз ... ... ... ... ... үйді зерттсу арқылы оның әлем үлгісі ретінде көшпенді үшін
жоғарыдан төңкеріліп адамды өз ... ... көк ... қүрайтынын
көреміз. Бұл киіз үйдің мәнін жаңа қырынан аша түседі. Материалдық және
рухани салттар мен ... ... ... ... ... киіз үй ... шындықтың, символдың және оны пайдаланудың бірегей бірлігі ретінде
көрініс тапқан. Мұны тұрғындардың өзі ... ... ... немесе осы
үшбүрыштың бір қырън ғана ... ... ... шығарады. Киіз үй
кеңістігі жайлы ой елегінен өткізе ... оны ... ... ... ... еңбек нәтижесі ретінде, кешуге аса қолайлы
түрақ-жай ретінде бағалауға ... Оның ... ... мен ... ағаш ... мен туырлығы, үзігі, ... ... мен ... ... жабдығы, тоқыма бұйымдары киіз және
басқұр-баулардағы, ағаш, тері және басқа да заттардағы кесте, ою-өрнегі ... ... ... ... ... киіз үй ... қызықтырады, бұл тұрғыда оны ежелгі грек
ғарышына ұқсатуға болады. Грек ғарышы сұлулық заңдылығы бойънша салынған,
кеңістіктің ... ... ... ... Дәл сол ... ... ... біте қайнасқан жер мен көк, су мен ... мен ... ... киіз үй ... де ... және хас ... ... бір бөлшегі іспеттес. Киіз үйдегі ең сыйлы орын ... ... ... әйел және еркек болып бөлінеді. Осыған сай еркек ... ... «ер адам ... заттардың барлығы ілініп тұр: мылтық,
оқшантай, жүген, белбеу, ат ... ... жүк ... ... Ал ... оң ... ... тән бұйымдар орна-ласқан. Әйелдердің ер-
тұрманы, содан соң есікке жақын шаруашылық жабдықтары мен ыдыс-аяқтар» (Из
Сибири: страницы дневника. М., 1998, ... ... ... ... мен ... ... ... тұрғындар мен қонақтарға ырымдық тежеулер мен шектеулер жасайды.
Мәселен, табалдырықты басу ... ... ... ... ... ошақты айнала күн жолына ұқсас сағат тіліне қарсы жүруге тыйым
салынады. Көне ... ... салт ... «Хан көтеріп ... ... ... мен ... ақ ... ... күн бағытымен
тоғыз рет айналдырады. Әр айналдырғанда ел ... ... ... Ал әйел ... ... ... ... ғана рұқсат етілген.
Өйткені, оларға кұрметті жактан, төрден, ошақ пен қонақ арасынан жүруге
рұқсат ... ошақ ... ... ... ... ие ... қасиетті
орын деп саналды. Отағасының қаза болуы немесе ұрпақтың болмауы, от басының
құруы - ... ... ... - ... ... деген үғымдар қолданылуы
бекер емес. Оған түкіруге, сүт ... су ... ... ... ... отын ... қоқыс тастауға, одан от тұтатып, шашуға тыйым салынған.
Өйткені, от басына ауру, бақытсыздық келеді деп ырым-дап ... ... ... ... да ... ... ... Халықтың жылсанағы бойынша
жыл қайыруды тышқаннан ... ... да оның ... ... орны ... жиналатын, қонақ жайғасатын тор аталады. Тышқаннан
кейін сиыр атымен тор мен кебеже ... орын ... және ... от ... ... молшылық бейнеленеді. Отағасы отырар жер «жолбарыс»
аталады. Өйткені ерліх пен билік символына одан басқа ешкім таласа ... әрі ... ... нәзіктік пен бой ұсынуды ... ... Әйсл ... ас, дәм, көк пен жер ...... еңбекқор
ұлумен бейнеленді. Одан әрі жылан кеңістігі орналасты. Жерден шыққан жылан
ыдыс-аяқ, шелек, ... ... ... су ... деп ... Жылкы
кіреберісте қозғалыс символы ретінде орналасты. Одан соң жетім-жесір, ... ... ... ... күтім тілейтін босағасы - қой кеңістігі деп
саналды. Одан әрі ... ... ... ... ... жануар мешін
кеңістігінде къмыз ... күбі мен ... және ат ... осы ... сусындап, атқа ер салып, қаруды қолға алуға болу-шы
еді. Одан соң құс орны ... Бұл ... ... ... мен ... өсіп-өну қуаты бар қонақтар иеленді, одан соң ... ... ... Бұл жер ... ... символы, иттің кеңістігі,
одан жоғары төрге жақын доңыз кеңістігі деп саналды. Бұл ... ... ... ... ... ... жүк жиналды. Шеңбер тағы да
ең сыйлы орын төрге, тышқан орнына ... Бұл ... жыл ... ... пен кеңістік түйіседі. Киіз үйдегі кеңістікті осылай түсіну барлық
көшпенді халықтарға тән ... ... ... ... ... ... ... Бұл түріктердің мұсылмандануына байланысты арақ-шарап
пен доңызды ... ... киіз ... сыртына қазіргі физика терминдерін колданып, оны әр
текті және анизотропты кеңістікке бөлсек, басқа дүниеге тап ... бұл ... ... ... бар, ... ... қозғалыс (күн
бағытымен қозғалу) ерекше құрметті иеленген. Көшу кеңістікті талап етеді,
ол көшпелі үйге, киіз ... ... ... ... ... ... арнайы киім мен аяқ киімге зәру. Осы ... ... ... ... ... сәті, халық ғарышының құрамдас
бөлігі. Егер кеңістікті алып ... көшу ... ... ... ... ... ... талап етеді. Басқаша айтқанда, біртекті
кеңістіктен әр ... ... ... ... ... ... ... болуын талап етті. Көшпендінің ... - ... бір ... ... ол өз ... ... ауыстырып отыруға мәжбүр болды.
Көшпенді үшін кеңістіктің кең немесе тар болуы аса маңызды ... ... ... және ... ... пайдалы әрі қолайлы. Ұлы
дала осындай қажеттілікке сай мекен болды. Сондықтан да Жетісу қазақтарының
ата тегі (түп қазық) ... ... ... ...... ... ал
қыста Баласағұн аймағын мекендеді» (Ибн ... ... 1863, ... ... ССР, т. II, 1979, 22-бет). Әрине, қазір ... ... көш жолы ... ... ... шыңдыққа жақындығы да күмәнді.
Әйтсе де, бүл ... ... мен ... ой ... ... көш ... мың шақырымға дейін жетсе керек. Мұндай жағдайда малдың негізгі
түрі жылқы болғаны шүбәсіз. ... ... деп ... ... табындаған
жылқы бағады. Жылқыны тамаққа, сусынға, мініске пайдаланады, айғырлар мен
билер, ... жүк ... ... ... ... ... сүт, жүн, май,
ірімшік және ... ... ... және үй ... ... ... ... категориялардың бірі уақыт ұғымы болып
табылады. Қоғамның ... ... ... ... жадында қалған
жекелеген құбылыстар мен белгілі бір ... ... ... ... ояна бастады. Жұт, аштық, оба, мал індеті, ... ... ... және ... апаттар адамдар санасында өз ізін ... бір ... ... ... ... ... ... Әйткенмен,
бұл дамыған уақыт ұғымьн ауыстыра алмады. Өнім ... ... ... ... ... ... ... түсіне алмады, уақыттық
ингреденттерді ғана сезімдік заттармен байланыстырды. Уақытты түсінушілік
жекелеген адамдар үшін ғана мәні ... ... ... ... ... байланыста болды.
Л.Н.Гумилев былай деп жазды: «Халықтың, ... ... ... үшін аса ... индикаторлардың бірі этникалық
сананың (әрбір халықтың) уақыт категориясына қатыстылығы болып ... и ... ... ... отделений и комисий географического
общества СССР. Л., 1970, 145-бст). Бұл тұрғыда алғашқы ... ... ... ... дамыған уақыттық сезімдерге ие болды. Алыс
көш жолдары, бай ... ... су ... жыл ... ауа-райының өзгерістері, басқа да көптеген ... ... ... да бір ... деп түсінуге мәжбүр етті. Оған
аптап ыстық, жайылымдардың күйіп кетуі, өткел бермес сең, ... ... шөп, ... ... шөп, суаттар-дағы қабыршақ мұз, қардың түсуі
және оңтүстікке, жылы ... ... ... ... уақытқа тәуелді
болды.
Уақыттың ең бірінші бағдары ауа райы болды. Жуанның жіңішкеріп,
жіңішкенің үзілер кезі — қыстың ... ... соң ... ... ... мен ... ... өзгеріс әкеледі. Көктемгі күн мен түннің ... жыл - ... ... ... ... ... көгі» уақыттың объективті
критсрийі болып табылады. Бұл көктемгі-күзгі науқанға, қыстаудан жайлауға
шығу, осы көш ... ... және ... ... ... әр ... тууына негіз болды. Қазақтың ата тегіндегі көктем мен жазда
түстіктен терістікке көшу және ... ... ... ... ... ... басым болуы осы ұзақ қашықтықты өз ... ... үшін ... ... ... ... Бұл көш жолдары мындаған
шақырым, тіпті одан да ұзаққа созылатынды.
Алғашқы ... ... сөз ... ... ... деп атап ... «Көктемде
немесе жазда қаза болғандарды өсімдіктердің, ... ... ... ... күзде немесе қыста қаза болғандарды гүл ... ... ... ... ... т. 1, ... Бұл ... мезгіл теңдігін мүлдем білмейді, ал мезгіл ауысуым көктің шығуынан
байкайды. Тіптен қазіргі қазақ күнтізбесінде де уақытты ... ... ... ... Бұл ... сол ... үшін ұлы құбылыс болған,
өйткені ... ... ... ... ... өмірінде болған
оқиғаларға байланысты емес, жыл мезгілдсрімен ... ... ... ... ... айы ретінде белгілі болса, «желтоқсан» (дскабрь) оған
мүлдем қарама қарсы, ал ... ... ... пен қарлы боранды
білдіреді. Көк ...... ...... ...... ... — «қыркүйек» айларының атауы жайлы да осыны айтуға болады.
Кейін Шығыста ... он ... ... орай он екі ... қалыптасты. Мұның өзі кейбір рухани-мистикалық бастауларды ұстанды.
Мәселен, жылан жылы бақытсыздық жылы болып ... ... ... он екі
жыл сайын осы жылы жұт ... ... мен қой ... ... ... әдетте бұл жылдары мал қоңды, халық тоқ болды. Түнгі аспанға ... ... көк ... ... ... шоқжұлдызды белгіледі. Олар
ерекше мәнге ие болды. Өйткені аспан жарты шар ... көз ... ... ... және ... ... ... әлемге байланысты, оған
елеулі ықпал етеді деп санады. Егер бірінші он екі ... ... ... ... ... ... олар ... бір шоқжұлдыздарға сай қүрылды.
Уақытты одан әрі түсіну он екі ... ... алып ... оған ... сиыр,
барыс, қоян, ұлу, жылан, жылқы, қой, мешін, тауық, ит, ... ... ... ... уақыттық циклі болды. Бұл белгілі бір
дала арсалы бойынша оның қозғалыс ырғағына байланысты. Бұл цикл үш ... пен ... ол ... ... солтүстікте Тянь-Шань, Памир
тауларына, оңтүстігінде Сары ... Қара ... ... ... ... ... құрғакшылықка ұшырауына байланысты болды. Уқыт циклінің
белгілі ... ... ... ... ... ... мекен-жайға
үш жүз жылдан кейін ауысуы керек еді. Бұл қазақтың арғы аталарының бірі,
әсіресе, ғүндарда ... ... ... ... деп жазды: «біздің
заманымызға дейінгі IV-III ғасырларда ғұндар Иньшань жоталарында түрды. Ол
таулар орман, шалғынға бай ... ... да мол, ... ... оның ... өтіп бара ... жылады» (Истоки ритма ... ... ... Азии и Африки. 1966, № 4, 89-бет), ал ... тура үш жүз ... соң ... зама-нымыздың I ғасырында жоғалтты,
өйткені өте қатты қыс басталды, құрғақшылыққа ұрынды, мал ... ... ... үшін бұл ауыр соққы болды — ғұн державасы құлады».
Көшпенділер бір жердс 300 жылдам артық өмір сүре ... ... ... ... шегі де осы. Бұл шек ... тозуы, таптаурын
болуы, күйіп кетуімен ғана ... ... ... үнемі болатын
ылғалдылық, немесе құрғақшылық, үдерістеріне де байланысты еді. Л.И.Гумилев
көрсеткен үш жүз ... ... ... ... ... ... таза көшпенді қауымдастықтар блгілі бір аймақта ұзақ уақыт бойы
өмір сүре алмайды, олар ... ... ... да ... ... өмір сүруге немесе жартылай көшпелі мал ... ... ... ... ... шығар қорытынды, жартылай көшпелі мал
өсірудің «таза» көшпенділіктен артықшылығы экономикалық ... ... мен ... ата тегі ... ... ... жақындығы және ұқсастығы арқасында табиғат қүбылыстары
күнтізбесін - фезиологиялық календарды қолданды. Бұл ... ата ... ... табиғатты біртұтас және озіне өте жақын деп танығандығын
көрсетеді. Дәл осының өзі халык, — адам — ... ... ... ... ... ... болмыс қисыны. «Этпос, - деп жазды Л.ІІ.Гумилев,-
табиғат құбылысы, ол әлеуметтік институттар формасына ауысып отырады және
әрбір жеке ... тіл, ... ... материалдық мәденист және т.б.
сияқты индикаторлар арқылы айқындалады».
Шаруашылық қызметтің өсуі циклдік күнтізбеге көшуге мәжбүр
етті. Оның ... жеті ... ... төрт ... ай, он екі айлық, жыл
және он екі жылдық мүшел ... ... Бір цикл ... сыймайтын
оқиғаларға уақыттың «тірі хронология» стилі қолданылды.
Түрік қағанатының құрылуымен ұзақ жыл ... ... ... ... ... тіршілік кеңістігі ұлғаюына, батысқа және ... ... ... ... ... ... үйсіндердің,
қаңлылардың бірігуі, түріктенуі мен бірегей шаруашылық түріле көшуі іргелес
халықтармен бір ... ... болу ... ... ... мәдени және тілдік қауымдастығы тез дами бастаған еді.
Солай бола тұрса да, қазақтардың ... ... ... да, ... де бар. ... ... ... делінген.
«...Көлден ұшқан қаз деймін,
Қаз жайлауын саз деймін,
Наурыздан соң жаз деймін...»
«Еңбекші қазақ» газеті 1925 жылы ... деп ... «Қыс ... қар
еріді, ежелден келе жатқан наурыз құтты болсын».. Қырық күнге созылатын
аптап шілдс айы ... ... ... ... сөзінен шықты. Бұл қазақтың
ата тегінің диқандық ... де ... ... ... ... ... мен жеміс-жидекті жинап алуға байланысты болды.
Біздің заманымызға дсйінгі III ғасырда құрылған ғұн ... ... көне ... империясы этникалық Еуразия аумағында түзулік ессптеу
жүйесін қолданды, ол әскери, көшпенді және экономикалық ... ... ... ... ... ... Қара ... дейінгі
шекарадағы оқиғаларды тіркеуге қолданылды. Бірақ осы ұлан-ғайыр аймақта
әлемдік ... ... ... да ... ... мүдделерінен
туындаған есептеу жүйелері пайдаланылды. Бұл ойкумен уақыты аса ... XV ... ... қана ... бас ... ... емес. Ал
бұған дейін барлық жерде әр ... ... ... «әлем
жаратылғаннан» кейінгі (б.з.д. 5508 жылғы I қыркүйек), Селеквид дәуірімен,
Йездигерд дәуірімен байланысты санақ қолданылды. 532 жылы ... ... ... ... ... (754 жылы Рим ... ... бастауға ұсыныс
жасады. Ал арабтар өз жыл ... ... ... ... ... ... 622 ... бастады.
Бірақ бұдан кейін де жыл ... әр ... ... ... ... ... ... дейінгі 38 ж.) және Рим империясында
(Диоклетиан ... ... ... ... ... барлығы халықтардың
ұлы қоныс аударуы нәтижесінде ... ... да ... ... әрқашан
функционалды болды, ол шаруашылықпен экономика, моде-ниет, өнер салаларының
қолма-қол қажеттіліктеріне қызмст ... ... ... ... 4,5 млрд жыл ... ал алғашқы тірі клетка 3,5 млрд жыл, жазу 4
мың жыл ... ... ... еске ... бұл ... ... ... сұрақ
туындайды. Бұдан келіп шығатын қорытынды, ... ата ... ... ... ... ... ... қатысты құбылыстан, сезімдік
нақтылықтан шығып, эволюция барысында ... және ... ... ... ... және одан әрі ұзақ жыл ... ... ... өз ... ... болмысқа тән қасиетін сактап қалды.
Санасыз инстинкттердің немесе ... ... ... ... ... ... болады, серпінді формалары түрінде қалады. Мүның өзі тарих
барысында ... ... ... ... ... ... ... немесе оның көрінісі ретінде бағалауға негіз болады.
Уақытты бұлай түсіну ... ол ... және ... ... ие
болады, бұл оның сезімдік нақтылыққа жақын екендігін білдіреді.
Кеңістік сандық өлшем ... өз ... ... ... Көшпенді
ауылдың жүріп өтетін жолының қашықтығы ауылдағы әлсіз ... мен ... ... сол ... ... ... ескеріле отырып белгіленеді. Ал
көш жолдары жақын болмағандығы белгілі. Өлшем саласына жататын мөлшер ... ... екі ... ие ... ... бірінші өлшемі - әлсіздер
шамасын ескерген күндізгі көш. Сонымен қатар байлық ... ... ... ... ... мал ... байлығы осыдан көрінді. Бұл
көзқарасты одан әрі дамыту көш ... ... ... үшін үлкен
кеңістік қажет болғанын көрсетеді. Мал байлық өлшемі бола отырып, оны ... ... ... ... болды. Егер бір малды бағу үшін 8-10 гектар табиғи
жайылым қажет болса, онда 4-5 мың жылқыға 30-50 мың ... ... ... өзі жер-суды мейлінше көп басып алуды талап етті.
Бұл тұрғыда қазақтың ата ... ... - сапа ... ... ... негізінде сан категориясының жалғасы болып табылады. Бұл жайлы
жоғарыда айтылды. Іс жүзінде ... ... ... дәл сол сан
категориясының өзі ... ... де, ... ... ... - ... сан
немесе олардың қосындысы. Барлық адамдарда ір қилы ... ... ... қазақтың ата тегінің мөлшер түсінігі көрінісінен хабар береді. Ауқатты
және бай ... үшін ... 1000 ... ... созылды. Олар
жылкыларын рулық таңбаларымен табыралап алып, алыс, қиындығы мол, ... толы ... ... Бұл ... ... ... ... Бақша салып, қыстақ күзетіп, бақша қорыған қарақшының кебін ... өзі ... ... ... ... Жекс ... дамуы
мөлшердің парцеллизациялануына алып келді, мұны үйсін қоғамында металл және
тас мөрлердің болғандығы көрсетеді. Ол жерді жеке ... бас ... ... ... ... қызу тартысты еріксіз еске түсіреді
және сонымсн қатар тарихта алғаш рет мал мен ... ... ... ... Ал ... өзі ... өлшемі болған мөлшер жайынан хабар
береді.
Бұл жерде мөлшер ұғымының ... ... ... Егер мал мен қозғалмалы мүлікке жеке меншік сол кезде-ақ пайдалы
болса, демек, болса сан да ... бір ... ... ... ... ... оған ... өлшем белгіленді. Бұл мөлшердің әр түрлі
компопснттерің қайткенде де олар бірегей мүліктік ... ... ... ... ... ... Сол уақытта: «Менің ата-бабамның сүйегі жатқан
жер, менің қыстағым - менің ... ... ... ... ... ақыры жер-
судың ру-тайпа арасында қатаң бөліске түсуіне әкеп ... және бұл ... ... ... ... ... ... мыңдаған ғасырлардан бері өмір сүріп келе жатқан қағиданы
терең зерттеуіміздің себебі, мұнда ... ... ... ... ретіндегі ішкі мөлшерге ауысу жүреді. Сол кезде сыртқы көрініс
ретіндегі ... ... ... ... ... ... тарихи-мәдени жағдай
ретінде жерге жеке меншікті жоятын мөлшермен — оны ... ... ... Бұл күні ... ... мәнін жойған жоқ, өйткені
автохтонды халықтың ғасырлық игілігін иемдену қазіргі ... ... мен ... ... қаупін туғызды.
Сонымсн қатар жерді белгілі бір рулардың, тайпалардың мұрагерлік
иеленуі ... рөл ... ... ... ... ... және
сонымен қатар жеке жер иеленушілікті жойды. Сөйтіп, жерге сұранымның ұдайы
өсуі жағдайында феодалдардың ... ... ... ... сақтандырды.
Мәселен, осы жағдай Англияда «қойлар адамдарды жеп қойды» деген айтулы
жағдайды ... XX ... ... ... ... бұл ежелгі
қағиданы қорғаулары тегін емес еді. Жайылымдар ... ... ... ... ... ... ... қыстаулар ғана меншгі болсын деп жерді жеке
адамдар иеленуіне мүлдс тыйым салды. Бұл метрлік ... және ... ... ... ... ... ... деңгейіне де әсер
етті, метрикалық мөлшер — өлшем дпп, ал ішкі мөлшер - шама деп ... ... ... ... болу ... рулар салғанын
айтады. Бұл жайлы гуньмо тыйым салуы былай дейді: «Ол уақытта ұлы гуньмо
Цылими ... ... ... тұрды және барлық қорыққан лин-хоу ... Ол ... ... мен ... ... жүріп, жайылымға кірмесін
деп бұйырды» (Кюнер Н.В. Китайские известия... 92-бст). Шығар-маны түсінік
беруші (комментатор) Янь-Ши-Гу ... деп ... ... ... ... кірмеді. Олар жайылымды бүлдіреді деп қорықты». Егер
тайпа көсемі гуньмоға қарағанда «өлшем>> бойынша көп ... алса да, ... ол ... ... ... ... еді.
Жеке адам мәселесі, бақташы үшін мөлшер катынастарының барлық кезде
шешуші жүйесі болды. Бұған ол ... ... заңы ... ... ... бар нәрсенің ыстық-суығына (ауаның, судың, жердің т.б.) төзуіне
тура келді. ... ... ... адам ... ... рсгінде
қабылдады және оны озінің ішкі ұғымьна айналдыруға ... ... ... ... қарсы тұрды. Еңбек әрекетінде жеке адам әр алуан ... ... ... ... ... да осы ... тұратын
мөлшерге сәйкес бейімделу әдісін игерді. Қысқасы, дүние ол үшін аса ... ... осы ... ... ... ... ... одан әрі тыныш жайғастыру үшін оны ба-рынша игеру қажеттілігі
туды.
Мөлшердің түп-төркінін түсіну жеке адамға мөлшердің ... ... бар ... бір ... ... ... ... байланысты
екендігін, яғни, заттың немесе құбылыстың ішіндегі сандық өлшемдер арасында
өзара қатынастық болатынын көрсетеді. Сонымен қатар бұл ... ... ... қатар жүреді, ол басқа заттар мен құбылыстарды бір эталон
негізінде өлшеуге алып келеді. Алғашқыда бақташы қызметі сапалық ... ... Ол ... ... мысалы, бағымындағы жылқының шамалық қалыптан
асқандарын, семіріп, төрт елі қазысы барларын ... ... ал жас ... ... ... ... ... қалдырды. Дәл сол сияқты диқан
астықтың, ... ... ... ... ... өткізіп алса,
ысырапқа соқтыратын. Ол сондай-ақ игерілер жердің, кажетті су көлемінің
мөлшерін де ... ... бұл жер ... ... ... ... ... парцеллизациялау адамдарды бұл дүниеге де, о
дүниеде де айқып тепе-теңдіктің ... алып ... К.А. ... ... ... үйсін заманынан қалған жүздеген ... үш ... ... ... ... - ... 50-80 м. биіктігі
8-12 м балшық корғандар. Әдетте үйінді астында бір-екі мола, оларда бай
немесе ... ... Бұл ... ... бай ... ... олардың
ақыреттік киімдерінде жүздеген алтын заттар, ал кейбірінде билік белгісі —
алтындалған күрзісі немесе ... ... ... ... ... ... заттары мен билік белгілсрінің ... ... де ... бір ... ... ... 1 ... аумағы 15-20 метр қорғандардағы ... ... ... ... ... ... ... қыштан және кейде
алтыннан жасалған заттар, ... ... ... ... ... жебе ұштары
жерленді. Ол қатардағы бас еркі бар, қару ... ... және ... бар адамның жерленгенін болжауға мүкіндік береді. Ал ұсақ
өндірушілер мен құлдар ... ... ... өте ... болды. Оларға
қару да қоса жерленбеді, қорғандардың ... ... ... ал ... ... ... аспады. Бұл жерде ұсақ-түйек темір заттары түйреуіш, ... ... қыш ... қола ... моншақ қана табылды.
Мөлшерге мұндай көзқарастан иерархияның қатаң ықпалын көреміз.
Мұнда мөлшер - әрбір жеке ... ... ... орнын белгілейтін айқын
сыртқы масштаб ретінде басты рөл ... ... ... да ... айтуға
болады. Оның алтындары биліктің жоғары сатыларын көрсетті, мыстары —
әкімдерге, ал тас және қыш ... ... ... мен ... ... ата тегі үшін ... жер ... көшпенділікке,
одан кейін жартылай ... мал ... ... ауысу материалдық
мәдениеттің жаңа формасын іздеуден көрінді. Тұрмыс жабдықтары, ыдыс ... ... ... пішіндес заттарға көшу байқалды, бұл дала тұрғындарына
анағұрлым қолайлы еді. Сонымен қатар, түбі ... ... ... ... ... да ... Мал ... мен егіншіліктің әр түрі, формалары
тиісінше тұрмыс ... да ... ... ... ... ... ... елеулі көзге түседі. Әсіресе, ... жаңа ... мол ... ... кола жебе ... - темірге, қола
ақинактан - ұзын ... ... ... ... бұйымдар анағұрлым тиімді
формаға енуі, бұл ... ... атты ... ... ... қарай барған сайын тұрғындар ыдысы алмұрт пішіндес
түр алды. Арал бойындағы (Тегіскен, Үйғарақ) ыдыстар пішінінен өзгеше, ... биік ... ... ... бар, ... ... келі егінші
аймақтарда пайдалануға қолайлы еді. Ыдыстарда түтікшс шүмектер пайда болды,
қазба жұмыстарында жиегі қайырылған ... қос ... ... ... ... ... Иран, Парфия, Хорезмнің ежелгі
егіншілік мәдениетімен көршілес болуының әсері байқалды. Зерттсу жұмыстары
бұйымдар ... ... ... ... қажеттілігіне байламысты
болғандығын көрсетеді. Жетісудың құрбандық шалатын жердегі ошақтарының және
мыстан, қоладан, темірден жасалған қазан пішіндерінің әр ... ... ... ... ата тегі болмыс дүниесін - сапапың, кеңістіктің,
уақыттың, мөлшер мен форманың ... ... ... ... ... Бұл алғашқы тиімді дүние болады, онда жеке адам ... ... ... ... тіршілік мөлшеріне сәйкес әрекет етті. Э.В.Ильенков
қоршаған ортаға тұрмыстық көзқарас ... ... деп ... ... қатысқан әрбір зат өз заңдылықтарына сәйкес қызмет етеді,
өздерінде болып ... ... ... сәйкес форма мен мөлшерді өміргс
келтіреді» (Диалектическая логика. М., 1984, ... Бұл ... ... сөзсіз алғашқы формасын көрсетеді.
Қазақтың ата тегінің қоршаған ортаға ... ... ... ... ... ... бұл ... философиялық
көзқарасын тұрмыстық деңгейден, тұтынушылық — ... ... ... ... олар бір-біріне және өздсріне тоғышарлық көзқараспен
қарады. Әйтсе де, ... арғы ... ... ... ... ... тым астамдық етпегеніміз жөн, өйткені олардың бергенінің өзі одан
әрі дамуға жағдай ... ... ... көш ... ... өз ішінде немесе көршілес
халықтармен ұдайы антогонизмде және қарама-қайшылықта ... ... ... да, бұл — ... ... ... жаза салатын логикалық-гносеологикалық
қайшылық емес еді, майдан даласында немесе елшілік келіс сөздерде шешілетін
қақтығыстар мен ... ... ... философиясьның нақты болмысқа
тәнділігі мсн сезімдік нақтылығы осыдан көрінеді.
Табиғатқа көзқарасы қалыптасқаннан ... осы ... ... ипостасия ретінде қарайтын және мәңгілік әрі өткінші емес болмысты
біртұтас дүние деп тани отырып, ... ... ... ... ... қол
жеткізді, өйткені оның табиғатқа жақындығы мейлінше айқын әрі талас
туғызбайтын еді. ... ... ... ... қазақ әрқашан табиғатқа
қайта оралып отырды. Бұл оның бірінші ... ... ... ... тән ... бір қасист — түп негізіндегі қайшылық Бұл қайшылық,
ғұндардың, ... ... ... мал ... ... ... және ... тайпалардың кей кездерде қайшылықтарға
дейін жетіп, соғыс жолымен шешуге дейін ... ... ... ... Бұл амбивалентілік осы халықтың бүкіл тарихымен
қатар жүреді. Ол адамдар санасына, әлеуметтік материяға тереңдей ... ... ... Бүгінгі заманға дейін қарама-қайшылықтар жікке
бөлген қазақ ұлты XX ғасырда да, VIII, ХУ және XIX ... ... ... қалып отыр. Қарама-қайшылықтар мен антагонизмдер ... ... ... ... ... ... ... аспектілердегі қарама-қайшылықтар мен антагонизмдерге кездесіп,
ол ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып отырды. ... ... ... ... ... ... — біздің бұдан былай зерттеуіміздің
тақырыбы болады. Бұдан әрі оның ... ету ... көп ... ...

Пән: Философия
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 30 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"Қазақ философиясы және Абай"12 бет
17 ғасырдың жаңа дәуір философиясы және ғылым15 бет
XІХ-ХХ – ғасырдағы батыс философиясы3 бет
XХ ғ. батыс философиясы, экзистенциализм8 бет
«Мұтылған» философиясы4 бет
Абай философиясы7 бет
Адамзаттың тұрақты даму философиясын қалыптастырудағы Рио-де-Жанейро конференциясы6 бет
Алаш философиясы әлем қазақтары мәдениеті контексінде4 бет
Антик философиясы8 бет
Антик философиясы жайлы39 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь