М.Ж. Көпеев және қазақ тарихы

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3


1.тарау. МӘШҺҮР ЖҮСІП ЖӘНЕ ОНЫҢ ШЫҒАРМАЛАРЫ

1.1 М.Жүсіптің өмірі мен шығармашылығына сипаттама ... ... ... ... ...8

1.2 М.Ж.Көпейұлы және қазақ тарихы мәселелері ... ... ... ... ... ... ... ... .13

2.тарау. МӘШҺҮР ШЫҒАРМАЛАРЫ ЖӘНЕ АУЫЗША ТАРИХ АЙТУ ДӘСТҮРІ

2.1 Мәшһүр дерек жинастырушы әрі құрастырушы ... ... ... ... ... ... ... ..31

2.2 Мәшһүр . шежіретанушы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . ... ... 40

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...47

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР МЕН СІЛТЕМЕЛЕР ТІЗІМІ ... .49
Тақырыптың өзектілігі. Енді ғана өз билігі өзіне тиіп, ұлттық мемлекетінің іргетасын қалай бастаған қазақ халқы үшін өзінің жүріп өткен жолының ғылыми шынайы тарихын жазу қажеттілігі күн өткен сайын айқын сезілуде. Себебі ұлттың бүгінге дейінгі тарихы – оның ертеңгі тағдыры. Қазақ елі көп жылдар бойы бодандық құрсауында болып, енді егемендік алған тұста алдына әлемдегі өркениетті халықтар санатына қосылу мақсатын қойып отырған ұлт үшін өзінің өткенін білу, төл тарихынан тағылым алып, оның сабақтарын ескеру – болашақ мақсаттарға жеткізетін негізгі фактор. Яғни, қазақ халқының келешегінің қалай қалыптасуы, көп жағдайда оның ғылыми тарихының қазіргі кезеңде қалай жазылуына, оның тарихи санасының қалай қалыптасуына байланысты.
Тарихта жеке тұлғалық фактор әрқашанда жоғарғы маңызға ие болған. Тұтас бір тарихи кезең және сол уақыттарда орын алған ірі қоғамдық-саяси, экономикалық, мәдени өзгерістер кейде бір немесе бірнеше тарихи тұлғалардың өмірімен, қызметімен байланыстырылады. Осындай құбылыс Отан тарихында ХХ ғасырдың басында орын алды.
Әсіресе қазақ тарих ғылымының деректану саласына Мәшһүр-Жүсіп, Н. Наушабайұлы, Қ.Хаид, М. Шорманұлы сынды тұлғалар жазбалар жеке-жеке зерттеліп, біртіндеп енгізілуі керек деп санаймыз.
Бағы замандағы ғұламаларды айтпаған күннің өзінде, ел ішіндегі атағы шыққан шежірешілерді санамаған күнде де, Қазақ хандығының қалай өмірге келгенін, оның шаңырағын кім көтергенін, елдескен және жауласқан елдерін тізіп берген Мырза Хайдар мен Қадырғали Қосымұлы сияқты тарихшылар болды. Бірақ бұлар патша сарайының маңында қызмет жасаған, жазуға деген құштарлықпен бірге әкімдікті, уәзірлікті ала жүрген әмбебап тұлғалар еді.
Қазақ тарихының талай сырын баяндап, оқырманына көшпелілер тарихы туралы жарқын ой ұшқынын қалдырып кеткен Шоқанның өзі де тарихшылықты кәсіп еткен жоқ. Шоқан ғаламат дарын иесі еді, оның шағын ғана мақалалардың өзі ғылыми тереңдігімен, кеңістіктегі ауқымымен, алдындағы тамаша өрісімен әлі күнге дейін бізді тәнті қылады. Шоқан аз ғұмырында Орталық Азия тарихының көне және ортағасырлық тарихына қатысты талай күрделі мәселелерді көтерді. Бірақ ол орыстың әскери оқуын бітірген, сол империяға қызмет істеуге тиіс жан еді. Сол себепті Шоқан жазбаларының көпшілігі жұмыс үстінде, жол сапарда, қауіп-қатер, жорықтарда жазылды.
Жүсіпова Л. Жұлдыз 1992. № 4. 196-199бб
Марғұлан Ә.Х. Ұлытау төңірегіндегі тас мүсіндер. /Ежелгі мәдениет
куәләрі.- Алматы., 1966. 212б. Көпеев М.Ж. Таңдамалы. / Құрастырушы Дәуітов С. Алматы; Ғалым, 1990. – Т. 1. – 273 Б
Құдайбердиев Ш. Түрік, қазақ–қырғыз һәм хандар шежіресі. –Алматы, 1991.
Тынышбаев М. История казахского народа. –Алматы, 1993. С. 125.
Асфендияров С.Д. Прошлое Казахстана в источниках и материалах. Алматы. 1997. 383с.
Марғұлан Ә. Х. Мәшһүр–Жүсіп Көпеев. // Қазақ әдебиеті. 1940. №2.
Бекмаханов Е. Б. Қазақстан XIX ғасырдың 20-40 жылдарында. Алматы, 1994. с326.
Марғұлан Ә.Х. ежелгі жыр аңыздар. –Алматы, 1986. 246 б.
Көпеев М.Ж. Таңдамалы. –Алматы, Ғалым, 1992. Құрастырушы Субханбердина. 385б
Абусеитова М.Х. Казахстан и Центральная Азия вXY-ХYIIвв, история, политика, дипломатия. –Алматы, 1998.
Артықбаев Ж. О. Қазақ этнографиясы: этнос және қоғам. Қарағанды, 1995. – 266 б.
Алпысбесұлы М. Қазақ шежіресіндегі Қазақстан тарихы: т.ғ.к. ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған кандидаттық диссертацияның авторефераты. –Қарағанды, 1999
Жүсіпов Е. Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы және оның жазбаларындағы тарихи тұлғалар: т.ғ.к. ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған кандидаттық диссертацияның авторефераты. –Астана, 2000.
Жүсіпова Л. Абйлайханның ел билеу саясаты. // Қазақ тарихы. 2001, Б. 20–21
Қажымұқанұлы Ә. Мәшһү-Жүсіптің әулиелігі туралы. // Қазақ тарихы. 2005. № 2. 14-18бб
Жүсіпова Л. Мәшһүр Жүсіп жазбаларындағы қыпшақ тарихы. // Қазақ тарихы. 2006. №3. 21-23бб.
Әділгерееев Х. Қазақ халқы құрылуы тарихынан. // Социолистік Қазақстан. -1994. 18-мамыр
Жандарбек З. Қазақ жүздерінің пайда болуы жөніндегі жаңа деректер. // Кеңестен кейінгі Шығыс елдеріндегі мемлекет: тарихы, қазіргі ахуал, болашағы. // Халықаралық ғылыми-теор. Клнф. Материалдары. –Алматы, 1999. 56-58бб
Әбілев Д. Мәшһүр Жүсіп (естелік). // Жұлдыз. 1992. №12. 116-119бб
Мұқанов С. Абайдың шәкірттері туралы. //Абай. -1992. №4. 57-58бб
Көпееев М.Ж. Сарарқаның кімдікі екендігі екендгі. //Материалды әзірлеген: Жүсіпов Н. Қазақ тілі мен әдебиеті. 1994. №4
Көпеев М.Ж. Атасының аты білінбей өз аты шыққан ерлер. //Ақ Орда. 1993. №2
Атабаев Қ.М. Қазақстан тарихының деректанулық негіздері
Алматы., 2002. 64б.
Көпеев М.Ж. Тарихи әңгімелер. // Жұлдыз 1994. №10. 201-202бб
Қазақстан тарихы. Алматы; 2002. 3.т. 640-б.
Көпеев М.Ж. Тарихи әңгімелер. // Жалын. 1994. №12. 27-б
Қазақ қолжазбаларының ғылыми сипаттамасы. –Алматы, 1975-1986.
6-томдық. З-том.
Кенесары-Наурызбай хақында
Әбілғазы. Түрік шежіресі. /Баспаға әзірлеген Б. Әбілқасымов.
-Алматы.,1991.208б.
Құдайбердиев Ш. Түрік, қазақ–қырғыз һәм хандар шежіресі. –Алматы,
1991.
Жүсіпов Н. Мәшһүр –Жүсіп – қазақ ауыз әдебиетін жинаушы. // Қазақ
тіліменәдебиеті.№1-2. Артықбаев Ж.О. Қазақ тарихы. (оқулық хрестоматия). –Астана, 2000.
206б
Жүсіпова Л. Мәшһүр-Жүсіп Абылайдың хан атануы хақында. // Қазақ тарихы. 2000. №3. 17-19бб
Көпеев М.Ж. Қазақ хандары. // Қазақстан мектебі. 1999. № 9
Қазақстан тарихы. -Алматы, Атамұра, 2000. Т.3.
Атабаев Қ.М. Ұлт және тарих. Алматы., 2007. 95б
Қасымбаев Ж.Қ. кенесары хан. –Алматы, 1993. 112б
Жалайыр Қ. Шежірелер жинағы. –Алматы, 1997. -128б
Вельяминов-Зернов В.В. ораз-Мухаммед. //Жалын. 1989. № 6 91б
Дулат Мухаммед Хайдар. Тарих-и-Рашиди. С-108
Көпеев М.Ж. Нұқ пайғамбар мен бір кемпір туралы. //Зерде, 1994. №4. 75б
Көпейұлы М.Ж. Шежіре туралы. //Жалын, 1993. № 9
Пищулина К.А. Присырдарьинские города и их значение в истории казахских ханств XV-XІVвв. /Казахстан в ХV-ХVІІІ веках. –Алматы, 1969. 203с
Жүз құжат. –Алматы, 1993. 280б
Көпеев М.Ж. Қазақ шежіресі. –Алматы, 1993. 65-70бб
Абылай хан. Құрастырған Дәуітов С. –Алматы, 1993. 316б
Көпеев М. Абылайдың хан атануы. /Баспаға ұсынған Жүсіпова Л. //Қазақ тарихы. 2000. № 3
Жүсіпова Л. Мәшһүр Жүсіп жазбалары туралы. //Қазақ тарихы, 1999. № 6
Мәшһүр Жүсіп қолжазбасы. –Алматы, 1993. том3.
Моисеев В.А. Джунгарское ханство и казахи. (XYII-XVIIIвв.). –Алматы, 19991. 238 с.
Левшин А.И. Омисание киргиз-кайсацких орд и степей. –Алматы,
Мағауин М. Қазақ тарихының әліппесі. –Алматы, 1995. 208б
Бекмаханов Е. Б. Қазақстан XIX ғасырдың 20-40 жылдарында. Алматы, 1994. 235 б
История Казахстана. (С древнейших времен до наших дней) 5-ти томах.том 3. –Алматы, 2000. 290с
Қозыбаев М.Қ. Жауды шаптым ту байлап. –Алматы, 1994. -114б
Көпеев М.Ж. Қазақ шежіресі хақында. //Жұлдыз 1994. № 3. 37б
Мәшһүр Жүсіп қолжазбасы. –Алматы, 1993. том2.385 б
Тілеке Ж. Шежіре: Ертіс-Баянауыл өңірі. –Павлодар, 1995. 1-кітап. -368 б
Тарихи жырлар. /құрастырған СейбімбекА, Әдібаева Б –Алматы, 1995. том 1. 286 б
Қазақ қолжазбаларының ғылыми сипаттамасы. –Алматы, 1975-1986.
6-томдық. З-том. 375 б
Мәшһүр-Жүсіп Абылайдың хан атануы хақында. // Қазақ тарихы.
2000. №3. 17-19бб
Аманжолов К., Сүлейменов Б. Түркі халықтарының тарихы.
–Алматы, 1996. 2-том 432 б
Уәлиханов Ш.Ш. Таңдамалы. –Алматы, 1985. 2-том 389 б
Көпеев М.Ж. Қазақ шежіресі хақында. //Жұлдыз 1994. № 3. 37б.
        
        ӘЛ-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
ТАРИХ ФАКУЛЬТЕТІ
Деректану және тарихнама кафедрасы
ДИПЛОМ Ж Ұ М Ы С Ы
М.Ж. КӨПЕЕВ ЖӘНЕ ҚАЗАҚ ... ... және ... кафедрасының
меңгерушісі, т.ғ.д., профессор
_______________ Қ.М. Атабаев
«____» маусым 2008 ж.
АЛМАТЫ, 2008
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ
............................................................................
...............................3
1-тарау. МӘШҺҮР ЖҮСІП ЖӘНЕ ОНЫҢ ШЫҒАРМАЛАРЫ
1.1 М.Жүсіптің өмірі мен ... ... ... және ... ... ... ... ЖӘНЕ АУЫЗША ТАРИХ АЙТУ ДӘСТҮРІ
2.1 ... ... ... ... ... ... ... МЕН СІЛТЕМЕЛЕР ТІЗІМІ.....49
КІРІСПЕ
Тақырыптың өзектілігі. Енді ғана өз билігі ... ... ... ... қалай бастаған қазақ халқы үшін өзінің жүріп өткен
жолының ғылыми шынайы тарихын жазу ... күн ... ... ... Себебі ұлттың бүгінге дейінгі тарихы – оның ертеңгі тағдыры.
Қазақ елі көп жылдар бойы ... ... ... енді егемендік алған
тұста алдына әлемдегі өркениетті халықтар санатына қосылу мақсатын ... ұлт үшін ... ... ... төл тарихынан тағылым ... ... ... – болашақ мақсаттарға жеткізетін негізгі ... ... ... ... ... қалыптасуы, көп жағдайда оның ғылыми
тарихының қазіргі кезеңде қалай жазылуына, оның ... ... ... ... жеке ... ... ... жоғарғы маңызға ие болған. Тұтас
бір тарихи кезең және сол ... орын ... ірі ... мәдени өзгерістер кейде бір немесе бірнеше тарихи тұлғалардың
өмірімен, қызметімен байланыстырылады. Осындай құбылыс Отан ... ... ... орын ... ... ... ... деректану саласына Мәшһүр-Жүсіп,
Н. Наушабайұлы, Қ.Хаид, М. Шорманұлы сынды ... ... ... ... енгізілуі керек деп санаймыз.
Бағы замандағы ғұламаларды айтпаған күннің өзінде, ел ішіндегі атағы
шыққан шежірешілерді санамаған ... де, ... ... ... ... оның ... кім көтергенін, елдескен және жауласқан елдерін
тізіп берген Мырза Хайдар мен ... ... ... ... болды.
Бірақ бұлар патша сарайының маңында қызмет жасаған, ... ... ... әкімдікті, уәзірлікті ала жүрген әмбебап тұлғалар еді.
Қазақ тарихының талай сырын баяндап, оқырманына ... ... ... ой ... қалдырып кеткен Шоқанның өзі де тарихшылықты кәсіп еткен
жоқ. Шоқан ғаламат ... иесі еді, оның ... ғана ... өзі ... ... ... ... тамаша өрісімен әлі күнге
дейін бізді тәнті қылады. Шоқан аз ғұмырында ... Азия ... ... ... ... қатысты талай күрделі мәселелерді көтерді. Бірақ
ол орыстың әскери оқуын бітірген, сол ... ... ... тиіс жан
еді. Сол себепті Шоқан жазбаларының көпшілігі жұмыс үстінде, жол ... ... ... ... де, XIX ... ... де қазақ шежіресін жинақтап,
тарихтың әртүрлі нұсқаларын сараптап жүрген азаматтар аз болған жоқ. Бұл ... ... ... ... ... еді. ... кемеңгер
ақсақалдары мен қарияларынан қалған алтын сандықты хатқа түсіру де XIX
ғасырдан басталды. Жазба ... ... ... осы көне нұсқадан,
мөлдір қайнар - ... нәр ... ... де осы ... ... ... тарихына мол үлесін қоса отырып, ... мол ... ... ... ... себептермен Қазан, Ташкент, Омбы, Санкт-
Петербург, Томск, Орынбор және т.б. қалаларға тарап кеткен. ... ... (2000 ж. ... сол ... ... ... лауазымын
атқарған Иманғали Тасмағамбетов Мәшһүр жазбасының бір түпнұсқасын ... де ... ... Сол ... де ... сынды үлкен
шежіретанушы ғалымның еңбегін бағалап, оған шынайы бағасын беру ... ... ... ... ... ... XIX ғасырдың соңымен XX
ғасырдың басында бірсыпыра азаматтар айналысты. Олардың ішінде ... ... ... шежіре аңыздарын жинақтап, соларды жүйелеп және ... ... ... ... деректерді жазып қалдырған Ж. Көпейұлы
/1/, қазақ шежіресі мен ... ... ... Ш. ... ... ... аңыздарын жыр жолына түсірген Н. Наушабайұлы, ... мен ... ... ... туралы тамаша этюдтер жазған М. Тынышпаев
/3/, "Қазақ ... ... ... ... орыс тілінде жазып көрген
ерен ... С. ... ... /4/. ... тыс ... ... ... тарихының әр түрлі мәселелері бойынша
баспасөз бетіне шықты.
Өз кезегінде ... ... ... Мен Мәшһүр Жүсіп Көпеевтың атын
қаршадайымда есісем де, оның кім ... ... ... қартайғанымша
жарған емеспін. Сонау жылдары әміршіл-әкімшілдік қаһарына ұшыраған аяулы
азамат та өзгелер сияқты ұлыпты ... - деп, М. ... ... ... бойында тарихымыздың бетінен аластатылып тастағаны туралы қынжылыспен
атап өтеді.
Жалпы Мәшһүр мұрасының ... ... шолу ... көбіне әдебиетші
ғалымдар зерттеген әдеби мұрсы ғана ғылыми ортаға мәлім ... Тек ... ... ... ... ... Әлікей Хақанұлы
Марғұлан ғана 1940жылы басылып шыққан мақаласында ғана: «Мәшһүр-Жүсіп
жинаған тарих, ... ... өте ... - ... ... ... ... қолжазбаларында кенесарытану саласы бойынша сақталған
мәліметтер тобын Орталық ... ... ... ... оны ... ... Е.Бекмаханов болды. Ол өз кезегінде Мәшһүр еңбектеріндегі
географиялық атаулар нақтылығы мен жұмыстарының ... ... баға ... /6/. ... ... ... «Е.Бекмахановтың ісі» Мәшһүр
еңбектерін саралап, баға беруге мүмкіндік бермеді. Тек ... ... ... ... ... /7/ ғана Мәшһүр-Жүсіптің тарих
саласына қосқан үлесі мен оның қызметі туралы мәліметтер кездеспеді.
Еліміз ... ел ... ... ... ... ... ... қайта сараланған тұста М.Көпеев мұралары да жеке-жеке кітап болып
басылып, мерзімді басылым ... ... ... ... ... /8/. ... ... шағын бөлімдерімен таныс болған ғалымдар:
М.Қ. Әбусейітова, Ж.О. ... ... және т.б. ... мәліметтердің тарихилығын жоғары бағалап, соның негізінде
ғылыми ... мен ... ... М.Ж. ... ... ... ... түрлі мақалалар қатары жариялап отырды /9-11/.
Соңғы жылдары М.Ж. Көпеев шығармашылығы мен тарих ғылымына қосқан ... ... ... ... ... М. ... мен Е.Қ. ... диссертация қорғады. М. Алпысбесұлы өз кезегінде ғалым
мұраларынсипаттай ... ... ... ... ... ... жазу дәстүріне қатысты мол еңбек сіңіргенін атап өтеді. Ал, Е.Қ.
Жүсіпов өзінің зерттеу еңбегінде М. Көпеевтің ... ... ... ... ... ... мәліметтеріне үлкен мән береді /12-13/. Сондай-
ақ Ә.Қажымұқанұлы, Л. Жүсіпова сынды зерттеушілер еңбегінде де М. ... мен оның ... ... ... еңбектері турасында мерзімді басылым
беттерінде мақалалар жарық ... ... ... Бітіру жұмысының алдына қойған басты ...... ... ... мен оның ... ... ... ішінде қазақ
тарихы, қазақ шежіресі мен деректану салсына қосқан мол үлесін айқындау
болып ... ... ... ... ... үшін ... ... шешуді қойылып отыр:
– М.Ж. Көпеевтің өмірі мен шығармашылығына қатысты сипаттама беру;
– М.Ж. Көпейұлы еңбектерін саралай отырып, қазақ ... ... ... М. Ж. ... өз ... ... тарихына қатысты мол
деректер ... оның ... мен ... ... ... ... ... саласында алатын орнын айқындау болып
табылады.
Бітіру жұмысының деректік негізі.
Деректік мәліметтердің негізін М. Ж. Көпеевтің ... ... ... Оның ... еңбектерінің көшірмелері мен қолжазбалары
ҚР Ғылым Академиясының ... ... ... ... кездесетін
кітаптар мен қолжазбалар қорында сақтаулы. Сондай-ақ М.О. Әуезов атындағы
Әдебиет және Өнер институты ... ... да М.Ж. ... ... тобы ... Мәшһүр-Жүсіп Көпеевтің мағлұматтарына қосымша
деректер тобын А.Шербина, Н.Кононов сынды зерттеушілер ... ... да ... ... ... тобын М. Көпеев мұраларына тарихшылармен қатар
қызғушылық танытқан басқа да тілші, ... ... ... ... ... қолжазбаларынан кездестіре аламыз.
Жұмыстың методологиялық негізіне ғылымдағы деректану саласындағы дәстүрі
әдіс-тәсілдер, ... ... мен ... консепциялар басшылыққа
алынды. Зерттеу жұмысын жазу барысында М.Ж. Көпеев мұраларын көшірмелері
мен тұпнұсқалық ... мән ... ... ... ... ... ... қатар, М.Ж. Көпеев үлгілерінен осы ретпен ... ... ... салыстырмалы анализ ... ... ... ... ... ... отырып жазылды.
Бітіру жұмысының қолданыстық маңызы Ұсынылып отырған бітіру жұмысында
жасалған ой-тұжырымдар мен қорытындыларды XIX ғасырдың екінші ... ... ... ... тарихына қатысты құнды деректер мен мәліметтер алуға
қатысты курс жұмыстарында, ... ... ... ... ... ... оқу орындарында жас ұрпақты патриоттық тәрбиеге
баулуға ... ... ... ... ... болады.
Жұмыстың мерзімдік шегі: М.Ж. Көпеевтің өскен ортасынан бастап, яғни
1850-1920 жылға дейінгі аралықты қамтиды. М. Ж. ... ... ... ... сол ... ... оқиғалары туралы қолжазбаларын
жазу кезеңге ... ... ... ... ... кіріспеден, екі бөлімнен (әр ... ... ... ... ... мен сілтемелер тізімінен
тұрады.
1. МӘШҺҮР ЖҮСІП ЖӘНЕ ОНЫҢ ШЫҒАРМАЛАРЫ
1. М.Жүсіптің өмірі мен шығармашылығына сипаттама
Қолжазбалар арасынан ... ... ... ... жазып
қалдырған адам – Мәшһүрдің жиені Жолмұрат Жүсіпұлы. М.Ж. Көпеев ... ... ... бітпегендіктен, «Қазақ түбі» авторының өмірбаянын да
толық көрсете алмаймыз.
Ол әкесі Көпейдің (шын аты – Көпжасар) 42 жасында, ... ... ... ... ... деген екі таудың Қызылтауының «Ашамай ... ... қыс ... ... 1850 жылында, қазақша жыл аты «қой»
деген жылында, арабша ай аты «ережеп» деген айда, жұма ... түн ... ... ... ... азан ... қойған есімі – Адам Жүсіп.
Кейіннен 9 жасында қисса-дастандарды айтып, ел көзіне түскен ... ... ... ... Жүсіпті ұнатып, тақиясына үкі таққызып: «Өз
заманында халыққа мәшһүр болатын бала екен», - деп ... ... ... ... кетеді /16/.
«Қазақ түбі» авторының ... ... ... кезі ел ... ... ... ХІХ ғ. ІІ-ші жартысында қазақ халқының өмірін
өзгерткен оқиғалар орын алды: ... ... мен ... ... келген Қоқан хандығы ХІХ ғ. 40-70 ж. саяси билік дағдарысқа
ұшырап, үнемі Бұхар ... ... ... ... /16/. Сол ... екі ... ... (Ақмешіт) мен Жетісудан (Верный) шабуылдап, Ұлы
жүз жерін толық басып алды. Қазақстанды тұтас иемденгеннен кейін, Ресейдің
отаршылдық саясаты күрт ... ... ... ... ... ... ... еліне Ресей заңдарын, әкімшілік-басқару жүйесін
тікелей енгізіп, рухани отарлау, шаруаларды қоныстандыру ... ... ... ж. ... Көпей керуеншілікте жинаған табысына мал алып, Қызылжардан
көшіп келіп, Қызылтауға ... ... 1861 ж. ... 3 ... ... ... малы ... ұшырап, «ақ сирақ» болып шығады. Сонда Көпей:
«Адамға мал жолдас болмас, ғылым жолдас», - деп 5 ... ұлы ... ... - оқуға беріп, бала Жүсіп Баянауыл медресесінде ... ... ... ... ... ... ... жж.
Бұхарадағы Көкілташ медресесінде орта ғасырлық араб, парсы шағатай тілдерін
еркін меңгереді. ... ... соң екі ... ... ... (ішінде Әкімбектің жалғыз ұлы Қалибек бар) оқытып табыс ... ... ... ... ... болғандығымен аты шыққан Әкімбек
мырза Мәшһүр Жүсіпке қаражат беріп, астына ат міндіріп, алдына мал ... ... ... ... ... /17/. Тұрмысы түзелген Мәшһүр
1887, 1895, 1907 ж. үш ... ... ... ... Самарқанд
қалаларына сапар шегіп, шығыстың мұсылмандық білімін ... Азия ... ... ... тағы бір ... ... – сол
өңірлердегі тарихи әңгіме, аңыз, шежіре ... ... ... өзі дерек жинастыру қызметін ерте ... ... ... ... Ә.Марғұлан хаты бойынша «Ер Олжабай батыр» жырын ... ... бала ... 1865 ж. ... ... ... жазып алған.
1881 ж. 23 жасында Ақмола дуанына сапар шегіп, Мейрам ... ... жыл ... Қара ... ... ... ... Сайдалы, Бердалы
қожа (Қаракесек шежіресін, Қазыбек би ... /18/, ... ... ... ... ... ... шежіресін, Бөгенбай батыр
шежіресін) Қоңырқұлжа сұлтанның ұрпағымен XVІІІ-ХІХ ғғ. ел тарихы хақында
мәлімет ... /18/. ... ... ... 1870 жылы Петербургте
басылып шықан В.В. Радлов кітабының түпнұсқасын да көшіріп алды.
1887 жылы Бұхар ... ... ... ... Қожа Ахмет
Иассауи, Ташкенттегі Зеңгі Ата кесенелерін көріп, қайтар жолында Шу ... ... ... Есіл мен Нұраны асықпай аралап сапар шегеді.
Өзі де ... ... ... ... ... сөз сайысына түседі.
Ташкентте Сыздық төреден әкесі Кенесары ... ... ... ... 1889-1891 жж. Кіші жүз жерінде болып, Жәңгір хан, Науша ... ... ... ... ... ... шежірелік
баяндауларды жинайды/19/.
1880 ж. бастап Мәшһүр Жүсіп мерзімді ... ... ... елі
тарихы мәдениеті, кәсібі туралы мақалалар беріп, жазып алған шығармаларының
бір бөлігін жариялаумен шұғылдана бастайды. Оның мақалалары 1880-1895 ... ... ... 1887 ж. ... ... ... 1912 ... журналында жарық көрді.
Жиені Ж. Жүсіпұлы жазбаларында сонымен бірге Мәшһүр-Жүсіптің ақын Ақан
серімен де бірнеше рет ... ... ... ... ... ... жайында болған хабарламалар» мақаласы жарық ... ... ... ... ... жатқан халқы күйзелісіне куә
болғандығын айтады. Бұл болған ... ... қана емес сол ... адамдар да көрген еді.
1905-1907 жж. Ресейдегі буржуазиялық ... ... ... ... ғана ... қоймай, шеткі аймақтарға да пәрменді ықпал жасағаны
белгілі. Оны Мәшһүр Жүсіптің еңбектерінен мейлінше кеңірек ... ... ... көтеріліс жайында «Қанды жексенбі» өлеңін жазады.
Бұл тақырыпта бірінші ... ... ... ... ... ... Мәшһүр Жүсіп болды /20/. Революция толқынының ... ... ... манифесін жариялайды.
Мәшһүр-Жүсіп осы манифестің арқасында 3 бірдей кітабын («Тірлікте ... ... бір ... ... ... ... ... бетке шығарып үлгереді /21/. ... сол ... ... ... ... ... қара тізімге алып, басуға
тыйым салып, авторларын қудалауға ұшыратты. Бұл ... ... ... ... ... ... тоқталады: «Бұл кітаптарға
қорытынды шығару үшін ... Н.Ф. ... ... ... Ол ... аударма жасап: «Есіл жұртым», «Әдебиет ... ... ... ... ... деп ... ... жасалған аудармадан
анықтап тескеріп келгенде, «Қарлығаш» және ... ... ... белгілер табылмады. Ұзын уақыт, жарты жылдық тексеруден кейін
комитет 1917 жылы қазанда Қазан губерниялық ... ... ... ... ... мына ... ... жерлерінен үзінділер
жіберілді: Ғ.Ғалымжанов «Есіл жұртым», М.Кәшімов «Насихат ... ... ... Ал, ... көп ... ... бір
тамашамыз» туралы Катанов былай деп түсініктеме жазды: «Мен аударған 3-7,
14-17 беттердің мазмұнына қарасақ, ... 1905 ... ... ... көз жасын құрғатқан пайдалы іс еді деп дәріптейтіндігі. Ал,
билеуші болыс, билер халықты ... ... ... ... көзі
деп санайды. Сондай-ақ ол жер аударылған (келімсектер) шаруалар да қазақ
халқына ол ... емес деп ... ... осы ... ... түсініктемесінен кейін Баспасөз туралы уақытша комитеті «Тірлікте
көп жасағандықтан көрген бір ... ... ... ... ... ... бойынша жауапқа тарту туралы қаулы
қабылдады. «Тірлікте көп жасағандықтан көрген бір тамашамызды» 1913 жылы ... ... сот ... ... Мәшһүр-Жүсіп Көпеев қазақ қоғамындағы
саяси-экономикалық шиеленістің себептерін шыншылдықпен көрсете білді. Ол
бәріне кінәлі ... ... ... ... ... саясаты, халықты
аяусыз езіп-қанауы деп пайымдады. Дегенмен, автор қанша шындықты ... ... ... жылы ... ... ... ... кейін
Б.Л.Домбровскийдің жекеменшік баспаханасында 3000 дана болып ... ... атты ... ... да 1913 жылы 16 ... тұтқындалды. Көпеевтің
кітаптарын тұтқындау Қазан полицмейстері ... іске ... ... үкіметтің аңду-қудалауы астында болды /22/.
Мәшһүр Жүсіп Кеңес үкіметі орнағанына да, Қазан төңкерісіне де қуанған
емес, сенімсіздікпен ... ... ... ... ... ... ... тұрғын халықтың еш мүддесімен санаспады. Ә. ... 1919 ж. ... 1144000 ... ... ... «Мюнхен» журналындағы М.Шоқайұлы естелігінде де Кеңес үкіметі
жүргізген қанды жорықтар баяндалады. Сол кездегі «Правда» газетінде: «1917,
1918, 1919 ... ... ... ... алу үшін ... аңду ... жерінде тірідей отқа өртеді. Оларға өлуден басқа мүмкіндік қалған
жоқ», - деген жолдарды оқуға болады/23/.
Ғалым бұл ... ... ... ... ... ... ... «Қазақ түбі» үлгілерін (ХХ ғ. 20 ж.) ... ... ... ... ... саясаты туралы аталмайды. Саяси күрестің
шиеленіскен тұсында болғандығы турасындағы бір ... 1921 жылы ... Әмен ... ... болып, әкесі Мәшһүр ... ... ... ... олардың ескертуінен соң Ташкентке бармай орта
жолда қайта оралуға мәжбүр болады.
Қазақ КСР ... ... ... ... кітапханасының сирек
кездесетін қолжазбалар қорында 1927 жылы ... ... ... пен
Ж. Аймауытовтың өзара жазысқан хаттары қазірде ... ... ... ... ... дүниеге келіп қалған гауһарсыз. Сіздің
құлашыңыз ұзын, ... ... ... ... ... Жаңа заманның
бұйынтақ сөзі, жыбырлақ мінезі сізді дарытпайды, тоңазытады, күні өткен жат
адам қылады. Жаңа заман сөйте ... Сіз онда ... ... ескі өміріңізді жырлап өтіңіз. Ақынның ақындығы ... ... ... ... ... ... ... меруерттей
кестелі, толғаулы сөзімен айта білуінде ғой. ..
Содан соңғы сіздей көп қазына қазақтың шежіресі, ең ... Орта ... ... ... Осы ... әркімдер қазақ тарихын, шежіресін
жазып жүр. Мұхамеджан Тынышбайұлы Ұлы жүз, ... ... ... ... ... шежіреңізді жіберсеңіз, оны да көріп түзетіп, ең болмаса жорналға басып
тұрар едік. ... ол өз ... ... -деп жазған хатына Мәшһүр
Жүсіп өлең жолдарымен ренішіде, ризашылығы да бар былайша ... ... ... Алла ұзын ... бол қорғасындай, болма темір.
Ризамын өзіңе, де сөзіңе де
Мақал бар аз сөз алтын, көп сөз көмір.
Жалғанның өмір бойы уын ... ... шақ емес киім ... ... ... мейірім қанды, түстім-түстім /24/.
Әрине Мәшһүр өмір сүрген орта өте ауыр болды. Бірде бірінші ... ... ... ... ... ... көрсе, енді
бірде ұлт-азаттық күрестің салдарынан ... ... мен қай ... сенерін
білмей дағдарған халқының жайын көру, әрине М. Көпеев үшін өте ... ... ... 1931 жылы қаза болғаны туралы деректерде оның асын бір
жыл бұрын бергені туралы ... ... ... ... бұл туралы былай дейді: «Ақын жеті күн ... Дәл жеті ... ... бір ... ... ... жүр ... қоймаймын деп, Шәрәпиден
жүр бермеймін» деп күледі (Шәрәпиден үлкен баласы – С.Д.). Өзі ... еді ... ... ары қарай сүйресең де аспаймын», - деп. Ғалымның
жазып ... ... ... туралы пікірлері берілген. Ақан
сері туралы айтқанда оның ішкі жан дүниесінің ... дәл ... ... ... ... соң бұрынғы серілік мінезін қалдырып, көп бас
қосатын, ас ... ... ... болып, дүние махаббаты –
сұңқары, қызыл тілдің ... еді, ... ... ... ... ... ... арнайы өлең шығарған. Ақын ... ... ... ... т.б. ... туралы
өмірбаяндық деректер кездесіп отырады.
Жалпы алғанда, Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы өз ... ерен ... ... ... жазуда М.Ж. Көпейұлы әртүрлі мәлімет түрлерін пайдаланған.
Олардың қатарына жазба деректерді (Әбілғазы шежіресі ... ... ... ... (Қ.Халид, Ш.Құдайбердиев шежірелері, В.В.
Радлов ... ... ... ... ... ... сақталынған фольклорлық үлгілерді (тарихи әңгіме, ... ... ... ... (Ш.Ш. ... ... ... Көпейұлының «Қазақ түбі» түпнұсқалары мен көшірмелері үш
жерде сақтаулы: Қазақстан Республикасы Ұлттық ... ... ... ... ... ... ... қалған бөлігі М.О.Әуезов
атындағы Әдебиет және өнер ... және ... ... ... ... тұр. Сонымен бірге «Қазақ түбі» еңбегінің тағы
бір нұсқалары Ресей Федерациясындағы Ленинград ... ... ... қорында, Татарстан Республикасындағы Қазан қаласы
Орталық ... және ... ... Наки ... жеке әулеттік
мұрағатында, т.т. сақтаулы тұр. Парижден табылған М.Ж. Көпеев қолжазбасын
Қазақстанға И.Тасмағамбетов әкеп ... ... М.Ж. ... және ... ... ... ... жазбаларындағы ел тарихының хронологиялық шегі (Адамзат
жаратылысынан Ресейдің отарлау саясатына дейін) аса ауқымды болғандықтан
тарихи ... ... ... топтастырылуына, көлеміне, мазмұнына
сай 11 кезеңге жіктеп қарастыруымызға тура ... Бұл ... 1) ... – Ел хан ... ғ. ... 2) Ел хан – ... кер ... (ҮІІІ-ХІ
ғғ.), 3) 92 баулы қыпшақ (ХІ-ХІІ ғғ.); 4) Шыңғыс хан – Жәнібек ... ғғ.); 5) ...... ... (ХҮ-ХҮІІ ғғ.); 6) Әз Тәуке –
Абылай сұлтан (1680-1734 жж.); 7) Абылай хан ... 8) Уали ... ... жж.); 9) ... (1837-1847 жж.); 10) Қоқан (ХҮІІІ-ХІХ
ғ. 60 ж.); 11) Патшалы Ресейдің отарлау саясаты (ХІХ ғ. ІІ ...... ҮІІІ ғ. ... «Қазақ түбі» Әбілғазы шежіресіне сай адамзат
тарихын Адам Ата мен Хауа ана жаратылысынан ... Бұл ... ... су ... ... ... ... 1) 1000 жыл өмір сүрген
Адам ата – 912 жыл жасаған Шит – 912 жыл ... Анош ... – 840 ... ... ... – 920 жыл ... ... (Маһлаил) – 960 жыл
жасаған Жарты – 900 жыл ... ... ... – Мұтұшалық (Нұх пайғамбар).
2) Нұх-Жаббас (Яфас) - Түрік-Түтік-Еділше-Деббақой-Киік-Алыншы-Мұғол-
Қара-Уыз (Оғыз)Күн, Ай, Жұлдыз (Бұзық, Бозоқ), Көк, Тау, ... (Үш оқ) - ... ... ... ... Мәшһүр Жүсіп Нұх пайғамбарға (Топан су оқиғасына)
ерекше тоқталып, Нұх заманы ... ... діни ... ... ... -27-б/. ... атты еңбегінде М.Ж.Көпеев Баянауыл
мен Көкшетау (Найзатас) ... ... ... ... тас) ... ... Қазақстан жерінде Топан су оқиғасы болғанын тарихи шындық
деп таниды.
VІІІ-ІХ ғ.ғ. «Қазақ түбі» ... Ақ көсе ... ... ... ... жұрты (ІХ-ХІ ғ.ғ.) оғыздар тарихын баяндайды. Түркі
халықтары тарихында ислам дінінің таралуы VІІІ-ІХ ғ.ғ. араб ... ... ... түбі №1176 /26/, Қазақ түбі №1177/35/
нұсқаларында ... ... Аныс ... Ан ... Ақ ... Мәлік, Имам
Байыр т.б. сахабалардың түркілерден ... ... 92 ... ... ... екенін, Мұхаммед (Мұхамбет) пайғамбар заманында кәпірлермен
соғыс жүргізгендерін айтады /26. 231-232бб/. Оған қоса ... түбі № ... ... ... арғы тегін осы Аныс сахабадан бастап тарататынын
шежіренің 1874 ж. Құнанбай би қажылық сапарында табылғанын ... ... ... таза ... ... емес ... арабтан, сахабадан
шықты), жылнамалық, жүйеде қабылдаған қажет деп есептейді. Ақкөсе мен ... бір ... ... ... ... аты ... Мәліктен Аныс туады
да, сол Аныстың үрім-бұтағынан түрікпен ... ... ... ... ... ата-бабаларымыз: «Біз Ақкөсе сахабадан екенбіз», - ... ... ... ... ... Мохтрса деген кәпірмен
соғыс ашамыз деп, хазіретіміздің ... күнінде Ақкөсе, Аманбар Құттықожа
сахабалар ... ... ... зираттары сонда болғандықтан, «Ақкөсе
сахаба бабамыздың моласы» деп зират қылғандықтан, соның ... ... сол ... Бұл ... ... ... Ол ... Домбы ата
десе жұрт біледі.
Басқа жұрттан шығып, тарих жазушылар мұндай қайдан ... ... ... білмейді де: «Анысын, Мәлік хәзіретлары ... ... ... ... ... ... бауыр болғысы келді», - дейді.
Міне, мен Мәшһүр Иұсып Көфейіп 65 жаста осы ... ... ... бал ... ... түс ... жауырын жағып, құмалақ салып айтып
отырғаным жоқ. Мен де нұсқалардан көрумен, кәрі құлақтардан ... ... ... ... қорытып, шыңдап, теңдеп айтып отырмын» /27/.
«Қазақ түбі» енді бір үлгілерінде Ел ханның жұрты Қондыкер ... ... «Ел ... ...... ... Ол қайда деседі,
Асланбол (Стамбұл) халифаты қоластында»/27. -33б/. Баспа бетінде ... ... өз аты ... ... ... ... шыққан еңбегінде. Мәшһүр
Жүсіп халифа Ғала алдин тұсында Қондыкер жұртын бастаған Ер Тоғрыл қолбасы
«жауын жаулап, жұрт лып ... «... ... ... қазы халифа» болғанын
мәлімдеп, шежіре үлгісін (Қондыкер үлгісі) ұсынады: «... сонан осы ... ... ... қазы әулетінде қалды: Османия деп айтылатұғын себебі
сол». Бұл кісінің асыл ... ... ... ... ... ... сөз ... қазақ халқының қариялары: «Біз үш ханның баласымыз», - деп
сөйлейді, - ... хан, ... хан, Ел хан. ... ...... арыс түп пен
Жайыл ханнан – Майқы, Майқыдан туған Өзбек Елден, Сыбан. ... үш ... ... – Мың, ... – Жүз, ... аты – ... ... Сыбаннан –
Қазақ пен Созақ. Созақ баласы – Қарақалпақ. Қазақтан – Ақарыс, Бекарыс,
Жанарыс. Үш жүздің ... ... ... осы үшеу ... - деп ... ханның балалары – Қондыкер жұрты. Ол қайда десең, халифа қоластында
«Қондыкердің ауыр қолы деп ... ... ... бар емес ... Түрікмен (түрікпен) дегеннің мәнісі Қондыкер жұрты ауып ... ... ... үшін ... ... ... мұнда!» - деп,
«түркілерден» қалғандар», - деп, сонан түрікмен атанып кеткен деседі».
Осы бір Қазақ түбі мәліметіне сүйенген ... ... ... ... ғғ.) негіз болған оғыз тайпаларының Түркия жерінде (ХҮ ғ.
аяғы) орнығып, Осман ... ... ... түбі 92 баулы қыпшақ тарихы туралы әртүрлі мәлімет көзін ұсынады
/27. -48-49бб/. Сарыарқа жерінің ... сөз ... ... Қыпшақ заманы
баян болады: «Әркім білім жеткен жерден сөйлеу керек. Күнбатысы – Сырдария,
күншісі – ұзын ... ... ... – Жетісу, Семиречинский өзені,
оңтүстігі – Еділ, Жайық. Сол төрт судың арасы заман ... ... ... ... еді. Сол ... 92 ру ел тарайды. «Қытай көп пе, қыпшақ
көп пе?» - деп мақал болған сол.
ХIII-XV ғғ. «Қазақ түбі» ... хан мен оның ... ... тарихын
таратады. Ш.Құдайбердіұлы мен Қ.Халид және т.б. шежіре тарту дәстүріне сай
барлық шежіре нұсқаларында ХІІІ ғ. Қазақ тарихын ... хан ... ... ... ... ... өзгешелігі мұнда мазмұны жағынан
«Моңғолдың құпия шежіресіне» ұқсас В.В. ... ... ... ... ... ретінде пайдаланылып, Шыңғыс әулеті шежіресі Жәнібекке
дейінгі, Жәнібектен кейінгі кезеңдерге бөлініп беріледі. Оған ... ... №1176, ... ... №1645 ... ХІІІ-ХҮ ғғ. Шыңғыс ұрпағы
тарихы мүлде айтылмастан, бірден қазақ ... ... ... ғғ.) ... ... «Түрік шежіресінен» /28/ қысқартылып алынған «Қазақ түбі»
№1173 нұсқасында Шыңғыстың Жұлдыз ханға дейінгі арғы ата-тегі мен ... ... ... ... ... ... ... генеологиялық
(Әбілғазы шежіресіндей) тізбектеп таратудан бас тартқан ... ... ғ.ғ. ... ... ... ауызша сақталған фольклор мәліметтерімен
толықтырып, жазба шежірелер мен (Қ.Халид, ... орыс ... ... ... ... ... ... бәрін шежіреден көріп жазған сөз емес, естумен
жазылған сөздер. ... ... ... - деп ... ... «Қазақ
түбі» бір варианты мынадай мәлімет келтіреді: Шыңғыс хан ұлы – Жошы ... Жошы ... ... Бату хан, ... Сайын хан; бір ... ... бір ... ... Темір, бір баласы Бөрке хан (Бүрік). Бұлардың
заманында Мәуренаһрдегі, Дешті Қыпшақ үшке ... Ақ ... Көк ... Орда атанды.
Алтын Ордада Бөкей хан болды. Ақ Ордада Шайбан хан хан болды. Көк Ордада
Тоқай ... хан ... ... Темірден Өз Темір, мұның ұлы Қожақол, мұны ұлы
Бадақол, мұның ұлы Орыс хан, мұның ұлы Құйыршық хан, мұның ұлы ... ... ұлы Әз ... хан, ... ұлы ... ... ... мазмұны Ш.Құдайбердіұлы шежіресімен /29/ үндесетін «Қазақ түбі» №1177
үлгісі ХІІІ-ХІҮ ғғ. тарихы ... ... ... ... шежіре
кестесінде ауытқулар (Орыс ханды Бату хан ... деп ... ... ... ... ... шың ұлы, ... Жошы хан, екіншісі –
Шағатай, үшінші – ... ... – Төле ... екі ... ... ... ... барлық Шыңғыс әулеті
хандарының тарихын тарқатудан бас тартқанын, тек ... ... ... ... ... ... ... Бату, Орыс, Барақ, Жәнібек)
ғана келтірілгенін көрсетеді. Нақтылы ғылыми ... ... ... қазақ шежірелерінің көбі Мәшһүр-Жүсіптегідей Алтын Орда
билеушісі ... жж.) Әз ... ... мен ... ханы ... ... бір адам ... сипаттайды: «Әз Жәнібек Ноғайлының ханы
болған, қазақ та ... ... Онда ол ... өзі ... Найманды оған
орынбасар; үйсінді дадқа сайлап, Жалайырды оған орынбасар; алшынды дадқа
сайлап, жаппасты оған орынбасар ... - ... бір бос ... бар. Шын-
өтірігін құдайдан басқа кім біледі? Әз Жәнібектің тоғыз ұлы болған» /30/.
И.Шәмшатұлы, Ж.Артықпаев зерттеулерінде ... ... ... бір хан ... ... ... /31/. Мәшһүр Жүсіптің
«Асан қайғы туралы» әңгімесінде Асан ... (Шын аты – ... ... ... бойында салған ордасын (кейін кәуір алады деп) айыптайды.
Тарихында Әз Жәнібек ... ... ... ... 1554 жылы ... ... алғаны бұл аңыз мәліметін растай түседі/31. -213-б/.
Сондай-ақ Ақсақ Темір, ... ... ... ... тарихи аңыз
мағлұматтары бұл кезең тарихын жан-жақты талдай қарастыруға жол ... ... ... №1170 «б» ... Орта Азия ... ... Тарағайұлы хақында сақталған діни фольклор беріліп, соңында оның
жарқын істеріне – ... ... ... баға ... «Дүниеде
қылған еш ісінде салдырғаны – мешіт, медресе. Шаһынша әулие хазірет сұлтан
Алғафин Қожа Ахмет Яссауиының ... ... ... ... ... ... әулиенің үстіне күмбез салдырған... ... ... осы ... Әмір ... ... ... ... оның қазақ хандарына арнап жасалынған тізімінің
соңында берілген: «Заманында – хан болып, халыққа ... ... ... ... ... бар, ... жоқ. Аты ... болымсыздардың
болғаны не, болмағаны не?! Оларды айтып не, айтпай не?! «Аты ... аты ... төбе ... - ... бар емес ... ... ... Жоңғар хандығындағыдай хандығында өзара
байланысты мұрагерлік билеу жүйесі жоқтығын сынайды: «1778 ж. ... ... ... хан ... ... 1821 ... Уәлі хан ... асы берілген
шамасы. Қалмақтарға да әртүрлі ат қойылса керек. Жоңғар деп құба ... ... Мұны хан ... ... ... Қара ... ... орыс тарихында «хан тайшы» делінеді. Он сан оймауыт, ... ...... ханы кәрі Аюке ... ... Аюке ... кісінің аты
болмайды. Шүршіт ханын Ежен хан тағандай хан болғандарына айтыла берсе
керек.
Қазақта мұндай үзілмей ... соң бірі ... ... хандық жоқ. Анда
санда қолдарына хандық тиіп қалады да, ұзамай быт-шыт болады. Қазақтың
сыбағасына арналып хан ... ... ... ... хан, ... жолды»
Есім хан, «Күлтөбеде күнде кеңес» атанған Әз Тәуке хан, ... соң 48 ... ... билеген Абылай хан.
ХҮ-ХҮІІ ғғ. «Қазақ түбі» Қазақ хандығы тарихын Жәнібек Барақұлынан (1473-
1480) бастайды. Керей хан ... ... ... ... ... ... ... (Мұрындық) ханды Жәнібектің баласы деп көрсетіп,
жаңсақтық ... Ал, ... ... Жайық бойына ордасын
салғызған Алтын Орда билеушісі әз Жәнібек Өзбекұлын ... ханы ... ... ... ханның өзін Сайын хан ұрпағы. «Ноғайлының ханы»
деп таныстырады: «Және бір көп сөз ... ... Біз ... ... «Үш ... ... - деп, - бірі - әз ... бірі өр Жәнібек, бірі
қыз Жәнібек. Әз ...... ... ... хан. Жаны ... ханы болған. Жайық бойында ордасы ... ... хан ... ... ... - деседі/33. -78-б/. Бұған қарағанда қазақ
шежірешілерінің ... ... ... Алтын Орданың тарихи жалғасы ретінде
қабылдағанын, Алтын Орда үстемдік заманын ноғайлы – Қазақтың бір ел ... ... кезі ... ғғ.) деп ... байқаймыз: Шерміш деген бір
жұрт ... Ол ... ... ... керек, бұлардан соң ноғай, қазақтың
ноғайлы иеленіпті. Олардан қалған бөлігі бар әр ... ... үлгі ... жағы ашық намаз оқылатұғын, құбылаға түрі тура дәл келген тас
қорғандар бар. Ол ... ... ... ... ... оқу үшін ... қорғаны екен деп айтысады. Сарыарқада жары терең, суы аз өзендер
сол замандағы ноғайлардың егін салу үшін ... ... ... ... ... ... ... Сасай деген жерлер ... кент ... ... ... ... хандарының арығы сықылды орда жасатқан жері ... ... қара оба, сары оба ... екі төбе ... ... ... байдың қоныс қылған екені екен, топырақтан үйдіріп жасатқан. Есіл,
Нұраның ... ... ... ... ... атанған көлдер –
ноғайлардың егін-жайлары екен. «Он сан ... ... соң, ... ... соң» бұл ... қара қалмақ Қатысыбан деген жұрт иеленіпті... Қай
жерде болса да, күйген кірпіштен жасалып, жермен жер ... ... ...... моласы да, тастан үйілген обалар қалмақтардың
моласы/33/.
«Он сан ... ... би ... ... отан тұтқан заманаларда
Түркістан атырафында 32 баулы Өзбектің ұруынан бірар жымғытлар көшіп-қонып
отан тұтқан екен. ... ... ... ... «қорлықты бойдақ»
деген мәнісі» «еркіндік тауым байсыз, қағуыз» ... ... ... ... ... қыр ... Ноғайлының Ормамбет биінің елі бар екен. Сол
ноғайлының ... ... ... ... алып, қатын қылған екен.
Ноғайлардың қазақты жамандай беретіні сол екен. ... ... ... жапа қылған екен. Ноғайлар үй қылып, енші беріп, қайтадан ноғайлының
ханы Тоқтамыс ханды Едіге батыр ... елін ... ... қоса ... аты ... өз аты шыққан ерлер» аты жазбасында
Мәшһүр-Жүсіп қазақ шежірелерінің сөзін дәлел ... ... ... мен ... ... бір ел ... деп тұжырымдайды.
Енді бір нұсқаларында Әбілғазы шежіресіне сай Мәшһүр Жүсіп Жәнібек
ханның ата-тегін Тоқай ... ... ... ... хан, оның ұлы Жошы
хан, оның ұлы Тоқай ... оның ұлы ... оның ұлы ... ... ... ... ұлы сегіз, оның ұлы Ұрыс хан, оның ұлы ... хан, оның ... хан, оның ұлы ... ... хан Керейұлы заманы (1475-1510) туралы «Қазақ түбі» көп ... тек оның ... ... ... ... ... ... кеткені
әңгімеленеді: «Жәнібек хан өлгеннен соң Мұрындық хан ... ... ... қыла алмаған Мұрындық ханды жер аударып, Самарқанға ... ... ... тоғыз ұлы болған Тоғыздың бірі – Қасым хан. Бұл ... ... ... ... ... ... бір ... кеткен
осы Қасым хан қазақ ортасында «Қасым ханның ... ... ... сөз үлгі-
өсиет болып қалған»/35/.
«Бұл Сайын хан ұрпағының Орыс хан. Орыс ... ... хан. ... ... хан. ... ... ... осылар.
Барақ ханнан Жәнібек хан. Қазақ жұртын билейтұғын, Жиренше шешенмен
қастас болған әз Жәнібек – осы. ... ... ... Ақназар –Қасым ханың
баласы. Жәнібек балалары: 1) Ераншы, 2) Махмұт, 3) Қасым, 4) ... ... 6) ... ... 7) ... 8) Жәдік, 9) Мұрындық.
Жәнібектің өзінен соң Қасым хан болды. Бұл ... ... ... ... ... даңқты болып, Жошы ханның өзінен соң Дешті Қыпшақты
меңгеріп билеген осы – ... хан ... ... ... ... «Қасым
ханның қасқа жолы», - деп танып қалды. Тоғыз жүз ... ... ... ... ... ханның қасқа жолы» деп ат қалдырған Қасым хан – Жиренше шешеннің
замандасы әз Жәнібек ханның бел баласы. Шыңғыс ұғлы ... ... ... ... қылмай билеп, қазақ хандарының пируай дөкейі атанған. ... ... өлді ... /36/.
Анықтап қарастырсақ, бұл нұсқаларда Қасымға берілген Мәшһүр бағаларын
В.В. Вельяминов-Зернов /37/, ... ... /38/; 2-3 үлгі ... жатқандығын айқындауға болады. Сонымен қатар 1,4 нұсқаларында Қасым
хан тақты Сарайшықтан Ұлытауға көшірді ... Ал ... ... мәлімет
ретінде 2,3 варианттарында Қасым хан 930 ж. Сарайшықта дүние ... ... ... жерленуі. Жалайырдан «Шежірелер жинағымен»
анықтала түскенмен, ... ... ... ж.) ... ... ... ж.) сай келе қоймайды.
Тарихымызда белгілі Қасым ханнан соң ел ... ... үшін ... ... жж. ... бірнеше хандар билігі алмасқан «Қазақ
түбі» нұсқаларында да сол аз мерзімде хан атанған билеушілердің ... ... ... Жәнібекұлы (ХҮІ ғ. басы) билік мерзімі қысқа болғаны білінеді: «Әз
Жәнібектің бір баласы Жәдік деп айтып ек қой. Жәдік балалары: ... ... ... хан еді. Жәнібек хан өлгеннен соң Мұрындық хан болған. Жәдік те
хан болған. Бұлар ... ... қыла ... ... хан өз ... түбі Үсік (Өсеке) Жәнібекұлы мен Әдік Жәнібекұлы туралы ешбір
мәлімет ... ... тек осы бір ... ... ... өз ... «Қасым хан өлген соң балалары баққа, таққа таласып, ... ...... үш ... жау болып, быт-шыт болыңқырап...»/39. -123-б /.
Таһир ханның (1523-1533) есімі аталып, әкесі ... деп ... «Әз ... бір ... ... деп ... ек қой. ... Таһир (Қаһар), Шығай хан, Тоғым хан» /39. -125-б/. Бойдас ханның
да (1533-1535) есімі айтылып, әкесі Жәдік хан деп ... ... ... хан, ... бласы Ақназар. Тоғыздың бірі – Жәдік, мұның ... ... ... ... ... хан, мұның баласы Ораз хан»/39. -125б /. Бойдас хан
әулетін тарату барысында Мәшһүр Жүсіп Ораз-Мұхаммед ... ... ... ... мәліметтер келтіріп, оны Шығай баласы деп танытады: «Шығай хан
Ташкентті тіреп тұрған шағында бір сарттың қызын алып, одан ... ... оқты ... бол, ... ... ... бол» атанған. Қазақ ішіне келіп,
Есім хан ауылына ғибалық қылған» /39. -126-127бб/.
Тоғым хан Жәдікұлы ... ... ... ... ... ... хан, Тоғым хан. Тохым, Есім, Тәуке, Әбілмәмбет – Бұлар бәрі хан...
Бұлар таңбалы атқа мінсе, қол ... ... ... ... ... сөз ... қазақ билеушілер ішінен Хақназар Қасымұлы заманы ... ... ... ... көп ... беріледі. М.Ж.Көпеев Хақназарды
Қасымнан соң бытыраған елдің басын ... ... хан» деп ... хан ... соң, ... ... ... таласып, ноғай, өзбек, қалмақ
–үшеуі үш жақтан жау болып, быт-шыт ... ... ... бел баласы
Ақназарды хан көтеріп, бұл Ақназар қайратты кісі болып, «Батыр хан» атанып,
өзбек ханы Шайбаниларды ... ... ханы ... ... ... ... ... ол уақыттағы патшасы Қорқынышты Иван Ақназарға елші
салып, сауда араластыру, керуен ... үшін ... ... ... ... уақытындағы қалпына бір түсірген»/39. -140 б/.
«... Ол уақыттағы орыс князы ... Иван ... елші ... сауда
араластырып, керуен қатынастыру үшін ... ... ... ... қалпына бір келтірді. Сарайшықтан көшіріп, ата-бабалары отырған
тақты Ұлытауға орнатты»/39. -140-141бб/.
Қасымұлы Хақназар заманы хақында келтірілген ... ... ... ... ... ... көзге түседі. Қазақ
түбі осы бір шежірелік мәлімдеулерді тарихтағы Хақназардың берік ... ... ... ... ... басын қосу, сыртқы саясатында
табыстарға жетуі /63/ негіздей ... ... ... ... Румулдың
«Ахсан ат-тауарих» жылнамасы бойынша Хақназар сұлтан ... ... ... ... жасап, Амудариядан өтіп, Пул-И-Хатун мекені түбінде Ғибарт
билеушісі ... шах ... ... түсіп, кері оралған. Белгілі
тарихшы А.Исин тұжырымдауы бойынша, 1551-1553 жылдарда Ақназар хан ... ... ... хан билігі орнығуына негіз болады. 1554 ж. Тәуекел
сұлтан бастаған қазақ жасағы қалмақтарға жорық жасайды, ... ... де ... ... ұшырайды. 1555-1558 жж. жүргізілген
тынымсыз күрес нәтижесінде ... ... ... ... қарамағына
өтеді. Исмаилмен күрескен Жүсіп мырза балалары қарауындағы ... ... ... ... 1560 ж. ... болған ұрыста
Абдул-Латиф басқарған моғол әскері ... ... 1568 ж. ... ... қолы ... ... ноғай иелігін шабады.
А.Исаұлы мәлімдеуі ... бұл ... ... ... ... алу болған. Бірақ «қазақтар Хажы-тарханға жуықтап шабуылдаған, Еділ-
жайықтан айырылған ... ... ... Еділдегі шайқастарда орыс
воеводаларының оқ-дәрі күшіне сенген мылтықшыларының ... ... ... ... бұл жорыққа қатыспаған Қазақ хандығының
одақтастары: Қырым хандығы, Түркия ... ... ... 1569 ж. ... ... ... ... жорығына қазақтар да қатыспаған.
Губин мәлімдеуінде ... 1570 ж. ... бір ... ... ... ... дерегі бойынша, 1577 ж. Хақназар әскері Ноғай
Ордасымен соғыс жүргізеді. Татар Асан Иллибаев сөзіне ... ХҮІ ғ. ... ... ... мен орыс ... Иван ІҮ ... ... және
сауда жүргізу туралы бітім шартын жасасқан. ... ... ... ... ... бойынша, 1579 ж. Шайбани әулетінен
шыққан Баба сұлтан Түркістан, Сауран қалаларын ... ... ... ... ... ... 1581 ж. Хақназар балаларымен бірге
Баба сұлтанды ... ... ... ... ... қаза табады.
Келтірілген оқиғалар жылнамасын Қазақ түбі берілген қосымша дерек көздері
де жан-жақты толықтыра түседі. Қ.Ф.Жүсіповтың әулеттік ... ... ... ... ... жж. аралығында Қазан хандығының Мәскеуге
бағынуы туралы Мұхаммед Әменнің (Мәшһүрдің ортаншы ұлы) жылнамалық жазбасы
сақталынған. Сондай-ақ ... түбі ХҮІ ғ. ... ... туралы
мағлұматтар: Бұхара билеушісі Абдолла хан шежіресі, Шора Нәрікұлы туралы
фольклор үлгілері , ... хан ... ... бұл ... ... ... Анықтай қарасақ, Мәшһүр Жүсіптің Хақназар замынан
мейлінше дәл, шынайы суреттеуі ... ... ... ... ... ... ... паш ете түсетінін
танимыз.
Қазақ түбі нұсқаларында Шығай ұлы Тәуекел хан ... ... ... айта ... ... ... тек оның 1598 ж. Бұхарды шабуылдаған ... ... ... «Бұл өлген соң Шығай баласы Тәуекел хан
болды. тәуекел хан болған уақытында Бұхара, Самарқанд ханы ... ... ... ханды өлтіріп, Мауренаһрге қожайындық қылды. Ол уақыттарда
Сауранда да бір хан, Сығанақта да бір хан, ... да бір хан, ... ... хан. Әр ... ... бір хан. ... ... бәрін көк өрім шөптей оп-оңай ... ... ... ... Самарқанд, Марғұлан, - бәрін өзіне қаратып алып, орданы
Ташкентке орнатқан»/39. -142-б /.
«Бұдан кейін ... ... ... хан ... ... ... соғысып, оларға қатты соққы береді. Сарт қазақпен соғысуға шыдай
алмай, ... ... хан ... Түркістан, Әндіжан, Самарқанд –
бәрін өзіне қаратып алып, тақты Ташкентке ... ... ... ... хан ... Тәуекел хан тұсында қазақ өзбекпен жауласып, тәуекел
хан ... ... ... Әндіжан, Самарқанд – бәрін өзіне қаратып
алып, орданы Ташкентке көшіріп, қазақтың хан ... ... ... ... ... ж. ... ... Қазақ түбі шежірелік мәліметтер де бар: ... ... ... ... ... ... олжа қылып алып келген»
/42/.
Қазақ тарихында Шығайұлы Есім хан билік құрған заман (1598-1643) ерекше
орын алады. Қазақ түбі ... оның ... ... ханы ... ... рет жеңуі, (1627-1628 жж.) қалмақтарға қарсы (Ертіс бойы) жорығы,
Ташкент ханы Тұрсынды ... ... ... ... ... ... жолы» атты үлгі жобаны қалдыруы сөз болады. Аталған оқиғалардың ішінен
қалмақтарға ... ... ... ... ... ... ... Баспа бетінде жарияланған «Еңсегей бойлы Ер Есімнің ертегісі» /42/
мазмұнында екі оқиғаның сабақтаса берілгенін байқаймыз. ... ... ... ... жж. Шығыс Түркістандағы бір жорықта ... Есім хан ... ... шауып кетуі бір оқиға болса, 1626-1627
жж. Есім хан әскерінің Ертіс бойындағы қалмақ ұлыстарын ... ... ... ... ... ... ... оқиғаның тарихи мазмұны
бойынша, 1616-1619 жж. Есім хан ... ... ... жер ... ... ... ... Чалыш т.б. қалаларды өзіне бағындыра
алмай, Ташкентке қайтады. «Бахр ал-асрар» мазмұны бойынша, Шығыс ... ... ... ... жж.) ... ... 5000 әскері
бес күндік сапарды бір күнде жүріп отып, қарсыласы Есім ханның олжа ... ... Бұл ... ... бойында Есім әскерінің аттарсыз
жаяу ... ... ... ... бұл екі ... ... ... салыстыра отырып, екі жорықтың оқиғалары аңызда Есім ... ... ... ... деп танимыз.
«Тәуекелден соң Еңсегей бойлы ер Есім хан болып, өзі Түркістанда тұрып,
Ташкентке Тұрсын ханды қойып тұрған күнде Имамқұл хан ... ... ... ... билеп, Еңсегей бойлы ер Есіммен үш қабат соғысып, Ташкент,
Түркістанды ала алмай жеңіліп қайта берген»/43/.
Еңсегей бойлы ер Есім ... ... ханы ... ... күнде
ташкентте Тұрсын хан қатаған ханмен деген жұртты ... ... ... ... ... Есім ханмен бата қылысты бір-бірімен жау болмасқа «Күнбатыс
Бұхар, Қоқан, Самарқанмен жауласуға мен қарсы ... Сен ... ... ... Ұзын аққан Ертістің суының басынан кір, аяғынан шық» деген ... кісі ... алып ... бет қойды... Шідерті өзеніне келіп
тынығайық деп қос тігіп жатты... Сөйтсе ол көрінген қара ... ... ... ... ... түп көтере аттарын алып кетіп, айдалада ... жаяу ... Сол ... бәрі бас ... алып ... Ертіске түсіп,
әр түрлі бөтен жұртпен соғысып, өлгені өліп, қалғаны қалып, 1000 кісіден 40
кісі қалды дейді. Еліне ... ... ... Тұрсын хан мұны алдап,
қаңғытып жіберіп, Түркістанды шауып, талап, олжалап алып қалғандығын... Лап
қоя шауып, ... ... ... ... ... хан ... хан ... соң бақ тайыңқырап, беті қайтып, мижың-жың болды.
Тәуекел ханмен бір туысқан Есім хан ат ... ... ... ... өзбекті ұстай алмаса да, қазақты қаңғыртпай ұстап,
«қазақ ханы» ... ... ... ... ханы ... хан да аттанып келіп,
Есім ханмен ... ... ... ала ... ... қайта берді.
Ташкенді билеп тұрған ханы хан Тұрсынмен соғысып, қатағанды қырып, хан
Тұрсынды өлтіріп, 40 қыз олжалап қайтқан. Сондағы ... ... ... ... өз қызы ... ... Есім хан өз ... Салқам Жәңгірге
байлады. Біреуін хан жолдасы тоқал арғыннан ... ... ... ... батырға байлапты. Біреуін Алтай Тоқанның Тоқасы алды. ... ... ... ... Бұлбұлдың Шаншары алды. Біреуін тобықтының
бір батыры алды. Сол ... ... ... ... ... Қара Тоқа ... ... алған. Онан туған үш бала мыналар:
Айтқожа, Барғана, Сатыбалды. Шаншар ... ... ... Онан ... Тілеуке, Бертіс. Салқам Жәңгір алған қыздан туған Әз ... ... ... ... ... ... Жәнібек атанған өр Жәнібек деген осы
кісі. Еңсегей бойлы ер Есім танған осы кісі. «Есім ... ескі ... ... жұртында айтылып қалған»/43. -217-б/.
Қазақ түбі Есімұлы Жәңгір хан билік құрған ... ... жж.) ... ... Бір өзгешелігі, Мәшһүр Жүсіп Салқам Жәңгірдің шежіре ... ... ... ... бұл ... Қазақ хандығының
ішкі-сыртқы жағдайы төмендеген деп таниды: «Есім ханнан кейін қазақ тағы
жүдеу бас тартып, Ташкенттен ... ... ... онан соң ... ... хан ... Бұл ... қалмақ қоңтажысы күшейіп, қазақты дамыл
бермей, қысқа күнде қырық шапқан. Соғыс болса ... иығы аса ... ... ... тырп ете ... ... ойсыратып шауып кете
берген. Қазақ ... ... ... ... ... де, ... ... қалмақпен соғыса берген. Бақытты ханы жоқ, тайсалмайтын ... ... ... ... ... ... не болады, не өледі, не бітеді?».
Келтірген Мәшһүр пікірін тарихи оқиғалар барысы ... ... ... хан ... (1611-1643 жж.) Ташкентті уақытша мезгілде ... Бұл ... ... ... ... (1635 ж.) ... ... бір мың алты жүз үште қалмақ дәуірлеп көтерілді ... ... ... қазақ рулар қалмақ шапқыншылығынан ... ... мен ... ... ... көшкен. 1643-1644 жж. Орбұлақ шайқасында
қазақтар Батыр қоңтажының 50000 әскерін ... ... етіп ... Әйткенмен жоңғар армиясының жоспарлы, ... ... ... ... 50-ші ... ... Жетісуды, 80-шы
жылдары Жетісу мен Сырдария өңірінің бір бөлігін иемденіп, Ертіс бойына
орнығады. ХҮІІІ ғ. ... ... ... 1680 ж.) ... бір ... ... хан қаза табады.
1680-1734 жж. Қазақ түбі Жәңгірұлы әз Тәуке хан (1680-1715) ... ... ... аңыз ... ... ... ... уақыт
аралығына арналған қысқаша ... ... ... ... ... баяндасақ, Қазақ түбі нұсқалары деректерінің алтыншы
кезеңі де қазақ тарихын біршама ашып ... тани ... ... ... Әз ... хан ... ... берекеліктің,
байлықтың заманы деп дәріптеледі. Тәуке ... ... ... ... ... ... келтіріліп, 1695 ж. 32 қала
аймақтарымен бірге қазақтардың ... ... ұсақ ... одақтарына
(Жетіру, Уақ-Керей) біріктіріліп, жыл ... ... ... ... ... сыртқы мәселелері талқыланып отырылды .
1723 ж. Ақтабан шұбырынды оқиғасы Қазақ түбі аңыздарында да орын алған.
Мұнда ... ... ... ... ... дәуірлеуімен
байланыстырылып, Ақтабан шұбырынды мезгілін танытатын ресми тарих (1723 ... ... ... (ХҮІІІ ғ. 20 жылдары шамасы) ... ... ... ... ... кеңейтіліп (1723-1726 ж.) беріледі
/45/.
1734-1781 жж. бойынша жинақталған ... ... ... ... ... хан ... байланыстырылған топтастырылған. Мәселен бір шежіре
үлгісі «1778 жылдар ... ... Орта ... хан ... шамасы» деген сөз
тіркесімен басталып, қалмақ тайшылары мен қазақ хандарының ... ... ... ... 48 жыл хан болғаны, Алаша хан деген бір хан
тұсында қазақтың үш жүзге бөлінгені айтылады: «1778 ... ... ... ... хан ... ... 1821 ... Уәлі хан өліп асы берілген шағы.
Қалмақтарға да әртүрлі ат қойылса керек. Жоңғар деп құба ... ... ... ... ... Батыр баласы. Қара қалмақтың ханы қоңтажы, орыс
тарихында «хан тайшы» делінеді. Он сан ... ... сан ...
бұлардың ханы кәрі Аюке Тапсыради деседі. Қоңтажы Аюке ... ... ... ... ханы Ежен хан ... хан ... ... берсе
керек.
Қазақта мұндай үзілмей бірінен соң бірі болып тұратұғын хандық жоқ. ... ... ... тиіп ... да ... ... болады. Қазақтың өз
сыбағасына арналып хан болғандар: «Қасқа жолды» Қасым хан, ... ... хан, ... ... кеңес» атанған Әз Тәуке хан, олардан соң 48 жыл
хан болып билеген Абылай хан ... ... ... ... ең ...... алғаш
ерлік жасауы және беделді сұлтанға айналуы. Бұл орайда Мәшһүр Жүсіп екі
түрлі мағлұмат келтіреді: Біріншісінде, аңыз ... ... ... 20 ... қалмақтың Шарыш батырын өлтірген соң (шмамен 1730-1731
жж.) Атығай-Қарауыл деген елді ... ... /46/. ... ... ... ... ... Орта жүзде «Әбілмәмбет-Сәмеке» заманында
(1724-1738 жж.) көзге түсіп, 1734-1740 жж. ... ... ... ... ... ... келтірілген . Оқиға датасын анықтауда бұл
екінші мағлұматты О.Нұралыұлы ... да, ... ... де ... ... түбі ... ханның 48 жыл Көкшетауда билік құрғанын
ескеріп, әрі ... ... ... ... ... ханның
өмірбаянына қатысты бірқатар оқиғаларды жинақтап көрсетуге болады: 1731 ж.
қазақ-қалмақ шайқасында ... ... ... ... болып,
1734-1740 жж. Орта жүздегі беделді сұлтанға ... 1749 ж. ... ... ... іс ... Орта ... жеке дара билей бастап,
1771 ж. үш ... ... ... ... ... ханы ... /47/ .
Алайда жазба дерек (1734 ж.) пен ... ... ... (18 жыл хан ... ... Абылайдың Атығай-Қарауылға билік ете бастауы мезгілін
1734-1740 жж. кейінге сырып ... ... түбі ... ... рет 1738 ж. ... ... ант бергені
хақында нақтылы мәлімет қалдырған: «Тайшы қалмақ тілі. Бұрынғы заманда
хандарына қойған аттары. ... қара ... ... ... ... ... ... дейді. Жоңғар тайшысы – Қалдан Шерін. Қазақ оны құба
қалмақтың ханы болған дейді. Аюке ханы болған. Бұған қараған ... ... ... ... сан ... ... Уса, Серең деген жайсаңдары болған.
«Жаңа қырғыз» деп сөйленеді, қырғыз ханының ... ... ақ ... ... ... елі. ... ... хан бас болып, Адайдан басқа Кіші ... ... /47. ... ... ... ... ... орыс ғалымдарының зерттеулерімен де таныс ... ... ... ... ... Қазақ түбі «Қалдан Шерін»
әңгімесінде орын алған. Мұнда тарихи оқиғалар аңыз сипатында әңгімеленген:
1739-1741 жж. ... Орта ... ... 1740 ж. өзін ... де ... ... ... арасына келуі, 1741 ж. ... ... ... 1743 ж. ... ... ... ... жасасуы, 1745-1750 жж. Жоңғарияның жас ... ... ... ... хан) қалмақтардың көзін ойып, Ақсуға айдатуы баяндалынады .
Бұл кезең аралығындағы оқиғалар тізбегін Қазақ түбі шежіре сөздері ... ... ... ... ... ... (бұл оқиғаны
В.А.Моисеев зерттеуінде 1741 ж. болған деп ... ... ... ... ... ... ақ ... (1743 ж. Абылай орнына келген Әбілфейіз
сұлтанмен бірге аманатта болған) ... алға ... ... ... ... болып, ақыры шыққан сол жорығында қалмақ мергендерінің
оғынан бір ... қаза ... ... би ... ... ... ... Нұралымен некелік одақ жасау үшін Қарабас сұлтанның Кіші жүз бен ... ... ... жоғары баға береді .
ХVІІІ ғасыр 50-80-жылдары қазақ халқының әлеуметтік-экономикалық жағдайы
туралы мәліметтер де ... түбі ... ... ... ретінде
беріледі. Мұнда көбінесе адам саны және мал саны өсімі күрт жоғарылағаны,
1750 ж. Троицкіде базар ашылуы , 1755 ж. ... әрі ... ... ... ... ... ... мәліметтер беріледі: «1750-де
Абылай хан мен өр ... ... ... ... үшін ... ... 1755-ші жылда Төртуыл қозғаны Құлеке, Бекшенің Құлекесінің баласы
Сүгірәлі бласы Сүгірәлі мырза ... ... ... үшін ... орыспен
төбелес қылған. Жасаққа келген қазаққа бір өткелдің аузында 100 ат ұстатып
беріп, Сүгірәлі мырза атанған. ... ... ... ... ... баратұғын қара жолды Абылайдың «сонымен жүрсін» деген бұйрығымен
«қара жол» болған екен. Сол үшін ... ... ... ... ... ... ... Жәрмеңкелік жер сұрағанда Қызылжарды берген ... ... ақ үйі» ... ... салынған үй екен . Абылай
заманындай қазақ еш уақытта тыныштық көрген жоқ. Абылай уақытындағы ... ... 10 ... 30 ұл, 20 ұл, 15 ұл, 10 ұл екінің ... ... ... 7 ... 30 ұл ... Мал өсіміне қарасақ, Алтай
Алдажұманда 25000 жылқы, Сапақта 12000 жылқы, Қаржас Азнабайда 17000 бітіп,
«Азнабайдың Қарабайындағы» ... ... ... ... болған».
Әсіресе соңғы ... ... ... ... де, ... ... да ... /49/.
1781-1837 жж. бойынша топтастырылған Қазақ түбіндегі мәліметтер көбінесе
Орта жүздің саяси тарихы көбірек қарастырылған. Оның ... Кіші ... ... ... ... ... ... көтерілістері
туралы мәліметтер жинағанымен, бұл деректердің өзара хронологиялық
тұтастығы, ... аз ... Және ... ... жж. ... ... жүз ... орын алған оқиғалардың ғалымның туған өлкесіне
Баянауыл жерінде өтуі де өз үлесін қосты. Ал Ұлы жүз ... ... ғ. ... ... ... тәуелді бола ... ... ... да Ұлы жүз ... ... ғ. 80-жылдары – 1864) Қазақстанның
Ресейге толық ... ... (ХІХ ғ. 50-60 ... ... ... ... (ХҮІІІ-ХІХ ғғ.) бір топтамаға жиналып, қолжазба
нұсқаларының орналасуы реттілігі ... ... ... хронологиялық
реттілігі сақталынбай (ХІХ ғ. оқиғаларды сипаттау барысында ХҮІІІ ғ. ... ... ... ... жж. ... ... ... тақырыбы – Кенесары: заманы,
көтерілісі, ... ... мен ... батырлары т.б. Осы орайда
мәліметтердің бір тобы ғана ... ... ... қалған шоғыры ОҒҚ
Қазақ түбі №1170 «б», ... түбі №1176 ... мен ... ... ... аударамыз.
1836 ж. Саржан, Есенгелділердің ... ... ... 1837 ж. ... ... ... ... көтерілісті бастайды.
«Бұл дәрісі бар бөшкеге ұшқандай әсер етті. Бұған дейін ішінен тынып жүрген
қазақтар Кенесары Қасымовтың туы ... ... ... ... ... Жүсіп Бөртіней Байғозыұлы мәліметін ... ... ... ... ... ... ... 1837 ит жылы басталғанын айғақтайды
/49/.
Жазба деректерде Кенесарының 1847 ж. қатыгездікпен өлтірілуі ... ... ... ... ер ... өліп, «бас терісін
сойдырып, орыс жұртына, патшаға ... Бұл үшін ... ... ... ... кісі ... ... тапты .
1848-1865 жж. бойынша Қазақ түбі мол дерек көзі жинақталған. Баса ... бір ... ... ... ... елі тарихын әңгімелеу барысында
ХҮІІІ-ХІХ ғғ. Бұхар (ХҮІ ғ.), Қоқан (ХҮІІ ғ.) ... ... ... келтіреді. Бұл тұста тарихты бейнелеудегі хронологиялық тұтастықтың
«әдейі» мақсатты түрде бұзылғанын аңдаймыз. ... ... ... Кенесары
көтерілісінен кейінгі қазақ халқының тарихын жан-жақты талдап көрсету үшін
ХҮІ-ХҮІІІ ғғ. ... ... ғғ. ... билеушілері шежірелерін қосымша
дерек көзі ... ... ... бір тарихи кезеңді (1848-1865), не
сол замандағы оқиғалар барысының көп қырлылығын. Заңдылығын ... ... ... материалды жинақтап беру ... ... ... ... түбі №1177 ... ... ХҮІІІ ғ. Абылай хан ... ... ... ІХ ғ. ... ... туралы деректер беріліп,
олардан кейін ХҮІ ғ. Шайбанилар әулеті ... хан), ... ғ. ... ... ... ... тарататын Қоқан хандары (ХҮІІІ-ХІХ ғғ.)
әулеті тарихы сөз болады. ... түбі №1170 «б» ... да 1847 ... жеңілісін әңгімелеуі соңынан бірден ХҮІ-ХІХ ғғ. Орта Азия
билеушілер ... ... ... ... ... ... Қазақ түбі
жазбаларында 1848-1865 жж. кезең тарихы ХҮІ-ХІХ ғғ. Бұзар, Қоқан хандарының
тарихы болып табылады.
1865-1907 жж. ... ... ... ... ... әрі сол ... әрі өзі өмір ... ... ... еңірек
сипаттағандығына байланысты тікелей түп дерек ретінде саналады. Бұл ... ... түбі ... ... ... ғана ... шашыраңқы сипатта шежіре сөздер арасында кездесіп отырады. 1907 ж.
Қазаннан шыққан үш кітабының жұмыстық ... ... ... ... ... өз ... көрген мағлұматты дереу
«Дала уалаяты» газетіне, «Айқап» журналына беріп жариялатқызып отырған.
Баспасөз мақалаларында сөз ... ... ... ... ... мүлде дерлік ұшыраспайды. Бұған қарағанда он бірінші ... ... ... ... автордың өзі сақтатуға тырыспауы
ықтимал деп болжаймыз. ХІХ ғ. аяғы мен ХХ ғ. басы ... ... ... 1907 ... ... ... кімдікі екендігі туралы»
кітабында ... ... ... ... ... Жүсіптің «Қазақ түбі» атты тарихи мұрасы Отан тарихы оқиғаларына
шолу ... ... бұл ... ... ... ... орны бар ... болып табылатындығын байқаймыз. Мәшһүр мәліметтері ресми құжаттарда
кездеспейтін мәліметтерді, кісі есімдерін ... ... ел ... мол
толықтыру жасайды. Әрі Мәшһүрдің қазақ тарихын түрлі көзқарастар жүйесінде,
әр түрлі ... ... өзі де ... бір ... ... ... ... не мәтін оқиғасының түпкі авторы көрсетілмеуіне
т.б. қарамастан, Қазақ түбі мәліметтері қазақ халқының тарихын әңгімелейтін
мол дерек көзі ... қала ... деп ... ... ... ЖӘНЕ ... ... АЙТУ ДӘСТҮРІ
2.1 Мәшһүр дерек жинастырушы әрі құрастырушы
Мәшһүр Жүсіп Көпеев өз кезегінде деректану ғылымына үлес қосқан қазақ
азаматтарының бірі деп ... ... ... Себебі, ол өз кезегінде
қазақ тарихына ... ... ... ... ... отырып, шынайы
тарих жазу мақсатында өте ұтымды пайдаланғандығын байқауға болады.
Біз бұны Мәшһүр Жүсіптің жүргізген ... ... ... ... ат үстінде ел арасынан ... мол ... ... ... ... Мәшһүрдің замандастарын: Мейрам Жанайдарұлын,
Сыздық Кенесарыұлын, Ахмет Кенесарыұлын, Саққұлақ шешен (Сәбелең) Бердалы
қожа, Майлы ... ... ... ... ... Садуақас Мұсаұлы
Шорманов т.т. тікелей оқиға куәгерлері, не куәгердің ұрпағы ... ... ... жинастырушы ретінде ұсынуда Мәшһүр-Жүсіп бергі ҮІІІ-ХІХ ғғ. тарихи
оқиғаларды баяндауда жер-су ... ... ... ... ... ... шайқастары туралы айтпастан бұрын Алатауда
қоныстанған Ұлы жүз бен ... ... ... өзен-таулары,
асулары, жер бедері, географиялық картасы, соғыс барысы туралы мәліметтерді
байланыстырып беріп ... ... ... ... Е.Б. ... ... ұлы жүз ... ауысқанын
және оны жасауыл Нюхалов отряды ... ... ... ... ... ... Кенесарының қырғыз манаптарымен соңғы шайқасы және
Кенесарының ... қаза табу ... ... шындықта баяндалады. Жау жағына
шығып кеткен сұлтандар Сыпатай мен ... ... ролі ... ... ... ... ... орындарды егжей-тегжейлі
суреттейді және жекелеген мекендердің атауларын ... ... ... мұны ... ... ... ... алмайсың» /51/, - дейді.
Мәшһүр-Жүсіп жер-су атаулары тарихын ел тарихымен, ... ... ... Баспа бетінде басылып шыққан «Қазақ шежіресі»
атты туындысының өзі Баянауыл аймағының тарихын, ... ... ... ... ... ... билер, ақындар т.б. тарихын, жер-су
атаулары ... ... ... ... ... еңбекті
Баянауыл аймағы тарихы туралы мол ... ... ... ... ... деп тануымызға болады.
Араб, парсы, түркі сөздерінің тілдік құрылымын жетік ... ... ... ... ... араб графикасы заңдылығына емес, қазақша айтылу
ретіне қарай жазылуы керек деп санаған соған орай «қазақ ... ... ... ... ... ... дегенді «кәні» дейді. Сондай-ақ
«дауға» дегенді «дау» дейді. Арабша «саяд» -аң ... ... сөз. Оны ... дейді. Сол себепті де ортақ ұқсастықтарды ұтымды пайдалануды жөн
санайды.
Мәшһүдің ... ... ... В.П. ... М.Х. ... ... Р. ... М. Қойгелдиев және т.б. қолдайды.
Топографиялық, географиялық мәліметтерді тарихи таныммен ... Нұх ... суы ... ... бұл ... ... ... сүйене отырып болжауы байқалады. «Естіген құлақтың жазығы жоқ,
құрттай бала ... ... ... ... ... жүретін:
-Нұх пайғамбар тақтайдан кеме салған,
Ол кеменің тақтайын ... ... Бұл ... сөз. ... көз ... Бұл ... ... көрген бір нәрсені ойға ... ... су ... ... ... ... ... анық, күннен жарық
көрініп тұр»- деп, дәлелдеуі назар аудартады. Сол сияқты М.Көпеев ... ... ... ... балаларының мәліметтеріне сүйене отырып,
Кенесары Қасымұлы бастаған көтерілістің ит жылы басталғанын ... ... Бұл ... көшірген С. Аймағанов бұл датаны өзі жазған
уақытпен (1935) салыстырған. Хан ... ... ... да ... екі
мезгілді жазып кеткен: бірі – 1846 жыл, екіншісі – 1847 ... ... ... туралы және Ұлы жүз халқының ішкі саяси
жағдайы туралы М. Көпеев деректерді келтіре ... өз ... ... қоса ... ... ... Балқашқа құйған жерін Қамау деп
атайды. Қараталдың, ... ... ... Алатау төңірегі Найман мен Үйсін
жайлайды. Албан, Суан, Дулат, Жалайыр, Шапырашты ... ... ... Кіші ... ауып барғанда, сол Қамауға барған. Шапыраштыдан басқа
Ұлы Жүз де, Найман да Кенесарыны мойындамай қойған. Ұл жүз ... ... ... ... жыл ... ... орысқа бағынып, тері
шеккпен киіп тұратын»,- деп ... ... ... шолу ... ... ... ... сүйене отырып, анықтап жазуға күш салады /52/.
Мәшһүр шежіре үлгілеріндегі рудың негізін салған адамдардың есімін жазба
деректердегі ел ... жер ... ... ... бұл ... ата ... ... негізінде ҮІІІ-ХҮІІІ ғғ. тарихи ... ... ... ... Яғни шежіредегі ата-тек 7
атадан, әрі кетсе 12 ... ... Одан арғы ... ... шартты
түрдегі жылнамалық сипатта қолданылады. Бұл ... ... ... өз
пікірін былай білдіреді:
Арғыннан әрі барсаң адасасың,
Ми жетпес көп дүниеге шатасасың,
Ол кезде сен де ... мен де ... ... ... ... Арғын тайпасы ғана емес, басқа ру-тайпалардың ҮІІІ-ХҮІІ ... ... ... ... ... шығу тегі ... түркі
халықтарынан құралғанын есепке алсақ ... ... ... ... ... ... ... үлгілеріне көршілес
халықтар туларын, кісі есімдерін шартты түрде байланыстыра отырып, әр кезең
шежірелерін топтастыра қарастырумызға тура келді.
Тұлғатану ... ... ... ... назар аударсақ, Мәшһүр-
Жүсіп Көпейұлының кез-келген тарихи кезеңде ... ... ... ... мәлімдеме беріп отыратынын көреміз. Тіпті, есімі танымал
тұлға туралы арнайы мәліметтер топтамасы беріліп отырады. Бұл ... ... «Әз ... ... т.б. қаһарманның шығу тегі,
әдеби нұсқаларда бейнеленген өмірбаяны, мекендеген ... ... ... жағдайы, қоғамдық-саяси көзқарасы, әулеті, ... ... т.б. ... ... өзара байланыста баяндалады.
Мұның өзі Мәшһүр-Жүсіптің тұлғатану саласында жинақтау, топтау әдісін басым
қолданылғандығын көрсетеді. Оның ... ... ... ... отыратынын байқаймыз:
1. Қаракерей Қабанбай. Қаракерей Матай ... ... ... ... ... асқан батыр жоқ, Үйсін Төле биден асқан би
жоқ»»;
2. «Қанжығалы ... ... ... ... Қазыбек Қаракесек Бошаннан шыққан»;
4. «Шақшақұлы Жәнібек Тоқал Арғыннан»;
5. «Көкжалды көкжал Барақ. Табын біле ... ... ... ... аты ... ... - ... Балтакерей Тұрсынбай Керейден. «Құлағы жоқ шұнақ, құйрығы шолақ,
айыбы жауы желкесінде болған»;
7. «Сырым Малайсары»
Абылайдың ... ... ... ... жердің тары,
Абылайды сан қалмақ қамап жатыр,
Туыңда ала шаба гөр, ... - ... осы ... «Уақ Сары, Баян. Ағайынды екеуі де бірінен-бірі қалыспайтын ... ... ... ... ... ерді көрмессің,
Бұрылып жауды шанышқанда,
Үйде батыр көп еді,
Жау қолында Баяндай
Көзге түсетұғыны жоқ еді», - делінген Баян ... ... Он сан Орта ... ұран болған ер Олжабай: «Қолының қос басынан оқ
үзгенде...»;
10. «Шанышқылы Бердіқожа»;
11. «Аққозы Қанжығалы Жасыбай. Қалмақпен ... ... ... ... ... ... ... атты, бөрі бас Орманшы Ақ сары, Шотана»;
14-15. «Малай Жәдігерден Жауғаш қалмақта өліп, бір ... 7 ... ... ... ... ... . Тарақты, Байғозы; Қозған Биікше (Бекше) мерген
/53. -217б/; ... ... ... ... жас Жанабай батыр;
Бағаналы, Балталыдан шыққан Оразымбет батыр; Сіргелі ... ... ... қай ... ... ... ... көшірмесінде Мәшһүрдің қазақ хандарынан алған жұмыс
тізімі сақталынған: «Хандар аты: 1. Уыз хан (Оғыз); 2. ... хан; ... ... Ер ... 4. Қасқа жолды Қасым хан; 5. Тәуке хан; 6. ... 7. ... хан; 8. ... хан; 9. ... хан; 10. ... хан; 11.
Ормамбет хан».
Кейде Мәшһүр-Жүсіп белгілі бір тұлғаға ... ... ол кісі ... ... ... көзқарас, пікір барлығын ескереді: «Заты қарадан
болғандықтан, Әмір Темір қанша жұртты алса ақ хан ... жоқ. ... ... ... ... - ... Жек ... «Темірлің», -
дейді. Кім болсын, ол болсын, жаман кісі болған жоқ. Жұрт ... ... ... ... ... ... ... ретінде Мәшһүр өзі жинастырған, не ел арасында ... ... ... ... ... ... тексеріп
отырады. Аныстан бастайтын шежіре үлгісін келтіре отырып, Шәкәрімнің осы
бір вариантты сынаған пікірін келтіріп, жер ... ... Ата) ... ... ... ... ... Аныс кезеңін ҮІІ-ҮІІІ
ғғ. Ислам діні таралған уақыт деп ... ... ... ... ... ... ... деректердің де «жасанды»
бұрмалауларға түскенін көрсетуге ... ... ... ... ... ... батыр» топтамасы аңыз-әңгімесінде «Шүршітқырған»
ұрысы, ... ... жер ... сөз ... Ал қытай
жинақтарындағы Хауаха мен Хадаха (қытай генералдары) мәліметтерінде ... ылғи ... ... ... Баян ... батысында Абылай қолына
талқандаған-мыс деп айтыла ... /54/ ... ... ... ... деректану ғылымына да мол
үлесін қосты. Қазақ халқының шығу ... ... ... ... ... (Оғыз хан) кезінен бастап, дәлел ретінде Уыз ханның Үш оқ атанған қазақ
денінің үш жүздік құрылымымен сабақтастырады: «Күн, Ай, ... ... ... Үш оқты ... ... ма? Біз неге әлі күнге шейін үш жүз атанып,
үш алаш атанып жүрміз?!» /54. -27-б/ ... бұл ... ... ... ... Х.Әділгереев мақаласында келтірілген Х ... ... ... ... ... ... оғыздар үш ордаға: Ұлы
Орда, Орта ... Кіші ... ... ... ... ... ... бағалаған Мәшһүр-Жүсіп дерегі
барымташы батырларды сынап шенейді: «Бұрынғы заманда ... деп ... ... ... Бұл ... ... әлі ... бөдененің
жұмыртқасындай немелерді батыр, батыр дейді. Онысы қанды шелекті, көк тақым
ұры. Кигеніне қарасаң, қуыс ... ... ... ... партия
салдарымен бір шенге әлі келмейтұғын көде көрместерді де атын атай ... ... ... ... заманындағы атақты батырлар Мәшһүр-Жүсіпте жау қолында қаза
тапса, Жәңке ... ... 7 ... құны (700 ... 84 ... алынатын
заң болған. Бұл дегеніміз сол замандарда батырларды ... ... ... соңына Мәшһүр-Жүсіптің хандардың өзін екіге бөліп
қарастырған өзіндік ой-пікірі ... ... хан ... ... ... ... ... оразасындай бірде бар, бірде жоқ. ... ... ... ... не, ... не?! Оларды айтып не,
айтпай не?! «Аты ... ... ... аты ... төбе ... - ... ... пе?!
Деректанушы ретінде Әбілғазы еңбегін зерделеп, талдап, оның шежірелік
мәліметтерді халықтың әдет-ғұрыпы мен салт-дәстүрі мен т.с.с. ... ... ... Мәшһүр-Жүсіп Көпейұлының бұл ғылыми ... ... ... ... «Бұл ... ... алып ... – Уыз хан балаларына өз пайым-парасатын, көзіне көрінген нәрсенің
толымды-жарасымдысын ат қылып қоя беріпті: Күн, Ай, ... Тау, ... ... ... күні ... ... ... қазақта айдың басында туған баланың
атын Айбас қояды, таң ата ... ... атын ... ... Көл ... Көлбай қояды. Тауда туса Таубай, жайлауда туса ... ... ... күзекте туса Күзеубай, Есілде туса Есілбай, Нұрада туса
Нұрабай. Уыз хан ұстап қалған үлгі-өнеге ... ... ... – киіз үй. Бір ... ... іздеп таба алмай келсе:
«Осы уыз үйлі пәленнен табал алмағаның ба?», - дейді.
Үшінші өрнек үлгісі – ... ... сою, қой сою, қара ... ... ... ... – тоғыз-тоғыздан сый, сыйлық, сипат. Өлген өлігіне
мал шығарса да тоғыздан. Байлар өлсе ... ... ... ... шығарыпты?», - деседі.
Арғы атамыз Ер Түрік, екінші буын атамыз – ... ... ... буын атамыз – Уыз хан. Ай мен Күн, Жұлдызына тааспай-ақ қоялық.
Үш оқты бізге ... ма?! Біз неге бұл ... ... үш жүз ... үш ... жүрміз?!» /55/.
Кей ретте Мәшһүр-Жүсіп деректерді мәлімдеп қана қоймай, оқиғаның
мезгілін, ... ашып ... ... ... ... ғғ.
тарихи даталарды ескіше жыл санау (һижра) есебімен беріп, ал ХҮІІІ-ХІХ ғғ.
жаңа жыл санау (Григориан) бойынша берген. Мысалы: ... ... ... ханның қасқа жолы», - деп атанып қалды. Тоғыз жүз отызда Сарайышқта
қайтыс (Офат) болды. 1738-де Әбілхайыр хан бас ... ... ... Кіші
жүз орысқа бағынады. 1750-де Абылай хан мен ... ... ... үшін ... ... аштырған. 1755 жылы Құлыкесінің ... ... ... ... бір ... ... 100 ат ұстатып беріп
Сүгірәлі мырза атанған» /55. -57-б.
Сонымен қоса, егер нақтылы тарихи деректер болмаған тұста, сол ... бір ... ... та ұсынылды: «Бұхар, Самарқандты қазақ
шапқанда, Айдабол Баян, Көшенді олжалап алып келген». Кейде оқиғаның болған
уақыты нақты белгілі ... ... ... бір ... ... ... айтып түсініктеме береді. Мысалы, «Науша батыр» үлгісінде ... ... ... ... ... ... ... 40-45 жас
шамасында Исатайдың бүлігінен 7-8 жыл бұрын Жәңгір ханмен араздасып, Бөкей
ордасынан кетіп ... бері ... ... Мұның өзі Ішкі Ордадағы
1829 ж. ... ... ... ... ғана ... ... ... құнды мағлұмат көзі болып табылады.
Деректерді жіктеуші, топтастырушы ретінде бергі ... ғғ. ... ... ... ... ... замандасы болғандығына
назар аудартып, жіктейді. Жәнібектерді сараптау барысында Мәшһүр-Жүсіп
Шақшақ Жәнібектің қалмақтың қоңтажысы ... ... ... екені, ал
Керей Жәнібектің олардан сәл кейін ... түсе ... ашып ... ... Мәшһүр-Жүсіп тарихи тұланың өзгерген ... ... хан» т.б.) ... ... сақталғанын мәлімдеп, қай кезде өмір
сүргенін өзі де анықтай ... ... ... өз ... хан ... Қасқа жолды Қасым хан, ескі ... Есім ... ... ... ... Әз Тәуке хан, олардан соң, 48 жыл хан болып
билеген ... хан» ... хан ... заң-закон жасап, халық қатарына қосқандар осы
айтылған хандар. Алды-арты жоқ Алаша хан ... бір хан ... ... ... ... Ұлы жүз ... Орта жүз Арғын, Кіші жүз Алшын атанғаны: Алаш
деп ұран шақырысып, «Алаш алаш ... ... хан ... ... ... ... Алаш ... деп айтатын заман болған».
Тарихи кезеңдердің өзара тарихи байаныстылығы заңдылығын сақтай отырып,
Көпеев кейбір аңыз-әңгімелердің шығу себебі ... ... ... ... ... ... ... жауласуы) ХІХ
ғасырдың бірінші ширегінде шиеленісуінің түп ... ... ... бастамасын, Абылай ханның ... ... ... ... ... ... Әтеке Жырық немересі)
назар салады. Ал ... ... ... ... Ұлы жүз
тайпаларының руларының олармен көршілес аралас болуы әсері деп қарастырады:
«Қырғыз ... ... ... ... ... ... ... Бұғы.
Сарыбағыста Әтіке Жырыққа алты ұлы алты ас берген. Сол алтауының бірі ... ... ... ... ... ... ... Сыпатайдың
ағасы Андас батырдың, Қанай мен Жанғараш манаптардың Қарабалта деген жерде
жерленгенін ... ... ... ... Ел хан есімімен байланыстырады. Ал
түркі-араб заманын (ҮІІ-ҮІІІ ғғ.) шежіренің арабтық үлгісін ... ... ... шығу тегін Аныс (Әнес, Ахл, ... ... ... ... ... Мәшһүр-Жүсіп Қазақ түбі олардың Мұхаммед
пайғамбар заманында ту көтеріп, кәпірлермен соғысқанын: өздерінің 92 ... ... ... ... ... жерленгендіктен зиарат қылушы
қазақтар осы тарихи заманды есте сақтау үшін өздерін Аныс, Ақкөсе ... ... ... ... ... шежіресінде мұндай мағлұматтарды
білмегендіктен «қазақты арабтардан ... ... ... ... ... ... ... қазақ қай уақытта үш жүз атанған») Алаша хан
замандастары ретінде Қондыкер, Құбан, ... ... Майы ... ... ... де, Ә.Х. ... ... де Қондыкер атауын оғыз
этнониммен байланыстырады: «Қазақ эпосында оларды «Көндігер ұбаң жұрты»,
«Ноғайлы», ... ... деп ... ... ... ... ... ұбаң
жұрты» дегені – орта ғасырдағы Күншығыс әдебиетіне белгілі оғыз бен «қыпшақ
елдері». ... ... ... жиі кездесетін «Куман» елінің осы күнге
дейін сақталып келген бір есімі болуға ... ... ... ... бір ... аты». Мұндағы «Құбаң» дегеніміз Құман тайпасы (қыпшақ
конфедерация құрамындағы ел) болды. Қотан есімі де әрі этноним ... ... әрі ... ... ... хан ХІІІ ғ.) ... ғылыми ортаға
белгілі.
Егер ІХ-ХІІ ғғ. Тарихта Мәшһүр шежіресінде этнонимдер атауларын кісі
есімдерімен қатар байланыстырып көрсетілсе, Қазақ түбі ... ғғ. Және ... ғғ. ... ... ... шежіре үлгілері (Әбілғазы мәліметтері),
арқылы баян болады.
Деректі құрастырушы ғалым ... ... ... ... тарихи
мәліметтерді өзінің Қазақ түбі атты жинағына кіргізген. Бірақ қолжазба
кітап мазмұнына ... ... бұл ... сұрыпталып, толықтырылған,
кезеңдерге бөлініп, ... ... ... ... ... ... ... өзі Мәшһүр-Жүсіптің деректанушы ретінде
ғылыми көзқарас негізінде зерттеу жұмысын жүргізгендігін айқындайды.
Хандар ... ... ... ... өз ... ... Дулати,
Ш.Ш.Уалиханов, Ш.Құдайбердіұлы туралы толығырақ баяндалып, кейінгі кітап
түріне жинақталған қолжазбада бұл түпкі ... ... еімі ... ... бар ... көздерінің сипатына назар аудара отырып, Мәшһүр Жүсіптің
пайдаланған тарихи мәтіндерді екі топқа: ... ... ... мен жазба деректерге бөліп қарастырамыз.
Мәшһүр Жүсіп жазба дерек көзі ретінде ... ... да ... тарта білген. Әсіресе Кенесары ... ... ... (1889 ж. ... ... мен В.Е.Недзвецкий (1905 ж. Верный)
естелік кітаптарындағы мағлұматтар ... ... ... ... ... ... Е.Б.Бекмаханов ғалымның Кенесары көтерілісінің
соңғы кезеңін сипаттауларындағы географиялық мәліметтерінің шынайылығына
жоғары баға берді /58/.
Мәшһүр ... ... ... ... ... ... беттерінде
жарияланған материалды да қосуымызға болады. Ғалым 1887 ж. ... ... ... ... ... ... ... жж.
аралығында «Дала уалаятының газетіне» (Омбы қ.), 1911-1912 жж. ... ... ... ... ... жинап, баспагерлермен
хат-хабар алмасып тұрған.
Әдеби нұсқауларды жинастыруды Мәшһүр Баянауыл медресесінде оқып жүрген
кезінен ... ... 1865 ж. 7 ... бала кезінде «Сүйіндік Олжабай
батыр» ертегісін Сақау ақынның айтуынан жазып алса, 1866 ж. 8 ... ... ... ... 4 ... ... жазып алған.
1881 ж. 23 жасында Қараөткелге (Ақмола) барған ... ... ... ... мұра ... ... ... Қаракесек шежіресін, Саққұлақ
шешеннен (Бөгенбай батыр ұрпағы) Қанжығалы шежіресін, Мейрам Жанайдарұлынан
(ХҮІІІ ғ. ... ... ... ХІХ ғ. ... ... ... Жанайдар батырдың баласы) Сүйіндік шежіресі мен Кенесары көтеріліс
тарихын, Қараөткелдегі ... ... ... 1838 ж. Кенесары
әрекеттері мен әз Тәуке ... ... ... жж. ... ... жерінде болып, Абылай хан ұрпағынан
шежірелік материалдарды қағаз ... ... ж. 29 ... ... ... ... қалаларына арнайы сапармен
шығып, Шу мен Сырдария өңірлерін, Ұлытау мен Кішітауды, Есіл мен ... ... ... ... 1887 ж. ... ... Сыздық төреден өз
өмірбаяны мен ... ... ... ... Сырдария өңіріндегі
Көшекқұлы Күдері қожадан Абылай хан ... ... ... қожа мен Мәделі
қожадан ескі шежіре сөздерді, Шу ... Уақ ... ... ... төренің жас шағында Қоқа бегіне тұтқын болу оқиғасын /59/ т.б.
естіп, қолжазба мұрасын толықтырады.
1889-1891 жж. ... Кіші жүз ... ... ... ... ... ... шөбересі Қадырдан және тб. Исатай бүлігі, Науша батырдың
Ресейге ... ... ... хан ... ... ... алады.
1912 ж. Қазанда басылған кітаптары үшін саяси ... ... ... ... ... ... өңірін аралайды. Ш.Құдайбердіұлынан ... ... ... ... ... Жүсіп кез-келген тарихи оқиға туралы мәліметті сол оқиғаға
тікелей қатысқан куәгерлерден (Кенесары көтерілсі кезінде Жанайдар батырдың
атқосшысы болған Майлы ... ... ... ... не ... ұрпағынан 1838 ж. Қараөткелдгі оқиғалар куәгері Байғозының баласы
Нұрсейіттен), не сол оқиғаға қатысқан шежірешінің ... ... ... ... ... ... ескі тарихи сөздерді ... ... ... оның баласы Садуақастан сұрап алады) не сол ... ... ... ... ... ... ... жыра дстанынан)
алған. Әлдеқандай себептерге байланысты дерек беруші өз ... ... ... ғана М.Ж.Көпеевтің мәлімдеушінің жалпы кім екендігін үстірт
айтады: «Өлтіруге көзі қимай Тілеуғабыл Наурызбайды үш ай, ... ... ... Тілеуғабыл өзі бір жаққа кеткенде, жанкүйері ... ... оны ... тастады дейді. «Наурызбайды ... ... ... - десіп, мұны қырғыз жұртының өздерінің ... орыс ... ... жер ... ... ... ... қырғызға қолға түскенде мен туғаным да жоқ» /59/.
Міне, осылайша өз кезегінде қазақ тарихының ... ... ... ... өз ... деректерді еш жалықпастан қағазға ... ... ашу ... ... ... ... төл деректерін жинау
барысында өзге автор еңбектеріне талдау жасап, ... ... Бұл ... ... ... ... ... қамқор бола отырып, дерек ... және ... ... ... ... ... ... – шежіретанушы
Мәшһүр-Жүсіп Көпеев өз кезегінде нағыз дерек жинаушылық қырымен ... ... ең бір ... бөлігі шежіре жинау мәселесіне көп көңіл
бөлген ғалым болды. Әсіресе қазақ ... ... ... заманы туралы
деректер мол болғандығын атап өтеді. Сондай-ақ ... ... ... ... ... ... ... тарихқа, шежіре сөздеріне
берген ғылыми көзқарасы да кездеседі: «Біздің бұл ... ... ... анық ... жоқ. ... ... ... деп оқуды керек қылмаған.
«Жазуға сенген жаңылшақ» деп жазуды ... ... Оқу мен ... ... ... болмаған. Естігенін ұмытпайтұғын, құлағының
тесігі бар, ақпа құлақ жандар болған.
Сондай-ақ аталған ... ... ... ... тарихына мысал
ретінде М.Ж.Көпеевтің жас кезінде Әбілғазы шежіресі нұсқасын Байдалының
Мұстафасы қолжазбасына ... ... ... болады: «Осы сөз
Үргеніште 23 жыл хан болып тұрған Араб хан баласы Әбілғазы хан ... сөз ... ... Жас ... – өзім ... ... сөз Байдалының
Мұстафасынан жазып берген шежіремізде бар екен деп Ғиса баласы ... ... ... ... ... ... /60/.
Шыңғыс хан және оның шығу тегі туралы ... ... ... ... мен ... «Қазақ түбі» аңызынан жоғары құнды
мәліметтер келтірген: «Алтынбел ханның Алмалы Көрікті деген ... ... иоқ ... ... ... ... ... хан пайғамбар тарихтан бес
жүз елу тоғызда (559) доңыз жылында Моғол иортында ВКОМ ... ... ... келді. Бір қолы иұмық... қан ұстап туып еді» /60/. Оның үстіне
Мәшһүрдің мәліметті қалай естісе ... ... ... ... т.б. ... ... кейінгі Қазақ түбі нұсқаларында да сол деректі солай ... ... Яғни ... ... ... ... ешбір
бұрмалауға түспегендіктен тарихи мәні, маңызы сақталынады. Мәтіннің
басында, ортасында, не ... ... сол ... ... ... ... ... жеткізушінің есімі аталуы, оның ата-тегі өмірбаяны ... ... ... тарихты ойдан құрастырмай естігенін ғана
жинақтайды, көрсетеді. ... ... қай ... ... ... кімнен, қалай естігенін мәлімдеуі сол мәтіннің түпнұсқалығы,
шынайылығына, бұрмаланбағынына шек келтіртпейді. Мәселен, ... түбі ... ... ... өмірбаянымен таныстырып, соңынан шежіресінен
үзінділер келтіріп, ... ... ... ... ... ... «Қазақ түбі» әңгімесі мәтінін ұсынады.
Мәшһүр Жүсіп материал ... ... өз ... ... ... әрі ... ... шыққан тарихи кітаптарды да сарқа
қолданған.
«Мес» жинағындағы тарихи жазбалардың ... ... бірі - ... ... Мәшһүр онымен бала кезінен-ақ - Баянауыл медресесінде
Қамыр қазірет кітапханасынан кездестіріп оқып ... ... ... ... жинастырған кезде Әбілғазының шежірелік сипаттағы
Орта Азиялық үлгілерін (тілі шағатай, ескі өзбек тілін ұқсс ... ... ... ... ... аудармасы) да кеңінен пайдалана
білген. Бұл орайда Мәшһүр Жүсіптің ресми ... ... ... ... ... ... да ... болғандығын көреміз. Мәселен,
қолжазбасының бірінде ... ... ... баяндап, оның алғашқы
нұсқасы Европада жарық көргенін ... ... бұл ... ... емес ... ... (1726 ж.) ... /68/ Қазембектің
аударғанын әңгімелейді: «Үргеніш дейді, ... ... Хиуа ... ... ... атанып талай хандар тұрақ қылған жай. Шыңғыс мұрағатынан Арап
хан деген хан билеп тұрған. Өзінің 7 баласы ... ... ... ... жеті ит ... ... ... Елбарыс, Әбілғазы, Хорезмшах,
Афған, Шәріпмахмұд. Бұлардың иттігі сол, Жошы сұлтан 16 жасында, ... 14 ... ... тізе ... өз әкесі Арап ханмен жауласып соғысып,
әкесі Арап ... ... ... ... ... және ... жақтасып
соғысқа шыққан Асфандияр сұлтанның 3 жасар бір баласын, 15 ... ір ... ... ... ... Қойдай бір жерде бауыздады, Афған сұлтан деген
бауырын Мәскеуге жер аударды.
Аталарын ... ... ... Шәріпмахмұд деген інісін алып қашып,
Самарқанға барып, Имамқұлы ханның қолында 2 жыл тұрды. ... ... ... ... жиып келіп, Елбарыс, Жошы екеуін өлтіріп, Хиуаға хан
болды. Асфандияр хан ... соң ... ... ... еді. ... ... ... жер аударып жіберіп, Астрахан түрмесінде 10 жыл ... ... ... Арал ... айналасында қаңғып жүргенінде Асфандияр өліп, тақ
иесіз қалған соң, таласарлық ит ... соң, ... Хиуа ... ... Һижра есебімен 1014 жылда туған бала ... 40 ... ... 23 жыл ... ... Сол ... хан ... өз кіндігін өзі
кеспекші» деп шежіре ... ... Оның ... ... ... ... заманда перуаттап алған. Вельяминов-Зернов жазған тарихтан көдедей көп
Николайдың келері Александр патша француз тілінен орыс тіліне ... ... Сол ... баспасынан алынған сөз Уыз хан
шежіресі. Мұны Әбілғазы хн ... ... ... ... бірнеше
нұсқасын пайдалану үстіне Мәшһүр Жүсіп бұл шежіредегі мәліметтерді қазақ
халқының тарихымен, салт-дәстүрімен байланыстырып, өз ... ... ... отырады: «Бұл шежіреден біздің алып отырған сыбағамыз – ... ... өз ... ... ... ... нәрсені толымды-
жарасымды ат қылып қоя беріпті: Күн, Ай, Жұдыз, Тау, Теңіз деп. Сол ... ... ... ... ... ... алдында туған баланың атын Айбас
қояды, таң ата туған баланың атын Таңатар ... Көл ... ... ... ... туса Таубай қояды, жаулауда туса ... ... ... т.б. Уыз ... ... ... ... – осы.
Ғылыми зерттеулердің ішінен Мәшһүр Жүсіптің ХҮ-ХҮІІ ғғ. ханда шежіресін
жазуда В.В.Вельяминов-Зернов /37/ пен ... /61/ ... ... ... ... ... ... нақтылық,
шынайы мәліметтердің ... ... ... жазуда бірнеше
зерттеушілердің, шежірешілердің ... ... ... Алайда Қасым қазасын 930 ж. (һижра) де көрсетуі Вельяминов-
Зернов қолданған М.Хайдар ... ... ж.) сай келе ... ... ... мұндай мәліметі әл Гаффари, Хасан бек Румлу,
Мунажим-Баши ... ... ... ... ... ... ... араб, парсы тілін еркін меңергендігін есепке ... ... ... ... ... ... көрген кітаптар ішінен Қ.Халид (1910 ж. ... пен ... (1911 ж. ... ... ... ... һәм ... еңбектерін де пайдаланған. Бұл шежірелерді зерделеу барысында
Мәшһүр ... өз ... ... ... Мәселен, Қ.Халидтің таза
шығыстық шежіре үлгісімен ғана ... ... ... шығу ... ... белгісіз Алтын Бесіктен бастап таратқан шежіреге ... Өз ... ... ... ... ... ... теріске шығарып ... ... ... ... байланысты көп дерек келтірілмейді. Алған ... ... ... ... жылы ... ... ... хан Әмір Темір
нәсілінен Бұқара, Самарқандты тартып алып, 1508 жылы ... ... ... Алашы мен ағасы Жәніке Махмұд екеуі Ташкент ханы Оратөбеде
Шайбанимен ... ... ... тірі ... біздің Жошы ұлысына
беріп еді. Шағатай біздің ханымыз ... ... ... садағам», - деп,
Шайбани ханға қосылды. Сол соғыста Шайбани хан жеңді».
Сондай-ақ Абылай хан мен оның ... ... мол ... ... –М. ... ... М. Көпеев жазбаларындағы Абылай хан мен ... ... ... ... ... ... көз салсақ,
Мәшһүрдің хан тарихы мен ел, жер тарихын өзара байланыстыра қарай отырып,
нақтылы тарихи ... ... ... ... ... ... ... мен оның өмірбаяндық негізіне нақтырақ тоқталады.
Мәшһүр Жүсіп Ш.Ш. ... Қ. ... Ш. ... ... ... жіктей отырып, фольклорлық нұсқалар негізінде ... бір ... жүйе ... ... ... ... аспас
сары бел» оқиғасы, Абылай ұрпағының ... ... ... баяндап
шығуға ұмтылған. Мәшһүрдің Абылай хан турасында жинастырған ауыз әдебиеті
үлгілерінің бір тобы ... хан» ... ... ... ханның
ұрапақтары мен ата-тегі турасында жазылған Мәшһүрдің өз шежіресі баспа
бетіне кейінен шықты /62/.
Абылай ... ... ... ... ... ... бойынша төрт
түрлі нұсқа көрсетіледі:
1. Исугей – Шыңғыс – Жошы – Тоқай ......... – Ұрыс ...... – Жәнібек – Жәдік – ... – Есім – ... – Уәлі ... ... ... Уәлі – ... ... – Шынғыз ұрпағы – Қанішер Абылай – Қанышер Абылайдың жетінші
ұррағы Абылай хан;
3. ...... қожа – ... ... ... – Жошы – ... ... - Өз Темір – Хожақол – Бадақол – Орыс –
Құйыршық – Барақ - әз Жәнібек – ......... ... ер Есім ... Жәңгір – Уәлібақы – Қанішер Абылай – ... Уәлі - ... ... арғы ... ... ... ... пайдалана отырып,
Мәшһүр Жүсіп Ханның атасы «Қанішер Абылай» туралы деректің тым аз екендігін
де жасырмайды: «Қанішер ... ... ... жан білмейді.
«Балапан басына , тұрымтай тұсына» заман болғанда, барлығы бордай ... ... ... қоса енді бір ... аты ... өз аты ... еңбегінде жерленгенде басына қойылған тасындағы жазуға ... ... бин ... ... ... ашып ... ... нұсқасының біреуінің мағлұматына сенімсіздікпен қарайды.
Сонымен қатар Мәшһүр Жүсіп өз кезегінде Абылайханның өзінен тараған
әулетінің ... де ... ... М.Ж. ... ... ... ... келтіруді мақсат тұтпаған, олардың тарихта кім болғандықтарын, қай
жерде билік құрғандықтарын да ... ... ... ... тірі
күнінде баласы Сыздықтың Түркістанды билегенін, баласы Әділдің шүршітке
(Қытайға) ақ үйліге берілгенін, Уәлінің ... ... ... ... ... ханыфтың генерал-губернаторлыққа аудармашы
қызмет атқарғанын, немересі Шыңғыстың Көкшетауда, ... ... аға ... ... ... ... тағы да ... ... қоса ... ... ... алған қарауыл қызынан ұл жоқ, бір қыз бар. Ол қыздан ... ... қызы ... ... ханымнан: Уәлі хан, шыңғыс сұлтан, Әділ
сұлтан, Есім сұлтан.
Хожа қызы ... ... ... ... қызы ... ... Қасым хан жалғыз.
Сарт қызы Бабақ ханымнан: Әбділда (Ғабдолла), Рүстем, Шеген, Сыздық.
Қалмақ қызы Тоқта ханымнан: Төлек жалғыз.
Және бір ... ... ... ... ... қызы ... ... Шама төре жалғыз».
Сондай-ақ Мәшһүр шежіресінде Абылай хан туралы тағы да ... ... ... жолбарыс атанып, ұлғая бара «Қанішер Абылай» атанған. Бұл
баласының атын «көркем ... ... ... бір бала ... атын Әбілмансұр
қойды. Бұл жас бала Сабалақ атанып жүріп, Абылайлап ... ... ... Яғни, М. Көпеев өз кезегінде тарихи фактілер мен ... ... ... көп көңіл қойды, әсіресе Абылай хан
турасында мол ... ... ... ... ... ... ... отырып, оқырман қауымға қолжазба түрінде қалдырған
еді /62. ... М. ... орыс ... еңбектеріне де үңіліп, ондағы
шежіреге қатысты тұстарымен де танысты. Мәселен, 1870 ж. ... ... ... ... ... ... үлгілері» атты
он томдық еңбегінің үшінші кітабы басылып шығады. Мәшһүр Жүсіп оның ... ... ... ... барған сапарында Мейрам Жанайдарұлы кітапхасынан
кездестіріп, түнпұсқасын көшіріп алады. Енді бір нұсқасында өз ... ... ... ... ... ... (мазмұны жағынан
«Моңғолдың құпия шежіресіне» сай келеді) келтірместен бұрын оның жинаушылық
қызметіне тоқталады: «Жетпіс ... жер ... ... ... ... қалған күнімізде Василей Василеич Радлоф қазақ әдебиетін бастырған
екен. Біз жазайық деп ... ... ... ... «Қазақ түбі» деп
Василей Василеич Радлоф баспаға бастырған» /62. ... ... ... Мәшһүр жүсіп Көпеев тарих ғылымына ден қоя ... ... ... бір ... ... бірі ... ... да үлкен ден қойған
ғалым болды. Ол ел ... ... ... ... шежірелерін, өзге авторлар
еңбектерімен, тіпті орыс зерттеушілерінің еңбектерімен таныса отырып жазды.
Шежіре жазу барысында әр ... ... ... мен билер шежіресінде
олардың кейбір тұлғалық қырларын фольклорлық ... ... ... ... тырысты. Яғни, біз бұдан М.Ж. Көпеевтің шежіретану саласында
мол үлес қосқанын аңғаруымызға болады.
ҚОРЫТЫНДЫ
Қорыта ... ... ... ... ... ... қатысты жазылған
жазбаларында мол деректік материалдар қоры сақталған. Сол ... де ... ... зерттеудің Қазақстан тарихы ғылымы үшін маңызы зор. Кеңес
дәуірінде зерттеу ... ... ... ... немесе
идеологиялық талаптарға сай енгізілмеуі салдарынан тарихымыздың «ақтаңдақ»
беттері көбейе түсті. Бұл олқылықтардың ... ... ... ... түсетіні сөзсіз.
М.Ж. Көпеевтің Қазақстан тарихына ең қажеттісі бұл дерек көздері болып
табылады. Автор қолжазбаларында деректану бағыты бойынша ұрпақтан ... ... ... келе ... әңгімелерді сол қалпында қағазға
түсіретін нұсқалар, жазбаша ... ... ... еңбектер мәтіндері
сипатталады. Сондай-ақ ғалым ... ... ... ... жазу ... ... ... құрастыру сынды әдіс-тәсілдерді
пайдалана отырып жазуы да деректану ғылымы үшін маңызды болып отыр.
М.Ж. Көпеев мұраларын талдау ... ... ... көздерімен мәтіндер
қазақ елі тарихындағы оқиғалардың шынайы сипатын қайта қарауға, ... ... ... ... ... М.Ж. ... ... көзқарастарының қалыптасуына өмір сүрген
заманы мен өскен ортасы көп әсер ... ... ... ... есейе келе
орыс тілі арқылы Батыс елдерінің өркениетімен танысып, өзіндік ... ... ... ... қабылдап, отарлық саясатын күшейте ... ... ... ... болды. Сол себепті де Мәшһүр ... екі ... яғни ... пен ... ... ... Алайда, ғалым өз елінің ... ... ... ... ... ... жазды. Мұндай тарихи көзқарастарының
қалыптасуына бала жасынан ауыз әдебиеті ... ... ... мен ... Хамараддиннің жырлары мен дастандарын ... ... ... ... тигізген еді. Сондай-ақ Қазақстанның территориясын салт атпен
аралап ... жол ... ... ... ... да оның елі ... сүйіспеншілігін байқатқан болатын. Кейін ол ... ... ... ... ... ... отырып, білімді, зерделі,
сауатты адамдардың ... ... ... ... ... ... барлық материалдарды сарқа пайдаланған ... ... ... ... кезеңдерге бөлуде, хронологиялық жүйе
ретімен баяндауға тарих ғылымының қалыптасу, өрістеуіне сай ... ... ... ... ... ... барысында шығыстың тарихнама
дәстүріне негізделген шежіреге ... ... ... ... ... 1905 ... қанды жексенбі оқиғасына дейінгі біртұтас
қазақ елі тарихы қамтылған «Қазақ ... ... ... ... ... ... ... белгілі бір тұлғалар
есімдерімен байланыстырылып баяндалған. ... ... ... ... ... ... ... ескерсек,
ежелгі түркі заманының түрлі кезеңдерін шежіре сөздері арқылы ... ... тағы бір ... тани ... Моңғол дәуіріне қатысты
кейбір деректемелерде аздаған ауытқушылықтар да кездеседі. ... ... ... ... ... ... жинақталып, мәтіндер
таңдалып алынып, сұрыпталып, қысқартылып, не толықтырылып, 1907 жылы Қазан
қаласынан кітаптар түрінде ... ... ... ... ... ... ... мәтіндерін негізге ала
отырып, оның өз кезегінде тарих ғылымына, соның ішінде деректану ғылымына
қосқан үлесі, ... ... зор ... ... ... XIX ғасырдың аяғы мен ХХ ғасырдың басы аралығындағы тарихи білімнің
дамуын, тарихнама саласын зерттеуге тың мәліметтер ... ... ... ... өз ... ... ... жасайды. Мәселен, Мәшһүр
еңбектерін талдау барысында Қазақ ... ... ... хан, Әз ... ... ... ... тұрғысынан сараптауға салынды,
Бітіру жұмысы барысында қарастырылған мәселелер, пікірлер Қазақстан
тарихын ... ... мен ... ... түрлі ой-пікірлер туғызып,қызығушылық туғызуы заңды болып
табылары сөзсіз. Мәшһүр ... ... мол ... ... ... ... ... дамуына өз үлесін қосары сөзсіз. Сол себепті де
қазірігі ... ... ... ... ... Ресей мен Орта Азия
қалаларындағы кітапханалар мен ... ... ... М.Ж. ... ... табу, саралау және жариялау міндеті тұрғандығын айта
кетуіміз шарт.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР МЕН СІЛТЕМЕЛЕР ТІЗІМІ
ғы әңгімелер. //Баспа ... ... Л. ... 1992. № 4. 196-199бб
Марғұлан Ә.Х. Ұлытау төңірегіндегі тас мүсіндер. /Ежелгі мәдениет
куәләрі.- ... 1966. 212б. ... М.Ж. ... / ... С. ... ... 1990. – Т. 1. – 273 ... Ш. Түрік, қазақ–қырғыз һәм хандар шежіресі. –Алматы, 1991.
Тынышбаев М. История казахского народа. –Алматы, 1993. С. ... С.Д. ... ... в ... и ... Алматы.
1997. 383с.
Марғұлан Ә. Х. Мәшһүр–Жүсіп Көпеев. // Қазақ әдебиеті. 1940. №2.
Бекмаханов Е. Б. Қазақстан XIX ғасырдың 20-40 ... ... ... Ә.Х. ежелгі жыр аңыздар. –Алматы, 1986. 246 ... М.Ж. ... ... ... 1992. Құрастырушы Субханбердина.
385б
Абусеитова М.Х. Казахстан и Центральная Азия ... ... ... ... ... Ж. О. ... этнографиясы: этнос және қоғам. Қарағанды, 1995. –
266 б.
Алпысбесұлы М. Қазақ шежіресіндегі ... ... ... ... алу үшін ... ... диссертацияның авторефераты.
–Қарағанды, 1999
Жүсіпов Е. ... ... ... және оның ... тарихи
тұлғалар: т.ғ.к. ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған кандидаттық
диссертацияның авторефераты. ... ... Л. ... ел ... ... // ... ... 2001, Б.
20–21
Қажымұқанұлы Ә. Мәшһү-Жүсіптің әулиелігі туралы. // Қазақ тарихы. 2005. №
2. 14-18бб
Жүсіпова Л. ... ... ... ... тарихы.
// Қазақ тарихы. 2006. №3. 21-23бб.
Әділгерееев Х. Қазақ халқы құрылуы тарихынан. // Социолистік Қазақстан.
-1994. ... З. ... ... пайда болуы жөніндегі жаңа деректер. //
Кеңестен кейінгі Шығыс елдеріндегі мемлекет: тарихы, ... ... // ... ... ... ... ... 1999.
56-58бб
Әбілев Д. Мәшһүр Жүсіп (естелік). // Жұлдыз. 1992. №12. 116-119бб
Мұқанов С. Абайдың шәкірттері туралы. //Абай. -1992. №4. ... М.Ж. ... ... ... екендгі. //Материалды әзірлеген:
Жүсіпов Н. Қазақ тілі мен әдебиеті. 1994. №4
Көпеев М.Ж. Атасының аты білінбей өз аты ... ... //Ақ ... ... Қ.М. ... тарихының деректанулық негіздері
Алматы., 2002. 64б.
Көпеев М.Ж. Тарихи әңгімелер. // Жұлдыз 1994. №10. 201-202бб
Қазақстан тарихы. Алматы; 2002. 3.т. 640-б.
Көпеев М.Ж. ... ... // ... 1994. №12. ... қолжазбаларының ғылыми сипаттамасы. –Алматы, 1975-1986.
6-томдық. З-том.
Кенесары-Наурызбай хақында
Әбілғазы. Түрік шежіресі. /Баспаға әзірлеген Б. Әбілқасымов.
-Алматы.,1991.208б.
Құдайбердиев Ш. Түрік, қазақ–қырғыз һәм хандар шежіресі. ... Н. ... ...... ауыз ... ... // Қазақ
тіліменәдебиеті.№1-2.
Артықбаев Ж.О. Қазақ тарихы. (оқулық
хрестоматия). –Астана, 2000.
206б
Жүсіпова Л. Мәшһүр-Жүсіп Абылайдың хан ... ... // ... ... №3. ... М.Ж. Қазақ хандары. // Қазақстан мектебі. 1999. № 9
Қазақстан тарихы. -Алматы, Атамұра, 2000. Т.3.
Атабаев Қ.М. Ұлт және ... ... 2007. ... Ж.Қ. ... хан. –Алматы, 1993. 112б
Жалайыр Қ. Шежірелер жинағы. –Алматы, 1997. -128б
Вельяминов-Зернов В.В. ораз-Мухаммед. //Жалын. 1989. № 6 91б
Дулат Мухаммед Хайдар. ... ... М.Ж. Нұқ ... мен бір ... ... //Зерде, 1994. №4. 75б
Көпейұлы М.Ж. Шежіре туралы. //Жалын, 1993. № 9
Пищулина К.А. Присырдарьинские города и их ... в ... ... XV-XІVвв. /Казахстан в ХV-ХVІІІ веках. –Алматы, 1969. ... ... ... ... М.Ж. ... шежіресі. –Алматы, 1993. 65-70бб
Абылай хан. Құрастырған Дәуітов С. –Алматы, 1993. 316б
Көпеев М. Абылайдың хан атануы. /Баспаға ... ... Л. ... 2000. № ... Л. ... ... ... туралы. //Қазақ тарихы, 1999. № 6
Мәшһүр Жүсіп қолжазбасы. –Алматы, 1993. том3.
Моисеев В.А. Джунгарское ханство и казахи. ... ... 238 ... А.И. ... киргиз-кайсацких орд и степей. –Алматы,
Мағауин М. Қазақ тарихының әліппесі. ... 1995. ... Е. Б. ... XIX ... 20-40 жылдарында. Алматы, 1994.
235 б
История Казахстана. (С древнейших времен до наших дней) 5-ти томах.том 3.
–Алматы, 2000. 290с
Қозыбаев М.Қ. ... ... ту ... ... 1994. -114б
Көпеев М.Ж. Қазақ шежіресі хақында. //Жұлдыз 1994. № 3. ... ... ... ... 1993. ... ... Ж. ... Ертіс-Баянауыл өңірі. –Павлодар, 1995. 1-кітап. -368 б
Тарихи жырлар. /құрастырған СейбімбекА, Әдібаева Б –Алматы, 1995. том ... ... ... ... ... ... ... З-том. 375 б
Мәшһүр-Жүсіп Абылайдың хан атануы хақында. // ... ... №3. ... К., ... Б. ... ... ... 1996. 2-том 432 б
Уәлиханов Ш.Ш. Таңдамалы. –Алматы, 1985. 2-том 389 б
Көпеев М.Ж. Қазақ шежіресі хақында. //Жұлдыз 1994. № 3. 37б.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 54 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Мәшһүр Жүсіп Көпеев9 бет
Мәшһүр Жүсіп Көпеевтің публицистикалық еңбектерінің ерекшеліктері54 бет
XIX ғ. II жартысы, XX ғ. бас кезіндегі қазақ әдеби тілінің діни лексикалық сипаты5 бет
Алаштың алдаспаны11 бет
Ақан сері10 бет
Бұқар Қалқаманұлы13 бет
Мәшһүр-Жүсіп шығармаларының көркемдік ерекшелігі57 бет
Қазақ фольклористикасы21 бет
М. Ж. Көпейұлының өмір мен отты жырлары21 бет
Қытай империясының көне астанасы Чаньаннан шыққан алғашқы көпестердің жолдары15 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь