Сөз мәдениеті туралы

КІРІСПЕ
Сөз мәдениеті
2. Сөз мәдениетіне қарама.қарсы құбылыс — сөйлеу қателіктері
2.1.Орфоэпиялық нормалардың бұзылуы
2.2. Лексикалық нормалардың бұзылуы
2.3. Кәсіби лексика: заң тіліндегі кемшіліктер
2.4. Грамматикалық нормалардың бұзылуы
2.4. Синтаксистік нормалардың бұзылуы
2.5. Орфографиялық нормалардың бұзылуы
3. Сөйлеудегі этика нормалары
3.1. Амандасу.қоштасу сөздері
3.2. Ер адамдар мен әйелдер арасындағы сөйленіс этикасы
3.4. Үлкен.кіші сөйленісіндегі этика нормалары
3.5. Құттықтау сөздері
ҚОРЫТЫНДЫ
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Мәдениет дегеніміз дұрыстық, тәртіпке бағыну, заңдылықты сақтау деген мәнде. Демек, сөз мәдениеті – норманы сақтау дегеннің баламасы. Ал норма деген не, оның түрлері қандай? «Сөз мәдениеті» тек тілдің фонетикалық, лексикалық, грамматикалық нормаларымен бұлжытпай дәлме-дәл сақтау ғана емес, айтпақ ойды тыңдаушыға жүрекке жылы тиетін «айналасы теп-тегіс, жұмыр келген», әсерлі етіп жеткізу жайын да қамтуға тиіс [1, 8-9].
Жалпы, тіл білімінің бұл саласында, тілге қатысты мәдениет деген ұғымды айтқан кезде біршама ойдың бары байқалады. Рәбиға Сыздық өзінің «Тілдік норма және оның қалыптануы» атты еңбегінде: «Ең алдымен, тіл білімінің осы саласын қазақша қалай атаған дұрыс: «тіл мәдениеті» ме, «сөз мәдениеті» ме, «сөйлеу мәдениеті» ме? Орыс тілінде көбінесе «культура речи» деген термин қолданылып жүр. Сонымен қатар, оның синонимі ретінде «культура языка» деген тіркесті де біраз уақытқа дейін (тіпті қазірдің өзінде де) қолданылғандығы байқалады. Орыс лингвистикасында «язык» және «речь» деген терминдер — дербес атаулар: «язык» тілдің өзі, («таңбалар жүйесі») болса, «речь» - сол тілдің қолданыстағы күйі (көрінісі).
Тіл мәдениеті, яғни тілдік элементтердің дұрсы қолданысы, сол тілді жұмсау барысында талап етіледі, демек, бұған «культура речи» деген термин дәлірек келеді. Ал, қазақ тіл білімінде «язык» пен «речь» -ті айырып атайтын терминдер әлі қалыптаспай келеді. «Язык» дегенді «тіл» делік, ал «речті» қалай атауымыз керек. Оны «тіл», «сөз», «сөйлеу», «тіл қолданысы», «қолданыс» деп әрқайсымыз әр түрлі беріп жүрміз. «Культура речи» деген сияқты білім-ғылымның жалпы бір саласын атау керек болғанда «сөз мәдениеті» деп алған дұрыс сияқты, ал баяндау барысында, контексте «қолданыс», «тіл қолданысы», «сөйлеу» деген сөздер де «речь» мағынасын бере алады. Сірә, жалпы пәндік термин ретінде «сөз мәдениеті» дегенді таңдаған дұрыс болар. Өйткені бұл жерде әңгіме ойымызды ауызша да, жазбаша да дұрыс («мәдениетті») білдіру туралы болмақ. Ал «ой» дегеніміздің бір атауы — сөз», - деп жазады. Ендеше, осы пікірге сүйене отырып біз, «сөз мәдениетін» жан-жақты қарастыруды нысанамызға алдық [2, 20-21].
Тіл — адам қатынасының, ойлаудың, мәдениеттің аса маңызды құралы, өмірдің ұлы қаруы. Қарым-қатынас майданына түскен сайын бұл құралдың икемділігі артып, шыңдала береді. Бірақ, тілдің мұндай қасиеті оның қызмет етуіне, жетілуі мен дамуына айрықша көңіл бөліп, шынайы қамқорлыққа алып отырудың барысында ерекше жандана түседі.
Әдеби тілдің ауызша және жазбаша түрін қатар дамытып, оның қоғам өміріндегі қызметінің өрістей түсуіне мүмкіндік жасау, түрлі ауытқулардан арылтып отыру, небір күрделі ойдың әрқилы нәзік айырымдарын тіл арқылы дәл, анық жеткізе білуге көпшілікті тәрбиелей түсу т.б.тіл мәдениетін көтеру деген ұғымды білдіреді. Тіл мәдениеті деген ұғым кең. Ол көбіне-көп қарым-қатынас құралы болып табылатын, тілді жетілдіре беру, ұштай түсумен қатар, сөз шеберлігі, сөйлеудегі әдептілік тәрізділерді де қамтиды. Сөз мәдениеті алдымен әдеби тілдің грамматикалық, лексикалық, стилистикалық, орфоэпиялық, орфографиялық нормаларын меңгеру сонымен бірге бейнелеуіш, көріктеуіш амал-тәсілдерді қарым-қатынас жасаудың мақсаты мен мазмұнына сай етіп қолдана білу дегенді білдіреді.
1. Н.Уәлиев «Сөз мәдениеті», Алматы: Мектеп – 1984 ж
2. Р.Сыздық «Тілдік норма және қалыптану», Астана: Елорда – 2001 ж
3. М.Балақаев «Тіл мәдениеті», Алматы: Мектеп – 1989 ж
4. Н.Уәлиев «Тіл мәдениеті», Алматы: Print-S – 2005 ж
5. Р.Сыздық «Сөз сазы», Алматы: Санат – 1995 ж
6. «Сөз өнері», Қазақ ССР Ғылым Академиясы тіл білімі институты, Алматы: Ғылым – 1978 ж
7. Б. Шалабай «Қазақ тілінің стилистикасы», Алматы: Республикалық оқ.бас.орт., - 2006 ж
8. С.И. Ожегов «Основы культуры речи», Москва – 1976 ж
9. Т.И.Ушакова «Речь человека в общении», Москва: Наука – 1989 г
10. «Исследование языка и речи» (сборник статей), Москва – 1971 г
11. С.Н.Цейтлин «Речевые ошибки и их происхождение: уч.пособие», СПб: ИД/ «МиМ» - 1997 г
12. Х.Нұрмұқанов «Сөз және шеберлік», Алматы: Ғылым – 1987 ж
13. А.Қ.Омарова «Қазақша сөйлеу этикеті», Астана: IC-Сервис – 2006 ж
14. М.Балақаев, М.Серғалиев «Қазақ тілінің мәдениеті», Алматы: Мектеп - 1995 ж
15. А.Алдашова, Н.Уәлиев «Қазақ орфографиясындағы қияндықтар», Алматы – 1988 ж
16. М.Серғалиев «Синтаксис және стилистика», Алматы: Қазақ университеті – 1997 ж
17. Молдабеков Ж., Маханбетова А., Оралбекова А «Кәсіби этика», Астана: Фолиант – 2008 ж
18. Аасамаа И «Әдептен озбайық», Алматы: Рауан – 1990 ж
19. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі, Алматы: Дайк-Пресс – 2008 ж
20. Қазақ тілінің орфографиялық сөздігі, Алматы: Қазақстан – 1988 ж
21. Қазақ тілінің орфографиялық сөздігі, Алматы: Арыс – 2005 ж
22. Орфографиялық сөдік, Алматы: Тіл білімі институты – 2007 ж
23. І.Кеңесбаев «Фразеологиялық сөздік», Алматы: Арыс – 2007 ж
24. Т.Қоңыров «Тұрақты теңеулер сөздігі», Алматы: Арыс – 2007 ж
25. Орфоэпиялық сөздік, Алматы: Арыс – 2007 ж
26. Қ.Жұмаділов, 12-томдық шығармалар жинағы, Алматы: Қазығұрт -
2004 ж
27. Р.Сыздық «Сөздер сөйлейді», Тіл білімі институты – 2004 ж
28. Р.Сыздық «Тіл және ұлттық мәдениет», Түркістан: Тұран – 2005 ж
29. «Синтаксис және стилистика»
30. Қазақстан Республикасының Конституциясы. Алматы: ЮРИСТ, 2007.
31. Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі. «Заң» ДҚ. (12.11.2010)
32. Примашев Н «Қазақ тіліндегі ұлттық заңнама: тәжірибе және кейбір теориялық аспектілер» мақала.
        
        КІРІСПЕ
Сөз мәдениеті
Мәдениет дегеніміз дұрыстық, тәртіпке бағыну, заңдылықты сақтау деген
мәнде. Демек, сөз ...... ... дегеннің баламасы. Ал норма
деген не, оның түрлері қандай? «Сөз мәдениеті» тек ... ... ... нормаларымен бұлжытпай дәлме-дәл сақтау ғана
емес, айтпақ ойды тыңдаушыға жүрекке жылы ... ... ... ... ... етіп ... жайын да қамтуға тиіс [1, 8-9].
Жалпы, тіл білімінің бұл саласында, ... ... ... ... ... кезде біршама ойдың бары байқалады. Рәбиға Сыздық өзінің
«Тілдік ... және оның ... атты ... «Ең ... тіл
білімінің осы саласын қазақша қалай атаған дұрыс: «тіл мәдениеті» ме, «сөз
мәдениеті» ме, «сөйлеу мәдениеті» ме? Орыс ... ... ... ... ... қолданылып жүр. Сонымен қатар, оның синонимі ретінде «культура
языка» деген тіркесті де біраз уақытқа дейін (тіпті ... ... ... ... Орыс ... «язык» және «речь» деген
терминдер — дербес атаулар: «язык» тілдің өзі, («таңбалар жүйесі») болса,
«речь» - сол ... ... күйі ... ... яғни ... ... ... қолданысы, сол тілді
жұмсау барысында талап етіледі, демек, бұған «культура речи» ... ... ... Ал, ... тіл ... «язык» пен «речь» -ті айырып
атайтын ... әлі ... ... ... дегенді «тіл» делік, ал
«речті» қалай атауымыз керек. Оны «тіл», «сөз», «сөйлеу», «тіл ... деп ... әр ... беріп жүрміз. «Культура речи» деген
сияқты білім-ғылымның жалпы бір саласын атау керек болғанда «сөз ... ... ... ... ал ... ... контексте «қолданыс», «тіл
қолданысы», «сөйлеу» деген сөздер де «речь» ... бере ... ... ... термин ретінде «сөз мәдениеті» дегенді таңдаған дұрыс болар.
Өйткені бұл жерде әңгіме ... ... да, ... да ... ... туралы болмақ. Ал «ой» дегеніміздің бір ... ... - деп ... ... осы ... ... отырып біз, «сөз мәдениетін»
жан-жақты қарастыруды нысанамызға алдық [2, ... — адам ... ... мәдениеттің аса маңызды құралы,
өмірдің ұлы қаруы. Қарым-қатынас майданына түскен сайын бұл ... ... ... береді. Бірақ, тілдің мұндай қасиеті оның қызмет
етуіне, жетілуі мен дамуына айрықша көңіл бөліп, ... ... ... ... ... ... ... тілдің ауызша және жазбаша түрін қатар дамытып, оның қоғам
өміріндегі қызметінің ... ... ... ... ... ... ... небір күрделі ойдың әрқилы нәзік айырымдарын тіл арқылы дәл,
анық жеткізе білуге ... ... түсу ... ... ... ұғымды білдіреді. Тіл мәдениеті деген ұғым кең. Ол көбіне-көп ... ... ... ... ... ... беру, ұштай түсумен қатар,
сөз шеберлігі, сөйлеудегі әдептілік ... де ... Сөз ... ... ... грамматикалық, лексикалық, стилистикалық, орфоэпиялық,
орфографиялық нормаларын меңгеру сонымен бірге бейнелеуіш, көріктеуіш амал-
тәсілдерді қарым-қатынас жасаудың мақсаты мен мазмұнына сай етіп ... ... ... ... ... жаза ... дағдыланған, әдеби тіл нормасына
төселген адамның сөйлеген сөзі де, жазғаны да, ... ... ... ... Тіл ... дұрыс қолданып, әдеби тіл нормасын сақтап, ... ... сөз ... деп ... ... Тіл амал-тәсілдерін
дұрыс жұмсауға, сөз жатықтығына ғана қанағат етіп қою ... сөзі ... ... ... сай ... және «тілге жеңіл,
жүрекке жылы тиетіндей», ой мен сезімді дәл ... ... ... ... ... Тілде болып жатқан амал-тәсілдер бар. Солардың ... ... ... ... ... ... ... ала білу арқылы ой мен
сезімді дәлме-дәл жеткізе білу шеберлігі — сөз ... биік ... ... ең ... тіл ... ... ... сай дұрыс
қолданудан, сөз жатықтығынан басталады. Ондай қасиетке ие болғанда ... ... ... сөз ... сөз ... сөз дәлдігі, сөз
әсерлілігі тәрізді тағыда басқа сапалармен тыңдаушысын баурап алып отырады
[1, 9].
Тіл ... ...... ... нормалары мен стильдік
жүйелері. ... ... ... ... ... ... жататындықтан
«тіл мәдениеті» деген ұғымның аясы кең. Өйткені тілдік нормалар мен тілдің
стильдік тармақтарының ... ... ... ... ... ... ... бойы берік қалыптасқандары да, жаңадан пайда ... ... ... сөзін бұрын қоғамның материалды рухани байлықтарының түрлі
тарамдарын қамтиды деп ... осы ... оның ... ... ... ... ... ету мәдениеті, сауда-саттық мәдениеті,
егін жинау ... ... ... ... ... ... ... ұғым да жиі қолданылатын болды. Бұл атаудың пайда болуы
тіл жұмсау дағдымызға ... ... ... тіл ... ... ... байланысты болса, мақсат — жұртшылықты сол мәдениетке баулу
болмақ.
Мәдениетті, әсіресе тіл ... ... ... ... ... ... ... Ол қасиет бір адамға екінші адамнан бірден жұға
қалмайды, көп ... көп ... ұзақ ... бойы ... озат ... асыл
мұраларын, өнер-білімін ерінбей меңгеру, үйрену арқылы кемелденеді. Тіл —
адамның барлық саналы ... ... ... ... ... ... болуды ол тіл арқылы үйренеді. Тіл оның ... тілі де, ... ... ... қарым-қатынасының құралы
болғандықтан, оның мәдениетін жоғары сатыға көтеру әрбіріміздің ... ... ... — ана ... қадірлейтін тіл мәдениетінің шыңына қол
созатын адамның әрекеті. Тіл арқылы ... ой ... сөз ... ... сөйлемдерге негізделеді. Тілдің бас арқауы — сөз.
Арқаусыз кілем, ... мата ... Сол ... сөзсіз сөйлем де
құрылмайды. Сөйлем адам ойын айтудың негізгі ... ... ... ... ... ... ... жаза білуі – оның ақыл-
ойының дамып, сана-сезімінің арта ... ... Тіл — ... Бала ана ... ... мүшесі ретінде пайдаланады, табиғи айналадан
үйренеді. Балаға дем алу, тамақтану қаншалықты табиғи болса, жастайынан ... де ... ... ... екі түрі бар: баспасөз тілінің мәдениеті және сөйлеу
тілінің мәдениеті. Бұлар өзара тығыз байланысты. ... ... ... ... жалпыхалықтық ауызекі сөйлеу тілі негізінде қалыптасқан. ... ... ... ... ... емес, оның құнарлы жалпыға ортақ, әрі тиімді
байлықтарын бойына сіңіреді де ... ... ... ... ... ... ... жаңа-жаңа нормалары сөйлеу тіліне ауысады. Осыдан
келіп әдеби тілдің екі түрі пайда болады: біріншісі — ... ... ... ...... ... ... түрі. Бұлар өзара тығыз байланыста
дамиды. Жазба әдеби тіл дамымай, жасалмай тұрып, ауызша әдеби тіл ... ... ... ... біз ... ... тілді игеру
дәрежесінің қандай екеніне қараймыз. Сөйлеушілердің ... тән ... ... қатар, ол бүкіл халыққа ортақ әдеби тілдің ... ... ... ... Оның ... ... ... ұзын-сонар
жолдары бар: мектеп, институт, кітап, журнал, газет, радио, теледидар,
тетатр...бәрі тіл ... ... ... ... адам ... ... ... оқу арқылы тіл мәдениетіне қанық болады [4,
10].
Тіл мәдениетінің шыңына жету жолы ұзақ әрі ... Оның ... ... ... ... да, бастауыш мектептен бастап ана
тілін жүйелі оқып үйрену, тіл ... ... ... ... ... ... білдіру мақсаты қамтылады.
Қоғамымызда «Ауызынан сөзі, қойнынан бөзі» түсіп тұрған ынжық, тілге ... ... ... ... ... ... болады:
1. Кейбіреулердің өз ойын айту үшін қолданатын сөздерінің саны өте ... Өзі ... ... ... ... ... сөздерді жиі
қолданады. Сөз көркі — мақал-мәтелді идеома, фразалық тұрақты тіркестерді
аузына алмайды.
2. Басқаға өз ойын ... ... ... етіп ... бір ...... дұрыс болуы. Музыкадағы барлық ән-күй, ірілі-ұсақты басқа да
музыкалық ... ... до, ре, ми, фа, ... ля, си ... тондар
гаммасы сияқты болмағанмен, әрбір ойға лайықты дұрыс ... ... жеке ... ... сай ... үні болады. Сөздерді дұрыс
айту, дұрыс жазу нормалары болады. Соларды білмей, білсе де елемей, қалай
болса солай ... жаза ... да аз ... де сөйлесудегі ынжықтық, ұялшақтық жаман.
3. Мәдениетті адамның өзі де сөзі де, ойы да барынша жинақы болуға ... сырт ... ... ... ... ... ізеттілігі,
мәдениеттілігі – бәрі жиналып жұрт жүрегінің ... ... ... кілт ... тіл ... — сөзді дұрыс қолданудың грамматикалық амал-
тәсілдерді дұрыс пайдаланудың көпшілігі таныған, тіл ... ... ... Тіл мәдениеті — әдеби тілдің нормасы туралы ... ... ... ... мәлім. Тілдік норма — әдеби тіл туралы ұғымның ең бір
өзекті ... ... ... тіл ... ... ... білу ... нормасын сақтау дегенге саяды.
Әдеби тіл нормалары оқулықтарда, сөздіктерде тіркеліп отырады. Ал
тиісті ... ... ... ... ... — әдеби нормадан
ауытқу.
Сөз мәдениетінің аса маңызды ... ... — сөз ... ... ... табылады. Сөз молдығы — оралымды тілге қойылатын талаптардың
бірі. Сөз байлығына ден қоймаған адамның тілі ... ... ... ... сөзі тым аз ... ... ондай адамның тілінде мақсатсыз
қайталау да болады. Сөзді орынсыз ... ... ... ... төмендетеді, ойды дәлме-дәл, мазмұнды жеткізуге кедергі болады. Аз
сөзбен көп мағына беру ... ... ... ... ойға әр ... мағыналық, эстетикалық, эмоциялық т.б.информациясы болады. Ал ... ... ... ... сайын мақсатсыз қайталана берілуінен текстің
информациялық мазмұны кемиді.
Тіл байлығы тек қана лексикамен ұштаспайды, ... ... бұл ... ... ... ғана ... ана ... синтаксистік,
морфологиялық жүйелерін де қамтиды. Тілдің морфологиялық, синтаксистік амал-
тәсілдері, лексикалық қазынасы бір-бірімен астаса, ынтымақтаса, тіл ... тіл ... ... ... қажетті аса маңызды салалардың бірі — сөз ... ... ... ... ... ... тіл ... сөзімізде
бөгде тілдік элементтердің болмауы. Бірақ әдеби тілімізде өзге ... ... ... сөз ... ... да бар ... ... Ондай
құбылысты тіл-тілдің барлығынан дерлік кездестіруге болады. Өзге тілден
еніп, заңды түрде ... ... ... дағдысынан енген
мүкістіктер мүлде басқа. Дағдының да ... бар. ... ... ... ... ... шет тілдік сөздің орны бөлек. Ал ондаймен санаспай
«бөгде элементтерді оңды-солды жұмсау» сөйлеушінің ... ... ... қазіргі таңда мемлекеттік тілді шұбарлап сөйлеу ... ... ... ... Тіліміздегі «бара жатырмыз» деген тіркестер
«баратырық», «келе жатырмыз» деген тіркестер «келатырық» деп айтылып ... ... ... ... ... ... ... қосып сөйлеу де
«дәстүрге» айналып барады. Мысалы, телефонда, ауызекі ... ... ... ... ... ... ... деп тіл «бұрап» жүрміз. Мұның
бәрі мемлекеттік тілімізді шұбарлауға әкеліп соқтыратыны әмбеге ... ... ... ... сақтау үшін арнайы ... ... ... ... тілінің тазалығын сақтау туралы»
Заң бар.
Сонымен, «тіл мәдениеті, сөз мәдениеті» дегеніміз не? Оған ... ... ... «Тіл мәдениеті дегеніміз — тілдік ... ... ... Сонымен қатар, ол тілді жұмсаудағы ... қана ... ... ... ... орфографиялық,
орфоэпиялық, морфологиялық, синтаксистік, ... ... ... ... дағдысы. Тіл мәдениеті дегеніміз — сөздерді ... ... ... дұрыс құрастыру (синтаксистік), ... ... ... дыбыстау (орфоэпиялық), ... ... ... ... етіп ... ... ... орнықтыру, жетілдіру».
«Что такое высокая культура речи? Высокая культура речи — это умение
правильно, точно и выразительно ... свои ... ... ... ... ... та, в которой соблюдается нормы современного
литературного языка. Но высокая ... речи ... не ... ... ... ... Она заключается еще и в умении найти не только
точное средство для ... ... ... но и наиболее доходчивое
(т.е.наиболее ... и ... ... ... ... ... случая и следовательно стилистическое оправданное)» [8, 86]. Бұл ой-
тұжырымдардан нені ... ... Тіл ... ... ... ... қолдану, яғни білімдірек ойға сөздерді сай етіп
дұрыс, дәл таңдай білу, ой мен ... құр ... табу ... ... ... ... әсер ... орынды, көркем етіп қолдану,
оларды бір-бірімен дұрыс байланыстыра, дұрыс орналастыра білу, сөйлемді тым
шұбалаңқы да ... ... ... ... да емес ... етіп ... білу т.б. ... болады. Бұдан тіл мәдениеті деген ұғым тілдегі
«дұрыстық» дегенге саятын тәрізді. Ал тілді дұрыс ... ... ... ... ... — тілдің қалыптасқан жүйесі, заңдылығы құрылымы,
нормасы. Әрине, ол заңдылық өзгермейтін ... ... сөз ... ... сөз ... көрікті де көркем дүниелер жасалады. Демек,
тіл мәдениеті дегеніміз — біріншіден, ... ... ... ... ... ... болса, екіншіден, айтпақ ойымызды «тілге
жеңіл, жүрекке жылы тиетіндей» көркем де ... ... етіп ... Сөз ... ... ... — сөйлеу қателіктері
Сөз мәдениетіне қарама-қарсы құбылыс — сөйлеу қателіктері. ... ... ... бірі болып саналатын бұл ұғым, ... ... ... әдеби тіл нормасын сақтамауынан, тілдің бейнелеу
құралдарын орнымен пайдалана білмеуінен, синонимдік ... ... ... сөздерді дұрыс дыбыстамауынан келіп шығады. Сөйлеудегі
қателіктер, адамның тілдік құралдардың стилистикалық «реңктерін» білмеуден
туады. Тілді жұмсауда ... ... ... ... ауытқулар болып
жатады. Солардың барлығы стилистикалық қате түрлері болып ... қате ... бір ... ... сай келмейтін,
стилистикалық нормадан ... ... ... ... ... ... фразеологиялық, орфографиялық, орфоэпиялық, грамматикалық тұлға-
бірліктерді өзінің негізгі мақсатына сәйкес өз орнымен қолданбаудан ... т.б. ... ... ... тілдің лексикалық, грамматикалық
нормаларының сақталмауынан болатын тілдік қатенің түрлері. Мұндай ... ... ... ... ... болады. Тілдік талғам — тілді,
сөзді жұмсап үйрену, жаттығу арқылы қалыптасатын ... ... оның ... байлығын игеру, дұрыс жазып, айта алу ... кез ... ... ... ... ... ... орынды және
ұтымды жеткізу, тіл байлығының ішінен тек өзіңе керегін ғана таңдап ... ... ... бұл — ... Ал өнер ...... Сөз ... қол жеткізу сөйлеудегі қателермен мақсатты ... ... ... асқан шыдамдылық пен төзімділікті қажет ететін
шығармашылық процесс. Стилистикалық қателердің алдын алып, ... ... ... ... жалпы халықтың сөйлеу мәдениеті мен ... ... ... ... ... білу ... ... қоғамның
рухани сауаттылығының көрінісі әрі өлшемі болып табылады.
Белгілі ғалым Бердібай Шалабай, сөз мәдениетіне қарама-қарсы құбылыс
сөйлеу қателіктеріне ... ой ... ... неғұрлым жиі ұшырасатын
нормадан тыс ауытқулардың алдын алу үшін стилистикалық және стилистикалық
емес қате ... ... алу ... ... емес қатенің түрлеріне
лексикалық, фразеологиялық, сөзжасамдық, морфологиялық, синтаксистік
нормалардың сақталмауынан болатын ... ... ... ... ... ... сақталмауынан, сөз және грамматикалық
құрылымдар мен ... ... ... сөйлеу мақсатына сай
болмауынан, сөйлеу түрі мен ... ... ... ескеремудің
салдарынан жіберілетін қателер жатады. Стилистикалық сауаттылықтың сатылары
мен соған байланысты болатын ... ... ... былайша
топтастырылады:
1) Қазақ тілінің стилистикалық ресурстарын толық білмеудің ... ... ... ... – стилистикалық талғамның төмендігінен ... ... ... ... ... ... стилистикалық
қателер.
Стилистикалық емес қателер:
1. Лексикалық қателер:
1. Сөздің мағынасын білмей қолдану;
2. Сөздің мағынасын білмей тіркестіру;
3. Сөздің мағынасының нақты қолданылмауы, күңгірт ... ... ... ... ... ... қателер:
1. Тұрақты тіркес құрамындағы сыңарлардың мағынасына жақын келетін сөздер
мен ауыстырылып қолданылуы;
2. Тұрақты тіркес мағынасының контекске сай ... ... ... Тек қана ... ... ... зат ... көптік жалғаудың
тұлғасын қосып жазу:
Зат есімдерде септік жалғауларының дұрыс қолданбауы;
2. Сын ... ... ... ... ... ... Сөз ... нормаларының сақталмауы; бағыныңқы мен басыңқы
сыңарлардың ... тым ... ... ... ... ... ... шақ тұлғаларының бір-біріне сәйкес қолданылмауы;
3. Бірыңғай мүшелі сөйлемдерді қолдануда жіберілетін қателер;
а. Бағыныңқылардың басыңқы мен ... ... ... ... ... келмеуі;
ә. Бір-бірімен тегі және түрі жағынан біртектес ... ... ... көсемшелі тұлғалы сөздердің орын тәртібінің сақталмауы, орынды
жалғанбауы;
5. Сөйлемдегі сөздердің орын ... ... ... ... ... ... сөйлемнің мағынасының
күңгірттенуі;
7. Бастауыштың қайталанып, үстемеленіп жұмсалуы;
8. Құрмалас сөйлемдегі компоненттердің орын тәртібінің сақталмауы;
9. ... ... ... ... логикалық грамматикалық
байланыстың болмауы;
10. Құрмалас сөйлем компоненттерінің тым шұбалаңқы болуы, сөйлемге ... ... ... ... сөйлем мағынасының күңгірттенуі;
11. Дәйек сөздерді қолдана алмаудың салдарынан болатын қателер;
12. Мәтін ... ... ... ... ... ... ... білмеуі. Соның
салдарынан ойдың күңгірттенуі;
Стилистикалық қателер:
1. Қазақ тілінің стилистикалық ресурсын толық ... ... ... ... қордың жетіспеуі:
а. Бір контексте бір сөздің немесе түбірлес сөздердің себепсіз қайталануы;
ә. Плеоназм мен тавтологиялық сөз ... ... ... тілінің
көріксіз кедей болуы;
2. Штамп сөздердің қолданылуы;
3. Қыстырма сөздерді орынсыз қолдану;
4. Әдеби ... ... ... ... ... ... ... құралдарын керекті жерінде пайдаланбау;
2. Тілдік стилистикалық талғамының төмендігінен болатын қателер:
1. Бояма сөздерге ... ... ... мәні бар ... дұрыс таңдай алмау;
ә. Әдемілік үшін ойланбай қолданылған ... ... мен ... сөздердің болуы;
2. Түрлі стильдің лексикасын пайдалану, соның ішінде ауызекі, кітаби тілге
тән лексиканы себепсіз қолдану;
3. Функционалдық стиль ... ... ... қателер:
1. Ресмилік мәні басым сөздерді орынсыз қолдану;
2. Ғылыми емес мәтіндерде термин сөздерді орынсыз қолдану;
3. Өзге стиль элементтерін орынсыз ... ... ... ... болатын қателер:
Бұған, әсіресе, жалпы шығарма мазмұнының ... ... ... ... шығарма мазмұнының тақырыпқа, не
тақырып атауына сәйкес келмеуі, тақырыптың ашылмауы т.б. [7, 33-42].
Ғалым Бердібай Шалабайдың атап ... ... және ... ... ... сөйлеуде мынадай мысалдар келтіремін:
✓ Мен ол мысықты арнайы иіссабынмен жуындырып, тамақтандырып,
үстіне көйлек ... ... ... ... ... етістіктің қай шақта тұрғаны түсініксіз болып кеткен,
дұрыс емес қолданылған)
... ... аға ... аға ... ... Бас ... Асел Сағатованы сахнаға шығуды сұраймыз.
(дұрысы: Бас кейіпкеріміз Асел Сағатованың ... ... ... ... 80 ... жерде орналасқан түрмеде
орналасқан. (дұрысы: Толмачевті Италиядан 80 ... ... ... ... Роза апай ... сол кезде таныстым. (дұрысы: Сол кезде
Роза Бағлановамен таныстым)
✓ Екеуі ... ... ... ... бері босағада қалшиып
тұрған Айтқұловты енді байқады. (дұрыс емес қолданылған)
✓ Айтқұлов таяу тұрған орындықтың ... бір ... ... ... облыстан келетін сыйлы қонақты да ... ... ... ... ... жетелейді. (сөйлемнің құрылымы
дұрыс емес)
✓ Көлікке көпшіліктің ... көп. (бір ... ... ... ... ... ... әдеби тілі жазбаша және ауызша түрде қызмет
етеді. Жазба әдеби тіл ... ... өмір ... мен ... ... ол көркем әдебиет пен баспасөзде, ғылыми әдебиет пен оқу-
тәрбие кітаптарында, ... ... мен ... ... беттерінде
көрініс табады. Аты айтып тұрғандай, жазба әдеби тіл -жазылған дүниелердің
тілі, ал әдеби ... ... ... ... мәні ... қазақ
қоғамының тіршілік-тынысында жазба тілден кем емес. «Ауызша әдеби ... ... мен ... ... ... деген категориялар бір емес, соңғыда
адамдар бір-бірімен таза әдеби ... ... ... ... ... ... қарым-қатынас жасайды, ол — әлдеқайда еркіндеу, өзіне тән
ерекшеліктер сөйлем құрастырудан бастап, сөз ... ... ... ... ... ... ... элементтерді (көбінесе орыс сөздерін) қосып
жіберу, қарапайым сөздерді, «паразит» сөздерді ... ... ... ... ... салмақ салу дегендерге барады. Ауызекі сөйлеу тілі
адамдардың үй ішінде, үйден, жұмыстан тыс кездескен ... ... ... ... отырыстарда, қонақта) өзара қарым-қатынас жасайтын
тұрмыстық тіл, қарапайым ... ... ... тіл — бұл ... ... бір түрі. Оның жұмсалатын
орындары тұрмыстағы сәттерден өзгеше, ... әр ... көп не аз ... жиын-жиылыстар, мәжіліс-маслихаттар, саясат, ғылым, өнер,
шаруашылық тақырыптарына ... ... ... ... сөздер,
әңгімелер, лекциялар, ақыл-кеңестер, нұсқаулар, бала-бақшалардан бастап
мектеп, жоғары оқу орындарына ... ... ... радио мен
теледидардан берілетін хабарлар, бұларда сөйленетін сөздер, театрлар мен
өзге де өнер сахналарынан айтылатын және ... ән ... ... естілетін тіл ауызша әдеби тіл деген дәрежеге ие. Демек, ... ... ... ... де, ауызша сөйлеу тілінен де ... ... ... әдеби тілге қойылатын басты талап — сөйлеу актісінде сөздерді
дұрыс айту, дұрыс ... Бұл ... ... ... ... ... Орфоэпияның қарайтын объектісі — тілдің айтылу нормасы.
«Орфоэпиялық ... ... «сөз ... ... ұғымға қатысты», - дейді
Рәбиға Сыздық. Сөз сазы ...... ... ... сөздердің
дұрыс айтылып, құлаққа жағымды естілуі. Ал сөздерді дұрыс айту дегеніміз
тілдің ... ... ... ... ... табылады. Бұл нормалардың
барлығының да тіл үшін ... ... жоқ, ... ... ... адам үшін дұрыс сөйлеп, қатесіз жазу қандай міндет болса,
сөздерді ... ... ... ... шарт. Бұл нормаларды берік сақтап,
іс жүзінде ұстана білуі «тіл ... ... ... бір ... мәні ... ... ... тіреледі. Осыдан барып «тіл мәдениеті» ... ... ... ... деген саланы бөліп әңгіме етуге болады.
Сөйлеу мәдениеті дегеніміз ауызша сөйлеудің жалпы тіл мәдениетіне
қойылатын талаптармен ... ... тән ... ... ... ... нормаларға сөйлеу үстінде сөздерді дұрыс дыбыстау, сөздің ... айту ... ... ... ... айту әсіресе шаршы топ ... ... ... топ ... ... өзі біркелкі болмайды.
Жиналыстарда ойын ... ... мен ... алып оқып ... ойнайтын актёрлер мен табан ... ... ... ... ... мен интервью берушілер, әрине,
бірдей емес. Бірқатары жазылғанды оқитындар болса, енді ... ... ... ... ... ... да топ ... шығатындар
болғандықтан, олардың ауызша сөйлеу нормаларын, оның ішінде орфоэпиялық
заңдылықтарды ... ... ... ... жеке ... ... мен сөйлеу үстіндегі айтылуы әрдайым
бірдей болып келмейді. Сол сияқты ... ... түрі мен оның ... ... бірдей түсе бермейді. Сөйлеу үстінде немесе жазылғанды оқып беру
процессінде сөздер бір-бірімен «тіл табысып», үндесіп, үйлесіп жатады. ... үшін ... ... ... ... ... кейде тіпті жоғалтуға дейін барады. Мұндай үйлесімдік — ... ... бойы ... ... ... [2, 3-5].
Әрбір тілдің өзіне ғана тән дыбысталу ерекшеліктері — сол тілді өзге
туыс тілдерден бөлек дербес тіл етіп ... ... ... ... ... сол ... табиғатына нұқсан келеді деген ... ... сөз а, е, ы, і ... ... дыбыстарға аяқталып тұрса
немесе р, л, з, й, үнді у ... ... ... дауыс ырғағы жағынан
сол сөзбен тұтасып айтылатын келесі сөздің басқы қ, к дыбыстары ұяңдап, ғ,
г дыбыстарына алмасады. Мысалы, бала ... келе ... күні ... ... бұл ... қол қойды, қаз қатар, ай қабақ деп жазылған сөздер,
балагезде, келеғалды, күнүгеше, ... ... ... ... айтылуға тиіс.
Біріккен сөздердің ішінде де аралық дыбыстары ... ... ... ... ... яғни қ, к ... ... айтылады.
Сондықтан, Меңдіқыз, Талдықорған, Жезқазған, Жаңақорған, өнеркәсіп,
бірқатар, қылқалам түрінде жазылатын біріккен ... ... ... ... ... ... қылғалам болып айтылуы керек.
Бірақ көп жағдай тілді қолданушы мұндай заңдылықтарды естен шығарып жатады.
Сөздер аралығындағы бұл ... ... ... жағдай да, яғни
алғашқы сөз қ, к, п дыбыстарын аяқталып, бір ырғақпен айтылатын келесі сөз
дауысты ... ... бұл ... ... қатаң дыбыстарды
«сындырып», жұмсартады, яғни ұяңдатып жібереді. Мысалы, ... ... ала, ... ... ... ... сияқты сөздер шегара, көгөнүс, көгала,
қаработұр, сатыбалдым болып айтылуы — заңдылық.
Тіл білімі ғылымында ... ... яғни ... ... ... ... зерттеулердегі сингармонизм дегеніміз — сөзді құрап
тұрған барлық ... ... не ... не ... ... ... ... заңы қазақтың төл сөздеріне және ертеректе енген кірме сөздерге,
олардың бір ... ... де, көп ... да тән. Яғни ... ... қарамастан, ішінде жуан-жіңішке дауысты дыбыс ... ... не ... не жіңішке дыбысталуы тиіс деп тану қажет.
Мысалы, кітап, Күлаш, кіна деп ... ... ... ... ... ... үндессе, біраз, бірақ, қауіп, қазір, сияқты сөздер тұтасымен
жуан айтылып, олардағы ... ... ... ... қазыр болып үндеседі.
Міне, осы сияқты сингармонизм заңы жазудың ыңғайымен, яғни бір ... жуан да ... де ... ... ... ... табиғи
түрде айтылуын бұзып жіберетін фактісі байқалады. ... ... ... ... ... айту жүзеге асады: қа+зір, ... ... ... ... ... тембіріне қарай жалпы төрт
түрде үндеседі: олар ... ... ... ... ...... ... үндесу, ал еріндік-езулік
дыбыстардың бір-біріне ықпалына қарай болатын гармония ерін ... ... Сөз ... ... ... ... буынында келген о, ө, ұ, ... ... сол ... ішіндегі өзінен кейінгі буындарда жазылған
ы, і, е дауыстыларын ... ... етіп ... ... ... ... ... (жазылуы: құлын), үйрөнүу (жазылуы: үйрену). Үндесудің бұл
түрі де жазудың ... ... ... езулік, дауысты дыбыстар аралас
айтылатын фактілер бар. Айталық құрұқ, ... ... ... өсүм ... ... ... ... күлімкөз, өлэң немесе өлең, өнэр, өнер,
өсім деп айту жиі кездеседі.
Тек үндестік заңдары бойынша ... ... ... ... өзге ... де орын ... ... бір әуенмен (ырғақпен)
айтылатын екі сөздің ... ... ... ... дыбысы) дауыстылардың
бірі «жұтылып» кетеді, дәлірек айтсақ, соңғысы алдыңғысын «жұтып» ... Сары арқа ... екі сөз бір ... яғни ... ... ... оның дыбысталуы — сарарқа. Сол сияқты келе алмады ... ... те бір ... ... ... ... оның да ... — келалмады болуы керек. ... ... де ... ... «түсіп қалып», аралық тұста соңғы сөздің алғашқы дауыстысымен екі
сөз қосылып айтылады.
Сөздердің жазылған түрі мен (графема мен), ... ... ... бол ... и әрпімен келген сөздерде де ... ... бұл бір ... ый, ій ... ... ... ... сипат — айтылуда: сыйпат, сиыр — ... ... шикі ... шійк, ақ тиін — айтылуда: ақ тійін. Жеке ... и ... ... Екі-үш буынды сөздерде келген и әрпін жуан не жіңішке
дібістау оңай, ол сол ... өзге ... ... ... бір ... ... дегенде, и-ді сөз ішіндегі ы-ға қарай жуан
айтамыз: ... ақ тиін ... ... ... і ... ... ... деп айтамыз: тійін. Ал бір буынды сөздерде жазылған и ... ... тууы ... ... ми деп ... сөз мый ма әлде мій ме ... туады. Мұндай кезде сөзге іштей қосымша жалғап көріп, егер ол жуан
жалғанса (мыйы+ма қонбайды, ... жоқ ... ... мый деп айту ... ... жазуына қарап, и дыбысының жіңішкелігін еске алып, мій
деп айтуға болмайды. Сол ... ... деп ... ... ... ... (бій), соңғысын жуан (дай) дыбыстау қазақ тілінің ... ... ... Бұл сөздегі би буыны таза бый де ... ... ... бұл сөз ... ... ... ... сазын келгенде, мәселе тек үндестік заңдарымен немесе ... ... ... ... ... Ғылыми тұрғыдан
келгенде, шешіліп (зерттеліп) жатқан, әлі де ... ... ... аз ... ... ... ... жүйесін зерттеуде дифтонгоидтық
деп аталатын құбылысқа ерекше назар аударылады. Бұл — е, о, ө ... ... й, у ... ... ... ... (естілуі).
Қосамжар дыбыстар көрінісі, яғни протеза құбылысы ы, і қысаң дауыстыларының
жазылу-жазылмау, ... орай ... ... де ... ... арнайы назар аударып жүрген зерттеушілер қолданылып ... ... сөз ... және сөз ... ы, і ... ... қайшылықтар бар екенін айтады. Емле заңдылықтарының бірізді
болып келуі сөздерді дұрыс дыбыстауға жәрдемін тигізеді. Сөз сазының, ... мен ... ... ... келе ... белгілі, сондықтан
қалай жазылса, солай оқу мүмкін емес болады. Қазіргі емле ережесі бойынша
сахна, рақмет, ... ... ... сөзің ортасына ы, і әріптерін
кірістірмей жазып жүрміз. Сондай-ақ ерін, ... ... ... ... ... сияқты сөздерге -ым, -ың, -ы, (-ім, -ің, -і) ... ... ... ... буындағы ы, і дыбыстары «сусып түсіп қалады»
деп, олардың таңбаларын жазбаймыз: орным, ... ... ... ... ... ... т.т. Ал ... ұқсас екінші буыны ы, і дыбыстарымен келетін
сөздердің енді бір тобында тәуелдік жалғаулары жалғанғанда, ы, і ... ... ... ...... ...... бауыр – бауыры.
Екінші буыны ы, і дыбыстарымен келетін сөздер қ, к, сияқты ... ... және ... ... ... бұл ... ... ұяңдап
кететін болса, ол күнде ы, і дыбыстары түсірілмейтіндігі тіпті даусыз:
қайық — ... ...... ...... көрік — ұстаның көрігі,
қалып — қалыбы. Мұндай ... ... ... ... ... ... дыбысы ұяңдамаса, ы, і әріптерін түсіріп жазамыз: «әдемі жүз,
шырай» мағынасындағы көрік сөзі ... ... ... ... ... дегендегі құлық сөзі құлқы болып тәуелденеді де,
құлақтың құлығы дегендегі құлық сөзі ... ... ... ... ... сөздерге дауыстыдан тұратын немесе
дауыстыдан басталатын қосымшалар жалғанғанда, я ... ... сөз ... құрай ұласа айтылғанда, қысаң ұ, і дыбыстары айтуда
да , кейде жазуда да түсіп қалады: ...... ... – сарағаш,
сары+алтын – саралтын.
Л, р әріптерінен басталып жазылып ... ... сөз ... ... ... ұ, і ... да назар аударады. Бұл күнде лақ,
рет, рас, ру, лас, лек деп ... ... ... бір ... ... ... ұру, ылас, ілек түрінде жазылып жүрді. Бұлайша жазудың шынында да
қисыны бар еді ... ... ... осы ... алдында айтылуда
ілеспе ы, і дыбыстарының бары даусыз.
Сөздің жазылуы мен айтылуан келгенде, қайшылығы ... ... ... келе ... ... ... келе жатқан тұстың
бірі — ж, ш дыбыстарынан кейінгі а, ә ... ... ... Тек ... тілі емес ... ... зерттеген мамандар сөз
басындағы ш,ж (дж) мен й дыбыстарының ... ... а ... ... ... Қазақ тілінде де солай: шай, жай және ... ... көп ... ... ... жайдарлы, жайнақы, жайнаң
т.б.сияқты сөздер шәй, жәй, жәдақ, жәйдарлы болып айтылады, ал шай, ... бір ... ... ... жуан ... шай+ға кел (шай+ге кел
емес), жәй+ы+ң+а қара (жәйіңе қара емес). Жай ... ... ... ... ... да жуан ... яғни ... үшінші... буындары а,
ы жуан дауыстылармен келеді. Осы заңдылықты ескеріп емле сөзіндегі шай, жай
деген бір ... ... жуан а ... әріпімен жазу ұсынылған. Соған
қарамастан айтылу (естілу) заңдылығына қарай осы ... жеке бір ... ... ... ... ... жуан ... жалғанып тұрған күннің
өзінде шәй, жәй, жәйдан-жәй, жәйғасу деп жазу жиі ... ... ... сөз ... не жуан не ... ... тиіс ... қазақ
тілінде мұндай үндестік қатардың көрнекті түрде бұзылатын тұсы осы жерде
тәрізді. Мысалы ... шам деп ... ... шам деп ... ал
үндестік заңы бойынша бұл сөз не жайдақ не жәйдек болып дыбысталуы қажет.
Қазақ тіліндегі ш дыбысынан басталатын сөздердің ч мен ... ... ... кездеседі: ол диалектілік ерекшелік. Сөз басында ч дыбысын
айту Шығыс, ... ... мен ... ... өлкелеріндегі
қазақтардың сөйлеу тілінде орын алады. Ал әдеби тіл ... ... ... тек ш ... ... шал, ... ... Сөз ортасында келген ш
дыбысының осы түрінде айтылуында тіпті дау жоқ: ақша ... ... ... ... қалаш (қалач емес), күш (күч емес). Бұл заңдылық ... ... сөз ... ч мен ... ... тән.
Сөз сазын, яғни орфоэпиялық норманы әңгіме еткенде, қазақтың өз
тілінің дыбыстық жүйесіне тән ... тек ... ... ... в, ф, ... ц ... дыбыстау жайында ескеру керек. Солардың ішінде һ таңбасы
тек араб, парсы тілдерінен енген сөздер ғана, ал х, ф ... ... ... мен орыс ... ... сөздерде жазылып жүрсе, в, ч, ц, щ-мен
тек орыс тілі арқылы енген халықаралық сөздер мен ... өз ... Бұл ... әсіресе орыс тілі арқылы енгендерді қазақ тілінде
негізінен сол әріптер белгілеп тұрған дыбыстарды ... ... ... ... ... факультет (пәкултет емес), химия (қимия емес), гауһар
(гауқар немесе гаухар емес), цирк (сирк емес): щ ... ... сөз ... сөзі ... да қос ш дыбысымен айтылады: учлишше ... ... ... ... Сөйлеу үстінде һ, х дыбыстарымен келген араб, парсы
сөздерін қазақша қ дыбысына жуық айтылу ... ... ... ол ... ... біріншіден, оның себебі, бұл дауыссыздану қазақ тіліне тән ... ... ... һ, х ... ... ... ... ертеректе енген не қ-мен айтылып кеткендігінен ... ... қалу ... ... ... ... сөзі әкім, һар сөзі әр, һәм
шылауы әм, рахим сөзі рақым, Зухра жалқы есім Зура ... Зере ... бұл ... ... ... Ахмет, Мұхит, сахна сияқты сөздерді
Ақымет, Мұқыйт, сақына деп айтуға «право» береді.
Демек, сөздің ... мен ... ... ... түсе бермейді екен,
яғни сөз ... ... сол ... ғана ... айту шарт та ... де ... ... қазақ тілінде жазылуы бойынша айтылатын сөздер де аз
емес. Мысалы, ара, ала, алау, ... ... ... алғашқы сияқты сөздердің
жеке тұрғандағы айтылуы олардың таңбалануымен бірдей.
Сонымен, орфоэпиялық нормаларды сөз еткенде ... ... ... Жазу мен ... ... бір-біріне қатысты, әсері;
2) Орфоэпияға әлеуметтік көзқарастың қалыптаспай келе жатқандығы;
3)Орфоэпия номаларын үйрету, сақтау, насихаттау ... ... ... орфоэпиясы бойынша ғылыми зерттеулердің ... яғни ... келе ... жазу және ... ... ... танытуғ әрқайсының тіл
мәдениеті үшін мәнін білу, бірін екнішісінің құрбандығына шалмау керек.
Орфографиялық ережелермен қатар орфоэпиялық ережелерді ден қойып ... ... ... ... ... уәжсіз ауытқуларды байқауға
болады. Мұндай ауытқулардың дені тіліміздің ішкі заңдылығы ретіндегі ғана
емес, сондай-ақ жалпы ... сөз ... ... ... ... үйлесімді формалары арқылы берілетін эстетикалық ақпаратты
кодтаушы ретінде де ерекше қызмет атқаратын ... ... әкеп ... Бұл ... ... мәтіндер құрудың эстетикалық
канондарының сонымен бірге қазақ сөзінің өзіне тән ... ... ... ... ... ауызша дыбысталған сөз арқылы алынатын
эстетикалық әсердің әлсіреуіне әкеліп соқтыруы мүмкін. Осы ... ... ... ... дыбыстау нормаларының бұзылуына тосқауыл қою
үшін ... ... ... ... ... мен ... оқыту дәстүрге айналу қажет деп есептейміз [5, 191].
2.2. Лексикалық нормалардың бұзылуы
Лексика саласындағы тілдік нормаларды үш салаға бөліп сөз ету ... ... ... ... тілдік сөз нормаларын, екіншісінде ауызекі сөйлеу
тілінің нормасын, үшіншісінде ... ... ... талдап
тану. Тіл-тілдегі лексикалық қазынасының ғасырлар бойы ... ... және ... құралы болып қызмет ететін, әлеуметтік
талғамнан өткен сөздер тобы әдеби нормасы болып табылады. ... ... ... ... ... арго сияқтылар әдеби лексикалық
құрамнан тыс тұрады, бірақ бұлар ауызекі сөйлеу нормасынан орын ала алады.
Ал сөздердің ... ... ... бұл қолданыстың дұрыс-бұрысын
таныту стилистикалық норма проблемасының өзегі болып табылады.
Лексикалық норманы сөз ... ... жеке ... ... ... оңды және ... ... болмақ. Бұл — қиын
шаруа, өйткені сөздердің барлығы бір ... ... бір ... ... келгенде әр сөздің «бас бостандығы», әр сөздің өз
қылығы болады.
Тілдің сыртқы ... ... ... ... ... ... мен техникалық дамуына тікелей қатысты
болатын саласы — лексикасы, яғни сөздер. Дұрыс не ... ... ... ... да — сөз нормасы. Жаңа сөздердің барлық әлеуметтік ... ... ... ... ... беделді қалам иелерінің бірқатары
жаңа ... ... ... ... ... Мысалы, Мұхтар Әуезов
тарихи, адами, ... ... жат ... ... ... сын есімдерді
публицистикалық туындыларында қолданбағандығын, сондай-ақ Ғабит Мүсірепов,
Ғабиден Мұстафин, Сәбит ... ... ... ... көрермен сөздерін
жатсынып келгендігін білеміз. Әрине, лексикалық нормалардың қалыптасуы тек
беделділердің, журналистердің, ақсақалдар мен тіл ... ... ... ... бұл ... тілдің ішкі құрылымдылық заңдылықтарының
да, экстралингвистикалық факторлардың да сұранысы үлкен роль атқарады.
Тілдің өз ішкі дамуына қатысты ... ... ... дегеніміз жаңа атаулардың пайда болуы, белгілі бір ... ... ... актив қолданылуы, мектеп оқулықтар мен ... ... ... ... ... ... т.б. Қысқасы сөз әлемі
сыры мен қыры көп күрделі де қиын дүние, сондықтан, оны жұмсаудың реттері,
қисыны, ... ... ... ... ... жеке ... ... сақталуына сөз мағынасы және оны түсүніп
жұмсау туралы ұғым ... ... сөз ... ... не? Оны тіл маманы
емес өзге адамдар, ... ... оның ... ... ... ... журналистер, комментаторлар, лекторлар, мұғалімдер мен өзге де
ұстаздар және т.б. Жазармандар мен ... сөз ... ... ... талаптарға қалай қараулары туралы сөз еткен жөн.
Жалпы тілдік норма тұрғысынан алғанда, сөздің лексикалық ... ... ол — сол сөз ... ... ... ... мағына.
Мысалы: «күн» деген сөздің негізгі лексикалық мағынасы (оны ... ... ... ... ... ... қызу ... планета». Бұл сөздің
«күн» планетасына қатысты туған таңның атуы мен күннің батуы аралығындағы
уақыт. «Күндіз» және «24 ... тең ... ... деген 2-3 мағыналарын
да «лексикалық мағына» ... ... ... оны ... ... ... ... лексикалық мағына» дейміз бе, қысқасы ең ... ... [19, ... ... де өзге ... ... күн, жер, бас, көз, қол ... сөздердің бірнеше мағынада жұмсалатындығы белгілі. Олардың ... ... не ... ... негізге жуық мағына болады
да, қалғандары не ауыспалы, не ... не ... ... ... ... сөзін «уақыт, мезгіл, дәуір, кез» ... ... аман ... ... сияқты) немесе өмір, тіршілік (бұрынғы күнім
күн бе еді? дегендегідей) ауа-райы, табиғат ... ... күн ... ... ... Ал, күн батты сияқты тіркестерде күн сөзі
планета деген өз мағынасында қолданылып тұрған ... ... ... ол ... жоқ, алдымен күн планетасы батпайды, жер планетасы ... күн ... кез ... ... әңгіме бұл жерде тіпті күн
планетасы туралы емес, қараңғы шақтың түсе ... ... ... екіншісіне көшкені туралы, демек осы тіркесте күн сөзінің мағынасы
«жіпсіз байланып тұр», тіркестің әр компоненті (күн, ... ... ... ... ... қосақталған түрінде басқа бір
мағына беріп тұр [19, 429].
Тілдің лексикалық қазынасындағы ... ... ... ... баршаға түсінікті болып келеді. Оларды бейтарап (нейтралды)
сөздер дейді. Ал, енді бір ... ... ... ... ... ... Ол ... архаизм деп аталатын көне сөздер (историзмдер),
контестік қолданыстарға жататын кейбір қарапайым ... ... ... ... болып танылатын окказионализмдер, бірқатар жаңа сөздер –
неологизмдер жатады. Солардың әрқайсысын жұмсаудың норма талабына ... ... ... білу ... ... ... да, олардың орынды-
орынсыз қолданыстары көзге түседі.
Қазақ тілі ... ... ... ... зерттеулердегі
пікірлерге қарасақ, сөз дәлдігі деген коммуникациялық сапаға қойылатын
талап әр ... ... ... бірі ... ... ... ... Сөз белгілі бір зат пен құбылыстың атауы. Сөзді білгенмен оның
қандай затты, құбылысты ... ... ... ... ... жан ... көз жазып қалады. Кейде осы айтылғанға керісінше зат
пен құбылыстың дәл қалай аталатынын білмеу, не оған ден ... да, ... ... ... ... Ондай адам бота деудің орнына түйенің
баласы, атқа тұсау салды деудің орнына аттың аяғына арқан ... деп ... ... Бұл – ... ... ... мысалдарды кейде газет-
журнал беттерінен де ұшыратып қаламыз: қой қырқушы, қозы ... ... қой ... ... ... т.б. сөз ... бұлайша
ауытқу тілімізде осы ... ... ... атауларын
(қырықтықшы, сақпаншы, шопандар бригадсы, қызылшашы т.б.) ... Осы ... ... кейде әңгіме, повестерден де ұшыратып жатамыз.
«Шелегін жуып ... ... ... ... теріні алды да, енесінің алдына
тастады» (кітаптан). Автордың айтайын деп ...... Бұл ... қазіргі кезде кейбірімізге ... ... бара ... ... сиырдың төлі өліп қалғанда, сол өлген бұзаудың терісіне сабан
тығып (тұлып жасап) ... көз ... ... ... ... Сонда сиырдың
сүті қайтпай, сауғанда исініп тұрады. Міне, шаруашылық өмірдегі осы ... ... ... иланды» деген мағынаны ... құр ... ... ... сөз ... жасалуына негіз болды.
Сөз дәлдігіне қойылатын талаптың бірі – логикалық дәлдік. Сөз ... сай ... ... ... ... ... ... да
ескеріп отыру шарт. Сөздердің «бірін-бірі терістейтін» қасиеті ескерілмей
жатса, баяндауда жүйе болмай, қисыны қашады. ... ... ... ... тігін машиналарының біркелкі сылдырлаған үні еңбек маршы іспетті
(газеттен). «Бір отар ... ... ие ... ... ... (газеттен)
«Шаңқай түсте ауылға қарай бір топ атты-жаяулы қара ... ... ... өзен ... моншақ шашып тулайды.
Құяды жаңбыр сіркіреп,
Тыңдайсың одан сан күйді (кітаптан)
Сырылдаған үн мен еңбек маршының үні, бір отар қой мен ... қой, ... жаяу ... ... құю мен сіркіреу мазмұны жағынан бірін-
бірі теріске шығаратын қолданыстар. Өйткені сырылдаған үн мен марш ... үшін ... екі ... Ал ақтылы қойдың (фразеологизмнің толық түрі:
алалы жылқы, ақтылы қой) мағынасы «мыңғырған, есепсіз көп қой» ... қара ... сөзі де осы ... ... ... есебін алуға
болмайтын көптікті аңғартады. Ал жаңбырдың сіркіресе ... ... ... ... тілімізде кей-кейде логикалық дәлдіктен арнайы ауытқу кейбір
сәттерде жарасымды ... «Күн ... ... бұлт ... ... ... жан» ... Күн жаумай үсітімз су-су болып жүрісіміз мынау»
(кітаптан); күндіз қолыңа шам алып ... де ... ... ... ... ... мағына, бейнелілік логикалық ... ... ... ... ... ... тұр. Бұлардың
лингвистикада оксюморондар деп ... ... бір ... да, ... туып ... ... қайшылық екінші басқа, олардың арасы,
әрине, жер мен көктей.
Сырт қарағанда кейбір тұрақты тіркестерде де ... ... ... ... ... көрінеді.
Ант ішіп күнде берген жаны құрсын,
Арын сатып, тіленген малы құрсын, - дейді ұлы Абай. Осы өлеңдегі ант
ішті ... ... ... қарғанып-сіленді» деген мағынаны білдіреді. Ант
сөзінің серт, уәде, шарт деген сөздермен мағыналас ... ... ... уәде ішті демей, ант ішті дейді. Сонда ант ішу қалай? Олай ... ... ... ғой ... ... ой келеді. Бірақ сөз
тарихынан құлағдар адам бұл жерде ешбір қайшылықтың жоқтығын байқайды.
Ерте заманда бір-бірімен анттасқан ... серт ... бір ... ... салт ... Оны ант су деп ... Ант ішті тіркесі ант су
дегеннің ықшамдалған түрі. Бұл ... ... ... ... ... – араб ... түрінде қолданылады:
Ноғайлыны шаппаққа
Қалмақтар ішті қасамды («Қамбар батыр»)
Дұрыс қиыстыра білсе сөзге сөз рең ... Сөз бен сөз ... ... ... ... ... ... талғампаз қасиетін ескере білмесек, сөз
дәдігіне нұқсан келеді. «Комсомол комиттерінің алдында ... ... ... ... әлі де ... міндеттер тұр. Әдетте, реңі
көтеріңкі сөз (еңбек) реңі жоғары ... ... ... ... ... ... болғандықтан да еңбек ардагері тәрізді сөз орамдарының еш
олқылығы жоқ. Ал ... ... ... осы ... ... Жасампаз
жұмыс тіркесінің де сөлекеттеу көрінетіні сондықтан. ... ... зер ... ... ... ... жиі ... бақташы, майталман жүгеріші т.б.сияқты тіркестерді сәтті шыққан
дей алмас едік.
Тілде толып жатқан өзара мәндес, мағыналас сөздер бар. Бұл ... иіні ... ... ... бір мақсатқа сәйкес талғап, саралап,
дәл жұмсауға мүмкіндік береді. Сөздің оралымдылығын, икемділігін арттыра
түседі. ... ... ... ... ... ... ... олардың бойындағы рең, жұмсалу ... ... ... ... ... бірінің орнына бірін талғаусыз жұмсай беруді
сөздің стильдік қасиеті көтермейді. Мысалы, сырт ... ... бу ... таң ... дамылсыз еңбек етіп жүргенін айтпай-ақ
аңғартады» (газеттен) тәрізді қолданыста ... ... қате жоқ ... сөз ... ... талапқа сай емес. Олай дейтініміз – бұл ... ... ... ... ... ... ... нақтылы процессті
білдіретін жұмыс сөзін қолдану ... ... еді. «Аса ... ем, ... ай ... ... еді» ... екі құрбының өзара сөзін құлағың шалып
қалғанда, мазмұнды ... ... ... ... деп бейтарап біреуді
емес, ізгілік пен білімнің отын жаққан қадірлі ... ... еді ... ... [1, 80-86].
Әсіресе, телевизия, радио хабарларында «Мен құс фермасында оператор
болып еңбек етемін... «Передовой» совхозында еңбек етемін, ... ... ... етіп ... т.б.тәрізді қолданыстарды күн сайын естуге болады.
Бұл – ... ... ... ... ... ... т.б.)
ескермей жұмсаудың бір көрінісі. Сөз реңін аңғарып, орынды қолдана білсек,
мұндай орайда ... сөз ... ... ... Тіпті иіні келіп жөн
сұрасқан әңгіменің өзінде фермада ... ... ... ... ... ұстазбын, ауыл еңбеккерімін демей, оператор болып жұмыс істеймін,
мектепте мұғаліммін, колхозшымын т.б.дер еді. өзге ... ... ... ... хабарларының тілі сөйлеу тіліне (әдеби тілдің
ауызша түріне) бір табан жақын тұратындығын ... ... сөз ... ... ... ... арада «жұмыс істеу», «мұғалім», «колхозшы» т.б.бейтарап сөздердің
қызметіне нұқсан ... ... ... ... деген қауіп жоқ. Алайда
қауіп басқада, біріншіден, бұл ... ... ... ... т.б.) ... дәл ... дағдыға айнала берсе, ажары солғындайды. Сөйтіп, судың
да сұрауы бар дегендей, сөз мүмкіндігі шектеледі. Екіншіден, әсерлі ... ... ... оқырманға, тыңдаушыға ықпалы айтарлықтай
болмайды.
Сонымен, бұл айтылғандар сөз мағынасына мән берумен бірге, олардың
реңіне де ... бөлу ... ... ... ой, кең мазмұнды сөз
орамдарының астарында халықтың өмірден түйген терең ... ... ... осындай мазмұнды сөз орамдарын тым «арзан» ... ... ба деп, ... ... ұялайды. Әсіресе, газет-журнал, радио,
телевизия ... ... ... ... ... ... ... де,
жаңа салынған «шеберхана», құс фермасын көрсек те «елу жылда – ел жаңа»...
деп қолдана береді екенбіз. Шаңырақ ... де осы ... ... ... ... жаңа цех ... ... деп әр жерге бір
жұмсағандықтан, бір кездегі нәрлі, әсерлі сөз орамы «атқа ... ... ... ... сөз терең мазмұндылығынан, нәрділігінен, сонылығынан
айырылып, штамп тәрізді жағымсыз құбылысқа айналып кетуі ықтимал.
Сөз дәлдігі - әдеби тіл стильдерінің ... ... ... стиль, ресми стиль) бәріне бірдей қажетті сапа. Дегенмен сөз дәлдігі
туралы әңгіме ... ... ... ... ... ... ғылыми стиль, іс-қағаздар стилі. Сөз дәлдігі сөйлеу тіліне де
қатысты.
Мысалы, алыстан ... ... ... ... ... сөз ... еске ... оқуды қызыл дипломмен
бітірді – университетті үздік дипломмен бітірді; емтиханнан бес алды ... ... баға ... ... ... ...... тапсыра
алмады т.б. сөйлеу тіліндегі осындай қолданыстың бірін дәл, бірін дәл емес
деген тәрізді қатаң талап ... Ал, ... ... ... ... хат т.б.) бұл ... ... болмайды. Оқуды қызыл
диплоомен бітірді, бес алды, құлап қалды ... ... тіл ... ... ... ... тіліндегі мұндай еркіндіктің өз жарасымы бар. Немесе
бетпе-бет ... ... бір оқу ... ... ... ... толық айтып жатудың орнына институтқа бардым,
мектептен келдім, цехта ... деп ... айту да ... деп ... ... ... ... қатары сөйлемдерде басы артық
сөздердің қолданылуымен ... ... ... мезгілінде күн жылынып,
сай-саланың бәрі суға толды; Әкемнің шопанның ақ ... ... ... ... ... ... ... ғасыр уақыт болды» деген сөйлемдер. Басы артық
сөздерден арылтып, көктем мезгілінде демей көктемде, ... ... ... ... ... ... деп ықшамдай түсу сөз жаттықтығына қойылар
талаппен ұштаса ... еді. ... ... өз ... білдіруде осындай басы артық сөздерді көп ... ... ... сөз ... сөз ... басы ... «жаңағы», «сөйтіп»,
«содан соң» деген сияқты қыстырма ... ... ... ... де ... ... барлығы біздің ойымызды жеткізудегі нақтылық пен
көркемдікке үлкен нұқсан келтіреді. Сонымен қатар, ... ... ... сөздерді тіркестіріп қолдану әдеті жиі кездеседі. Мысалы:
Болашақта мен армандаған ... ... алла ... ... ... ... ... көлікке көпшіліктің напразылығы ... ... ... ... ... ... болаын болса, 200 адам болса
қазір ол қысқарып отыр т.б. ... ... ... ... ... мағынасы жағынан айырмасы жоқ, дыбысталуы жақын
сөздер болғанымен, ... келе ... ... ... ... ... су, тұнба, тұндыру), жабылу-жамылу (ымырт жабылды, түн
жамылды), өкімет-үкімет, доңғалақ-дөңгелек, перн-перде (домбырның пернесі),
зерлі-зерделі (зерлі ... ... ... сөз ... ... ... ... Тұрақты тіркес компоненттерін
мақсатсыз өзгертіп қолдану ... ... ... ... оның ... ... ... (төбесі көкке жетті), қабақ пен
көздің ... (қас пен ... ... ... ... жіберді, кешегі түн
естімейтін түн болды (керең түн), бау ... ... ... ... ... жер), тесік алқа жерде қалмас дейді ғой (тесік моншақ жерде
қалмас), абдырып, қазы қуған ... ... де ... (тазы қуған
қояндай) , Айжанның айтқан өтірігіне айрандай ұйыды (өтірікке ... ... ала ... ... тік ... ... (от ала ... кісідей),
елік бастаған киік оңбайдының кебін киіп жүрмейік (құралай бастаған киік
оңбайды), жүгіріп кеп ауды тереңге тастады ... ... ... ... ... ... тар ... (кең дүние тар болды), қатты сөздер айтып тәнін
жағасына келтірді (жанын жағасына ... апаң ... ... кесіп
қол болмайды (етекетен кесіп жең болмайды), бұттағы ... ... ... бұ ... (балақтағы бит басқа шықты) т.б.
2.3. Кәсіби лексика: заң тіліндегі кемшіліктер
Жалпы құқық теориясына сай әр мемлекеттің өзіндік ұлттық құқық ... ... ... ... ... ... ... немесе француздық құқық жүйесіне жатқызылады. Сондықтан
ұлттық құқық жүйесінің негізгі салаларының, ... ... ... ... шет ... ... Қалыптасқан
тәжірибеге сай, құқық деген атаудан өзге ... ... ... ... бәрі ... ... ... үлгілік және т.с.с
негіздер халықаралық тәжірибеден, әсіресе көрші елден ... ... ... ... заңнама» деген ұғым да қалыптасты.
Қазақстанда, тәуелсіздік жылдары ішінде, көптеген нормативтік құқықтық
актілер қабылданды. Ресми ... ... ... 1380 заң ... ... Ал ... тәуелді нормативтік құқықтық актілердің
нақты санын анықтаудың қажеті де жоқ.
Келтірілген ... осы ... ... ... ... әзірленіп, қабылданатынын дәлелдейді. Сондықтан ... ... ... ... ... ... сапасы төмен тілдік ... ... Оның ... ... түрге ие. Оның басты себебі - жоспарлы
заңшығармашылық қызметінде. Әрине жоспарсыз жұмыс ... ... ... ... ... ... заң жобаларына қазақ тілі ... ... ... ... ... етілмейді де. Өйткені орыс тілінде
пысықталған мәтінді ... ... ... ... ... ... Заң шығармашылық жұмысқа бөлінген уақыттың басым көпшілігі орыс
тіліне беріледі. Сондықтан бүгін берілген жобаның қазақшасы «кеше ... ... ... ... ... ... кең ... Түнделетіп
аудару тәжірибесі де кездеседі. Мұндай жұмыстан сапаны күтуге бола ма?
20 ... жуық ... ... процесі кезінде қабылданған
заңнамалық актілерде үлкен қателіктер жіберілді. Өкінішке орай, қазір де
жіберіліп жатыр. ... ... ... ... қоса ... ... ... мәтінінде тұжырымдық қате,
тілдік сәйкессіздік, аударма қате, «заңдар (нормалар) шайқасы» сияқты
кемшіліктер орын алып ... ... ... ... ... ... ... Республикасы Конституциясы мен ... ... ... ... ... әлеуеті туралы біраз жазылды.
Одан кендешілік жоқ сияқты. Ал ... ... ... ... кодексінің (Жалпы бөлім), бұдан әрі – Азаматтық
кодекс) ... 405 ... ... ... тілі грамматикасы жағынан
кемшіліктері бар. Азаматтың ... ... ... заңдары» деген
ұғым құқық теориясына сай емес. Заңдары деген ұғым тек қана заңдар жинағын
ғана мегзейді, ал оларға қоса ... ... ең ... ... мысалы
азаматтық құқықтың, түрлі республикалық, ... ... ... ... ... ... де реттейтіні белгілі. Сондықтан
олардың жиынтығын «заңнама» деп атау ... ... ... ... ... ... Конституцияның, соған сәйкес заңдардың, өзге де нормативтiк құқықтық
актiлердiң, халықаралық ... мен ... ... ... сондай-ақ Республика Конституциялық Кеңесiнiң ... Соты ... ... ... болып табылады». Бұл
нормативтік құқықтық актілердің жабық тізімі, яғни тек осы ... ... ... ... алады. Ал Азаматтық кодекстің 5-бабы
нормаларынан азаматтық-құқықтық қатынастарды әдет-ғұрыптар да реттей ... ... ... Яғни ... ... әдет-ғұрып та құқық көзі
бола алады. Бұл мәселенің біріншісі. Екіншісі аудармаға ... ... ... ... ...... кең ... кең таралған
дегенді білдіреді. Ал бұл ұғымның дұрыс ... ... ... Бұл ұғым Азаматтық кодекстің келесі баптарында қолданылған.
Құқық теориясы жағынан «законодательный акт» деген ұғымды «заң құжаты»
деп аударған да ... ... ... сай, кез ... ... бетінде не
тасығышта жазылған, салдар туғызатын, құндылығы бар ақпарат құжат бола
алады. Сондықтан ... ... ... ... ... ... ... тән қателік –
бірізділіктің жоқтығы. Мысалы, орыс тіліндегі ... ... ... ... ... ресми баламалары қолданылады. Қазақстан Республикасының
Конституциясында «хақы» ... сөз ... ... ... 22 рет, «құқығы
бар» 27 рет, «құқылы» деген сөз 2 рет қолданылған. Ал Азаматтық ... ... ... ... ... ... 21-баптың 3-
тармағы), «құқылы» (19-баптың 1-тармағы және т.б. ... ... ... Сонымен қатар, «ерікті немесе мәжбүрлі түрде» (21-
баптың 2-тармағы), «ерiктi түрде немесе ықтиярсыз» ... ... ... мен ... ... ... мен «борышқор» сияқты
мысалдар да мұндай қателердің көп ... ... ... кодекстегі заң тіліне қатысы шамалы «желеу ... ... ... ... ... «арам ниет» деген ұғымдар
уақыты келгенде ауыстырылуы ... ... олар ... ... не ... ... болып келеді. Ал «пәтуа» (орысшада - фетва) деген сөз
діни оқымыстылар мен беделді дінбасылардың шығарған ортақ ... ... ... Республикасының Конституциясында және өзге нормативтік
актілерінде, тіпті сол ... жеке ... ... ... ... 1-бабындағы «айналадағы орта» деген ұғым түзетілетін
емес. ... ... 4, 6, 46, 128, 275, 288 және т.б. ... ... «Азаматтық заңдардың уақытқа қарай қолданылуы»,
«Азаматтық заң ... ... ... ... ... ... ... «Субсидиялық мiндеттеменi орындау»
сияқты ұғымдарды қате аударылғандар қатарына жатқызуға болады. Солармен
қатар: заңды ... өмiр ... ... ... бюджеттiң есебiнен
ғана ұсталатын заңды тұлға; кейбір басқа жаққа зиян ... ... ... ... ... ... ... соттар шешедi; тарату комиссиясы сотта таратылатын заңды тұлға
атынан әрекет етедi; ерiктi түрде жиналған ... ... ... ... оны жiберген жақ ол алушының қолына тигеннен бастап байланысты етiп
қояды; Мемлекеттiк өкiмет билiгi; нотариат куәландыруға тиiс және ... мен ... ... тілі және ... ... ... дұрыс
аударуды талап етеді.
Қолданыстағы заңнамада дөрекі аударылған тіркестер де кездеседі.
Оларға мысал ... ... ... ... ... Қазақстан
Республикасының азаматы өлген соң», «есуас», «қаңғыбас мал», ... ... ... иттерді» сияқтыларды көрсетуге болады.
Конституциядағы принцип, патриотизм, кандидат, стаж, ... ... тілі ... ... ... ... ... де көптеп кездеседі.
Мысалы, стипендия, баланс, процент, регистр, ставкалар мен ... және ... ... қазақша баламалары бола тұра
заңшығарушының оларды ... ... ... ... ... ... ... секьюритилендiру туралы заңнамасы» деген
аударма да дұрыстауды қажет етеді. Біріншіден қолданыстағы осыған ұқсас заң
атауы да түзетуді ... ... ... ... ... ... ... жұмыс істеуді
қиындататын да жайттар бар. Ол ... ... Бұл ... ... ... Courier New», ал ... ... қолданылатын негізгі һаріп
«Times New Roman». Сондықтан дерекқордан ... ... ... ... ... мәтінінен көшірген кезде «Азаматтыќ заѕдармен
тауар-аќша ќатынастары жјне ... ... ... ґзге ... ... ... ... ќатынастарєа байланысты мїлiктiк
емес жеке ќатынастар реттеледi. Азаматтыќ ... ... ... азаматтар, заѕды тўлєалар, мемлекет, сондай-аќ
јкiмшiлiк-аумаќтыќ бґлiнiстер болып табылады» деген ... ... ... ... үшін ... уақыт қажет! Осынған ұқсас қателердің
басқа да нұсқалары кездеседі. Мұндайларды түзету қосымша уақыт пен ... ... ... Бүкіл республика аумағында мұндай жұмысқа қанша
уақыт кететінін есептеу қиын ... Осы ... яғни ең ... - ... ... үшін дерекқорды бір һаріппен берген дұрыс болар еді [32].
Көрсетілген қателер мамандардың тілдік әлеуетімен ғана шектелмейді.
Біліктілігі ... ... бар, ... ... бәрі ... ... себебінен жіберілген сияқты. Сондықтан заң жобасының сапалы
болуы үшін аудармаға, лингвистикалық сараптама жасауға ... ... ... Олай ... ескі, үйреншікті тәжірибе жалғаса береді.
Жоғарыда келтіліген мысалдарды талдап, қазақ тілі тұрғысынан түсіндіру
үлкен ғылыми-зерттеу жұмыстарын қажет етеді.
2.4. Грамматикалық нормалардың ... ... ... саласындағы құрылымдық заңдылықтары біздің
кезеңімізден көп бұрын қалыптасып, ... ... ... ... ... ... ... әбден қалыптасып, параллель
(вариант) қатарларынсыз қолданылып келеді. Етістіктің етіс категориясы, сын
есімнің шырай түрлері де бір тұлғада ... ... ... тілімізге осы нормаларды жік-жікке таратып, хатқа түсіру
үлесі тиді. Қай-қай тілдің де грамматикалық заңдылықтары ... ... ... ... ... айтып келеді.
Грамматика саласындағы нормалану процессінің айқынырақ көрінетін тұсы ... ... ... бір ... жазба тілдің стандарттыққа
бейімделуі себеп ... ... ... стильдердің бір-бірінен
ара жігін аша түсіп, белгілерінің орныға беруі әсер етті.
Дегенмен соңғы ХХ ғасырдың барысында, әсіресе, оның екінші ... ... ... ... ... мен синтаксисінде нормаланудың
динамикасын көрсететін фактілер жоқ емес. Бұл қозғалыс тілдің өзіндік даму
нәтижесінде болатын ... та, ... ... ... болатын
экстралингвистикалық та сипатта жүрді.
Қазақ тілінің өзінің ішкі даму заңдылығы бойынша кейбір морфологиялық
көрсеткіштердің тұлғалық жағынан ықшамдалу ... бел ... ... сөйлеу тілі мен көркем әдебиет стилінен басқаларында –тын < тұғын
< тұрған; ... < -ған соң < ... соң; да< ... мен < менен
қатарларының ең алдыңғы көрсетілген ықшам варианттары ... ... ... ... ... ... ... жұмсалуы берік орын тепті. Тек ... ... ... ... оның ... жанрында -тұғын, -ған соң, -ғаннан ... ... ... ... ... ... Көркем әдебиет стилі үшін
бұлар да норматив ... ... ... ... да ... ХХ ... жемісі.
Ауызекі сөйлеу тілінде ... ... ... ... ... ... мақал-мәтелдерден, қарапайым сөздерден табамыз.
Мысалы, «үйде батыр – жауда жоқ, үйде шешен – ... жоқ» ... ... шылауы сұранып тұрады. Мақал-мәтелдердегі ... ... ең ... ... мәтел, қанатты сөз сияқты құрылымдардың мейлінше
ықшам болу табиғатынан ... ... ... екіншіден, бұлардың
синтаксистік құрылымы сөйлеу тілі заңдылықтарына бағындырылатыны мәлім. Осы
заңдылық жазба ... ... ... ... де тән болады. Ал қазіргі
кезеңде ... ... ... да ... ал, ... ... да ... жалғаулықтардың қолданылуы – норма талабы.
Әсіресе публицистикалық, ғылыми, ресми-іс ... ... ... ... ... ... ... екінші түрі жалғаулықтардың, оның ішінде
демеуліктердің де көп варианты болып ... ... ... ... ... сонда да, сөйтсе де, алайда, ... ... ... ... ... ... ... тілінен алынған дей
тұрғанмен және ортаазиялық әдеби тіл ... ... ... уа ләкин
варианттары бар. Мұның контекстік ыңғайына қарай ал, ал бірақ сияқты қатары
да қолданылады. Бұл күнде да ... ... оның дағы ... тек ... орын ... ... деген демеулік шылаудың осы тұлғада нормалану –
тіпті соңғы кезеңнің жемісі. Мұның ... ... ... ... хұсасында варианттары да жазба ... орын алып ... ... варианты әсіресе ресми-іс қағаздарында негізгі нормативтік
қолданыс. Туралы ... ... ... ... сирек қолданылатын
пассив элементке айналды. Өйткені шылауының себебі ... ... ... ... сол ... ... ... тәрізді
аналитикалық (тіркеспен келген) варианттары да контекстік орын ... ... ал ... тұлғасы – нормативтік деп ұсынылып жүр. ... да көп ... ... ... уа, һәм қатарлары қазақ жазба
тілінде сирек ... ... ... де ... мен ... ... мақсатпен келуі мүмкін.
Кейбір демеулік шылаулардың өзіне қатысты сөзбен меңгерілу амалында да
нормалану процесі байқалады. Мысалы, күні кешеге дейінгі жазбаларда ... ... ... ... үшін ... ілік ... сөзді меңгеріп тұрса,
бұл күнде мен туралы, мен үшін, сол үшін ... ... ... атау
тұлғалы) сөзбен жұмсалу нормаға айналды.
Жазба әдеби тіліміздің ... ... ... шақ ... -мыш жұрнағымен берілуі жиірек ұшырасатын, осы дағды ХХ ғасыдың
басында-ақ тежеліп, есімшенің қазақтың -ған жұрнағымен ... ... ... 30-40 жыл ішінде -мыш ... ... ... ... ... оқиға, бірақ бұл тек айтылымыш, аталмыш деген ... және ол ... ... ... қызметте келген сәтімен ғана
жұмсалып жүр.
Тұйық етістік -у (бару, жүру, оқу) және -мақ ... ... ... ... ... ... бұл ... -у тұлғалы сыңары
қазіргі кезеңдегі әдеби тіл үшін жиі қолданылатын нейтралды варианты. Ал
-мақ варианты күні ... ... Абай ... ...... тепе-тең
қолданылған. Тұйық етістіктің керек сөзімен тіркескен тұлғасында да бір
өзгеріс бар: бұрынырақ, 15-18 ... ... ... 19
ғасырдың өн бойындағы ауызша, жазбаша үлгілерде, ... ... бұл ... септігімен келген: баруға керек, бармаққа керек, ... ... ... ... ... ... тұлғасымен де беріліп келген. Бұл ... ... тән ... -у керек варианты норма болып ... ... ... көркем әдебиетте -мақ, керек варианты да қолданылу құқығына
ие болып қалды, ал -арға керек варианты нормадан мүлде ығысып ... ... ... жайын сөз еткенде кейбір жұрнақтардың
активтеніп, енді бір қатарының сөз ... ... ... бара жатқанын
айтуға болады. Мысалы -шы, -ші жұрнағының шет ... ... ... орын
алды: футболшы, гипнозшы, комбайншы, колхозшы, дегенмен ... ... бір ... ... ... көрсететін -шы,-гер,-кеш
жұрнақтары көптеген кірме ... ... т.б. ... ... ... ... келеді. Мысалы: гастролер, акционер,
монтёр, металлург, ... ... ... ... ... ... үшін түбір мен жұрнақтан тұратын марфемалар тіркесі ретінде ... ... ... ... ... ... ... білдіруде бұл күнде -гер ... ... ... ... ... Сол ... жаңа сөз ... -ым
(қойылым, оқылым, сұраным), -ыс жұрнақтары да жиі кездесе бастады.
Қысқасы бірқатар сөз ... ... ... ... ұлғая түскені
байқалады. Ал керісінше, жалғаулықтардың ... ... ... ... жарыспа қатарлары тежеліп, қолданыстан, ... ... ... да ... [2, ... ... құрылысы қатып қалған құбылыс емес. Ол
адамдардың ... ... ету ... өз ... ... ... екшеліп, дамып, күрделеніп отыратыны ... Олай ... да ... ... түрлі ситуацияларға байланысты ... ... ... ие ... оның мағынасы да , қолдану аясы мен
мүмкіндігі де күрделенуі заңды.Тіл ... ... ... қолданылуында пайда болған кейбір ерекшеліктер заңдылықтарға
айналатыны, тіл дамуынан орын алатыны анық.
Қосымшалардың тиісті ... ... ... ... ... ... даму ... кездейсоқ бірлі жарым құблыстарға жатпайтыны
ақиқат. Қосымшалардың контексте түсіп қалуының да өзіндік заңдылықтары ... кез ... ... ... айта ... ... ... конструкцияда, қандай тіркесте, қандай қоршауда ... ... ... ... ... ... ... белгілі бір
заңдылықтарға бағынып айту керек.
Осы тұрғыда табыс септіктің ашық, ... ... ... аударайық. Мысалы: жер жыртып, су бүркіп, ән айтты, күй тартты, төсек
салды, жол тосып, бас жеймін, мінез көрсетсе, сөз ... ... ... ... қыз алу, су әкеліңдер, апан қазды, жылқы ... ... ... ... егін егіп т.б. ... ... ... мына мысалды алып
қарайық:
- Қойыңдаршы енді, - деп ... ... ... ... ... ... кең көк шұбар дастарқанды жайып та жіберді (Ғ.Мүсірепов).
Бұл мысалда дастарқанды деген сөз табыс септіктің ... ... ... ... ... тұру ... ашу ... осы сөйлемді түрлендіріп
көрейік, оны: «... кең көк шұбар дастарқан ... та ... деп ... «... кең көк ... ... ... деуге әбден болады. Сонда бұл
мысалда табыс септіктің қосымшалы ... ... оның ... ... жоғы ... Бұл ... белгілілік, белгісіздік
категориясына қатысты теория өзін ақтамай тұр. «.. кең көк ... ... ... ... қай ... ... білдіретін анықтауыш
айтылып тұр, бірақ қосымшалы форма сақталмады. ... бұл ... ... ... ... ... ... тіркелуі себеп
болды.
Жоғарыда келтірілген мысалда дастарқанды ... ... ... септіктің
қосымшалы формасында тұруына жайып та жіберді деген аналитикалық формадағы
етістіктің ... бары ... Оған ... формалы етістіктің
құрамындағы шылаудың қатысы жоқ деуге де ... ол осы ... ... ... мәжбүр етіп тұр. Тілде күрделі етістік немесе аналитикалық
формадағы етістіктермен негізінен ... ... ... ... ... ... ... дара етістіктермен табыс септіктің
қосымшалы да, қосымшасыз да ... ... ... беруіне
қарағанда, олар табыс септіктің қандай формада қолданылуына немқұрайды
қарайды. Олай болса, ... ... ... ... ... ... етістіктің құамына да қатысты екен. Бұл ерекшелікке бұрын-соңды
көңіл бөлінген емес.
Табыс септіктің қосымшасыз ... ... ... ... тіркесуінен олардың арасында мағыналық байланыс күшейеді. Осының
нәтижесінде мұндай жай ... ... ... ... ... ... ... бой тасалау, жол тосу, үн қату, бой ... ... шам ... жан ... көз ... көз сүзу, бас көтеру, бас ілу, сыр
беру, ши ... бел шешу ... ... қабыл алу т.б.
Сөз тіркесіндегі сөздердің әрқайсысының мағынасы неғұрлым анық, айқын
болса оны логикалық екпін арқылы, ... ... ... анықтаңқырай
түссек олар бір-бірімен тұтаса кіріге алмайды, дербестігін сақтайды. Ондай
жағадайда сөз ... ... ... ... ... ... ... тегін түгін бұлдамақ маған (М.Әузов). осы сөйлемде ілік ... ... ... ... ... да олардың мағынасын айқындап аша
түсетін анықтауыштар тұр. Олар сөздің қосымшалы формада ... әсер ... ... ... ... ... біріне-бірі ұқсас ой мен қыр көзді де
тартпайды (Ғ.Мүсірепов), ... ... де ... ... деген сөздің
мағынасын күшейтіп оған логикалық ... ... тұр. ... ... ... ... ашық түрде қолданылған. Осындағы шылауды сөйлемнен шығарсақ,
оны «...ой мен қыр көз ... деп ... ... ... ... ... Бұл ... шылаудың сөз мағынасын күшейтуі оның қосымшалы
формада қолданылуына әсер ететінін көрдік.
Сөз мағынасын күшейте алмайтын сөз бен ... ... ... ... сөз ... формада тұрады. Мысалы, «Базаралы да
мына жиынның ақылы мен ақынын барламай ... жоқ» ... ... ... ашық ... тиісті болса да мұнда мен шылауының
алдындағы сөз (ақылы) табыс ... ... ... ... «Базаралы мына жиынның ақылы ақынын барламай қойған жоқ» деп айтуға
келмейді, ал, ... мына ... ... ақынын барламай қайған жоқ»
деп ... ... ... ... қолданылуы тілдің үнемдік
заңдылығына тығыз байланысты. Мысалы: көрпе-жастық, асжаулық, ... ... ... жас, ... ... ... ... сөйлемдегі көрпе-жастық, самаурын, тостаған, жас деген сөздер көптік
жалғауымен қолданылуы тиісті еді. ... ... ... ... ... ... Ол ықшамдау оның ... ... ... ... ... әйелдер, еркектер) көптік жалғауы арқылы
берілуіне байланысты жасаған [6, 23].
Аталған сөздерде көптік жалғауының ... ... ... ... ... ... және онда автордың сөйлемнің стилі жағынан ... ... ... Бұл ... он сөзден құралған, соның ішінде сегіз
сөзде көптік жалғауының қайталануы сөйлемді ауырлатып оны жағымсыз көрсетер
еді. Сонымен бірге, осындағы ... ... ... ... ... назар аудару да қажет емес. Автордың ... ... ... екінші үш бірыңғай мүшенің екеуін көптік жалғауымен беруінде мән
бар. Сөйлемнің баяндауышы (қарбаласады) ... ... ... ... ... ... ... көптік мәнін солғындатпауды
көздеп, оның екеуін ғана көптіктің ... ... ... ... бірдей қосымшалы формада тізбектеудің стиль жағынан ыңғайсыздығын
тағы ескерген де, ... ... ... ... ... ... мүшелердің бәрінде табыс ... ... ... Бұдан автор мағына айқын, анық ... ... ... ашық қолданылатыны мағынасына назар аудару қажет болмаса, онда
қосымшасыз форма арқылы ... ... ... ... ... мысалдан да көруге болады: Онда Ақылбай, Мағаш, Кәкітай мен
Дәрмен – ... да ... Абай ... аз ... ... көп ойлар,
көп қиялдар, болжаулар айтысқан (М.Әуезов). Автор бұл сөйлемдегі ... ... ... де ... жалғаумен қолданған. Сол арқылы автор сол
үш ... ... де ... ... ерекше назар аударады. Сөйлемде
бұлардан басқа сөзде көптік жалғаулары жоқ, ол да ... ... ... сай келіп тұр. Автордың осы ... ... мән ... ... ол ... ... ... алдында көп
сөзінің тіркесіне қарамастан одан ... ... ... қосымшалы
формасында берген. Әдетте, көп сөзімен ... зат есім ... ... Бұл ... қосымшалы сөздің мағынасына ерекше
назар аудару, оның қосымшалы формасын қолдануды ... ... ... ... ... ... ... кең қолданылатын ықшамдау,
үнемділік заңдылығын қолданбайтындығы ... [6, ... ... аталған орфоэпиялық, лексикалық нормалардың
ауытқулары қатарында грамматикалық, стильдік-морфологиялық қателер ... ... ... ... ... жасамаудан,
әсіресе, қосымшаларды дұрыс жалғай білмеуден, олардың стильдік реңін дұрыс
түсінбеуден ... ... оның мына ... ... ... ... ... жалғаулардың мағыналық реңдерін түсінбей ауыстырып
қолдана беру. Мысалы, «Абай жас кезінде молдаға ... «Мен ... ... ... ... сөйлемдерде стильдік-морфологиялық қателер
жіберілген. Бірінші ... ... ... ... ... септігін, екінші
септігінің орнына жатыс септігін қолдану керек.
Сондай-ақ кейбіреулерімізге күніне бір рет келіп тұрады деу де, ... рет ... ... деу де бәрі бір ... ... ... тіл ... күніне деген варианттың артықшылығы болады. Бұл вариантты сөздің
қазіргі ... ... сай ... ... Мысалы, айына бір рет (айыға бір
рет емес), жылына бір рет (жылыға бір рет емес).
Ә) бір түрлі ... ... ... ... ... көркемдігін көмескілеу. Мысалы, күзде орманның ағаштарының
жапырақтарының түсі сарғаяды. Бұл сөйлемдегі ... ... ... ілік септік жалғауын қолданбаған жөн.
Б) тәуелдік жалғауын дұрыс ... ... ... ... ... ... бәрі ... деудің орнына, бәрісі келеді деп кейбір ... ... сөз ... ... ... басы артық
қосымшаларды жұмсау – нормадан ... ... біз ... көргеніміз жоқ.
Соғыс жайлы суық түсінік әже ... ... ... ... ... ... білімімен сусындандырып, адамзатқа жаңа үрдіс, күш бітіреді.
Бұл мысалдарда құлағымызға сіңісіп, сусындандырып деген ... басы ... ... ... тұр. ...... ... тиіс. Сол сияқты бұл сөйлемде көмекші есімге жалғанатын
жіктік жалғауын ... ... ... ... жалғайды: көргеніміз жоқ
– дұрысында көрген жоқпыз.
Сонымен ... қате сөз ... және ... ... ... жіберіледі. Грамматикалық категорияның,
форманың беретін мағынасын, стильдерін аңғармауымыз немесе ... ... ... ... ... ... ... кемшіліктер
кездеседі. Грамматикалық формалар арқылы, оларды сөзге орынды ... ... ... ... ... ... ... болатындығына
көңіл бөлмейміз. Сөйлеу тәжірибемізде аз қолданамыз.
2.4. Синтаксистік нормалардың бұзылуы
Стильдік-синтаксистік қате деп сөз бен сөздің байланысу тәсілдерінен,
сөз ... сөз ... ... кемшіліктерді айтамыз.
Қателердің мына сияқты түрлері кездеседі:
А) Сөйлемдегі сөздердің байланысуынан ... ... ... ағаш басы қарауытып көрінеді.
Бұл сөйлемдегі ілік септігінің жалғауын түсіріп қолдану, сөйлемдегі
ойды күңгірттеген. Тілімізде ілік септігінің жалағуының ... ... ... ... ... сыныпты биыл беске бітіріп, жазғы
демалысқа шықтым (беспен бітіріп). Енді, міне, төрт ... соң ... ... ... он жыл ... ... біліміміздің
қорытындысы шығады (табалдырығын аттағаннан).
ә) сөйлемдегі сөздердің орын тәртібінен қате ... ... ... ауыстырып қолданудағы стильдік мәні ескермейді. Соның нәтижесінде
инверсиядан қателіктер жібереміз. Жазушылар мен ... ... ... стилистикалық мақсатта қолдана береді. Орын ауыстырып
қолдану, көбінесе, ... ... ... яғни сол ... сөзге назар аударып, экспрессивтік мән беру үшін қолданылады.
б) бірыңғай мүшелерді қолдануда қатенің мынадай түрлері жиі ... ... ... ... ... ... ақшағыл құмдарын кешіп өстім»
бұл жерде сылдырай аққан анықтауыш көл ... ... ... ... ... ... ... сылдырай аққан өзенін, ақшағыл құмдарын
кешіп өстім» деп қолдану керек.
в) ... ... ... ... ... алып жай ... ... Мысалы, менің кішкене күнімде әнші болғым келетін. Бірақ,
кейін ол ойым бұзылды. Осы екі жай сөйлемді біріктіріп, қарсылықты ... ... етіп ... ... (...болғым келгенмен, кейін ол ... ... ... жай ... ара-жігі ажыратылмай араластырып
бір-бірімен байланыстырылмай айтатын ойымыз ... ... ... ... ... ... апасы оны көріп, айқайлап, жылап,
құшақтап ... ... тіл ... сөз ... теориясының негізін салып,
тіліміздегі мұндай құбылысты жан-жақты зерттеген проф. ... ... бұл ... ... ... ... ... Қ.Жұбанов. Оның «Қазақ
сөйлеміндегі сөздердің орын тәртібі тарихынан» ... ... ... ... ... ... ... сөйлемінде сөздердің қалыпты орын ... ... ... ... тыс та сөздердің орналасатынына зор ... ... ұзақ күн мен ... күн ... ... де ... жат
емес, қайта қалыптасып кеткендігіне тоқталады. Сондай-ақ тағы адам және
адам тағы тәрізді тіркесерді ... ... сол ... ... ... Тек ... тілдік фактілермен шектелмей, кісі аттары, жер-
су атауларына тікелей қатысты ... де өз ... ... ұзақ күн ... ... ... толық мағынасындағы синтаксистік
сөз тіркесін, ... ... ... ... зат ... ... ... Ал, күн ұзаққа-ның жайы сәл басқаша. Бұл екі ... ... сөз ... бір ... ... ... күн ... келмеді, яғни біздің алдымызда мезгілдік қатынастағы
етістік сөз тіркесі тұрғаны даусыз. Дәл осы ... тағы адам ... есім сөз ... ... адам тағы ... ... тұрған
сөздер болып шығады дейді. Егер адам тағы болды дегендей конструкцияда
келсе, адам өзі ... бір ... ал тағы ...... ... қызметін атқарып, етістік сөз тіркесін құрайды. Керек ... ... ... үш ... ... бір ... сөйлемнен тыс қарастырған
болсақ, өзінше жеке-дара сөйлем ретінде қарастырылуы ... ... ... жағдайда етістікті сөз тіркесіне осы қасиет, жеке сөйлем болу қасиеті
тән.
Проф. Қ.Жұбановтың сөздердің орын тәртібіне ... ... ... ... ... ... ... зат есімдердің
мағыналарын топтап көрсетеді. Олар, негізінен, мынадай болып келеді: ... ... ... ... ... ... 2) заттың қайда
қолданылатынын көрсетеді (шай ... 3) бір ... ... бір ... ... (біз ... 4) ... меңзейді (жан қалта).
Проф.Қ.Жұбановтың сөз ... ... ... ... ... ... байланысу амалдарына қатысты көзге түседі. Оның ... ... ... ... ... және ... болады. Оның алдында сөйлем мүшелерінің бірінші қатардағы, екінші
қатардағы, үшінші қатардағы т.б.кездесетіні айтылған. Оның ...... ... ... ... тікелей тіркеседі де, енді біреулері
баспалдақтап тіркесуі мүмкін. Мысалы, Алдағы ... ... да ... ... ... аса ... ауқымды сөзімен бйланысы
тікелей жүзеге асып тұр, ... екі сөз де ... ... ол екі ... ... де ... қатардағы мүшелер болып
табылады. Ал жоспарлары-ның анықтауышы ... сөзі – ... ... ... ... ... жылдың-ға байланысты болып тұрған алдағы сөзі
үшінші қатардағы сөйлем мүшесі деп есептеледі. Ғалымның бұл жайды ... ... ... ... ... ... жарыспалы болады
да, екніші, үшінші т.б.қатарлардағы сөйлем мүшелерінің одан ... ... ... деп түсіндіреді.
Қазақ тіліндегі сөйлемнің құрылымына қатысты ғалымның байқаған
көптеген жайлары бүгін де ... ... ... ... ... ... салалас болып келгенде, алдыңғы сыңардағы кейбір тиісті
қосымшалардың түсіп ... рас. Ал ол ... ... сол құрмалас
сөйлемнің жай сөйлемге айналары да шындық: ... бойы – ен ... ... деп ... Қан ... – сары май, ... ... деп едім. Еңсесі
биік Ақ орда, еріксіз кірсем деп едім. Осы ... жай ... ... де ... еді: ... ... ен тоғайға ел қондырсам деп
едім. Қан сарқыты сары майды еріксіз ... ... биік ақ ... ... деп едім. Тегінде, түпнұсқадағы сөйлемдерді (құрмалас салаластарды)
орынсыз деуден аулақпыз. Айтайын дегеніміз: ойды әр ... етіп ... ... ... бай ... тағы да бір ... аудару [16,
55-70].
2.5. Орфографиялық нормалардың бұзылуы
Тілдік қатынас ауызша және жазбаша болатыны белгілі. Олар жетіліп,
кемелденіп әдеби ... ... ... жету үшін ... түсуі
қажет. Норма - белгілі бір жүйе, заңдылыққа негізделген бірізділік. Сонда
әдеби тіл дәрежесіне ... ... ... ... болсын ,
жазылуында болсын жалпыға бірдей ортақ, қалыптасқан бырыңғай нормалар
болады деген сөз. ... ... ... қалыптасқан болса, қатынас
құралы да соғұрлым жетіліп, кемелдене түсері ақиқат.
Орфография сөздің ... ... олай емес , ... ... ... ... әрі қонымды екендігінің жалпы ... мен ... ... ... ... жеке дыбысты , әйтеуір жазуды
қарастырса , ... ... ... ... ... ғана ... жазу жүйелері бірнеше ғасырлық даму жолынан өтті. Мәселен,
орыс жазуының тарихы екі ғасырдан асады ... ... ... ... ... туды). Алайда осындай ұзақ дамудан өтіп, жетілген деген
жазулардың өзінде ... бір тіл ... ... мен ... ... ... жете ... жоқ.
Әріптердің қолданылуын орфография белгілейтін ерекше ... ... ... тілде пайдаланылатын біркелкі жазудың тарихы қалыптасқан жүйе;
2. біркелкі жазуды ... ... ... ... ... ... тіл ... саласы.
Орфография тілдің белгілі бір даму кезіндегі жазба тілдің ... ... ... ... ... ... ... беру;
2. сөз және оның мағыналы бөлшектерін жазу;
3. сөздерді бірге , бөлек және ... ... ... бас ... ... тасымалдау сияқты мәселелерді қамтиды. (орфография ара-тұра
«дұрыс жазу» деген синоним ретінде де қолданылады).
Бұлардың әрқайсысы белгілі бір ... ... ... ... Орфографиялық принцип бір сөз екі түрлі не одан да
көп түрде жазылатын ... ... ... таңдап алуды айқындайды. Осы
принциптердің негізінде орфографиялық ... ... Жазу ... дәл ... жазылғанды дұрыс түсіну үшін қажет.
Әріпке негізделген жазу жүйесінде дыбыстарды (фонемаларды) әріптермен
белгілеу орфографияның өзекті мәселесі болып ... ... ... ... ... ... басшылыққа алынатын принцип жетекші принцип
немесе негізгі, басты принцип делінеді. Қазіргі ... ... , ... және ... принциптер қолданылады. Сондай-
ақ дифференциялаушы принцп те болуы мүмкін.
Морфологиялық принцип – сөздің ... ... ... (сөз және қосымша) құрамында болатын дыбыс алмасуларын елемей,
бастапқы құрамын сақтап жазу. ... жан, ... ... ... сөз формаларға ортақ түбір –жан, сондықтан жан, жанбады, жанғанда
деп жазылады. Ал жаз, жазшы, айтуда жаз, ... ... ... ... ... ... ... принципті фонематикалық принцип деп те
атайды. Мұнда бір фонеме әр түрлі құбылғанына қарамастан үнемі ... ... ... ... ... ... көз ... принцип бойынша сөз айтылуындай жазылады, яғни әрбір әріп
фонеманы емес, дыбысты ... ... жаз, ... ... жан, ... ... жазылады да, фонетикалық транскрипцияға жуықтайды.
Дәстүрлік пинцип - сөздің бір кезде жазылып, қалыптасқан, дәстүрге
айналған түрінде ... ... ... ... тіліндегі хат, хабар, қаһар,
жаһан сияқты сөздерде х, һ ... ... ... ... ... тілдің қазіргі қалпына қайшы келуі де, келмеуі де мүмкін.
Дифференциялаушы принцип - дыбыстық ... ... ... ... ... ... ... Бұл принцип қазақ тіл білімінде
ескерілмейді. Дұрысы, дәстүрлік ... ... ... хал, халық, хат, хан.
Хош түрінде жазып жүргендеріміз, о баста тіліміздегі ... ... ... қат, қош) ... жақтан айырудың нәтижесі деп түсіну
қажет.
Осы тұрғыда сөздердің дұрыс ... ... ... қазақ
фолологиясы кафедрасының доценті Асылбек Тасымовтың мына ой- тұжырымына
назар аударсақ: «Сөз ... ... сөз ... ... ... ... орны ерекше. Бүгінде тіл білімін зерттеушілер қазақ
тілінің өмір сүру және ... ... ... ... ... ... ... қатесіз, сауатты жазуға қандай маңыз ... ... де ... маңыз беріледі. Ана тілінде дұрыс, сауатты жаза ... ... бірі ... ... Қазіргі емле ережелері едәуір
ілгері дамыған қазақтың әдеби тіліндегі жазуымызды әлі де ... ... ... етіп ... Сол тілек тұрғысынан осы күнгі жазу тәжірибемізге
көз жүгіртсек, кезінде дұрыс ... ... ... ... ... ... сөздіктерімізге назар аударсақ, біраз сөздеріміздің әр
сөздікте әр түрлі жазылып жүргендіктері байқалады. Мәселен, 2001 жылы ... ... ... ... ... ... ... көгөніс, көгет, зауыт, тауар, нөл, рөл, нөмір, ... ... т.б.) ... ... 2007 жылы ... ... сөздікте»
аталған сөздердің біразы (қыркүйек, көкөніс, көгет, шекара т.б.) ... ... ... яғни ... қалай жазылып келген болса солай
жазылған. Сол сияқты 2001 жылғы сөздікте: әр қилы, әр тарап, әр тарапты, ... әр ... ... ... ... 2007 жылы ... ... әртарап,
әртарапты, әртекті, әртүрлі болып біріктіріліп ... 2007 ... ... ... ... ... шаруашылық» сөзі бөлек
жазылып келсе, 2007 жылғы ... ... деп ... 2001 ... ... ... «артиске», «артисі», «артистік»
сөздері 2007 жылғы ... ... ... Ал ... ... ... жүргенін көріп жүрміз. Осы «әртіс» сөзі ... ... ... ... ... ... тіл біліміне қажеттігі
қаншалықты деген сұрақ туындайды. 1988 жылғы ... ... ... ж.ж. ... ... ... ... де «таңғалу»,
«таңғалушылық», «таңғажайып» болып көрсетілген. Осы сөздер ... «таң ... ... ... ... деп ... жүргені де
жасырын емес. Тіпті күнделікті теледидарда «Таң ... ... ... ... да ... жүрміз. Тағы да айта кететін мәселе, қосымшалардың
жазылуында да шалағайлықтар кездесіп жатады. Мысалы, ... ... ... ... ... ... ... (Мақсаттікі), оныкы (оныкі), мұныкі (мұнікі) т.б.
тізе беруге болады. Баспа бетінде мұндай қателер ... ... Кім ... ... ... емле ... бұлжытпай сақтауға талпынады.
Дұрыс жазуға негіз іздеп, орфографиялық ... ... ... ... ... ... кезінде, баспа беттерінен орфографиялық
кемшіліктердің жиі кездесіп отыруы – ... ... ... ... ... жиі ... ... екі
түрлі себебі бар дегіміз келеді. Біріншіден, орфографиялық ... ... әлі де ... жете ... ... ... екіншіден,
баспасөз орындарындағы қызметкерлердің өз жұмысына ұқыпсыз қарайтындығында
болса ... Осы ... «Ана ... ... соңғы нөмірлерінің бірінде (№23
(10125 (10-16 маусым, 2010 ж.) осы тақырыпқа байланысты ... ... ... ... жүрміз» атты мақалада: «Соңғы жылдары тіліміздегі
сөздердің дұрыс айтылу, дұрыс жазу ... ... ... ... ... санаспайтын азаматтар тіл ... ... ... Бұл ... радио, теледидарда, баспа қызметтерінде
істейтін адамдардың сауатының ... ... ең ... ... алуы ... Тіл ... сын ... өтпей
жатып, әркім аузына түскенін айтып, ойына келгенін жаза берсе, онда тіл
туралы заң, ... ... ... ... ... тегеурінді тосқауыл
болмағандықтан, әркім өзінше айтып, ... ... ... жазу
заңдылықтарын аяқасты етіп барады» – деп ... ... ... ... ... білдірген. Өткен бір нөмірде «Қарлығаш» бала-бақшасындағы
қазақ тілінің мұғалімі Ләззат ... ... көз ... ... ... ... қалай?», енді бірде «қалдеріңіз
қалай?», ... ... деп ... бір ... «роль», бір жерде «рөл»
дейді. Бұл айтқандары рас. 2000-2001 жылдары жарық ... ... ... фонетика бөлімінде 12 дауысты, 26 дауыссыз дыбыс бар ... ... ... дәстүр бойынша: қатаң, ұяң, үнді деп
үш топқа бөліп келеді де, қатаң дауыссыздың қатарында ... һ ... ... қосып жіберген және әріптердің қосындысы щ-ны да
қатаңдардың ... ... ... Әріп пен ... ... алмай отырып
автор болатын әріптестерімізге ізденіп, еңбектену керектігін баса айтқымыз
келеді.
Оқушы жұртшылық баспасөзді, әсіресе, ... ... жазу ... деп ... ... оған ... ... бөледі. Көпшілік қауымға
анықтама құралы болған сөздіктер жазуымызға көптеген пайдасын тигізді.
Бірақ ... ... да ... кемшіліктер көзге түсіп жүр. Олар
жайында ... ... ... Әлі де ... ... ... сөздердің бар екені көпке аян. Бір қарағанда ... ... ... ... ... ... ... назардан тыс қалып
бара жатқандығынан алғашқы қазақ тілін зерттеген ғалымдардың тіліміздің
құлаққа ... ... ... ... ... ... басқаша өріс алып
бара жатқандығы өкінішті-ақ. Дыбыстардың үндесуі тақырыбына келетін болсақ:
аталған оқулықта ілгерінді ... мен ... ... ... ... ғана бір-
екі мысалмен атап өте шыққан. Ал тоғыспалы ықпал мүлдем аталмай ... не ... ... ... сол ... ... ішінде
арнайы мамандардың болмауынан ба екен? Әлде ... ... ба ... ... әрі өте ... Қазақ тіліндегі үндестік
заңымыз өзге түркі тілдес халықтардан ерекшелендіріп ... ... ... ... қаланатын орта мектепке арналған
оқулықтағы олқылықтың әсерінен ... ... бәрі ... ... одан ... (одаңгейін), туған күн (туғаңгүн), Мойынқұм (Мойыңғұм),
жанкүйер (жаңгүйер), шекара (шегара), қыркүйек ... т.б., ... ... жазылуынша айтуының себебі мектепте қазақ тілі пәнінің
нашар оқытылуынан деп түсінген жөн. Әлеуметтік өмірдің ... ... өнер мен ... ... ... ... ... ықпал етеді. Қай
тілдің болса да, ... қоры сол даму ... оның ... ... көптеген кезеңді басынан кешіреді. Қазақ тілінде ... ... ... ... кең өріс алып, Қазан төңкерісінен бұрынғы ... ... ... ... жаңа ... көптеген сөздер пайда
болды. Сауаттылықты арттыруға, әдеби тілді қалыптастырып, шыңдай түсуге
орфографиялық ... ... бір ... ... ... септігі тимек.
Алфавит пен емленің жалпыхалықтық мәні ескеріліп, оған ... ... ... кең талқыланып келді. Тіл және оның ... ... ... ... даму ... ... ретінде өсіп, өзгеріп, түрленіп
дамып отырады.» Осы ... ... ... біз де әр ... жарық көрген
«Орфографиялық сөздіктерге» біраз сараптама жасадық.
|Қазақ тілінің ... ... ... тілінің |Орфографиялық сөздік|
|орфографиялық |орфографиялық ... | ... ... ... ... ... Қазақстан |Алматы, ... Арыс |2007 жыл ... жыл ... 2001 |2005 жыл | |
| |жыл | | ... ... |қыргүйек ... ... ... ... ... ... |көкөніс ... ... ... ... |бір ... ... |бірауыздан ... ... |бір ... ... ... ... жақты |бір жақты |біржақты ... ... ... |бір ... |біралуан ... ... ... |бір ... ... ... ... жолы |бір жолы ... ... ... ... |бір ... ... |біржөргем ... ... |бір ... ... ... ... өңкей |бір ... ... ... ... ... |бір ... ... ... ... ... |бір ... ... ... ... сарын |бір ... ... ... ... ара |күн ара ... ... ... ауыз ... ауыз ... ... |
|сары уайым ... ... ... ... ... жілік |қан жілік ... ... ... ... |қан ... ... ... |
|қан сорғыш |қан ... ... ... ... ... |ақ жағал ... ... ... ... |ақ ... ... ... |
|ақ жарқын |ақ ... ... ... ... жүрек |ақ жүрек ... ... ... ... |ақ ... ... ... ... көз |ақ көз ... ... |
|ақ пейіл |ақ ... ... ... ... ... |әр ... ... |әржақты ... қилы |әр қилы ... ... ... ... |әр ... |әртарап ... ... ... |әр ... ... |әртекті ... ... |әр ... |әртүрлі ... ... ауыз |ала ауыз ... ... ... ... |ала ... |алабөтен ... ... көз |ала көз ... ... ... ... |ала ... |алакөлеңке ... ... ... |ала көңіл ... ... ... өкпе |ала өкпе ... ... |
|бел байлау |бел ... |бел ... ... ... ара ... ара ... |екеуара ... ... |екі ... ... ... ... жақты |екі жақты ... ... ... ... |екі ... ... |екіжүзді ... ойлы |екі ойлы |екі ойлы ... ... ... |ет ... ... ... |
|жалаң бас ... бас ... ... ... ... бұт |бұт ... ... |
|жалаң аяқ ... аяқ ... ... ... бас ... бас |жалғызбас |жалғызбас ... ... |жан ... ... ... ... пида |жан пида ... ... |
|жан ... |жан ... ... ... |
|жан ... |жан ... ... ... ... ... |жау жүрек |жаужүрек ... ... көз ... көз ... ... |
|көк айыл |көк айыл ... ... ... аяз |көк аяз |көк аяз ... ... ... |көк ... |көкшыбын ... ... ... ... жықпас |көңіл жықпас ... ... ... ... бауыр |қарабауыр ... ... бет ... бет ... ... ... адым |қарға адым |қарғаадым ... ... етек |қос етек ... ... ... ұйқы |құс ұйқы |құс ұйқы ... ... кеңірдек |қызыл кеңірдек |қызылкеңірдек ... ... ... ... ... ... ... |
|май табан |май ... ... ... ... бет |саз бет ... ... ... ... |саз ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... жүзген |тай жүзген ... ... ... жол |тас жол |тас жол ... |
|тас ... |тас ... ... ... ... көз |тор көз ... ... ... ... |тік ... |тікбақай ... |
3. ... ... ... баласы белгілі бір қоғамда бірлесіп өмір сүріп, бірлесіп ... ... да ... ... көпшілік қабылдаған әдет-ғұрып қарым-
қатынас жасау дәстүрі болады. Адамдардың бір-бірімен ... ... ... Одан ... өзара қалыптасқан қарым-қатынасқа қаяу
түсіруі мүмкін. Сондықтан, әркім белгілі қоғамның бір ... ... аян ... ... мен ... ... ... өзара қарым-қатынасы тіл арқылы жүзеге ... Тіл ... ... ретінде адамның ойын ғана емес сезімін де білдіреді.
Сөйлеудегі ... ... ... кісінің сезіміне әсер етеді. Өмірде
жиі қолданылатын амандасу, қоштасу, ризалық білдіру, ... ... ... ... ... ... деген ұғымға саяды. Адамдардың
дидарласуына, ең алдымен дәнекер болатын да – осылар. Туған-туысқан, жора-
жолдас, тамыр-таныстармен ...... ...... ... ... ... қуанышына, қайғы-қасіретіне ортақтасу
соншалықты табиғи да. Адамның жанынан ... жылы ... оның ... ... ... Жылуы мол жан жадыратар шуақты сөздің мағынасын
«сіз деген – ... ... сен ...... ... деген қазақ мақалы да
аңғартса керек.
Сөйлеу этикетіне тән өзінің нормалары мен ерекшеліктері ... ... мән ... жылы ... ... қарым-қатынасқа жарықшақ түседі.
Күнделікті қарым-қатынас жасауда сөз әдебін, сөйлеу этикетін сақтап
жүрміз бе? ... ... ... бар ма? Бүгінгі күннің талабына
лайық ... ... ... жоқ ... ... сөйлеу этикеті, сөз әдебі жайында әңгіме қозғауға
түрткі ... ... аз емес ... ... сөз де ... ... ... жылылық сеуіп, көңілді қуанышқа бөлейді. Адамдардың ... ... ... ... ... сөз, ... мінез, еңбек
өнімділігіне де әсер етпей қоймайды.
Сөз арасында қолданылатын кешіріңіз, ғафу етіңіз, мүмкін болса, қажет
деп ... ... ... ... ... ... деп ... білсін т.б.сөздер елеусіздеу көрінгенмен тілге сыпайылық ... ... ... ... ... ... де, ... де жарасымды
болып, адамның кішіпейілділігін білдіреді. Естіген құлаққа майдай жағады.
Шырағым, қарағым, шырақ, қарындас, інішек, ... ... ... әжей
тәрізді қаратпа сөздер үлкен мен кішінің ... ... ... ... сіз бен сен ... ... ... ... да ... сақтауға жатады.
Сөйлеу этикетіне жататын сөздердің тілімізде сан-алуан түрлері бар.
Тіл жұмсау дағдымызда мұндай сөздерді жиі қолданамыз. ... ... ... ... еш қиындықсыз орала кететін оп-оңай нәрседей ... ... ... еш ... жоқ ... (сәлеметсізбе, аман-
есенсізбе, армысыз!, Сәлем бердік, Ассалаумағалейкум! Кеш жарық! т.б.)
Алайда, бұлардың толып ... ... ... ... бар.
Сондықтан оларды талғап, таңдап ... тура ... ... ... мән ... онда сөз ... еш мүкістік жоқ деп
айта алмаймыз.
Егер сұқбаттастың тілінде анайы сөздер көп ... егер ... ... және ... ... ... ... ең мазмұнды әңгіменің өзі
мәнінен айырылады. Дауыс көтермей, айқын, байсалды және ұстамды сөйлеуге
тырысу ... Тым тез ... ұғу қиын ... тым баяу ... ... ... жібереді. Әрбір айтылған сөз, буын мен дыбыс айқын
шығуға тиіс. Бәлденіп сөйлеу, мысалы, «шетелдіктерше» ... ... ... ... сөзді мұрнынан айту және т.б. мәнері жағынан әдемі
естілмейді, әрі мезі қылады.
Сөздің табиғи ... ... жоқ (ал ... ... өзін
де бәрін ыждағатты жаттығу арқылы түзетуге болады).
Сөйлескенде сұқбаттастың тіпті дөрекі сөздерді айтпағанның өзінде,
«ұқтыңба», «жаңағы», ... ... ... бос ... ... ... Өз көзқарасыңды «аха», «мхм», «оһо» және т.б. одағайлар арқылы
білдіру сыпайылық болмайды.
«Тамақты ішу» ... ... ... ... ... ... және т.б. сияқты жаңғыртылған неологизмдер толып жүретін ... ... ... ана ... ... адам оны бұрмаламайды.
Шетелдік сөздерге келетін болсақ, оларды дұрыс мәні мен айтылуын
білгенде ғана қолдануға ... ... ... ... ... ... қоры мен грамматикалық құрылымы әңгіменің ... ... ... оның ... ... да ... Әңгіменің
сарынынан сезім мен ерік ықпалының реңктері сезіліп тұрады. Сөйлеу сарынына
қарап біз ... ... ... де ... ... Сөйлеу сарыны белгілі
бір дәрежеде адамның мінез-құлқын да бейнелейді. ... ... да ...... ... ... адаммен сөйлесіп отырғанымызды
көрсетеді. Қимыл-әрекет ... ... мен ... ... маңызы болса
әңгімелескенде сөйлеу сарынының нақ сондай маңызы бар. ... бір ... ... ... ... ... түрліше әсер ете алады. Көбінесе
сөздің өзі емес, оның ... ... ... Ту ... ... - ... өзіңізді селк еткізетін және жаныңа шаншудай қадалатын
дерлік қарлығыңқы, ... және ... ... ... ... Ал жеке ... бұл сөздердің талап қоюда ғана емес, сонымен қатар өтінішті, ақыл-
кеңесті білдіре де алады ғой.
Жұмыс та қоғамдық жағдай да, ... ... ... та ... ... да айналадағыларға дөрекілік көрсетуге құқық бермейді.
Тіпті бұйрықтың өзін де сыпайы сарында – байсалды, іскерлікпен ... ... ... ... ... болады.
Өткеннің сарқыншағы ретінде сақталып қалған астамшылық, ... ... ... ... ... айналадағыларды менсінбеуге толы
болады [13, 15].
Адам баласының бәрі бұл ... ... ... ... Сол ... ... қолынан келген бар мүмкіндігін істеп бағады. Бірақ, көбі, ... ең оңай ... ... ... Бұл жол - әдептілік жолы. Ал, әдептілік
адамның ішкі жан ... оның ... ... мен ... ... көздерінен, бет-әлпетінен, сондай-ақ тұлға-мүсіні мен мінез-
құлқынан ... ... ... жеке адамдардың арасындағы қадір-қасиет арта түседі. Ол
елге осылайша сыйлы болады. Мұндай әдепті адам ... ... ... қабылдайтын шешіміне баса назар аударады. Адам - өз ... ... ... ол өз ... өзі ... ... қабілетті.
Ол өзінің осы бір қабілетін дұрыс пайдалана ... ... ғана ... ... Бұл да ... ... Себебі, адамды әдептлілік
басқармаған жағдайда әдептілікке жат нәрселер оны жаулап алады. Олай болса,
адам әдеп нормаларын ... ... ... барлық іс-әрекеттерін осы
қағидалармен бағамдай ... ... әдеп ... сай ... ... ... ... қадағалай алғанда ғана бұл өмірдегі,
тіршіліктегі діттеген арманына жетеді.
Әдептілікке адамның ізеттілігі, сыпайылығы ... ... ... мен
өнегелігі, қарапайымдылығы, тәрбиелілігі, инабаттылығы жатады. Әдепті болу
– адамды басқалармен жақсы ... ... ... ... ... өзара сыйластыққа қол жеткізуге және үлкендерге құрмет, кішілерге
ілтипат көрсетуге негіз болады. Әдепті кісі өз ... кір ... ... ... ... ... ... бір жарамсыз іс
істеп қойса өкініп, ұялып, жүзі қызарып, ... ... ... ... тырысады. Адамға қойылатын басты талап – асыл да ізгі адамгершілік
қасиеттерді бойына сіңірген ұлағатты ... ... ... ... адам ... адамгершілігімен, қайырымдылығымен, адалдығымен және әділеттілігімен
ардақты. Адамгершілік – ... ... ... ... ... ... бірі – сөйлесу болып
табылады. Сөйлеу мәдениеті тілден, тілдің тазалығынан басталады. Әрбір адам
ана тілінде ... ғана ұлт ... ... Ақын ... ... ...... айғағы,
Тілім барда айтылар сыр ойдағы.
Өссе тілім, мен де бірге өсемін,
Өшсе тілім, мен де бірге өшемін!»
деген өлеңі өте орынды ... Осы тіл ... ... ... ... ... мәдениетіне әдепті сөйлеу, шешендік сөйлеу, астарлап сөйлеу
жатады. Шешендік сөйлеу көп ойды аз сөзбен жеткізу ғана емес, ... ... ... ... Ал, астарлап сөйлеу кісінің көңіліне тимес
үшін ойды тұспалдап айту. Тіл қарым-қатынас құралы. Әрбір ... ... ... ... ... ... ... қандай
екенін білуге болады. Халық даналығында «дүниеде екі нәрсені кейін қайтарып
ала ... ... ... өтіп ... ... ... ауыздан шыққан
сөз». Осы бір ... ауыз ... ... ... қарасаңызшы, күллі
мұхиттарды жалғайтын сөздің адам өмірінде атқаратын қызметі зор. ... де ... ... шыққан әрбір сөзге абай болып, ойланып ... Абай ... ... ... ... ... харекет қылмақ,
жүгірмек, Ақылмен ойлап сөйлемек…» дейді, шын мәнінде әр сөзге мән беріп,
мағынасына ... ... ... ... жөн.
Сөз құрамы – ғасырлар бойы жасалып, қалыптасып ұрпақтан-ұрпаққа ауысып
келе жатқан бай қазына, қасиетті мұра. Әр ... оны ... ... міндетті. Ана тілін жақсы біліп, өз ... ... - ... ... Егер ... ... орнымен жұмсай біліп, айтқан ойы
мазмұнды, нысанаға дәл тиетіндей ұғымды шығып, тыңдаушысын баурап ... ... ана ... ... ... еді. Бұл ... ... сөйлеген адамның, қияметте күнәсі көп болады дейді. ... ... ... былай дейді: Сөз сапасы… Ислам діні барша адамзатты ізгілікке,
кішіпейілділікке, ізеттілікке, кеңпейілділкке ... ... аян. ... ... ... игі ... ... – сол адамның ниетіне,
ойлаған ойына сөйлеген сөзіне тікелей ... Сол ... де ... ... ... ... ... сөйлеуіміз тиіс.
3.1. Амандасу-қоштасу сөздері
Амандық сұрасу – тұрмыста жиі ... ... жиі ... ... бұлардағы мағыналық, стильдік реңк оларды талғап, таңдап
өз орайында, өз орнында қолдануды қажет етеді. Мысалы, ... ... ... ... ... жағдайда да, еркін жағдайда
да қолданыла беретін байқасақ, ал, ассалаумағалейкум деп ... ... жасы ... ... ... ... бен ... бұлай амандасу қолайсыз жағдайға душар
қылады. Немесе мектеп шәкірті ұстазымен ... деп ... ... бұл ... ... ... жататын этикет сөздерде
мағына, стильдік өзгешеліктермен қоса әлеуметтік сипат барын ... ... ... ... ... деп ... ... не жүрдім-бардым
амандасуы тым әдепсіздікке жатады.
Мұндайда амандық сұрасудың қарапайым этикеті бұзылады. ... ... ... бойындағы сыпайы мінез, ізеттілікпен астасып
жатса жарасымды шығады.
Кішінің әдеп сақтап, үлкенге қоя ... ... ... ... ... тәрбие-парасатын аңғартып ... ... алыс ... ... ... ... алушылар сәлемдікті
салғырт қабылдайды.
«Енді біразда ауыз үйдің есігі ашылып, қолына ... ... ... ... ... ... қары шақыр-шұқыр еткен, аяздаған бір жолаушы
кіріп келеді екен. Ол кіре бере:
- Ассалаумағалейкум – деп ... ... ... ... ... жұрт ... тосырқай, жақтырмай ақырын алды».
Сәлем – сөздің анасы. Жылы кейіп, жақсы сөз алдымен амандық саулықтан
басталады. Сәлемдесу, ... ... ... ... бар ... ... тілдік осындай оралымды мүмкіндігін кейбіреуіміз үнемі
ескере бермейтін тәріздіміз. Кейде сәлем алушы басқа сөз ... ... ... ... ... бе? деп ... ... оның өз
сөзін қайталап, сәлеметсіз бе? деп қайталаудан гөрі аман-есенсізбе? деп
жауап қату ... ... еді [14, ... ... ... ... ... түрде сәлемдесуге тиіс.
Олар араз ба, тату ма ол маңызды емес. Себебі сәлемдесу – ... ... Ал енді ... ... оны ... ... мұсылман
ризашылықпен қабыл алып, сәлемге сәлеммен жауап қайтарады. ... ... ... ... ... ... - деп
сәлемдесудің мұсылмандық міндет екенін өсиет етіп айтып кеткен. Егер де біз
сезімімізге ... ... ... ... ... онда ... ... танытқандай, жамандық ойлағандай оны күдікті жағдайға
қалдырамыз.
Сәлемдесудің абзал түрі:
«Әссәләму аләйкум уа ... уа ... ... ... алейкумүс сәләм уа рахматуллаһ уа бәрәкәтуһ».
Таныстарға сәлем беріп, сәлемге жауап алғанда екі арадағы ... ... ... ... Ол адам ... ... жаман ойларға
бармайсың. Қазақ дәстүрінде бірнеше сәлемдесу дәстүрі бар. Олардың бәрінде
де жасы кішілер ... ... ... ... Әдетте сәлемдескенде қол
алысады. Онда ... ... ... ... ... Қол
алысқанда саусақтың ұшын беріп сәлемдесу - әдепсіздік. Жасы үлкен, кіші
болсын, көп адам ... ... ... кісі ең ... ... ... мүгедек жанға сау адам ең бірінші сәлем бергені абзал.
Әйелге ер адам, бастығына қызметкері, жастар ... ең ... ... ... ... басыңызды иіп, иығыңызды қозғап, қолыңызды
көтеріп, көзіңізді қысып, ерсі әрекет жасамаған абзал. ... ... ... ... ... оған сәлемді ымдап түсіндіруге болады.
Сәлем беруде берік ұстанатын қағидалар:
1. ... ... жасы кіші адам ... ... ... өтпейді.
2. Ат үстінде тұрып сәлем бермейді.
3. Атты адам жаяуға ... ... ... Танитын адамдармен сәлемдеспей, немесе сәлемін алмай өтпейді.
5. Келе жатқан адам отырған адамға сәлем береді.
6. Әкесінің, шешесінің ... ... ... сәлем беріп, құрмет
көрсетеді, батасын алады.
7. Кешке не түнде үйге кірген адам: «Кеш жарық!» деп ... ... ... ... Әжетханада отырғанда.
2. Ер мен әйел жұптасып жатқанда (Байқамай, ... ... ... ... жатқан кісіге.
4. Моншаға түскенде.
5. Аузыңызда ас шайнап отырғаныңызда.
6. Дұға оқып отырған кісіге.
7. Азан айтып тұрғанда.
8. ... ... оқып ... ... ... Тілек айтылып, бата беріліп жатқанда.
11.Жезөкшелерге, зинақорларға, дінбұзар залымдарға қол беріп амандасуға
болмайды.
12. Бет-пішіні әйелге ұқсас ... ... ... ... ... Күнде көріп жүрген таныстармен көрісіп амандаспайды.
Қол алысу шарттары
Ер адамның өзімен бірге туған апа-қарындасы, ... ... ... әйелдермен қол алысып амандасудың қажеті жоқ. Егер де қадірлі кісімен
қол алысып амандасқаннан кейін оның қолынан ... ... ... ... ... ... ұзақ сапардан қайтып оралса, әйтпесе оларды
көптен бері көрмеген болса қол алысып ... ... ... ... ... ішінде жас балалардың ... ... айып ... ... ... ... (ерлердің) бір-бірімен сүйісіп
амандасуы – ерсі саналады.
Ата-ене күйеу баласының, келінінің маңдайына ернін тигізбей, жеңгесі
қайын сіңілісін, ... ... ... сүйіп, құшақтасып
көріседі. Ислам діні адамдардың ... ... ... мән ... ... Ниса ... 86 ... былай деп айтылған: «Егер сізге
сәлем берілсе, сіз онан ... ... да, тап ... етіп ... Ал енді ... (с.ғ.с.) пайғамбардан: «Исламның ең жақсы
сипаттары қайсылар?» деп сұрағанда, ол: «Аштарға ... ... ... ... ... ... деп жауап қайтарыпты.
Сәлемдескен кездерде орнынан тұрып, ізет ...... Жасы ... ... ... әрбір мәдениеттімін деген адам
бойынан ... тиіс ... ... олар осы әу бастан, ... ... ... ... ... ... бірі ... қатысты сөз легі:
сау болыңыз, қош болып тұрыңыз, келесі кездескенше, көріскенше күн жақсы,
жайлы жатып, ... ... ... ... ... ... болсын т.б.
Ситуацияға орай қолданылатын мұндай сөздерде де мағыналы реңк, айырма бар.
Мәселен, бүгін ертең немесе таяу күнде ... ... ... ... күн ... аман барып сау қайтыңыз! деп қоштаспайтынымыз
белгілі. Ал алыс жол, ұзақ ... ... бара ... ... сау
болыңыз! деп қана қою салғырттықты ... ... ... ... ... ... болсын тәрізді эмоцияға экспрессиясы басымдау сөз
орамдарын қолданамыз.
Тіпті сапар сәтті ... мен ... ... ... өзінде елеулі
айырма барын сөз мәдениетіне жанашыр жазушымыздың бірі өте ... ... ... ... жол ... ... ... жағасында
сәтті сапар деген игі тілекті жазулар ... Бұл ... ... ... ... Дәлме-дәл тәржіма. Түсінікті болғанмен,
қазақша емес. Халқымыз жолаушыға жолың ... ... еді. ... сәтті
болсын деуге де болады. Тек мынаны еске тұту керек: жолаушылап ... ... шығу бір ... ... жолы ... жол» ... ... тегін
айтылмаған. Бірақ әлгі тақтайларды жол бойына орнатқан жолдастардың оны
ажыратарлық шамасы болмаған шығар. Ал ... ... ... газет журнал
бетінде бірді екілі ... ... ... яки ... деп ... адам ... бұлардан гөрі үлкенірек жауапкершілік алуға ... ... ... ... ... мол ... ... жұмсалу аясы, қолданылатын орны бар екен. ... ... адам ... ... ... ... олардың жігін
тауып қолданады.
3.2. Ер адамдар мен әйелдер арасындағы ... ... ... бай екен деп ... талғаусыз кез
келген жерде қолдана беруге болмайды. Кей ... жас ... ... шал кемпір деп отырады. Шалың келді ме? Кемпірің қайда? тәрізділерді
әзілі ... ... ... ... ара тұра ... ... Мұндай
сөздерді қолдану кейбіреуге тіпті тұрпайы көрінеді. Әрине, мына сөзді айт,
мына сөзде айтпа деп біреудің аузына ... ... бола ... Мұндай
сөздерді егер қатар құрбы, ерлі-зайыптылар өрескел көрмесе, ... ... ... ғана қолдана беруіне болатын да сияқты. Ал ... ... кіші ... отырыста, қоғамдық орындарда, әлгідей айтылған ... ... ... ... ... ... ... сыйламағандық
кішіні елемегендік деп түсінеді.
Егер шындыққа жүгініп, ... көз ... ... ... ... ... ме деп ... Өйткені, олар еркектер тәрізді әй пәленше,
әй түгенше деп зайыбының атын атап, әйді қосақтап ... ... ... ... ау, ... ... ау, біздің үйдегі кісі деп сыпайы үнмен
сынық сөйлеп отырады. ... ... ... замандағы әлеуметтік теңсіздік
мәжбүр еткен. Сондықтан болар, әйелін жек ... ... да ... ... әй деп ... әдеттеніп кеткен. Дөрекі біреу болмаса, қазіргі
кезде әйді ешкім айта қоймайды. ... ... ... ... ... ... бірі ... атаймыз десе өз еркі. Сондықтан да болу
керек, ... ... ... кейбіреулер бірінің атын ... атап ... ... ... ... отбасының өз
этикетінің болуы жарасымды емес пе? «жаным десе жан ... ... ... ... атын бірі тура ... ... түгенше дегеннен гөрі
сыпайылықпен атаса несі айып.
Сонымен қатар, қазіргі ... ... мен ... ... теңдей
дәрежеге түсуіне байланысты, екі жақтың ... ... ... де өзгерген. Оған әйел азаматтарының көпшілік жерде басшылық ... ... ... ... ... ... дәлел болады. Бұл
ойыммен көпшілікке топырақ шашқым келмейді, әрине, десе де ондай ... ... ... ... бері әйел ... ерлерінің беттеріне бажыра қарай
сөйлеп, былапыт сөздер айтып, сөз ... Ал ... ... ... ... кездеседі. Күнделікті өмірдегі қарым-қатынастан бір
мысал... бір ауланың үй арасындағы көшесінде екі ... ... ... ... келе ... Әлгі көше тар болғандықтан өткен көліктер үлкен
жол торабына шығу үшін бір-бірінен жол сұрайды. Бір ... ... ... екіншісі ер адам. Әйел жүргізуші үлкен жол торабына шығу үшін
екіншісінен жол сұрап еді, әлгі ... ... ... екен ... ... әлгі ... ... сөздер айта бастады: «Ой, черт, өткізе
салмайсың ба? Адам ... бара ... ... ... ... ... ... твое колесо проткнется...» деп аузына келгенін айтты.
Әйелдің психологиялық күйі бұзылып тұрғанын көрген әлгі азамат, үндемей қоя
брді. Осы ... ... ... ... ғой, нәзік жандылардың мінезіне
жат көрініс. Тіпті мына кісі әдептен жұрдай екен ... ойға ... ... халқының танымында әйел заты ешқашан дауыс көтермеген.
Қабағымен, қимылымен, биязы да сабырлы ... ... ... ... ... бола ... Ал, бүгінгі таңда әйел адамның рөлі мүлдем
өзгерген. Әрине, әркімнің басына нелер келіп, нелер ... ... ... ... өз қиындығы өзіне дегендей, қанша жерден жағдайың болмай
ашуланып, жүйке-жүйең шаршап, шалдығып тұрсаң да өзге ... ол үшін ... ... Ол ... «бас ... ... жерден нашар боп ... ... ... ... инабаттылық танытып, сыпайы болу ... Бұл ... ... қыздардың мінездерінен болса ер адамдар
тарапынан да көптеген ... ... ... ... сөзсіз. Әйел
жандылардың ашушаң долы мінездеріне қарама-қарсы болуы керек еркектердің
байсалды мінездері де ... ... ... ауытқып жатады. Көбіне ер-
азаматтардың мұндай қылықтары қыздарды менсінбей, ақылы кем деп санауынан
туындайды деп ... Бұл - ... емес ... ... ... жігіттердің
қылықтары. Істің мән-жайын анықтап алмай, ойына келгенін ... ... ... айту ... жат ... Екі жақтың сөйленісі кезіндегі
дөрекі сөздер, көтеріңкі сөйлеу тоны, дарақы мінез бұлардың барлығы ... ... ... ... ... ... сақтау, сақамауының
үлкен көрсеткіші.
Егер халық тілі байлығына зер салып, зейін қойсақ алуан түрлі ... ... ... амал не, бұлардың көбі ... ... ... ... ... ... сөздің молдығынан ешбір сөз зиян көріп
зардап шекпейді. Ондай сөз орамдарының елеусіз жүргендерін ескеріп, ескісін
жаңғыртып отырсақ, сөйлеу ... ... бояу ... ... ... Үлкен-кіші сөйленісіндегі этика нормалары
Қазақ халқының тарихына назар салып қарасақ, өткір тілмен жарқырата
жазылған жазба деректердің әрбір ... әдеп пен ... ... ... ... ізет» көрсеткенін жиі ұшыратамыз. Бұл –
бабаларымыздың бізге ... асыл ... Асыл ... ... ... ... осы күні ... мойындап отырмыз. Билік
айтқан шешендер мен алдын болжай білетін ... ... ... өсиет
сөздер қалдырған бабалардың бастап берген сара жолы қазақ ... ... ... ... ... – бүгінгі таңда ол кейінгі буынды тура
жолдан адастырмас темірқазық іспетті.
Қазақ халқының салтында үлкенді сыйлау әдептіліктің бір ... ... ... ... ... ... ізет көрсету адамның ең
қастерлі қасиеттерінің бірі. Кіші үлкенді сыйласа, үлкендер де өз тарапынан
оған лайық ықылас ... ... ... үлкен мен кіші арасында жарасымды
қарым-қатынас орнаған. Ол әдетке ... ... ... тудырған.
Үлкендер отырған жерде сөз жарыстырмай, ізет көрсете ... ... ... ... ... ... ... ұстай білу халық дәстүрінде қалыптасқан
қасиеттер.
Әдептілік адам бойында бірден ... Ол - ... ... ... ... ... ... Ата-ана өз балалары үшін
тәртіптілік пен сыпайылықтың, ... ... ... ... ... ... – ең әуелі адамгершілігімен, әдебімен көрікті. Әдептілік - өзіңді
әр түрлі жағдайда мінез-құлықтың жалпы ережелеріне, эстетикалық, этикалық
талаптарға сәйкес ... ... ... адам ... ... жағдайды
болдырмауға тырысады. Әдепті болу үшін өзіңді-өзің ойша болса да ... ... қоя ... ... ... адам өзінің басқа адамды жек
көретінін немесе өте ... ... ... ... ... бұл
басқаларды ыңғайсыз жағдайда қалдырмау үшін қажетті. Адам ... ... ... оның айналасындағы адамдармен қарым-қатынасы сыпайы бола
түседі.
Әр жастағы белгілі топ – әлеуметтік құрылымдағы өз ... ... ... ... ... ... өмірге және рухани
құндылыққа ие болу құқымен, міндеттер және шектеулермен ... ... жас ... ... ... ... ... шақ – адамның
қоғамның әлі толыққанды мүшесі ... ... ... Ол ... ... өседі, бірақ, отбасында әлеуметтік ереже ... ... ... ... үлкенге құрмет, кішіге ізет
тәрбиесі адамға сол бала ... ... ... ... ерекшеліктеріне сай бала үлкендердің өмірінде не болып
жатқанын көріп, ... ... ... Алайда оның ересектер өміріне
араласпауы ... Әлі ... ... ... ... шақырғанда балаларды
дастархан басына, үлкендердің сөздеріне ... ... шақ ... ... ... күлетін дер шақ. Бірақ бұл балалар ... ... ойын ... ... өз орнына талпынған салт ... ... ... ... өзі жол ... тек ... ... әзіл-қалжыңмен ғана шектелмек. Бұл «еркіндіктің» өз қалыбы,
шектелу мен шегі және нысабы бар. Қыз бен ... ... ... тәрбиелік қағидатына да негіз болатын солар. «Еркіндік»
тәртібінің шектелуінде көне ... ... ... ... ... ... ... эмоция, экспрессияға аса бай сөз легінің бірі-
құттықтауға қатысты сөздер. Қазіргі өмірімізде ... дара ... ... мәні бар. ... ... ... ... айналасын жақсы әсерге
бөлеп, көңілін көтереді. Ондай ... ... ... ... ықылас
тілегіңізді білдіресіз. Әсіресе жасы үлкен кісілерден небір сөз асылын
естуге болады. Олар үйленген жастарға ... қоса ... ... ... ... ... қадамдарыңа гүл бітсін, нұр жаусын» деп ақ ... ... ... ... Шын ... ... сөз ... тебірентеді.
Алайда аузымыздан шыққан құттықтау сөздің бәрі ... ... ... ... ... жата ма? Көбімізге белгілі мынандай оқиғаға көңіл
аударайықшы. Өзімізге жақсы ... ... бірі ... ... ... ... көріп, көңілі жақын жора жолдастарын шақырып,
сәбидің тілашар тойын жасайды. Мұндайда қуанышқа жиналған жұрт ... ... ... тілек, ыстық ықыластарын білдіретіні сөзсіз. Алайда ... ... бір ... ... ... ... деп ... жатты,
мағына үйлесімі жоқ, әсер, реңнен жұрдай мұндай күрмеулі ... ... ... ме екен деп ... ... ... күмән ұялап
тұрғанда: қадамың құтты болсын құлыным деп жүзі бал-бұл жанған немересінің
маңдайынан иіскеп айтқан ақ жарқын әже сөзі ... де ... ... жол, ұзақ ... келген кезекті демалысынан оралған жора
жолдас, қызметтес әріптестерімізбен қауышып, ... ... ... ... ... ... деп құттықтауды ... ... ... жора ... ... ... ... әсер
қалдыру өте орынды. Керек десеңіз мәдениетті адам үшін де аса қажет дәстүр.
Алайда келуіңізбен деп үйлесуі жоқ емеурін білдіру осы ... ... ма? Ал ата ... ... ... ... сөз қолданысына ден қойсақ,
мұндай жасанды сөзден гөрі ат көлік аман ба, аман есен ... бе? ... сау ... ба ? ... тігісі жатық, дәстүрлі сөз ... ... ... ... экспрессия, эмоцияға бай болса
сөздің де әсерлі болатыны белгілі. Кейде ... ... ... ... ... ... ... аламыз. Мәселен, өзіңіз қадірлейтін
қарияны ... ... деп ... ... ... мұндай сөз
орамының көбіне ... ... іс ... ... ... ... ... шықпас үшін, құрметті демалысыңыз құтты болсын
тәрізді еркін сөз ... ... ... ... ... ... деп ... сөзіңізге жағымды рең үстейсіз. Бұл -өте орынды талап.
ҚОРЫТЫНДЫ
Тіл – адамның ой-өрісін, мәдени дәрежесін, ақыл-парасатын, ... ... ... Тіл ... ... ... ескеріліп,
қай халық болса да бұл мәселені айналып өткен емес. «Өнер алды - ... ... ... ... да ... шеберлігіне үлкен мән берген. Қазіргі таңда ... ... арта ... ... дегеніміз – оқыту ... ... ... өзара қарым-қатынасы негізінде жазбаша және ауызша тілді игеру
деңгейі. Ойды ... ... ... дәл, әсерлі әрі әдеби тіл ... тіл ... ... жеткізе білу шеберлігі. Тіл мәдениеті, сөз
тазалығы, әдеби ... ... ... оның ... ... орны мен қазақ тілінің әдеби нормаларының ... ... ... ... ... ... ең басты белгісі - оның ана ... ... ... ана ... ... мәдениеті жоқ ел өз алдына мемлекет
болып өмір сүре алмайды. Дүниедегі барлық халық тәуелсіздікке ... ... ... ана ... ... қалу үшін ... Сондықтан, кез-
келген мемлекет өзінің аумақтық салт-дәстүрін, ана ... ... ... ... ... ... ... – өз ана тілінде таза сөйлеу және оны
жақсы ... ... ... сүю.
Сөз мәдениеті қазақ әдеби тілінің тарихымен тағызы байланысты.
М.Балақаев, Р.Сыздықова, ... ... т.б. ... ... ... ... ... ұлттық әдеби тілдің
стильдік салалары мен ... ... ... ... ... ... тіл нормаларының ескі қазақ
жазба тілімен салыстырыла қарастырылуы; Р.Сыздық, Қ.Өмірәлиев, Е.Жұбановтың
әдеби тіл тарихын ауызша сөз ... ... ... ... ... үлгілерімен байланысты қарайтын зерттеулері сөз мәдениетінің нормативті-
функционалдық ... ... ... материалдармен байыта
түсті. Сөз мәдениетінің ғылыми пән ... ... ... объектісі,
біріншіден, тілдік норма. Осыған сәйкес қазақ сөз мәдениеті де нормативті
аспектіде ... ... ... Атап ... ... тіл нормасы
(М.Балақаев), норма және оның ... ... ... ... ; ... ... ... Б.Қалиев, Н.Уәлиев, А.Алдашева),
орфоэпиялық норманың типтері мен ... ... ... пен ... ... т.б. жөніндегі зерттеулер тілдік норманың
ортологиялық базасын кеңейте түсті.
Әдеби ... ... және ... ... ... ... оның ... қызметінің өрістей түсуіне мүмкіндік жасау, түрлі ауытқулардан
арылтып отыру, ... ... ... әрқилы нәзік айырымдарын тіл арқылы дәл,
анық жеткізе білуге көпшілікті ... түсу ... ... көтеру
деген ұғымды білдіреді. Тіл мәдениеті деген ұғым кең. Ол көбіне-көп қарым-
қатынас құралы болып табылатын, тілді жетілдіре ... ... ... ... ... сөйлеудегі әдептілік тәрізділерді де қамтиды. Сөз мәдениеті
алдымен әдеби тілдің грамматикалық, лексикалық, стилистикалық, ... ... ... ... ... ... көріктеуіш амал-
тәсілдерді қарым-қатынас жасаудың мақсаты мен мазмұнына сай етіп ... ... ... ... ... жаза ... ... әдеби тіл нормасына
төселген адамның сөйлеген сөзі де, жазғаны да, кедір-бұдырсыз ... ... ... Тіл ... ... ... әдеби тіл нормасын сақтап, одан
жөнсіз ауытқымауды сөз ... деп ... ... Тіл ... ... сөз ... ғана қанағат етіп қою жеткіліксіз.
Сөйлеушінің сөзі әдеби тілдің нормасына сай жұмсалуы және ... ... жылы ... ой мен ... дәл жеткізе алатындай әсерлі болуы
да қажет. Тілде болып ... ... бар. ... ішінен қарым-
қатынас жасаудың мақсатына қарай қажеттісін талғап ала білу арқылы ой мен
сезімді дәлме-дәл жеткізе білу ... — сөз ... биік ... ... ең ... тіл амалдарын әдеби нормасына сай ... сөз ... ... ... ... ие ... ғана
барып сөйлеуші, жазушы сөз байлығы, сөз ... сөз ... ... ... тағыда басқа сапалармен тыңдаушысын баурап алып отырады.
Сөйлеудегі ... ... ... ... ... ... ... Тілді жұмсауда күнделікті ... ... ... ... жатады. Солардың барлығы стилистикалық қате
түрлері болып табылады. Стилистикалық қате белгілі бір сөйлеу жағдайына ... ... ... ... ... ... қатенің
түрі. Мысалы, лексикалық, фразеологиялық, ... ... ... ... ... ... ... өз орнымен
қолданбаудан болатын қателіктер т.б. Бұлардың барлығы ... ... ... ... ... болатын тілдік қатенің
түрлері. Мұндай қателер көп жағдайда тілдік талғамның төмендігінен болады.
Тілдік талғам — тілді, сөзді жұмсап ... ... ... ... білу, оның күллі байлығын игеру, дұрыс жазып, айта алу —
қоғамның кез ... ... ... ... Білген нәрсені орынды және
ұтымды жеткізу, тіл байлығының ішінен тек өзіңе керегін ғана ... ... ... білу, бұл — өнер. Ал өнер дегеніміз – шеберлік. Сөз ... қол ... ... ... ... ... күресудің
барысында қалыптасатын, асқан шыдамдылық пен ... ... ... ... Стилистикалық қателердің алдын алып, олармен ... ... ... жалпы халықтың сөйлеу мәдениеті мен ... ... ... ... қолдана білу мәдниеті күллі қоғамның
рухани сауаттылығының көрінісі әрі өлшемі болып табылады.
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... «Сөз ... ... ... – 1984 ж
2. Р.Сыздық «Тілдік норма және қалыптану», Астана: Елорда – 2001 ж
3. М.Балақаев «Тіл ... ... ... – 1989 ж
4. Н.Уәлиев «Тіл мәдениеті», Алматы: Print-S – 2005 ж
5. Р.Сыздық «Сөз сазы», Алматы: Санат – 1995 ... «Сөз ... ... ССР ... ... тіл ... институты, Алматы:
Ғылым – 1978 ж
7. Б. Шалабай «Қазақ ... ... ... ... - 2006 ... С.И. ... ... культуры речи», Москва – 1976 ж
9. Т.И.Ушакова «Речь человека в общении», Москва: Наука – 1989 г
10. «Исследование языка и ... ... ... ... – 1971 ... ... ... ошибки и их происхождение: уч.пособие», СПб: ИД/
«МиМ» - 1997 г
12. ... «Сөз және ... ... ... – 1987 ... А.Қ.Омарова «Қазақша сөйлеу этикеті», Астана: IC-Сервис – 2006 ж
14. М.Балақаев, М.Серғалиев «Қазақ тілінің ... ... ... ... ж
15. А.Алдашова, Н.Уәлиев «Қазақ орфографиясындағы қияндықтар», ... ... ... М.Серғалиев «Синтаксис және стилистика», Алматы: Қазақ университеті –
1997 ж
17. Молдабеков Ж., ... А., ... А ... ... ... – 2008 ж
18. Аасамаа И «Әдептен озбайық», Алматы: Рауан – 1990 ж
19. Қазақ тілінің ... ... ... Дайк-Пресс – 2008 ж
20. Қазақ тілінің орфографиялық сөздігі, Алматы: ... – 1988 ... ... ... орфографиялық сөздігі, Алматы: Арыс – 2005 ж
22. ... ... ... Тіл білімі институты – 2007 ж
23. І.Кеңесбаев «Фразеологиялық сөздік», Алматы: Арыс – 2007 ... ... ... ... сөздігі», Алматы: Арыс – 2007 ж
25. Орфоэпиялық сөздік, Алматы: Арыс – 2007 ... ... ... ... ... ... Қазығұрт -
2004 ж
27. Р.Сыздық «Сөздер сөйлейді», Тіл білімі институты – 2004 ж
28. Р.Сыздық «Тіл және ... ... ... ... – 2005 ... ... және ... Қазақстан Республикасының Конституциясы. Алматы: ЮРИСТ, 2007.
31. Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі. «Заң» ДҚ. ... ... Н ... ... ұлттық заңнама: тәжірибе және кейбір
теориялық аспектілер» мақала.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 69 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бастауыш сынып оқушыларының сөздік қорын дамыту және сөз мәдениетін қалыптастырудың жолдары66 бет
Маманның сөз сөйлеу ерекшеліктері. Маманның сөз сөйлеу мәдениеті. Белгілі кәсіби топтағы адамның дресс-коды6 бет
Сөз мәдениеті15 бет
Тіл мәдениеті және сөз мәдениеті37 бет
Қазақ сөз мәдениетінің теориялық негіздері78 бет
Сөз этикасы мен бұқараның байланысы75 бет
Сөйлеу әрекетінде лексиканың әдеби тіл нормасында қолданылуы88 бет
Қазақ тілінің тарихи лексикологиясы: проблемалары мен міндеттері5 бет
Қазақ тілді филолог студенттердің тілдік тұлғасын қалыптастырудың лингвомәдени негіздері20 бет
Созақ ауданы әкімдігінің құрылу тарихы18 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь