Қазақ хандығын зерттеудегі деректік негіздер

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..


1. Қазақ хандығының қалыптасуы.


1.1. Алғашқы Қазақ хандығының құрылуының алғышарттары ... ... ... ...

1.2. Алғашқы қазақ тарихшысы М. Х. Дулатидің

«Тарих.и.Рашиди» еңбегіндегі Қазақ хандығы туралы мәліметтер...

1.3. Қазақ хандығының құрылу кезеңі мен жағдайы ... ... ... ... ... ... ... ..


2. Қазақ хандығының негізін қалаған билеушілер.


2.1. «Қазақ» сөзінің шығуы туралы деректік мәліметтер ... ... ... ... ... ...

2.2. Қазақ хандығының негізін қалағандар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..

2.3. Қазақ хандығының нығайуы кезіндегі билеушілер ... ... ... ... ... ... .


Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...


Пайдаланған әдебиеттер мен деректер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
Диплом жұмысының өзектілігі. Қазақ халқы тамырын жеті қабат жер астына жіберген алып бәйтеректей, өзегін ғасырлар тереңінен тартып, осынау қасиетті ұлы даласынан табан аудармай, дауылдармен алысып, тағдырлармен қарысып, өсіп-өркендеп келе жатқан халық. Осы тарихи жолда халқымыз небір қиын-қыстау кезеңде де ерлікті, бірлікті, азаттықты ту етті. Біздің бүгінгі тәуелсіз Қазақстан соның айғағы.
Қазақстан тарихында қазақ мемлекеттігінің тарихы, соның ішінде Қазақ хандығы тарихының алатын орны ерекше. Қазақ атауымен қазақ мемлекеті болып қалыптасқан бұл түбірлі тарихи өзгерістің сипаты XV ғасырдан бастау алады. Тақырыптың негізгі өзекті мәселесіне байланысты тарихшылар тереңдете зерттей қоймаған. Қазақ мемлекетінің қалыптасуы мен даму тарихын деректік негізге сүйеніп қайта қарастырып, тереңінен талдап жазу өте маңызды. Жұмысты жазу барысында әр түрлі дерек көздеріне сүйене отырып, ішкі саяси құрылысы әбден әлсіреген Әбілқайыр хандығының тұсынағы бірден-бір еркін ұлтқа айналған, саяси ірі тұлғалардың негізінде жеке ұлт болып бөлініп шыққан, Қазақ хандығының саяси тарихын теориялық-методологиялық тұрғыдан зерттеу үлкен маңызға ие болды.
Қазақ хандығының тарихына қатысты деректерді талдап, демократиялық сипатта қалыптасқан, бүгінгі тәуелсіз Қазақстанның теренде жатқан тарихын жазуда жұмыстың тақырыбына байланысты ойларымызды тұжырымдап берсек Қазақ хандығына бірнеше жағынан сипаттама беруге болады. Біріншіден, бұл мемлекет XV ғасыр ортасында жеке халық ретінде қалыптасып, тарих мінберіне шыққан, қазақ этносының төл мемлекеті. Сондықтан да бұл жерде Қазақ хандығының ұлттық, халықтық сипаты көрінеді. Екіншіден, қоғамдық қатынастар тұрғысынан қарайтын болсақ, Қазақ хандығын өзіне дейін Дешті Қыпшақта өмір сүрген Әбілқайыр хандығы, Моғолстан, Ноғай Ордасы сияқты мемлекттерден, тіпті Ақ Ордадан да онша айырмашылығы жоқ. Айырмашылығы тек оның ұлттық сипатында ғана.
Дерек көздерінің мағынасы мен мәніне, деректік құндылығы мен маңыздылығына негізделіп жазылған, Қазақ хандығының саяси және мәдени тарихын зерттеу кезінде өзекті мәселелердің бірі ретінде мынадай оқиғаларды, тарихи құбылыстар мен процесстерді және заңдылықтарды айтуымызға болады. Керей мен Жәнібектің Жетісу жеріне көшіп кетуі, сөз жоқ, қазақ халқының этногенезінде шешуші рол атқарды. Бірақ бұл халықтың өзінің қалыптасуындағы емес, оның қазіргі атының біржола бекіп қалуындағы ролін айтамыз. 1460-жылдардағы ауа көшуден қазақ халқы пайда болған жоқ, ол халықтың бұған дейін де жүріп жатқан қлыптасу үрдісін одан әрі жеделдетті. Ол көш қазақ халқының ұлт болып қалыптасуының бастауы да, жетер межесі де болған жоқ. Бірақ ол сол әр қилы аспектіден тұратын үрдістін ең басты қозғау күшінің бірі болды,
        
        ӘЛ-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
ТАРИХ ФАКУЛТЕТІ
Қазақстанның ежелгі және орта ғасырлар тарихы
кафедрасы
ДИПЛОМ ЖҰМЫСЫ
ҚАЗАҚ ХАНДЫҒЫН ЗЕРТТЕУДЕГІ ДЕРЕКТІК НЕГІЗДЕР
Орындаған
4 курс ... ... ғ. к., ... ... ... ... ғ. д., ... 2008
Мазмұны.
Кіріспе.....................................................................
.....................................
1. Қазақ хандығының қалыптасуы.
1.1. Алғашқы Қазақ хандығының құрылуының алғышарттары................
1.2. Алғашқы қазақ тарихшысы М. Х. Дулатидің
«Тарих-и-Рашиди» еңбегіндегі Қазақ ... ... ... ... ... ... ... мен
жағдайы..............................
2. Қазақ хандығының негізін қалаған билеушілер.
2.1. «Қазақ» сөзінің шығуы ... ... ... ... ... ... хандығының нығайуы кезіндегі
билеушілер.........................
Қорытынды...................................................................
.................................
Пайдаланған әдебиеттер мен деректер
тізімі...........................................
Кіріспе.
Диплом жұмысының өзектілігі. Қазақ халқы тамырын жеті қабат жер ... алып ... ... ... тереңінен тартып, осынау
қасиетті ұлы даласынан табан аудармай, ... ... ... өсіп-өркендеп келе жатқан халық. Осы тарихи жолда халқымыз небір
қиын-қыстау кезеңде де ерлікті, бірлікті, азаттықты ту етті. Біздің ... ... ... ... тарихында қазақ мемлекеттігінің тарихы, соның ішінде ... ... ... орны ерекше. Қазақ атауымен қазақ мемлекеті болып
қалыптасқан бұл түбірлі тарихи өзгерістің сипаты XV ғасырдан бастау алады.
Тақырыптың ... ... ... ... ... ... қоймаған. Қазақ мемлекетінің қалыптасуы мен даму тарихын деректік
негізге сүйеніп қайта қарастырып, тереңінен ... жазу өте ... жазу ... әр ... ... ... сүйене отырып, ішкі саяси
құрылысы әбден әлсіреген ... ... ... ... ... ... ... ірі тұлғалардың негізінде жеке ұлт болып бөлініп
шыққан, Қазақ хандығының саяси тарихын ... ... ... ... ие болды.
Қазақ хандығының тарихына қатысты деректерді талдап, демократиялық
сипатта қалыптасқан, бүгінгі тәуелсіз Қазақстанның ... ... ... ... тақырыбына байланысты ойларымызды тұжырымдап берсек Қазақ
хандығына бірнеше ... ... ... ... Біріншіден, бұл мемлекет
XV ғасыр ортасында жеке халық ретінде қалыптасып, тарих мінберіне шыққан,
қазақ этносының төл мемлекеті. ... да бұл ... ... ... ... ... ... Екіншіден, қоғамдық қатынастар тұрғысынан
қарайтын болсақ, Қазақ хандығын өзіне дейін Дешті Қыпшақта өмір ... ... ... ... ... ... ... тіпті Ақ
Ордадан да онша айырмашылығы жоқ. Айырмашылығы тек оның ... ... ... мағынасы мен мәніне, ... ... ... ... ... Қазақ хандығының саяси және ... ... ... ... мәселелердің бірі ретінде мынадай
оқиғаларды, ... ... мен ... және ... ... ... мен ... Жетісу жеріне көшіп кетуі, сөз жоқ,
қазақ халқының этногенезінде шешуші рол атқарды. Бірақ бұл халықтың өзінің
қалыптасуындағы емес, оның ... ... ... бекіп қалуындағы ролін
айтамыз. 1460-жылдардағы ауа көшуден қазақ халқы ... ... жоқ, ... ... ... де ... ... қлыптасу үрдісін одан әрі жеделдетті.
Ол көш қазақ халқының ұлт болып қалыптасуының бастауы да, жетер межесі де
болған жоқ. ... ол сол әр қилы ... ... ... ең ... ... бірі ... жатқан халықтың өзінің болашақ есімімен тарихи тоғысуы
осылайша Жетісу даласында жүзеге асты. Осылайша ... ... ... ... ... ... зерттелу деңгейі. Қай кезеңде де қоғамдағы тарихи
оқиғалар мен тарихи тұлғалардың қоғамдық саяси ... өзі өмір ... ... ... ... экономикалық, мәдени тағы басқа
жағдайларға тікелей байланысты. ... ... ... тарихымен толық
танысу, оның жүріп өткен жолдарын анықтау үшін XIV-XV ... ... ... ... ... шолу ... Бұл ... Қазақ
хандығының тарихына байланысты сол кезеңге тән ... ... ... ... мен XIX ... мен ... зерттеушілердің
еңбектерінің маңыздылығын атап өтпекпіз.
Зерттелу жұмысының ... ... XIX ... ... В. В. Вельяминов-Зерновтың «Исследование о Касимовских царях и
царевичах» [1,398] атты еңбегі құнды болып табылады. ... ... ... ... ... ... ... отырып Қазақ
хандығының құрылу тарихына өзіндік баға берді. Белгілі зерттеуші К. ... Қзақ ... ... К. А. ... Қзақ ... ... «Юго-Восточный Казахстан в середине XIV-начало XVIвв»
[3,246-264] еңбегің жазып шықты. Шетелдік автрдың көзқарасымен ... ... ... бұл еңбегінде Қазақ хандығының құрылуы Жәнібек пен Керейдің
көшіп-қонуынан емес, орта ғасырлық қазақ халқының шаруашылығы әлеуметтік,
саяси ... ... деп ... Орыс зерттеушісі А. П.
Чулошников «Очерки по истории ... ... в ... с ... судьбами других тюркских народов»[4,200-203] атты еңбегі
Қазақ хандығының құрылу ... ... пен ... өр тұлғаларын ашып
жазады. Бірақ автор таптық көзқарас тұрғысынан феодалдық қатынастар бұл
оқиғаның туындауына себепші ... деп ... ... ... зерттеушілер С.
Г. Кляшторный, Т. И. Султанов «Казахстан: Летопись трех тысячелетий» [5,238-
240] атты бірлесіп жазған зертеу жұмыстарында ... ... ... туралы пікірлерін айтты, жаңа хандықтың құрылуын Әбілқайыр хан өлген
соң, Керей мен Жәнібектің ... ... ... ... ... жоғарғы
үкіметті басып алуымен байланыстырады. Бұл авторлардың ойынша XV ... ... ... 1470 ... келеді. А. А. Семенов Қазақ
хандығы құрылмай тұрып XV ... ... ... барлық Өзбек
тайпаларының одағы бола қоймағанына күдік білдіріп, яғни Өзбек тайпалары
деп ... ... бір ... ... ... жазса [6,36], С. К. Ибрагимов Әбілқайыр ... ... ... пен ... ... шығу ... XV ғасырдың 50 жылдарының
аяғына балайды [7,178-180]. Орта Азия арихын зерттеушілер П.П. ... по ... ... ... [8,35] және Б. А. ... ... Узбеков» [9,149] деп аталатын еңбектерінде Қазақ хандығының
тарихының дерек ... ... ... шайбанидтік, тимуриттік,
аштарханидтік деректерін ... ... ... жазды.
Қазақ хандығының төл тарихын шынайы зерттеу обьективті және ... ашып ... тек ... ... ... еңбектерінде
зерттеліп жазылатыны сөзсіз. Қоғамдағы түбегейлі өзгерістер ретінде
саналатын тәуелсіздігіміздің ... ... ... ... ... ... туғызды. Ең алғашқы рет Қазақ хандығының тарихын ... ... ... шығу ... ... ... Кәрібаев Берекеттің
жариялаған мақалалары мен кандидаттық диссертациясында баяндалады. Қазақ
хандығының құрылуы ... ... ... ... ... ... құрылуының этникалық алғышарттары туралы»[10,27-30] деген
мақаласында Қазақ ... ... ... ... объективті
алғышарттарды атап көрсетеді. ... ... ... ... атты мақаласында да этникалық процесті халықтық деңгейге
көтеру маңыздылығын түсіндіреді. Қазіргі таңдағы ... ... ... қатысты ғалымдар арасында Қазақ хандығы сипаты жағынан
қандай мемлекеттік түрге ... ... ... ... ... жүр.
Осыған байланысты Кәрібаев Берекеттің көзқарасы ... ... ... ... ... және феодалдық сипаттағы мемлекет түріне
жатқызатының айтады[12,7]. Бұл тақырыптың маңызды проюлемаларына ... ... ... Мұхатова Қазақ хандығының ... ... ... ... ... ... ашу керектігін айта
келе Қазақ хандығының ... ... ... үш ... атап ... ... ... тобына көшпелілердің этно-саяси
ерекшеліктеріне сай мемлекеттің болғандығын ... оны ... ... десе, екінші топқа көшпелілерде мемлекеттік бірлестіктер
кейбір кезеңдерде ғана ... ... ... ... ... ... ағымның зерттеушілері мемлекет болмаған және болуы мүмкін емес
деп тұжырымдайтының тарихнамалық тұрғыдан ... ... ... пікіріне қосыла отырып академик Хайролла Ғабжалелов
былай ... ... бұл ... ... әрі ... ... беру ... өйткені
тарихшы зерттеушілердің өздері әлі де бір ортақ тұжырымға келе алмай
отыр... Қалай ... да ... ... ... ... ... орын алғаны сөзсіз» деген тұжырымға келеді[12,6].
Тарихнамалық шолу рәсіміне сәйкес Қазақ хандығының сипатына баға беріп,
өз ... ... ... ... Омарбеков Қазақ хандығы өзінің сипаты
жағынан авторитарлық және аристократиялық мемлекет болды деген көзқарасты
айтып қазақ қоғамындағы биліктің
ұйымдастырылу ... ... ... бір ... бірі ... Қазақ хандығы құрамындағы ру-тайпалар туралы
ойлар ... ... ... көрінеді. Онда ол «Қазақ мемлекеті
және Жошы хан» - атты монографиялық ... бұл ... ... ... қажет екендігін айтады[12,15]. Аталған проблеманың
жалғасын Жұмахан ... ... ... дәлелдейді: «Қазақ тарихы
ғылымында бұл мәселе әлі зерттеле ... ... да ... ... ... ... ой ... үшін ең алдымен ортағасырлық түркі
және парсы деректеріне көз жүгіртсек Рашид-ад-Дин «Жами-ат-Тауарих», Шараф-
ад-Дин Иездидің «Зафар-наме», Ата Мәлік Джувайнидің «Тарих-и-Джахангушай»,
Шамидың ... ... және тағы ... ... ... Концептуалды мәселенің өзекті маңыздылығына арнайы осы
тақырыпты зерттеуші Кәрібаев Берекет былай деп баға ... «Бұл ... ... ғыцлымындағы әлі көтеріле қоймаған тақырыптардың ... бұл ... ... мен ... бұл ... алға ... ғылыми
тереңдеудің болып отырғаны деп санар едім. Бүгінге дейін бұл сұрақты
біреулер ... ... ... ал ... ол ... тіпті ойлауға
қорықады. Ал қазір ше? Қазір қорықатын ештене де жоқ, бұл ... ... оны ... ... ... бұл сөзінде ғалым Әбілқайыр
хандығынан ... ... ... мен ... Шу бойына көшіп келген
халықтарын Орта жүздің ... деп ... ... Қазақ
хандығының тарихына аса үлкен көңіл бөліп иллюстративті шағын кітап жазып
шығарған Тұрсын ... да ... ... ... Онда тарихшы сонау
Алтын Орданың ыдырап, тамыры жалғасқан Қазақ хандығының ... ... ... ... ... ... ... хандығының нығайуы
кезіндегі билеушілердің саясатына және оқиғаның ... ... ... ... мен ... ... ... басты
мақсаты бүгінге дейін көп қырлары әлі де ашыла қоймаған ... ... және ... тарихын осы оқиғаға қатысты әртүрлі деректермен жүйелі
түрде талдау жасап, әсіресе, төл ауыз ... ... ... оның ... ... жоғары екендігін баса атап көрсету
оңтайлы болды.
Ол үшін алдымызға мынандай міндеттерді ... ... ... ... қалаушылар Жәнібек пен Керейдің Өзбек
ұлысынан бөлініп шығуына қатысты оқиғаның дерек көздерін талдау;
-Қазақ ... ... ... мен құрылу кезеңіндегі
обьективті жағдайды төл деректеріміз бен кейінгі зерттеушілердің және ... ... ... ... ... ... хандығына қатысты бүгінгі таңда ... ... ... жаңа концептуалды ой-пікірлері мен ұстанымдарын
жұмыстың негізгі бөлімінде талдап көрсету.
Диплом жұмысының деректік негізі. Диплом жұмысын орындау ... ... ... бен ... орай ... ... ... тақырыпқа тікелей қатысы бар көптеген деректер пайдаланылды. Қазақ
хандығының ... ... ... ... қоры өте ... ... ... байланысты деректерді сыныптауда олардың типтерін екі түрге
бөлеміз.Ауызша және жазбаша деректер. Жазбаша деректердің түрлеріне ... ... ... деректерді төмендегідей топтарға бөлуімізге болады:
- Мұхаммед Хайдар Дулатидің ... ... ... ... ... ... ... әулетінің деректері;
- Бабырдың Бабырнамасы;
- Қадырғали Жалаиридің «Жылнамалар жинағы»;
- Қасым ханның қасқа жолы, Есім ханның ескі ... ... ... ... ... қаралатын деректеріміз Аштарханид әулетінің
деректеріне дейін ғана пайдаланылады. ... ... ... ... ... ... ... айтуымызға болады. Онда
Қазақ хандығының тарихына негізделген ... ... ... 1465-1466 жылдары Қазақ хандығының негізінің қалануы туралы
мәліметтер.
2. Алғашқы қазақ хандары Керей мен ... ... ... ... ұлысынан ауа көшіп, бөлініп шыққан Жәнібек пен Керейдің
соңынан ерген қазақтардың саны екі жүз мың ... ... ... ... деректен табылуы және қолданылуы.
Екінші бір дерек көздеріне Темір әулеті тұсындағы деректерді екі ... ... ... ... ... бұйрығымен жазылған еңбектер. Екінші
топқа Темірдің қарсыластары жазған деректер. Бірінші топтағы Шараф-ад-Дин
Иезидің «Зафар-намасы»[14,145] мен Шамидің «Зафар-намасы» [15,216] ... ... ... қоры ... табылады. Бұл деректе Хақназар хан мен
Бұрындық хан тұсындағы қазақ қоғамының жағдайы жазылады. Азақ хандығының
нығайуы кезіндегі ... ... ... ... үшін ... күресі сол кезеңнің тұсында жазылған шайбанидтік деректерімен
тұспа-тұс келеді. ... ... ... ... «Тауарих-и-гузидаи
Нусрат-наме» [16,365]. Сонымен бірге «Фатх-наме» [17,145-147], «Шайбани-
наме» [18,263-265б] Ибн Рузбиханның ... ... ... «Шараф-наме-и-шахи» [20,174-175], Махмұд ибн Уәлидің ... ... ... ... ... ... ... Бұрындық, Қасым, Хақназар, Тахир
хандардың оңтүстік Қазақстан территориясы және Сыр ... ... ... ... талас-тартыстары жазылады. Белгілі автор Камал-ад-
Диннің мын еңбектері Қазақ ... ... ... ... ... ... «Бадаии-әл-Вакаи» [25,287]. Бұл
еңбектерде Қазақ хандығын құрушы Керей мен Жәнібектің Әбілқайыр хандығынан
бөлініп шығу кезіндегі обьективті ... ... ... хронологиялық шеңбері. Тарихи деректер ... ... ... ... ... Қазақ хандығының тарихы
1465-1466 жылдары негізі қаланған Қазақ хандығының ... мен ... ... ... 1500 ... ... ... қамтиды.
Диплом жұмысының құрылымы. Диплом жұмысы кіріспеден, екі тараудан( әр тарау
үш бөлімшеден), қорытынды бөлімнен, пайдаланылған әдебиеттер мен ... ... ... ... ... ... ... алғышарттары.
Қазақ хандығы XV ғасырдың екінші жартысында ... ... ... Шыңғыс ханның үлкен ұлы Жошыдан тараған әулеттің бір ... ... ... құлауы нәтижесінде пайда болды. Жоғарғы билік сол ... бір ... ... Орыс ... ұрпақтары Керей мен Жәнібек
сұлтандардың ... ... ... ... ... көшпенділердің жаңа
мемлекетінің пайда болуының бірегей мысалы бола алады. Бұл құбылыстың
табиғатын тереңірек ... үшін ... ... ... ... ... хан
империясының және Шыңғыс ұрпақтары ұлыстарының құрылу ... ... ... ... Ең алдымен «Дешті Қыпшақ» термині жайлы бірер сөз айта
кеткен жөн.
Жаңа дәуірдің ... ... ... ... ... ... ... ұлан-асыр кең дала Шығыста қыпшақ атымен белгілі болған
түркі ... ... ... ... ... Орыстар оларды
«половецтер», Орталық Еуропа ... деп ... ... тайпаларының
ықпалды болғандығы сондай, шығыстағы Ертістен батыстағы Днестрге дейінгі
ұлы дала XI ... ... ... ... ... ... ... даласы),
орыстарда Половецтер даласы, Еуропада Кумания аталды.
Дешті Қыпшақ ... ... ... және ... ... ... болып екіге
бөлінді. Батыс Қыпшақ даласы шығыстан батысқа қарай Жайық ... ... ... Орал) Днестрге шейін, оңтүстіктен солтүстікке қарай Қара
және Каспий теңіздерінен Елек қаласына ... ... ... ... ... ... ... жатты. Шығыс Дешті Қыпшақ шекарасы шығыста
Ертіс, батыста ... ... ... ... ... көлі ... орта ... тірелетін өңірлер болды.
В. В. Бартольдтың айтуы бойынша, Даланы хандар биледі, ... ... ... хан ... ... ... ... даласының әр аймағында —
батысында да, шығысында да, — билік бір ... ... ... ... XII ... ... Дешті Қыпшақтың мұсылман емес өлкесінің астанасы
Сырдарияның орта тұсының оң жағалауына ... ... ... ... ... басында Шығыс Дешті Қыпшақ ... бірі ... ... ... «Шежірелер жинағына» жүгінсек, Шығыс Дешті
Қыпшақты монғолдар басып алған кезде, Күнжек өз ұлы, ... ... ... ... ... ... ... қалады да, Шыңғыста хан шатырын
ұстаушыларының басшысы қызметін атқарады. Бұл бір айрықша ... ... ... ... ... ... ... елдерінде монарх мәртебесінің сыртқы
рәмізі ретінде бағаланатын. Шығыс қыпшақтарының сол бір соңғы билеушісінің
одан арғы тағдыры ... хан 1227 жылы ... ... ... ... ... алу ... ұрпақтары әрі қарай жалғастыра береді. 1235 жылы ханзадалар мен
ақсүйектер бас қосқан ... ... ... ... ... ... Шыңғыс ханның өзінен бұрын, 1227 жылдың басында өлген
үлкен ұлы Жошының ұлысына қосып беру жайында ұйғарым ... ... ... ... ұлыс әлі де Жошы ... аталатын. Монғол әскерлерінің бас
қолбасшысы болып Жошының екінші ұлы Бату ... ... ... (1236 —1242) ... Бату ... ... Еуразияның
бейнесі адам танымастай өзгерді. Еділ бойы болгарларының мемлекеті жойылды,
батыс қыпшақтарының әулеті құрып бітті, олардан басқа да ... ... мен ... ... ... аты біржола өшіп ... ... рет ... басталатын Ұлы Дала, шын мәнінде тіпті шығыстағы
Енесайдан күнбатыстағы ... ... ... ... бәрі бір ... — Жошының еркек кіндік ұрпақтарының — қолына көшіп, ... ... ... ... ... шеті енді Болгар қаласы (қазіргі
Татарстан аумағы) мен Башқұрд облысы, ... ... ... ... ... ... қаласы) болды; Жошы ұлысының оңтүстік-шығыс
аумағы Жоғарғы Ертістен Алакөлге дейін, одан әрі ... ... ... ... — Балқаш) оңтүстігі арқылы Сырдарияға қарай ойысқан байтақ
өлкені құрады. Одан әрі шекара Сырдарияның орта түсы ... ... ... ... Солтүстік Хорезм мен Үргенішті қоса (Әмударияның
төменгі саласы) ... ... мен ... ... созылып кете береді.
Жошы ұлысының алғашқы билеушісі Бату, әкесінің ... ... ... ... соң (1241 ... соңы, 1242 жылдың басы), XIII ғасырдағы
парсы жылнамашысы Жувейнидің айтуы ... ... ... ... ... ... де, аса зор беделге ие болады, тіпті кей ... ... ... ... көтеріледі. Сөйте тұра ол өмірінің
соңына дейін Монғол ... ... адам ... қала ... де, ... ... бола алған жоқ. 1227—1255 ... ... ... тұсында да, одан кейінгі оның алғашқы мұрагерлері ... ... ... кезде де, Жошы үлысы Монғолиядағы Қарақорым ... ... ... ... бір ... ғана ... қала ... ұрпағы саяси тәуелсіздікке тек Батудың немересі Мәңгі-Темір
(1267—1280) билеген жылдары ғана қол ... Жошы ... ... сол ғана ... рет өз атынан «ұлы хан дәргейіндегі» атақпен теңге
шығарып, жарлық үлестіретін болды. ... орыс ... ... оның 1267 жылы ... ... берілгені көрсетілген.
Сөйтіп, XIII ғасырдың 60-жылдарының соңына қарай Жошы ұлысы жалпы
империялық орталықтан ... өз ... ... ... болып
шығады. Ұзақ жылдар бойына әр түрлі билеушілер басқарып келген ... жаңа ... ... ... жазбаларында да, ... ... ... ... де әр ... ... ... ел
билеушілердің атымен байланысты сөздермен аталып келген. Толық емес
тізімнің бір түрі ... Жошы ... ... ... Бату үйі, Берке елі, Ұлык, ... ... ... ... ... ... мемлекеті, Өзбек ұлысы.
Жошы әулеті билеген мемлекет зерттеме әдебиетте ... Орда ... ... ... Осы ... айта ... бір нәрсе, «Алтын Орда» атауы
ол кезде жоқ ... Бұл атау ... Орда ... әбден ыдырап біткеннен
кейін — XVI ғасырдың екінші жартысында, тек қана орыс ... ... ... ... орыс ... «Алтын Орда» атауы тек қана Жошы
хандығының ... және ... ... ғана ... ... хан ордасы деген
ұғымды қоса аткарған. Біртұтас Жошы ұлысының аты ретінде ... ... ... ... ... тек XIX ... ғана ... орнықты.
Жошы әулеті иелігінің құрамында әр түрлі тілде сөйлетін, мәдениеттің әрқилы
деңгейінде түрған, түрлі дін ұстанған көшпенділер де, отырықшы халықтар ... да ... ... ... ... ... ... қараған
әскери-көшпенді ақсүйектердің мұсылман дәстүріне бейімделуі Жошы ұлысының
алғашқы негізгі құрылымын өзгерткен жоқ. ... ... әр ... Жошы ... мемлекеті саяси құрылымы жағынан шын мәніндегі
көшпелі мемлекет қалпында қала берді де, үш әскери-әкімшілік ... ... сол ... және ... болып бөлінді, өз кезегінде олар да ұлыстар
не ордалар деп аталған ұсақ ... ... ... ... ... ... Бату ханзада XIII ғасырдың 50-
жылдарының ... ... ... ... ... ... сол жағалауына
салдырған Сарай (парсы тілінен) қаласы болды. XIV ... ... ... ... ... Сарай) салынып, Алтын Орда мемлекетінің
астанасы сонда көшірілді (1395 жылы Әмір ... ... ... бұл қаланың
қалдығын Ресейдің Волгоград облысына қарайтын Царев селосы ... ... ... де ... да, Сарай әл-Жадид те Алтын Орда хандарының түрақты
ордасы бола алған жоқ. ... ... ... ... Бату мен оның
інісі Беркеден бері ... екі ... жүйе ... ... ... ... ... әл-Жадид) қала тірлігі мен сауда орталығы болып қала
берді де, ... ... ... ...... ... ... тіршілік-мүддесі, билік-жарлық, қысқасы мемлекет ісінің барша басқару
жүйесі орналасқан хан ордасы болып саналды.
Бұл жағдай XV ғасырда ... Орда ... ... дейін сақталып
келді. Алтын Орда жайында өзінің «1394 —1427 ... ... ... ... ... Иоганн Шильт-бергер былай деп
жазады:
«Мен сондай-ақ Ұлы Татар (Жошы ұлысын ол ... ... ) ... ... Бұл ... королі мен шонжарлары қысы-жазы қатын бала-шағасымен, мал-
мүлкімен көшіп жүреді, отарларын айдап, басқа да қазына-мүлкін артып ... ... ... елде бір ... ... ... қарай жылжиды
да отырады».
Басқа кез келген мемлекеттің ... ... ... ... да әр түрлі аумалы-төкпелі бұлғақ кезеңдер, жұрт берекесі кеткен
дәуірлер болған. Жошы ұлысы монғолдарының өздерінің арасындағы ішкі ... ... XIII ... ... ... ... XIV ғасыр
басында сәл-пәл толас алды да, 1312 жылы Тоқтай хан өлген соң ол ... ... ... түсті. Өлген ханның өсиеті бойынша оның тағына өз ұлы
Елбасар отыруға ... еді. ... ... ... ... ... ... ханзаданы хан етпек болды да, ақыры Елбасардың жақтастарын
құрта отырып, соны таққа отырғызды.
Өзбек ханның замандастары мұсылман авторлары ... оның ... ... мінезі жайсаң, жаужүрек қайсарлығымен көзге түскен, ... ... ... ... ... мен жарғыларына (йаса ва йусун)
ізетпен ... ... деп ... ... хан ... және ... ... хан билеген (1313—1341) кезеңде Алтын Орда мемлекетінің өмірінде
елеулі өзгерістер ... ... ... ... жатпай-ақ, бұл жерде оларға
себепші болған үш жағдайға ғана тоқтала кетпекпін.
1. 1321 жылы Өзбек хан ... ... ... ... деген ат алды да, Сұлтан Мүхаммед Өзбек хан атына ие
болып, ислам дінін ... Орда ... ... діні етті.
2. Өзбек хан билік құрған кезеңдегі 1335 жылғы Алтын Орда
оқиғаларын суреттеген мұсылман авторларының ... ... ... сөзі мен ... ... (езбектіктер мемлекеті)
сияқты сөз тіркесі алғаш рет ... ... ... Алтын Орданың
мұсылман әміршісі Өзбек хан есімі Жошы ұлысының әр ... ... ... ... ... ... Өзбек хан билеген уақытта хандық билік күшейе түсті, саяси
орталықтану жолға ... жаңа ... оның ... ... ... ... ... болған Сарай әл-Жадид салынды. Мұсылман-сүннет
Өзбек ханның өзі де сол 1395 жылы Әмір ... ... ... 1370 —1405
жылдары билеген) әскері тас-талқан етіп қиратқан Сарай әл-Жадид қаласында
жерленеді.
Алтын ... хан ... ... ханның ұлы Жәнібек хан ... ... да ... ... ... ... кейін таққа оның ұлы
Бердібек отырып, 1357-1359 жылдары билік жүргізді. Ол барып ... ... ... 1413 жылы ... «Мунтахаб ат-тауарих-и Муини» мен 1426
жылы жазылған «.Муизз
ал-ансаб»авторларының айтуынша, өзі билік құрған кезде Бердібек ... ... ... ... ет ... ... Жошы ұлысының өзімен
кіндіктес ханзадаларының көпшілігінің көзін жояды. Бір әңгімеде Тайдула
ханша ... ... ... айлық баласын көтеріп келіп, осы бір
кінәсіз сәбидің жанын қиюды жалына сұрағанда ... ... ... ... ... ... міз бақпастан жерге бір ұрып ... ... (XIV ... ... Жошы ... мен ... ... Шыңғыс
ханнан тараған әулеттің әрбір мүшесі сұлтан атала бастады) тұқымын тұздай
құрту саясатының ... 1359 жылы ... ... Бату ... тараған бір
бұтағы біржола құрып бітеді. Бұл 1255 жылы өлген Батудан соң жүз жыл ішінде
болған ... Орда ... ... пен сарай төңкерістері кезеңі басталады. XIV
ғасырдың 60—70-жылдарында Жошы ұрпағы ... ... ... бірі ... өзара қырқыс барысында біреуі жарты жыл, біреуі бір жыл, екі жыл, ... ... үш ... ... ... ... ... саяси кикілжің мен қырқыстар барысында Жошы ұлысының ... ... ... ... оларды Сарайдағы ханмен бір мезгілде билік
жүргізген ... ... ... ... ... Жошы ... ... аймағына әмір-
билігі түгел тараған Алтын ... сол ... ... да ... ... ... қанаты бірнеше дербес бөліктерге бөлініп кетті:
Төменгі Еділ бойы ... ... ... ... Қара ... жағасы мен
Қырым — әмір Мамайға, ал Еділ Болгариясы ... ... ... ... ... көшті.
70-жылдардың орта шенінде сол қанаттың (Шығыс ордасы) басшысы Орыс хан
бүкіл Жошы ұлысының басын қосуға әрекет жасап көрді. Сөйтіп ол ... ... ... ... ... алғанымен, жоғары билікті ұстап тұра ... ... 777 жылы ... ... ... ... ... өз
астанасы Сығанақ қаласына қайтып оралды.
Жошынын, үлкен ұлы Орданың ... Орыс ... ... ... ... XIV ғасырдың 80-жылдарында Жошының он үшінші ұлы Тоқай Темірдің ұрпағы
Маңғыстау ханзадасы Тоқтамыс жүзеге асырды.
1376 жылы ... Орыс хан ... ... ... Әмір ... қол
астына барып кірді, сөйтіп әлденеше рет оның қолдауымен өз жауларына қарсы
күресті ... ... ... басы Орыс хан еді, 1377 жылы ол ... ... ... әрі ... Тоқтақия болды. Бірақ Тоқтақия небары үш ай билік
құрып, сол 1377 жылы дүние салды. Жошы ұлысының шығыс ... ... ... қалдығы Сырдарияның орта түсының оң жағасында) таққа Орыс
ханның тағы бір баласы Темір Мәлік ... ... ... ... Натанзи мінездемесіне (XV ғасырдың
басы) иланар болсақ, Темір Мәлік «ойын-сауыққа құмар болып, арақ-шараптан
бас ала ... ... ... ... дерлік ес-түссіз мас болып
өткізеді. Соның салдарынан патшалықтағы жағдай мейлінше құлдырап, ... ... ... ... де өз ... отырғызу ойынан айнымаған Әмір
Темір ... тағы да ... жас ... ... беріп, қайтадан
Сырдария жағасына айдап салады. Бұл жолы ... оған ... деп ... ... арғымак, сыйлап, «Жолың бола қалса осы ... ... ... ал қаша қалғандай болсаң
сені ешкім қуып жете алмайтын болады», — дейді.
Айтқандай-ак,, көп әскермен Тоқтамысқа қарсы ... ... ... ... Маңғыстау ханзадасы алды-артына қарамай қашып, Темір
сыйлаған арғымақпен мәртебелі қамқоршысына бір өзі ... ... ... ... бойынша, сол Хынк-оғлан аталатын ат
Тоқтамыс сұлтанның «аман қалуына себепші ... бұл жолы да ... ... ... ... рет ... ... беріп, Сығанақ тағын тартып алуға жұмсайды.
Бұл жолы ... ... оң ... ... ... ... ойын-сауыққа салынып, «түске ... ... ... ... ... қол астындағылардың көңілі оның қарсыласына ауа бастап, «ұлыстың
үлкен бір бөлігі топ-тобымен Тоқтамыс ... ... ... ... 780
(1378—1379) жылының қысын Темір Мәлік Қараталда өткізуде еді. Осы ... оған ... ... ұрыс ... Мәлік әскерінің толық талқандалуымен
аяқталды. Шайқастың алғашқы сәтінде оның өзі тұтқынға алынып, өлтірілді. Ең
басты әмір, «әмірлердің әмірі» ... ... ... ... ... ... ... мен адалдығы жайында көп естіген Тоқтамыс оған:
«Егер сен мені өз ... ... құп алар ... мен сені ... ... пен ... ... болар едім» — деп ұсыныс жасайды.
Ашудан қалшылдап кеткен Балтышақ:
«Егер ... ... ... ... ... келістіре жауап берер едім;
сені менің патшамның ... ... көз ағып неге ... егер билік
шынымен сенің қолыңда болса, онда мені де ... әмір ет, ... ... ... ... ... ... үстіне қойсын, одан бұрын өлу
маған бұйырмаған екен, ендеше көрге одан бұрын ... — деп ... ... Балтышақ әмірдің тілегін орындайды.
Сол жеңістен кейін ... ... ... ... әмірлері оны
Сығанақта хан тағына отырғызып, ескі дәстүр бойынша «оның құрметіне ... және ... асыл ... ... ... ... ... кернеген Тоқтамыс бір ғана Сығанақ тағын
қанағат тұтып отыра алмады. Қара-құрым қол жинап алған ол көп үзамай тағы
да ... ... ... Темірдің қолдап-қуаттауымен Алтын Орда
астанасын жаулап алу мақсатымен Еділ бойына аттанады.
Тағдыр бүл жолы да ... оң ... ... кезде Алтын Орданың үлкен бір бөлігі әмір ... ... ... Жошы ... ... ... ниет ... Тоқтамыстың ең басты
дұшпаны да сол болды. Дмитрий Донскойға қарсы Русь ... ... ... маңғыстау ханзадасы жақтан келетін қауіпті аңғармай қалып еді.
1380 жылы Мамай Руське қарсы ... ... ... Куликов даласында
Дмитрий Донскойдан жеңіліп қалып, әскерінің қалған қалдығымен ұнжырғасы
түсе ... ... ... дәл осы ... ... ... оған
қарсы жорығын бастады. Алтын Ордалықтардың ез ... ... ... ... ... өтті де, ... ... жеңісімен аяқталды. Жеңілген
Мамай осы шайқастан соң тарих аренасынан біржола кетті де, көп ... хан Жошы ... ... ... ... ... ... өз қол астына біріктірді, Хорезмді 1379 жылы Темір жаулап алды.
Енді Жошы ұлысының өзінде Тоқтамысқа қарсы келер пәлендей ... ... еді. ... ... бар ... өз ... алған Тоқтамыс енді Руське
қарсы жорыққа дайындала бастады.
Көп әскер жиып алып, 1382 ... ... ... ... өтіп,
Мәскеуге қарай беттеді. Бұл кезде орыс ішінде бірауыздылық жоқ еді. Мәскеу
князі Дмитрий Донской орыс княздерінің ... ... ... ...... қорғану жолына күш салып көрді, бірақ олардан қолдау
таба алмады.
1382 жылдың 23 ... ... ... ... оны ... алды.
Қоршау ұзаққа созылды. Сондықтан ... ... ... ол ... алдап, егер олар ... ... ... де кешірім
жасалатынын, өмірлеріне де, мал-мүліктеріне де ешкімнің тимейтінін, тіпті
сый-сыяпат көрсетілетіндігін ... ... ... Қала ... ... сеніп, қақпаны ашқанда, Тоқтамыс хан әскерлері Мәскеуге лап ... ... ... ... ... Көп адам ... ұшырайды.
Мәскеуден мол олжаға батып, сол маңдағы тағы біраз ... мен ... ... ат ... оңтүстікке бұрып, Ордаға оралады.
Сол бір тонаушылық жорығы Тоқтамыстың кеудесіне нан ... өз ... ... ... ... ... Ол Алтын Орданы және оның ұлы
державалық саясатын қалпына келтіруге көшеді. Бұл енді әмір Темірмен ... ... сөз еді. ... сол ... ... ... ... ашық итермелей түсті.
Ең алдымен ол, бұрын айтқанымыздай, Темірдің қолына қараған Хорезмнің
ісіне араласа бастады. Бұл кезде Иран шаруасымен ... ... өзі ... ... ... бұл жаулық ісіне кеңіл беле
қоймайды.
Хижраның 788 (1386—1387) жылының қысында, Темір Кавказдағы ... ... ... ... ... ... ... Самур өзеніне
келіп жетеді. Сол жерде Тоқтамыс пен Темірдің ұлы Мираншах әскерлерінің
арасында ... ... Екі ... ... жеңе ... ... ... хижраның 789 (1387—1388) жылы Тоқтамыс қалың қолмен Сығанақтан
өтіп, Түркістандағы Темір иеліктерінің шекаралық қамалы — Сабран ... ... ... қарсы Әндіжаннан Темірдің баласы — ... ... ... Ұрыс ... маңында өтеді. Омар-Шейх жеңіледі де, ... ... ... ... ... ... қатты қарсылыққа душар болып,
қаланы тастайды да, Мәуереннахрдың (Сырдария мен Әмударияның аралығы) шеткі
аймақтарын тонауға кіріседі.
Бұл тонаушылық ... ... ... сол ... ... ...... жүрген Темірдің құлағына жетеді. Темірдің
төзімі де таусылуға айналған еді, енді ол Тоқтамысты тәубесіне ... ... ... деп ... де, оған ... ... ... ойластырады.
Ең алдымен Темір хорезмдіктердің Тоқтамысты қолдаған опасыздықтарына
орай ... ... беру үшін ... ... ... ... тез алған Темір, хорезмдіктерге ... ... ... сол
хижраның 790 (1388) жылы тұрғындарды түгел Самарқанға көшіріп, ... ... ... ... егуге әмір береді.
Тоқтамысқа қарсы өз жорығын Темір 1390 ... 1391 ... ... ... бастайды. Темір Дешті Қыпшақ жерінде Тоқтамыс әскерінің
соңында түсе отырып, ақыры Черемшан өзенінің бір ... ... ... ... сол ... ... елді ... (Самара облысы)
жауласқан екі әскер ... ... Бұл ... да қанды қырғын алма-кезек
жеңіске жете отырып, ақыры Тоқтамыстың біржола жеңілуімен тынады. Темір ... ... қана ... ... да қарық болады.
1391 жылғы Тоқтамыстың жеңілісі қаншама жойқын бола тұрғанымен, оның
өз ... да, ... Орда ... де ... ... ... жоқ-
ты. Оның есесіне 1395 жылы Темір Тоқтамысты күйрете жеңіп ... ... ... ... ... ... ... Жошы ұлысының тағына қайтып
орала алған жоқ, кейбір деректер ... 1404, ... ... 1406 ... ... ғасырдың басында Жошы ұлысының басын біріктіремін деген тағы да
бірнеше ... ... ... ... ... Жошы ... бәрін бойсүна
мойындатардай билікке ешкім жете ... Ол ол ма, XV ... ... ... ... Еділ бойында болған Алтын Орда мемлекеті біржола
ыдырап, оның
күйреген ... ... жаңа ... ... ... ... Қазан
хандығы, Астрахань хандығы, Сібір хандығы, Қазақ хандығы, тағы басқа
бірқатар ... ... ... ... ... осы кітап бағышталып отырған Қазақ хандығы құрылмастан
бұрын-ақ Шығыс Дешті Қыпшақ аумағында 1428—1468 ... ... ... ... ... ... ... хан билік құрып тұрған болатын. Орыс
хан ұрпақтары Керей мен Жәнібектің қол астындағы ... ... ... ... ... ... Шығыс Дешті Қыпшақта үстем билік
орнату ... ұзақ та ауыр ... ... ... бұл жайында кейінірек
арнайы тарауда әңгімелейтін боламыз.
1.2Қазақ мемлекетінің алғашқы тарихшысы Мұхаммед Хайдар ... ... ... ... ... ... ... тіршілік иесінің талқаны таусылар күн болады. Бірақ ажалмен
бірге бәрі құрып ... Ажал ... өзі түрі ... ... ... ... адам өзгелердің есінде өмір сүреді, өзінің ақыл-ойы, тілегі,
өз қолымен ... ... бәрі ... ... ... ... ... мысалды көптеп келтіруге болады. Солардың ішінде
Қазақстанның, ... ... ... Азия ... ... ... елдерінің жұртшылығы болып бес жүз жылдық мерейтойын салтанатпен атап
өткен ... ... ... ... ... және ... ... мұралары да
бар. Ондай мерейтой өтуінің де заңдылықтары бар: ... ...... ... ал оның ... ... Рашиди» аталатын еңбегі — XVI ... ... ... ... елдері тарихи әдебиетінің ең бір құнды ... ... ... ... ... ... аты-жөні — Мұхаммед Хайдар ... ... ... ... ... жазғанындай, ол достары арасында
Мырза Хайдар есімімен белгілі болды. Ортағасырлық мұсылман ... ... де ол осы ... ... ... ... үлкен-кішісі де оны осы есімімен атайды.
Мырза Хайдардың туған мерзімі ... ... жоқ. Өз ... ол тек
қана хижраның 905 жылы (1499 жылдың 8 ... — 1500 ... 27 ... бірнеше рет жазады. Өкінішке орай, не туған жері, не айы, не туған
күні аталмайды.
Мырза Хайдар ... де ... ... руынан шыққан, сондықтан ғылыми
әдебиетте ол көбіне-көп Мырза Хайдар ... ... жүр. Оның ... ел билеген әулетті әмірлер болған, Шағатай ұлысының шығыс өңірінде
— қазіргі Оңтүстік-Шығыс ... ... ... ... ... ... ханзадаларын қаласа
таққа отырғызып, қаламаса тақтан түсіріп отырған да ... еді. ... ... бұл өлке ... ... әкесі Мұхаммед Гурган («Хан тұқымының күйеуі») өзін 1495 жылы Ұра-
Төбеге басқарушы етіп тағайындаған ... аға ханы (ұлы хан) ... ... ... жылдары билеген) жақын досы еді. Сондықтан
біз Мырза Хайдар сол ... ... ... ... хан ... Ұра-Төбе мен
Ташкенттің бірінде туған деп ... айта ... ... ... ... ... ... ұрпағы Махмұт ханның әкесі Жүніс ханның (Моғолстанды
1463—1487 жылдары билеген) немересі болып келеді. ... Үнді ... ... ... ... атақты Темір ұрпағы Бабырдың (1483—1530) бөлесі.
Мырза Хайдардың өз айтуы бойынша, оның ... Хуб ... ... Жүністің үшінші қызы мұның мүлдем сәби кезінде «өз
өмірінің қазынасын о ... ... ... ... 1508 ... ... Хұсайын Гурган да Шайбан ханның ... ... ... ... Хайдар сегіз жасында жетім қалады. Ол ол ма, ... аман ... үшін ... ... бара ... Бұхарадан Бадахшан
арқылы Кабулға қашуға мәжбүр болады да, 1509 жылы сонда келіп жетеді. Кабул
мен сол ... ... ... ... ұрпағы Бабыр оны өз ұлындай ... ... ... 1512 жылы ... Хайдар Бабырдан кетіп, өзінің
тағы бір немерелес бауыры Шағатай ұрпағы ... ... ... ... ... Қашқарға қоныс аударады. Сол жақта 1514 жылы Сұлтан Саид ... ... етіп ... хандығы аталған Моғол мемлекетін құрады.
Ойға жүйрік, жан-жақты майталман ... ... ... ... де, ... ... де көзге түседі. «Тарихи Рашидидің»
болашақ авторы тағдырына ... мен ... Саид ... ... әсерінің
арқасында ол мұсылманша жан-жақты білім ... ... мен өнер ... өз ... ... һәм мәдени дәстүрін бойына сіңіріп өседі. Бұл
жайлы ол өз ... алғы ... анық ... Бұл ... ... ... Өз әкесінің қазасы өзбектерден болғанын кейін, ол ... ... ... ... ... ... ... ол Қашқардағы ханға баруға рұқсат сұрады.
Алтын, күміс, қорғасын ба — бүгінде,
Өз негізін табады ақыр түбінде.
Қазір ол ... ақыл ... ... ... ... ... Жазу-сызуға, сурет салуға, жебе, жебенің ұшын, садақ ... ... қолы ... епті ... ... ... икемі де бар.
Оның маған жазған сәлем хатынан сөз мәнері дұрыс екеніне көз жеткіздім» ... ... ... ... ... ... еркін сөйлеген, жаза да білген,
Айаз аталатын поэтикалық лақап аты да бар-тын. Өзінің
1529—1530 жылдары Бадахшанда болуына орай ... ... ... ... ... да ... атадан шығуы мен өз басының айрықша қабілеті Мырза Хайдардың
қызмет сатысымен жоғарылап ... да әсер ... Саид хан ... ол ... ... ие ... Ол ... жылдардың қысында
моғолдардың Кафиристанға жіберген әскери экспедициясын сәтті басқара білді,
ханның Бадахшан, ... Кіші ... ... ... ... араласты.
1533 жылғы 9 шілдеде Сұлтан Саид хан өлген соң, оның орнына такқа
дулат ... ... ... қарап дағдыланған баласы Әбдірашит отырады. Мырза
Хайдар амалсыз бұл елден кетіп, Бабырдың баласы — Үндістандағы ұлы Моғолдар
императоры ... ... ... ... ... қол ... ... мәжбүр болады. 1541 жылы Мырза Хайдар үшін әскери айламен
Кашмир уәлаятын (облыс)
өзіне қаратып ... ... өзі үшін шын ... ешкімге тәуелсіз княздік
құрудың мүмкіндігі туады. Үнді тарихшыларының дерегі бойынша, жеке ... ... ... ... ... ... өз ... өңірдің тәуелсіздігін сақтап қана
қоймай, сол бір император Хумаюнның тұсындағы ... ... ... ... қарай біршама жаңа жерлерді жаулап алу ... өз ... ... Хайдар Дулат Кашмирдегі жергілікті тұрғындар көтерілісі кезінде
қазаға ұшырайды. Оның өлімі мынадай жағдайда болып еді.
Парсы тілінде ... ... ... ... көпшілігінің
сілтемесі бойынша, 1551 жылдың күзінде Кашмир уәлаятының шиит тұрғындары
(мұсылман қауымындағы айрықша діни-саяси топ) арасында ... ... ... ... Ол ... ғана қолмен бүлікшілерге қарсы ... ... ... ... ... ең ... өз жақтастарымен бас қосқан
кеңесте ол тақ мұрагері деп інісі Мырза Әбдірахманның атын атайды, ... ... ... ... ... береді. Сол күні түн ... да ... ... ... ... Екі жақ қоян-қолтық айқасып берген
аласапыран кезде, Мырза Хайдар өз мергені ... ... ... ... қаза ... Өз ... айырылған Мырза Хайдар ... ... ... ... ... мәжбүр болады. Мұсылман дәстүрі
бойынша кашмирліктер оның денесін ... ... ... ... ... ... апарып жерлейді.
Мырза Хайдар Дулаттың қай жылы өлгені жайында деректерде әр түрлі
айтылады. Біз ... ... ... ... және басқа ... ... ... бұл қайғылы уақиға хижраның 957 жылы 8
зұлқада (1550 ... 19 ... ... ... ... Фиришт,
Мүхаммед Азам сияқты парсыша ... үнді ... ... ... ... ... ... (1551) өлді делінеді. Осы дата Еуропа ғалымдарының көпшілігің ... де, ... ... ... Мазари-Салатиндегі зиратында жазуы
бар екі ... тұр. Оның бірі ... ... ... ақ ... ... ғана тас, оның орта ... парсы тілінде жыр шумағы қашап
жазылған, ол жырда Мырза Хайдар ... ... ... ... «казаи-
ий-илахи» деген сөздерде қашалған да, бұл сөздердің сандық мазмұны араб
графикасы бойынша ... 957 ... 1550 ... 20 ... — 1551 ... ... аралығы дегенге келеді.
Бұл құлпытастағы жазудың авторы кім ... ... Ақ ... ... ... император Хумаюн билік жүргізген жылдарда қойылған деген
болжам бар.
Екінші қүлпытас ауқымды, ... ... ... ... шеті ғана ... қара ... жасалыпты. Сол қара ... ... ... ... ... ... мәлімет, оның хижраның 957 жылы
(1550) өлгендігі туралы парсыша жазылған дерек бар.
Бұл құлпытастың қайдан ... ... 1822 ... 1823 жылға қараған
қыста «бұхар жылқыларын сатып алу үшін» Үндістаннан Орта
Азияға аттанады. ... ... ... ол өзінің қасына ерген Мир
Иззатулла ... ... ... ... ... оның атына лайық жаңа
құлпытас ... ... ... ... 1823 ... 23 ақпанында
орындалады. Адамның жады өшпейді деген осы.
Сонымен, соңғы сәтте келіп, Мырза Хайдар Дулаттың ... шамы ... ... ... ... Ал елу жас дегенің сол XVI ғасырда да еркектер
үшін елеуге тұрмайтын аз ғұмыр еді. Бірақ тағдыр оның маңдайына соны ... ... ... оның ... ... сол өмірді қалай өткізді,
артына қандай із қалдырғанымен өлшенетінін бәріміз де білеміз. Мырза Хайдар
тек қана ... ... ... талантты ұйымдастырушы ғана емес, сонымен
қатар артына автор ... ... ... мұсылман тарихи әдебиетіндегі ең
таңдаулы һәм қүнды жәдіргерлердің бірі — ... ... ... ... ... ... де ... еді.
«Рашид тарихы» («Тарихи Рашиди») 1542—1546 ... ... ... ... ... ... ... түрткі болған Мырза Хайдардың,
өз ұғымы бойынша, өзінің озық ілімін кейінгі ұрпаққа қалдырып кетсем деген
арманы ... ... ең ... ... құлдарының бірі өзінің
бейталант қаламын ақ қағаз бетінде жүргізуге қалай ғана ... ... ... деп жазады одан әрі Мырза Хайдар, жас кезінде ол жасы келген
әңгімешілерден ... ... ... ... көп тыңдап, солардың ... ... өзі де куә ... еді. Енді ... көп жыл ... Мырза
Хайдардың өзі елуді еңсеріп қалғанда, ол ... ... өзі ... қарап, сол аңыздарды білетін
көзкөргендерден де ешкім қалмай бара жатқанын, енді соны айтып та беретін
адамның жоғын байқады. Сол ... оның ... ... ... ... ... хандары мен тайпалары туралы тарих қойнауында жатқан дүниенің
бәрін жиып, оларға ... ... ... өзі ... ... қоса ... екі бөлімнен тұратын кітап құрастыру ниеті келді.
Бірақ «Тарихи Рашидиді» ақ қағаз бетіне түсірудің бірден-бір себебі
бұл ғана емес ... ... өзі үшін де бұл ... оның ... ... ... емес еді: ол қызметтік міндеттен емес, жеке бас мүддесінен
туған болатын.
Шығарма алғы сөзінде ол өзінің елін ... ... ... ... Әбдірашит ханның өзіне салқын қарап, туыстарына суық қабақ ... да, ... ... ... ... Саид ... ... жасаған
жақсылығын ұмыта алмайтынын, он үш жасар жетім кезінде өз ... ... ... ... ... ... жиырма төрт жыл
бойына қатарынан қалдырмай құрмет пен ... ... тек сол ... тек сол ... ... өзінің білім алып, ғылымға жетік
болғанын ілтипатпен ... ... да ... жақсылықпен жауап
бергісі келетінін білдірді. Хан баласы бұл еңбекті жылы көңілмен қабылдай
ма,
болмаса сырт беріп теріс айнала ма, ... де ... ол осы ... ... арнап, өзі туралы есіне салайын, оның да кім екенін қалың ... ... ... ... ... ... мазмұны — 1242 жылы өлген Шыңғыс ханның
екінші ұлы Шағатай ұрпағының шығыс жақ ... ... мен ... ... қолға алған ұлыс ішіндегі айтыс-тартыс, дулат беделділерінің ... ... ... XIV ... ... ... мен XVI
ғасырдың алғашқы жартысындағы Моғолстан тарихы жөнінде негізгі әрі ... ... ... ... «Тарихи Рашиди» Орталық Азияны мекендеген
түркі халықтары мен тибет, кафир, кашмирліктер туралы да мол ... ... ... материалдарға толы болып келеді. Ондағы Кафиристан мен Кіші
Тибет түрғындарының тұрмыс-салты мен дәстүрі жайлы жазғандары да ... аса зор ... ... бар, толып жатқан зерттеу әдебиетіне
негіз болған Тянь-Шань қырғыздары туралы әңгімелеуі де сондай.
Мырза Хайдар Дулаттың шығармасы Қазақ ... ... ... ең
алғашқы түпкі деректер ішінде ұлағатты орын алады. «Тарихи ... сөз ... ... ... ... ... айналып
келгенде, құрылуы алдындағы, құрылып жатқан кездегі, алғашқы ... ... ... ... ... ... ... бірден-бір басы бүтін шығарма болып ... ... ... ... ... ... Қазақ мемлекетінің толық хақылы алғашқы тарихшысы
деп айтуға біздің де хақымыз бар.
Мұсылмен ... ... ... ... ... аса ... Мәселен, XVI—XVII ғасырлар межесінде өмір сүрген иран тілді
автор Амин ибн Ахмад Рази былай деп ... ... тек ... ... ... ол ... да таусылмас дарын
иесі еді; көркем жазуы тап-таза, стилі анық, өлеңі өрімталдай сұлу ... ... жоқ ... ... да ... қабілетті әскербасы еді, Сұлтан
Саид ханның нұсқауымен Қашқар ... ... ... ... ... ... байрағын тікті. Екінші рет ол бұл уәлаятқа Хинд жолы ... жеті ... жуық елді ... басқарды. Ақыр соңында сол Кашмирде
ажал тапты. Оның ... ... ... ... арнаған «Тарихи Рашидиі»
бүкіл елге белгілі».
Мырза Хайдар шығармасы Еуропа ... да ... ... XIX ... орта ... бастап Орталық Азия мен Солтүстік
Үндістанның ... ... ... ... ... ... ... әрбір
ғалым осы еңбекке бір соқпай кетпейтін болған. Батыс Еуропа ... ... ... ... ... 1895 ... ... Н. Илайес
және Е. Росстардың ықпалы арқасында Мырза Хайдар шығармасы ағылшын тілінде
алғы сөз, кең ауқымды ... ... ... ... ... ... 1898; repr. 1970, 1973). 1990 ... басында америкалық ғалым W.
Thackston «Тарихи Рашидидің» парсы мәтінін ағылшын тіліне жаңадан аударып
жариялады.
Кеңестік шығыстану ... ... ... ондаған жылдар бойына әр
түрлі деңгейде «Тарихи Рашидидің» ғылыми түсініктемелер берілген толық
түрін орыс ... ... өте ... сөз ... келді. Бірақ уақыт
өте берді, осынау бір теңдесі жоқ ... ... ... ... міне, 1996 жылы ғана, жиырмасыншы ғасыр аяқталар тұста, бүл маңызды
міндетті ... ... А. ... Р. П. ... Л. ... ... бір шамада жүзеге асырды.
«Тарихи Рашидидің» жоғарыда айтылған Еуропа тілдеріндегі тәржімаларының
әрқайсысының өз жетістіктері мен ... бар. ... ... бәріне
ортақ және бір фактор: бұлардың бәрі де толық емес, біршама қысқартып
аударылған нұсқалары, ... ... ... ... бірқатар жағдайда
тікелей түпнұсқа мәтініне жүгінуіне тура келеді. Сондай-ақ осы күнге дейін
«Тарихи Рашидидің » ... ... ... бәрі ... ... толық мәтінін қалпына келтіруге мүмкіндік беретін сыни басылымы
да болмай тұр. Осының бәрі «Тарихи Рашидиді» зерттеу әлі ... ... ... құрылу кезеңдері мен жағдайы.
Тарихтың қалыптасуы да қызық: кейде қоғамды дүр сілкіндірген айқай-шулы
оқиға ұзамай ұмытылады да, өткен ... ... ғана ... ... ... ... жай ғана бір оқиға, елеусіз ғана
құбылыстың өзі әр түрлі жағдайдың өріс алуына қарай ел мен оның ... адам ... ... орын алуы ... ... Қазақ хандығының
қүрылу тарихы толық мысал бола алады.
Ал енді бұра тартып, бұрмаламастан баяғы өткен ... ... ... кез жібере отырып, — қолда бар деректер оған мүмкіндік береді — ... ... ... ... сахнасына жаңа бір саяси құрылым — Қазақ
хандығын, ... ... ... алып ... ... да маңызсыз оқиғалар
тізбегін қалпына келтіруге тырысып көрелік.
XV жүзжылдықтың 20-шы ... ... ... ... ... соғыс
құшағында болды. Сол кезгі шайқастардың бірінде 1428 жылы Шыңғыс ханның
тұңғышы ... ... ұлы Орда Ежен ... Орыс ... немересі Ұлы Дала
ханы Барақ-оғлан қазаға ұшырайды. Сол 1428 жылы ... 1429 ... ... ... ... ... ... тағы бір баласы Шибан әулетінен шыққан
Әбілхайыр сұлтан таққа отырды.
Қырық жыл хан тағында отырған Әбілхайырдың алдынан үлкенді-кішілі ... іс ... ... ... атап ... — тежеусіз билікке төзбеген бір ... ... одан ... ... түп ... ... еді. ... хан
да, соңына ерген жұртын бастап оның ұлысынан үдере көшкен сұлтандар да ... ... ... ... ... бір ... ... олардың
елдерінің бүкіл болашақ тағдырында шешуші маңызға ие бола қояды ... ... ... сол көштен бүгінгі Қазақстан тарихының ... ... ... ... ... топонимінің шығуы да дәл сол
көштің бір ... ... Ол ... өз ... бар.
Хижраның 864 жылында (1459 жылдың қазаны, 1460 ... ... ... ... ... Жошы ... Шибан әулетінен
тарайтын Шығыс Дешті Қыпшақ билеушісі қырық жеті жасар Әбілхайырдың ... ... ... ... оның бүркіт тайпасынан алған әйелінен ... ұлы, әлі ... ... ... қайтыс болады. Шади оның қалай
өлгенін тәптіштеп айтып жатпайды. Бірақ басқа да ... ... ... 50-жылдарының аяғында Шығыс Дешті Қыпшақта ел ішінің ... ... ... ... ел билеп қалған басқа әулеттер Шығыс ... ... ... жолындағы бітіспес дауды тағы да қоздыра түседі. Жас
сұлтан Шах-Будақ та әке тағын қорғаймын деп ... бір ... ... ... Ол жолы ... ... ... хан ішкі жауларына аяусыз
тойтарыс берген болатын. ... ... ... қайтару мақсатымен ол «Дешті Қыпшақ ... Жошы ... ... ... ... де жетіп, тоз-тоз қылып жіберген болар»
... ... ... аман ... ... ... ... ішінде Дешті
Қыпшақтағы Жошы әулетінің тағы бір ... ... Орыс ... Керей сұтан мен Жәнібек сұлтан бар еді. Олардың алдында: «Қайтсек
екен?» — ... ... ... ... пана ... ... пе? ... солай жасайтын. Әлде ұлыста қала беріп, тағдырдың жазғанын күткен
дұрыс па? Жағдай ... ... еді, тез ... ... ... соң ... сала келіп, Керей мен Жәнібек Әбілхайыр
ханның мемлекетінен біржола кеткен дұрыс деп ... ... ... қалдырма» деген қағиданы берік ұстанған олар, сол ... 864 ... ... Шах-Будақ «о дүниеге озғанының» соңынан өздеріне ... ... ... ... ... ... ... көшеді.
Болашақ қашан да жұмбақ. Алғашында олар шын мәніндегі босқындар
болатын.
Ол ... ... мен ... ... ... ... ... қалай қалыптасарын да, біреуге ... ... ... ... да, ... де енді бір он ... ... еліне оралып, Шығыс
Дешті Қыпшақтағы жаңа мемлекет — Қазақ хандығының ... ... ... ... да ... біле ... еді.
Қысқасы, хижраның 864 жылының (1459—1460) әлде бір айында Жошы ұрпағы
Керей мен Жәнібек соңына ... ... ... ол ... Шағатай ұрпағы
(Шыңғыс ханның екінші ұлы Шағатайдан ... ... ... ... ... ... болып табылатын Жетісуға келіп жетеді. Ол кезде,
XV ... ... ... пен Шу, солтүстік-шығыста Ертіс пен ... ... ... аймақ Моғолстан деп аталған. Солтүстікте Моғолстан
шекарасы Әбілхайыр мемлекетімен шектесіп, Көкше теңізге (XVIII ... ...... ... ... ... Қашқария да болған.
Моғолстан — ... ... ... елі» ... сөз. Ол ... ...
қарпі түсіп қалған түрінен шығып, айтылуы да, жазылуы бөлекше ... ... Азия ... аты; ... деп бұрынғы Шағатай ұлысының ... ... ... ... әскерін құрайтын көшпенділерін
атаған.
Ол жылдарда моғолдардың жоғарғы ... ... хан еді. Ол ... ... Жошы әулетінен тарайтын басқа да ... ... ... алып, Моғолстанның батысындағы Шу мен Қозыбасы ... ... ... ... мен сұлтандары тобының бұл елде тұруы ұзаққа
созылады. 1462 жылы Есенбүға өледі де, ... ... ... ... ... әр ... себептермен, әр түрлі жолдар арқылы еркіндік іздеп
өз елінен, үйренген ортасынан бөлініп кетіп, жағдайға орай ... ... ... ... ... ... ... үшін оларды қазак,
(толығымен — келесі тарауда) деп атаған. Керей мен ... те ... ... ... кешегі өз елі, бүгінгі жауы Әбілхайыр мемлекетінің
шекарасын жағалап жүргендіктен де, олар ... ... ... сол ... қалып қойды.
Көршілес Моғолстан жеріне қоныс тепкен, қол астында сан ... бар ... ... жайлы тие қойған жоқ. Сондықтан Шығыс
Дешті Қыпшақ басшысы қол жинап, Моғолстанға ... ... ... ... Бұл ... ... ... біз Махмуд ибн Уәлидің ... ... ... ... ... ... Әбілхайыр хижраның
874 жылы күзде жорыққа ... ... ... ... ... ... ... мекеніне жетеді де, сол жерге жорық шатырын
тігеді. Көп ұзамай қатты дауыл тұрып, ... ... ... ... ... ... ... қатты аяз басталады да, Әбілхайыр әскері амалсыз
іркіледі. Ханның өзі ауырып безгегі ... ... ... күн ... ... ... нашарлап, ақыры аз күннен соң, елу жеті
жасында дүние ... хан ... соң ... ... саяси дағдарыс одан әрі өрши
түсті:
«... ел ішінде бұлғақ басталды, — деп жазады Ибн ... ... ... хан болу ... ... ... жетеді». Бірақ,
ортағасырлық мұсылман жазбаларының айтуынша, ол аз ... қана ... ... сол ... қалың қазағын ерткен Керей мен Жәнібек өз ұлысына қайтып
оралып, Дала саяси билігі үшін тартысқа ... ... ... мен ... ... ... Шейх-Хайдар хан арасында
басталған соғыста, Шади, Бинаи және белгісіз ... ... ... ... ... күйрей жеңіледі де, қаза табады. Оның
айналасындағы адамдардың біразы қырғынға ұшырап, тірі ... ... ... ... ... ... төңірегіне қарай қашады.
Сөйтіп, бұл өңірдің ... иесі ... мен ... және ... ... ... ... деректерді тәптіштей тексере келгенде, бұл
тарихи уақиғаның хижра бойынша 875 жылы ... ... ... ... қырық жыл салып барып Шығыс ... ... ... Жошы ... Орыс хан ... ... Бірақ бұл жерде ... ... баса ... ... тура келеді, атап айтқанда:
1. Егер Орыс хан (1377 жылы ... оның ... ... (1395 жыл ... ... ... Барақ хан (1428 жылы
өлген) Дешті Қыпшақта билеуші болса, XV ғасырдың екінші жарты-
сынан бастап олардың әулеті ... ... ... ... ... Ұлы Дала мен оған жалғас аймақтарда XV ғасырға шейін де
қазақтар болған. Бірақ ол ... ... ... ... ... біразы бұрынғы қалпына барар еді де, қазақ (еркін ел мағына-
сында) деген атты ұстап қала алмас еді. Енді, ... ... ... хан ... ... мен Жәнібек сұлтандар бастаған еркін
қазақтар өз елдерінде жоғарғы билікке қол жеткізеді де, ... ... ... (лаулати казак) құрады.
3. Егер Қазақ хандығы құрылғанға дейін «қазақ» сөзі тек әлеуметтік
мағынада ғана қолданылып келсе, енді мемлекет ... ... ... термин — дербес хандық атауына айналды, ал одан
кейін жер үстіндегі түріктердің арасындағы ен, саны көп қазақ халқ-
ының өз ... — төл ... ... ... ... ... ... Қазақ мемлекеті — Қазақ хандығының
құрылуы барысындағы тарихи хал-ахуал осындай бола
тын. Және сол жағдай Шығыс ... ... ... ... ... ... ... онда Қазақ хандығының құрылуы қарастырылып отырған
дәуірдегі дәстүр ауқымында болғанын ... орта ... ... бір ... әулет билікке жетсе бірге пайда болып, құласа бірге
құлап отырды.
Енді Қазақ хандығының құрылу уақыты ... ... ... ... ... ... Бұл ретте де ең алдымен Мырза Хайдар Дулатқа (1500
—1551) жүгінеміз. Мен «Тарихи Рашидидің» ... ... ... ... ... ... тұрған парсы тіліндегі
түпнұсқасының төрт тізімін тілге тиек етіп отырамын. Бұл ... ... ... ... тарихшысы былай деп жазады:
«Әбілхайыр хан Дешті Қыпшақты түгелдей ез қол ... ... ... Жошы ... ... ... бірқатары ол тарапынан
әлдеқандай қауіптің қара ... ... келе ... ... ... ... ... ұйғарды. Сол мақсатпен Керей хан, Жәнібек сұлтан және солар
сияқты бірнеше сұлтан ... ... ... соңдарындағы азды-көп
адаммен Моғолстанға барды.
Ол кезде Моғолстанда хандық құру ... ... ... ... ... хан ... айрықша ілтипат көрсетіп қамқорлық жасады, Моғолстанның
бір шетінен қоныс беріп, олар онда ... ... ... ... ... ... соң ... ұлысында өзара қақтығысулар басталды; бас
амандығын ойлағандар шамасы келген кім ... да ... мен ... ... ... ... олар да ... түсті.
Олар (Керей мен Жәнібек, солардың жақтастары.) алғашында қашып шығып,
өздерінің сансыз көп ... ... сырт ... ... жүргенде, былайғы жұрт тілінде қазақ, аталады да, сол ... ... бір ... ... ... нақ осы ... былайша әңгімелейді:
«Ол кезде Дешті Қыпшақты Әбілхайыр хан билейтін. Ол Жошы ... ... көп ... ... ... пен Керей хан
одан қашып барып, Жетеге, яғни Моғолстанға ... ... хан ... ... ... ... ... шетіндегі Шу мен Қозыбасы аталатын
округті береді.
Олар мүнда жүргенде Әбілқайыр хан ... ... ... ... бұзылып, берекесі кете бастайды. Әбілхайыр хан ... ... көбі ... хан мен ... хан ... ауа ... де,олардың
маңындағы адамдар саны екі жүз ... ... ... сұлтандары
мемлекетінің (Ааулати-салатини қазақ) басталуы — сегіз жүз ... ... ... бәрі де ... ... тарихнамасында Мырза Хайдар Дулаттың осы деректері (парсы
мәтінінде және орысша аудармасында ... ... рет ... ... В. В. ... ... патшалары мен патшазадалары
туралы» кітабының екінші ... ... ... ... ... хижраның
870 жылын (1465—1466) Әбілхайыр хан өлген жыл, сонымен қатар Қазақ ... жыл ... ... ... (Н. А. ... А. П. Чулошников,
М. П. Вяткин және басқалар). Бұл ... ... ... ... тарихы үшін
маңызы зор болғандықтан, біз «Тарихи Рашиди» авторы Мырза ... сын ... ... тура ... ... ... ... Мырза Хайдар Қазақ
хандығы құрылар алдындағы және түптеп ... ... ... ... қатарынан екі рет еске салады да, бірақ бір ғана датамен ... ... қай жылы ... ... жатпайды. Алайда Мырза
Хайдардың анық қазақ сұлтандарының билігі басталған жыл деп хижраның 870
жылын келтіруі, ... ... қате ... ... Хайдардың жазуы бойынша Қазақ хандығы Әбілқайыр хан өлгеннен
кейін ... ... бұл ... да ... ... тұжырымдала түседі.
«.Тарихи Рашидиде» анық айтылғандай, Мырза ... ... ... ... (1465— 1466) өлген деп есептейді.
Бірақ шын мәнінде Әбілхайыр хижраның 870 жылы емес, одан үш-төрт жыл
кейін өлген. ... ... Қази ... ... ... ... жахан-
арасы» бойынша хижраның 873 жылы (1468—1469) немесе XVI ... ... ... ибн ... ... «Тарихи Абу-л-Хайр-хан»
(«.Әбілхайыр ханның өмірбаяны») және Махмуд ибн Уәлидің «Бахр әл-асрары»
бойынша ... 874 жылы ... да ... ... ... 1469 жылдан бұрын деп белгіленуі
мүмкін емес.
Қазақ ... ... ... ... ... ... ... мұндай қарама-қайшылыққа таңырқауға да, қымсынуға да болмайды.
«.Тарихи Рашилидің» авторы әр жылды мөлшерлеп ... ... Оның ... рет ... әдебиетінде,әсіресе академик В. В. Бартольд
еңбектерінде атап ... де ... ... қарай, біздің, яғни
қазіргі шығыс зерттеушілерінің қолымызда «Тарихи Рашидиді» Кашмирде, оқиға
өткеннен кейін жетпіс ... соң ойша ... ... ... Хайдардан гөрі
Қазақ хандығының алғы және бастапқы тарихы жайында материал көбірек.
Енді біз бүкіл хронологияны ... ... ... Мұсылман
күнтізбесінің, сондай-ақ он екі жылдық айналым күнтізбесінің қай ... ... әр ... ... ... ... ... екі жылға
келетінін ескере отырып, төмендегі оқиғалар да қосарлы ... ... ... ... ... ... ... отыруы — 1428 -1429
жылдар.
Керей мен Жәнібектің тайпалар мен ... бір ... ... ... ... ханы ... ... Моғолстанның батыс шегіне ауып
кетулері — 1459 —1460 жылдар.
Моғол ханы ... ... — 1461 —1462 ... ... ... ... өлімі — 1468—1469 жылдар.
Дешті Қыпшақтан қашып өздеріне қосылған жаңа босқындар есебінен Керей
мен Жәнібектің ... ... және ... ... ... ... ... — 1469—1470 жылдар.
Қазақ хандығының құрылуы — 1470 —1471 жылдар.
1470 —1471 жылдардан бастап XIX ... ... ... кең-байтақ Қазақ
даласындағы хан билігін жойғанға шейін Орыс хан ұрпақтары ... ... ... ... ... ... енді қайтып Шыңғыс әулетінің басқа
тармағының ... ... ... ... ... ... ... Қазақ сөзінің шығуы туралы деректік мәліметтер.
«Қазақ» — түрік сөзі. Бастапқы нысаны нақ осындай — екі жағынан екі — ... ... ... А. И. ... ... ... кітабы жарық көрген
уақыттан бері (1832) кейбір ... ... ... ұлы ... (X—XI ... ... «Шахнамасының» Рүстем жайлы тарауында
қазақ халқы, қазақ ... ... ... ... ... тараған[31,315].
Бірақ ол әлдене түсініксіздіктен туған жағдай. Данышпан Фирдоусидің мәңгі
өлмес шығармасының мазмұны шығыс зерттеушілеріне жақсы таныс, онда ... ... жоқ. ... көрнекті шығыстанушысы Б. Е. ... көп ... ... ... сезі ... араб ... ... ұшыраспайды.
Мұсылман жазба ескерткіштерінде «қазақ» сөзінің алғаш аталуының ... ... ... сөздігінде кездестіреміз. Сөздік, тегі, Египетте
түзілген болуы керек, Лейденде 1894 жылы М. ... ... ... ... ... ... белгілі. Бүл сөздікте «қазақ» сөзіне «үйсіз»,
«баспанасыз», «қаңғыбас», «аласталған» деген ... ... ... ... ... сөзінің сан түрлі түсіндірмесі бар.
Біреулер оны ... ... қаз, қазу ... ... немесе кез, кезу
(скитаться), қаш, қашу ... ... ... апарып телиді; екіншілері
қаз (гусь), оқ (белый) сөздерінен шыққан деп бұл ... адам ... ... «қазақ сөзін» монғолдың қасақ-тэргэн (арбаның бір
түрі) сөзінен шығаруға болатын ... ... бар. Тағы ... ... сөзін касогпен» көне Кавказ тайпасының немесе тайпалар
одағының атауы байланыстырады; алайда бүл сияқты жорамал-болжамның бәрі, ... ... ... «тарихшы үшін кәдеге жарай қоймайды».
Қысқасы, «қазақ» сезінін, сенімді этимологиялық түсінігі ... ... ... ... шығу тегі ... ... ... оның әуел
баста еркін, үйсіз-күйсіз, кезбе, аласталған, ... ... ... ... деген мәндегі атау мағынасы болғаны дау тудырмасы анық.
Сөйтіп, ешқандай саяси ... ... ... жоқ «қазақ» сөзі
әрбір өз жұртынан, өзінің заңды билеушісінің қол астынан бөліне ... ... һмір ... ... ... өз еркі ... адам ... Айта кететін жайт, түріктің осы сөзі орыс ... де ... ... ... ... деп ... бір кәсіппен
айналыспайтын адамдарды, жалдамалы батырақтарды, қысқасы өз еркінше жүрген
адамдарды ... ... сөзі XIV ... ... ... ... тіркелгенімен, тарихшылар орыс казачествосының ... ... ... оңтүстік Русь жері болғанын мойындайды. Бұл аймақтағы
тұрмыстың ыңғайы
олардың әскери қауымдастық ретінде қалыптасуына ықпал етті. Басқаша
айтар ... ... ... ... мәні — ... мән. Ол — дәл осы
сәттегі жеке адамның, ұжымның өз ... ... ... ... ... ... Мәселен, айналасына сыймай ел кезіп, өзін-өзі
қылыштың жүзімен асырап жүрген адам — ... ... ... өзі
қатерлі де шалғай жолға шыққан адам — ... ... ... ... ерлікпен жауының жылқысын айдап әкетпей тынбайтын» жаужүрек ... ... да ... өз еркімен не әлде бір жағдайға байланысты еріскіз қазақы ... адам ... аз ... Оған ол кездің күнделікті тірлігі де
қолайлы еді, оның ... сол ... ... бойынша, «Тарихи Рашиди»
авторы айтқандай, ер-азаматтың жас шағында елден жырақ, шөлді жерде, тау
мен орман ... ... ... өмір ... ... аң, ... ... тамақтанып, бас кетер қатерге бара жүріп ұстаған аң терісін үстіне
іліп жүрудің өзі ... ... ... ... ... ол түрік пе, парсы ма, көшпелі малшы немесе жеті
атасынан үзілмей келе жатқан ... төре ме, ... ... кете алатын
еді. Біраз уақыт Тоқтамыс ханның тұңғыш ұлы Жалад-Дин де, ... ... ... ... да, оның немересі Мұхаммед Шибан да, Шағатай
ұрпағы ... ... мен Саид ... да ... ... ... ... жан салмайтын Әмір Темір ұрпағы Сұлтан Хусейн де кеп айлар «қазақ»
болып жүрген. Өзінің әйгілі ... ... да ... ... ... ... ... Махмуд ханға бармақ
болғанын есіне алады.
Бұл жерде қазақ болған адамның өз бетінен ... ... ... ... ... өз ауылына қайта оралуына болатынын баса айту керек.
Жоғарыда біз атап өткен ақсүйек түқымдарының бәрі де ... ... ... мен ... Саид кейін әрқайсысы өз елінде ... ... ... мен ... ... Бабырлар өз алдына дербес мемлекеттерін
құрды.
Сөйтіп, сонау бір ескі заманда қазақ болу әркімнің өз ... ... Иран және ... ... ... ... қазақтың тұрмыс-халін
көрсету үшін қазақ болу, казачество, ел кезу, еркіндік дегенді білдіретін
қазақлык, зат есімі, ... ... ... ... ... ... ұғым түркі тілді деректемелерде әдетте
казақлықта, казаклыкларда, иран тілділерде дар ... ... ... ... ... беріледі
Қазақтың тұрмыс-халі қарабайыр екені белгілі. Содан барып «каза-қына»,
яғни «қазақша», «қарапайым» үғымдарын білдіретін сөз, түріктің қазақ, ... ... ына ... жалғануынан барып туған сөз ... ... ... бұл сөздің қалай қолданылғанынан бір
мысал. Шағатай нәсілі Сұлтан Ахмад нағыз дала ... еді, ... ... ... ... Таңбала әмірге қарсы 1502 жылғы жорығы кезіндегі Сұлтан
Ахмадтың ... ... ... ... ... ол оның қолынан алып, өзінің «ұядай
шағын шатырына» кіргізеді. ... ... ... ... ... деп жазады Бабыр, — оның тұрып жатқан шатыры да, тұрмыс-халі де ... ... ... екен. Қауын, жүзім, ат-әбзелдері де осы өзі
тұратын ... ... ... ... ... өзінің «қазақлығын» жалғыз-жарым өткізе бермеген. Еркін
қазақпен бірге оның болашағы беймәлім ... ... ... ... оған қазақтас болған. Қазақтас сөзін (оның негізінде белгілі ...... ...... ...... ... отандас жатыр) мен екі-ақ жерде — әл-Хаджа Абд әл-Ғаффар Киримидің ... ... ... ... және XVII ... ... Эвли ... Қырым хандығын суреттеген «Саяхаттар кітабынан» ғана
кездестірдім.
Қазақтас. Қызық сөз! Бірақ оны ... ... ... ... ... авторлары тіпті «қазақтардан тұратын
қоғамдарды», ... ... деп те ... ... ... әр ... ... әр жерде пайда болып отырған. Кей-кейде, деп жазады XV ... ... ... «өзбектің жекелеген жауынгерлері қазаққа
айналып», Мазандаранға (1440— 1444 ... ... ... ... аймағы осылай аталған) келіп, айналасын ұрлап-тонап, кері ... ... ... ... ... ... ... бас сауғалаған
үміткер мен оның сенімді жақтастарынан құрылған, иен ... ... ... болып та шығатын.
Біз сөз етіп отырған дәуірде «қазақ» сөзі ... ... ... ... ... кейде тіпті жеке адамдар атына ... ... ... ... ... ... ... қазақтары, қызылбас
қазақтары, сондай-ақ «Таңбала әмір ... ... ... ... ... болған.
«Қазақ» сөзі сондай-ақ белгілі бір топтың, әр түрлі себептермен өз
мемлекетінен ажырап ... ... ... ... ... ... жүрген
көшпенділердің бір бөлігіне де ... ... ... ... ... ... ... хан мемлекетінің оған қарсы ... ... ... кеткен Орыс хан ұрпақтары Керей мен Жәнібектерге қосылып
жат жерден бақыт іздеген көшпенділері де жатады. Бұл ... нақ сол ... ... ... жатпаймыз, — бүкіл сол ... ... ... ... ... ... маңызды.
Әлбетте мынадай сұрақ туады: Керей мен Жәнібектің ауа ... ... ... ... рөлі ... Керей мен Жәнібек
маңындағы қазақтар бірлестігі саяси және этностық тұрғыдан қандай бірлестік
еді?
Керей мен Жәнібектің Жетісу жеріне көшіп кетуі, сөз жоқ, ... ... ... рөл ... Бірақ халықтың ... ... оның ... атының біржола бекіп қалуындағы рөлін
айтамыз. 1459—1460 жылдардағы ауа көшуден қазақ ... ... ... жоқ, ... ... дейін де жүріп жатқан қалыптасу үрдісін одан әрі жеделдетті.
Қысқасы, ол көш қазақ ... ұлт ... ... ... да,
жетер межесі де болған жоқ. Бірақ ол сол әрқилы аспектіден тұратын үрдістің
ең басты қозғау ... бірі ... ... ... халықтың өзінің
болашақ есімімен тарихи тоғысуы осылайша Жетісу даласында
жүзеге асты. Осыдан былай Орыс хан әулетін жақтаған адамдардың ... ... ... ... ... біте қайнасып кетті. Ендеше Керей мен
Жәнібектің көшуі «қазақ» сөзінің де тарихи тағдырын ... ... ... ... ... өлгеннен кейін Керей, Жәнібек және олардың
қасына ергендер үшін туған елге қайтуға жол ... ... ... соң ... олар ... ... өз қолдарына алды. Сол оқиғалар тел қазақ
мемлекеттілігінің бастау ... ... ... ... ұстаған әулетті Жошы әулетінің басқа
бұтағынан тарағандар алмастырғанымен, елдің ... һәм ... ... ... бола қойған жоқ. Бірақ осы оқиға түптің түбі
мемлекет ... ... мен ... ... этностық мазмұн алуына
жеткізді.
Дала халықтарын өз қол ... ... ... ... ... күресте
қазақтарды, одан соң мемлекетті де басқарған Орыс хан ұрпақтары жеңіп
шықты. ... ... ... ... ... ... ... бұдан әрі жан-
жаққа бытырап, біріктіруші болуға жарамсыз болып шықты.
Шығыс Дешті Қыпшақтағы «өзбек» жиынтық атауы біржола ... ... ... ... ... енді ... өз ... өзбектер
(шибандықтар), қазақтар және маңғыттар (ноғайлар) деп атала бастады.
Шығыс Дешті Қыпшақ аумағындағы сол кезгі этностық-саяси жағдайды 1510 ... ... ... хан ... ең ... бір тарихшысы Ибн Рузбихан
былайша сипаттайды.
Шыңғыс хан иелігіндегі елдің сүт қаймағы саналған үш ... ... ... Бұл ... ... бірі — ... ұлы мәртебелі хан (Шибан
хан. ) бірқатар аталарынан кейін оларды билеп ... ... ... ... ... әлемге күшімен, жаужүректілігімен аты шыққан, үшінші ... ... Бұл үш ... ... ... ... дүрдараз, біріне-
бірі көз алартумен келеді».
Бір сөзбен айтқанда, саяси және этностық жағынан ... ... ... ... ... ... XV ... 70—
90-жылдарында шын мәнінде аса тереңдеп, енді ешкімге бой бермес дәрежеге
жетіп еді. Сөйте тұра, ... өзі өте ... ілби ... жылжыды; бұдан әрі
қаншаға созылары да, немен ... да ... ... ... дәл осы кезде
Тарих доңғалағы кенет ... ... жүре ... XVI ... ... ... Азия ... аса зор саяси,
этностық және басқа өзгерістер келген бірқатар оқиғалар ... ... ... ... ... Шейбани көрші елдегі саяси ыдыраушылықты тиімді
пайдаланып, 1500 жылы Шығыс Дешті Қыпшақтан шыққан бетінде Бұхараны ... ал ... ... мамырында Әмір Темір ұрпағы Бабырды қуып, Самарқанды
тартып алады. Олардың әскери табыстары үдей түседі де, ... ... ... ... моғол ханы Махмұдты паналауға мәжбүр болады. 1503 жылы ... ... ... ол да ... соң, ... бет ... кезде шағын-шағын үлестерге бөлініп ыдыраған Әмір Темір иеліктерін
жаулап алу ... ... ... жорығы жалғаса түскен. 1505 жылы
Шейбани хан ... ... ... Хорезмді (Хиуаны) жаулап алады.
1507 жылдың мамырында Шейбани хан өз әскерімен Хорасан ... ... ... ... ... және ... қалаларды иеленеді. Темір нәсілі
Сұлтан Хусейннің ұлы әрі мұрагері, Дешті Қыпшақ ... ... ... ең ... үміт ... Бади ... өзі ... одан әрі Түркияға қарай ауып, ақыры Стамбұлда көз жүмады.
Орта Азиядағы ... ... ... ... оның бұрынғы әулетінің
негізгі аумағында жаңа әулет — өз ... ... ... немересі, Жошы
ханның баласы Шибаннан (Сыбаннан) ... ... ... ... орнады.
Тарихи әдебиетте көбінесе қате жазылып жүргендей Шайбан емес, ... ... Орта ... ... әулетінің мемлекетін орнатқан Әбулфатих Мұхаммед
Шейбани ханның (толық аты ... еді) ез ... ... ... ... жерде билік басында болып көрген емес. Шибан ... бұл ... ... 1007 ... ... ... ... құрды.
1510 жылы Мұхаммед Шейбани хан Мерв түбінде қызылбастармен шайқаста
жеңіліп, қазаға ұшыраған соң, Хорезм аз ғана ... ... шахы I ... ... 1511 жылы ... ... атасы Әбілхайыр ханның ежелгі
саяси бәсекелесі, өзі де Шибан әулеті Бүреке сұлтанның ... ... пен ... өздеріне ерген Шығыс Дешті Қыпшақ ... ... ... ... иран шахының қойған билеушісін айдап
шығып, Хорезмге орнығады да, онда, Әмударияның төменгі саласында, ғылымда
Хиуа хандығы аталып ... ... ... ... ... ... ... (Жошы хан баласы Шибан ұрпақтарының ерекше тармағы) Хорезмдегі
билігі хижраның 1106 жылына (169-4—1695) дейін созылады.
Дешті ... ... ... Темір әулеті мемлекетін жаулап алуы,
Мәуереннахрда екі дербес өзбек хандығының — бас қаласы Самарқан, одан ... ... ... ... және
орталығы әуелде Үргеніште, ал кейін Хиуада болған Хиуа хандығының құрылуы
қазіргі өзбек және ... ... ... тарихындағы аса
маңызды оқиға болады.
Осы арада екі жағдайды баса айтқым келеді. Біріншіден, Шибан әулетінің
басты-басты екі бірдей ... ... ... ... ... ... ... біразы Мәуереннахр мен ... ... ... жаппай жылжып, сол
маңнан екінші отан тапты. Бұл мәселе бойынша деректерді зерттей ... ... мен ... ... ... ... көшпенділерінің саны үш
жүз алпыс — төрт жүз мың ... ... ... ... ... ... ... ертіп, қазіргі Қазақ даласы аумағынан біржола
кетуі Мәуереннахр өзбектері мен Шығыс ... ... ... ... салт-сана, дәстүр. мәдениет тұрғысында өзгешеліктер болуына әкеліп
соқты.
Шибан ұрпағына ерген көшпелі тайпалардың бірсыпырасының Мәуереннахр
мен Хорезмге ... ... ... Шығыс Дешті Қыпшақ тұрғындарының
аумақтық-этностык,, ... және ... ... этностық жаңа қауымдастық — қазақ халқының біржола
қалыптасуында шешуші рөл атқарды. Шығыс Дешті Қыпшақ «өзбек» және ... ... ... ... орны болудан арылды. «Өзбек» сөзі Шибан
ұрпағымен бірге Мәуереннахр мен Хорезм аумағына өткен ... ... ... ... ... пен Жетісу жерінде көшіп жүрген қалпында қалған
Жошы әулеті Орыс хан ұрпағының қол ... ... ... тілдес тайпалар
мен рулар «қазақ» атын түпкілікті иемденіп, олардың елі ... ... ... ... ... ... осы бір еуразиялық ұлан-байтақ елдің
түпкілікті ... ... тек ... деп қана атап келеді.
Сөйте тұра орыс тіліндегі әдебиет пен ... XVIII ... ... 30-жылдарына дейін көптеген жылдар бойына Қазақстанның байырғы
халқын атау үшін «қырғыз» (көршілес түркі тілдес халықтың атауы, олар ... қара ... ... ... тау ... деп ... немесе бірде кырғыз-қазак,, бірде қырғыз-қайсак, (бұл ... сөзі ... ... ... ... бұрмалануы ғана) деген сөздер
қолданылды. Қате атаудың қазақтарға таңылуының ... ... ... бар, сондықтан арнайы қарастыруды талап етеді.
«Казах» сөзі — осы ... жер ... ... ... түркі елдерінің
алдында түрған көп миллион халқы бар ұлттың қазіргі ресми орысша аты —
түркіше «қазақ» ... ... ... ... табылады. Г. Ф. Благованың
анықтауынша, «казах» сөзінің орыс деректерінде алғаш қолданыла бастауы 1822
жыл екен де, ... бұл сөз 1865 жылы ... ... ... ... ... казах нұсқасының ресми орнығуы 1936 жылы Қазақстанның
әкімшілік-шаруашылық тұрғыдан ... ... ... ... екі ... ... назар аударған болар:
біріншіден, бұл шығармада, әсіресе оның төртінші және бесінші тарауында
шығыс терминдері жиі ауызға алынады, кей ... ... ... және ... ... ... де келтірілген;
екіншіден, автор ортағасырлық жазбаша түпнұсқалардан алынған тарихи
материалмен шығармашылықпен ... ... ... ... ... қаншалық мүмкін болғанынша көрсетуге тырысып бақты.
Аталмыш тараулар үшін материалды ұсынудың осындай тәсілін таңдағаннан
соң мен ... ... ... есте ... ойладым:
Түркілер тарихы жөніндегі жазба ескерткіштердің көбі түркі
тілінде жазылған емес, сондықтан түркі халықтарының өткен тари-
хын зерттеу үшін түрколог болып қою ... ... ... ... зерттемек ниетіне орай синолог (қытай тілінің маманы),
араб, иран тілдерінің де маманы болу керек.
Шығыс тарихын зерттеу дегеніміз тек ... ... ... қою және тиісінше білім қоры болу ғана емес, сонымен бірге
басты-басты ғылыми әдістерді білу және оларды ... ... ... мамандығы өте кеп еңбектенуді қажет
ететін, бірақ, ... ... ... да ... мамандық.
2.2 Қазақ хандығының негізін қалағандар.
Естеріңізге сала кетейін, Қазақ ... ... ... ...... мен ... ... ешқандай таңырқауға болмайды. Екі немесе
әлденеше туысқандардың күш біріктіруімен мемлекет құру ... ... ... ... ... VI ... Түрік империясын да, XI
ғасырдағы Селжұқтар мемлекетін де ағайынды екі адам құрған. XVI ғасырдағы
Хиуа хандығы да ... пен ... ... ... ... ... құрылған болатын. Ағайынды екеуі жайында ... ... ... ... ... ... ... әңгіменің жан-жақты әсері болғандықтан, қысқаша ... бере ... хан ұлы ... Жошы ұлы ... ... ... сұлтанның (XV ғасыр)
соңында екі ұл: үлкені ... ел ... ... (бұл ...... ... ... Белбарыс қалады. Күндер жылжып, айлар өтіп, жылдар
құрайды, екі бала да ержетіп, ... ... ... болады. Содан олар
өздеріне ерген адамдарымен ... ... ... ... ... 1511 жылы
Үргенішті, Хиуаны, Хазараспыны жаулап алып, сол ... ... ... ... хандығын орнатады. Елбарс Уәзір ... да, ... одан сәл ... ... ... Жаңа ... жаңа хандық әдеттегідей қанды жорықтар арқылы құрылып нығайған
болатын. Ағайынды ... де ... ... ... ... шығып,
қауіп-қатер, қиындықтың бәрін солармен бірге көреді. Бірақ қызығы басқа
еді.
Емшектегі кезінде ауырып, ... ... ... ... ... аяғы да қара санға дейін семіп, жамбастап қалған еді де, сондықтан атқа
салт міне алмай, ... ... Бір ... ыңғайлы арба жасатып, оның
доңғалақтарын темірмен құрсаулатты. Арбасына ең ... ... ... ... ... ... ... ол, Абулхан мен ... ... ... талан-таражға қатысатын. Өзі де құралайды көзге атқан
мерген, ержүрек жауынгер болатын. Екі ... арба ... ... алып — сырт ... ... сияқты көрінетін, — жан-жақтан қарша жауған
садақ оғына қарамай ілгері тарта беретін. Көзсіз батырлар бастаған не ... ... ... ол ... алда ... ... ... қарай еңкейіп
алып, өз жігіттеріне: «Солай! Солға! Алға! Кейін!» — деп бұйрық беретін.
Арба үстінде салт ... ... ... Оның ... ... ... ... жегілген жеп-жеңіл арбасы салт атты ... ... ... салт ... де, ... де ... ... ортағасырлық
Азия көшпенділері өз империясын құрған болатын.
Енді Ұлы Далаға қайта ... ... мен ... ... әңгімемізді
жалғастырайық.
Белгісіз автордың «Шейбани-намасында» Қазақ ... ... ... де 1428 жылы ... Барақ ханның балалары делінген. В. В.
Вельяминов-Зернов та (1864 жылғы жарияланымы), одан кейінгі XIX—XX ғасырлар
зерттеушілері де бұл ... ... ... ... деп ... ... ... әл-ансаб» (XV ғасыр) және «Нусрат-нама» (XVI ғасыр) сияқты Жошы
әулетінің ата-тегі ... ... ... ... ... Орыс ... біршама алыс ағайындар ғана екен.
Керейдің ата-тегі: Орыс хан, Тоқтақия, Әнеке-Болат, Керей.
Жәнібектің ата-тегі: Орыс хан, Құйыршақ, Барақ, Жәнібек.
Сөйтіп, Қазақ ... Жошы ... ... мен ... ... екі
сұлтанының бірлескен қаракетімен құрылды. ... ... ... ... «Бахр әл-асрарында», «алдымен падишах атанғаны Керей», яғни
қазақтардың аға хан ... ... ... жерде палишах (палшах) сөзінің парсының көне сөзі ... ...... ... және шах ... — асыл ... ... бірігуінен жасалғанын айта кетуге тиіспін. «Падишах» сөзі
Алдыңғы және Орта Азия ... ... ... да қарата
айтыла беретін үйреншікті лауазым болған[22].
Махмуд ибн Уәлидің сөздері «Тарихи Рашиди» деректерімен де, ... хан ... ... ... шығармалар мәліметімен де толық
қуатталады. Бұл баян деректер беттерінде Керей ... жасы ... ... ... ... ... құруының жай-жапсары бізге белгісіз. Оның
есімі соңғы рет ... 878 ... ... қатысты деректерде
айтылады. Сірә, ол сол жылдары өлсе керек.
Керей ханның ұлдары көп болған, деп жазады Мырза ... ... ... атын атамайды. Ал «Муизз әл-ансаб» пен «Нусрат-намада» келтірілген
Жошы әулетінің ... ... ... ... Қожа ... Сұлтан
Әли аталған үш ұлы, бірнеше қызы болған.
Жәнібек жайындағы қолда бар деректер де өте аз. Барлық ... ... ... ылғи ... ... хан ... ... аталады. Оның шын аты Әбу
Саид екені белгілі, ... ... аты, ... ол ... ... ... Оның ... ұлы, бірнеше қызы болды.
Жәнібектің қай жылы өлгені, Қазақ хандығын құрысқан осы бір адам жеке-
дара ел биледі ме, жоқ па ... ... біз ... ғана ... ... дәл айтылған сілтеме жоқтың қасы. Мәселен, ... ... ... бар:
«Жоғарыда аты аталған Қасым хан Жәнібек ханның ... еді. Ол өз ... ... ... ... ... бой ұсынып, бағынатын».
Осы сөздердің өзінен-ақ Жәнібектің Бұрындық ханның әкесі ... ... де өмір ... хан деп ... ... жеке дара ... ... жағдайға қымсынудың қажеті жоқ. Бір мемлекетте бір уақыт ішінде
бірнеше сұлтан хан деп ... ... аз ... Мәселен, шибандықтар
мемлекеті Мәуереннахрда, оның іргесін ... ... ... хан ... ... ... ... байланысты хан атағын бір мезгілде Сүйіндік
Қожа, Көшкінші, Мұхаммед-Темір және ... ... төрт ... иемденген
болатын. Бірақ аға хан Көшкінші (Көшім) болып қала берген.
Сөйтіп, Керей хан мен Жәнібек ханның нақ ... ... де, ... жері ... ... аттары қалды. Ұрпағы қалды. Олар құрған, ұзақ ғұмыр
бұйырған хандық ... ... ... түрлі мемлекеттік бірлестіктерге
бытырап, саяси бөлшектелуін жоюға ... ... Жошы ... Жәнібек пен
Керейдің үлесіне тиді. Олардың басқа Шыңғыс ұрпақтарымен (негізінен алғанда
Шайбани ұрпақтарымен) бұрынғы Жошы ... ... ... ... ... ... жолындағы тайталастағы әулеуметтік мүдделері ... ... ... ... ... объективті түрде бейнелеген еді.
Қазақ хандары жалпы мемлекеттікке және ұзақ ... ... ... ... ... ... ... және Түркістан аумағын мекендеген
этникалық ... ... ... ... ... ... та ... жерлерді топтастырғанын атап көрсеткен жөн.
Әбілқайыр хандығы мен Моғолстанның әлсіреуі және ыдырауы жағдайында
аталған кең ... ... ... мен ... ең ... ... ... ұмтылды немесе әлдебір Шыңғыс ұрпағы арқылы ... ... ... ... ... ... біртұтас мемлекет құру
мен оны нығайтуға бағытталған іс-әрекеттерін қолдады.
Қазақ рулары мен тайпаларының едәуір ... ... ... ... ... ... — Қаратау баурайларында,
Сырдарияның төменгі ағысында, Түркістанның солтүстік бөлігінде Керей ... ... ... еді. Әбілқайыр хан қырда өз билігін нығайту
жолындағы күреспен, көптеген Жошы ұрпақтарының және рулар мен ... ... ... басумен әлек болып жүргенде, Ақ ... ... бұл ... ... ... ... етіп ... әдебиетте Ұрұс хан, ал сол арқылы ... хан мен ... ... ... Жәнібек пен Керей де Орда-Еженнің ұрпақтары
деп саналатын болған, дегенмен бұл деректемелерде нақты ... ... ... мен ... ад- дин ... ... ат-таварих Му'ини»
шығармасының мәліметтеріне қарағанда, Ұрұс ханның генеалогиясы Сасы-Бұға
ханға барып тіреледі: Сасы-Бұға — оның ұлы ... хан (Лэн Пуль ... ... ... хан ...... ұлы Шымтай — Шымтайдың
ұлыҰрұс хан. Алайда, бұл ... ... тегі ... емес,
Алтын Орданың әмірі Ноғай деп саналады, бұл басқа деректермен қуатталмайды.
Рашид ад-Диннің айтуынша, Ақ ... ... ... Орда ...
Сартақтан (Сартақ) — Қуынжы (Қоңшы) — Байан билік еткен Сасы-Бұғаның Орда
ұрпақтарының бұл ... ... ... ... ... дәстүр бойынша Ұрұс хан Орда-Еженнің ұрпақтарынан шыққан деп саналады.
Жошы ұрпақтарының генеалогиясына ... ... ... ... ... ... нусрат-наме», Махмұд бен Әмір Уәлидің «Бахр-
әл-асрар фи ... ... ... хандарының генеалогиясын Жошының 13-
ұлы Тоқа-Темірге апарып тірейді: Жошы — Тоқа-Темір — ... — Қожа ... — Ұрұс хан — ... ...... хан, оны Бу ... те атаған. Керей хан мен Жәнібек ханды ... бен Уәли ... ... ... ... ... жатқызады ( Барақ сұлтанның ұлы Жәнібек ... ... ... ... де Ұрүс ... ... 13-ұлы Тоқа-
Темірдін ұрпағы деп атайды. Бұл ... ... ... ... ... хандары мен сұлтандарының есімдері бар, оларды XV
ғасырдағы басқа да бірқатар деректемелер ... ... ... ... ... мен қыздарының есімдері келтірілген; олардың
анықтығы күмән туғызбайды. ... ... ... ... туралы
мәселені шешудің XIV—XV ғасырларда Қазақстан аумағында өмір ... ... ... ... ... ... үшін зор ... Ұрүс хан мен оның ұрпақтарының Жошы тармағындағы Тоқа-Темірден
тарайтындығының ... ... тегі ... байланысты болуының
принципті маңызы жоқ. ... ... де ... бойынша Ақ Орданың дәрежесі
тең билеушілері деп саналған, өйткені Тоқа-Темір ағалары Орданың ұлысында
үлес берілген және бәрі ... Жошы ... мен ... сол ... ... ағайынды төртеудің (Удурмен, Шингкуммен және ... ... ... ... ұрпақтары XIII ғасырдың өзінде-ақ Орда-
Ежен ұлысына ... деп ... ... XIV—XV ... ... Алтын
Орданың ыдырауы кезеңінде олардың көбі оның Сарайшықтағы тағына үміткер
болды. Бұл ... ... ... жылы ... ... ... сонан соң оның інісі, Сарайды 1438 жылы ... ... ... жолы болған еді. Шайбани ұлысының ханы Әбілқайыр, — деп ... бен ... - ... ... ... ... бойдан ақ өз иеліктерін
әлгі Тоқа-Темір ... яғни ... ... ... ... ... кеткенде Тоқа-Темір ұрпақтары өздерін дәстүр бойынша Ақ
Орда аумағының, соның ішінде Шайбани ... да ... ... ... әулетке жатқан Ахмет хан мен Махмұд хан (олардың генеалогиясы:
Жошы—Тоқа-Темір - Үз-Темір—Абай - Томған - ... - ... - ... ... — Құтлық хан — Темір — (Кіші) Мұхаммед хан — Ахмед хан және ... ... ... келіп қарсылық көрсетті. Шайбанилік ханның 1431—1432
жылы әскерімен Хорезмді шабуға кеткенін ... сол ... ... сол кезде Арал өңірінде көшіп жүрген Ахмет пен Махмұд өздерінің іс-
қимылын жандандыра түсті, Ма'суд Кухистанидің сөзімен ... ... ... ... ... және құлақ аспау жағында тұрды». Осы Тоқа-
Темір ұрпақтары әскерлерінің өз ұлысына басып кіруінен қорыққан ... ... ... ... ... ... баса алмаған Жошыдан тарайтын
сұлтандар ішінде ... Ұрұс хан мен ... ... ... ... ... сұлтандар да аталады, ал олар туралы алғашқы ... ... ... ... ... ... ... шығармасында (ал одан кейін
басқа да бірсыпыра шығармаларда, мысалы, ... ... ... ... XV ғасырдың 50-жылдарының екінші ... ... ... ... Бұл кезге дейін олар Ақ Орданың 20-жыддарда Барақ ... ... ... ... және одан ... жиырма жыл бойы Әбілқайыр
хан ... баса ... нақ сол ... ... болған еді. Олар Барақтың
осы аумақтағы билігін ... алды және ... хан мен ... ... өздері
мұраға алған жерге көз алартқан Әбілқайырға қарсы күресінде оларға одақтас
болғаны күмәнсіз, Олардың келісе отырып іс-қимыл ... да ... ... ... алыс ... да, ... ... осы туыстарымен одақ жасасып
қана қоймай, сонымен қатар қамқорлығында болуы да ықтимал еді. П. П. ... пен ... арғы ... «Барақ ханның атасы, Алтын Орда ханы ... ... ... яғни ... ... ... хан ... ханның да атасы болған деп санайды. Ал егер Ұрүс хан Тоқа-Темір
әулетінен шыққан ... да, оның ... ... ... генеалогияның көрсеткеніндей, дегенмен де оның ... ... тым алыс ... пен ... ... жағынан Ахмет хан мен Махмұд ханның
замандастары, қатарлары ғана ... ... ... ... серіктері де болуы
мүмкін еді. Керей хан мен Ахмет хан шамамен қатар өлген, ... ... ... 1481 жылы қайтыс болған. Жәнібек пен Керейдің туған
кезі туралы дәл деректер болмағанымен, ... ... ... жас ... мүмкіндік береді. Бұған, атап ... ... ... ... ... ... гузида-йи нусрат-намеде» берілген шежіреге сәйкес, Казақ
хандығының негізін қалаушылар Жәнібек пен Керей немере ағайын болған, ... ... туыс ... Керей ханның (деректемелерде ... ... Ұрұс хан — ... — Полад — Керей хан. Жәнібек ханның шежіресі:
Ұрұс хан — ...... хан — ... хан. Осы ... ... ... хандарының XV ғасырдың екінші жартысындағы (60-70-жылдардағы іс-
қимылдары туралы ... ... осы екі ... ... ... ... дәл түсіңдірілмейді, олардың есімдері қатар жазылады, бірақ ... ... ... хан өз ... ... ... тура ... және
мирасқоры болатын, оның атасы Құйыршық та хан болған. ... ... жасы ... ... және ол Ұрұс ханның үлкен ұлы және мирасқоры,
бірақ Ұрұс ханнан кейін көп ... ... жж.) ... ... немересі еді, ал Жәнібек Ұрұс ханныңтөртінші ұлы Құйыршықтың
немересі болатын. ... ... ... мемлекеттерінде XIV
ғасырдан бастап-ақ бірте-бірте орныққан хан ... ... ... ... ... принципімен катар хан билігіне беделді рубасы құқығының
басым болатын бұрынғы ... ... де ... қалған еді, яғни
ағасы (ханның ағасы) өзінің немересінен ... ... ... ... ... сұлтан сияқты хан атағына Керей сұлтан да үміт ете алатын.
Тіпті олардың кішісі Жәнібек те өздері Жетісуға ... ... кеп ... 30-40-жылдарда Әбілқайырға қарсыластар қатарында бола алатын еді. Егер
Жәнібек сұлтан (немесе Жәнібек оғлан) әкесі Барақ хан қаза ... ... жыл ... ... 1420 жылы туған болса, 1436 жылдың өзінде-ақ ол
16—17 жасқа толған және ... ... ... бола ... 17 ... хан ... ... ең бастысы ханның жеке ... оның ... ... оны ... ... шонжарларға байланысты
болды. 1446 жылы (Әбілқайыр хан Сырдария калаларын алған кезде) Жәнібек ... ... ... ... ... кеткен кезде 38—40 жаста болуы
мүмкін: 1480 жылға дейін, яғни 58—60 ... ... ... Бұл ... шамасына (дұрысырақ айтқанда, туған кезін) тағы да 10 жыл әрі жылжытуға
мүмкіндік береді, айталық, егер ол 1410 жыл ... ... ... маңындағы Ахметпен және Махмұдпен шайқасы кезінде Жәнібек ... ... ... ... сұлтан Жәнібектен де үлкен еді, яғни ... ... хан ... ... ... ... ... (1428 жылдан) оның
саналы қарсыластары ... ... ... ... мен Жәнібекке рулар мен
тайпалардың едәуір белігі бағынды, олардың ... ... ... ... айтарлықтай топтары, әсіресе үстем таптың Барақ ханды
қолдаған және ... ... ... бөлігі топтасты.
Шонжарлардың бұл топтары өздерінің Сыр ... ... ... жергілікті қалалардың саудасы мен қолөнер кәсіпшілігінен пайда
алуға дәмеленуін қамтамасыз ететін берік хан ... ... ... хан ... өз ... ... ... жиырма жылға жуық
күреспен, көптеген Жошы ұрпақтарының және рулар мен тайпалардың бағынбаған
басшыларының қарсылықтарын ... ... ... ... мұндай күшті билікті Ақ Орда хандарының мұрагерлері қамтамасыз
ете алатын еді. ... ... мен ... Әбілқайырға наразы көптеген
көсемдері өз бодандарымен бірге ағылып келіп ... ... ... мен
Сырдариядағы қала орталықтары мен бекіністер — ... ... ... мен ... да онша ірі емес ... сірә ... пен Керейдің
қолында болса керек.
Бұл жорамал әбден орынды, өйткені деректемеде 1446 жылы бұл қалаларды
Әбілқайырдың кімнен тартып алғаны ... Б. А. ... ... мен ... Сырдария бойында болмаған, әйтпесе олар Ақ Ордаға
қарайтын осы қалалардың ... ... олар ... ... ... ... ... қарсылық көрсетер еді деп санайды. Бірақ ... ... ... ... ... бұл ... ... хандары туралы да, олардың Әбілқайырға карсылығы туралы
да, көшіп кету туралы да, Әбілқайырдың қазақ хандарына ... ... ... да мүлде ешнәрсе айтылмайды — ... ... ... ләм ... Әбілқайыр серіктерінің бірде-бір егжей-тегжейлі
тізімінде олардың есімдері аталмайды. Сірә әдейі айтылмаған болуы ... хан мен ... хан ... осы уақыттың бәрінде Ақ ... ... ...... ... ... Сырдарияның
төменгі ағысын, Қаратау баурайларын, Шу мен Таластың төменгі ағыстарын іс
жүзінде билеушілер болғаны ... ... және ... пен ... ... ... дейін-ақ, яғни XV ғасырдың 50-жылдарының аяғына дейін
Дешті Қыпшақ рулары мен ... бір ... хан деп ... фактісі
деректемелерде көрініс тапқан. Мысалы, Махмұд бен Уәли мұны былай деп
растайды: ... хан ... ... ... өз ... ... ... кезде, Жошы ханның ұлы ... хан ... ... ... хан мен ... ... бағыну және мойынсыну
шеңберінен шығып, отанынан ... ... жен ... Олар ... алған елден бас тартып, жат жерге апаратын жолға шықты. ... ... ... ... олар ... ... ... таңдап алды».
Мырза Мұхаммед Хайдар Дулат осыған байланысты Керей хан мен ... ... ... ... көп ... бөлініп кетті дейді, яғни
замандастары оларды Өзбек ұлысында билік еткен хаңдардың мұрагерлері, ... ... ... бір ... иелері, көшпелі халық рулары мен
тайпаларының әлдеқашан-ақ бөлініп шыққан бөлігінің билеушілері деп ... ... ... ... ... ... мен Жәнібектің
жағдайы өте қолайсыз болды. Түркістанның солтүстік бөлігіндегі бекініс-
қалаларда олар осы бекіністерді өз ... ... ... ... ... ... сондай-ақ моғолдарға да үнемі тойтарыс беріп
отыруға тиіс болды. Керей мен ... ... ... ... ... ... көшпелі бодандары иеленіп алған ... ... ... ... бойынша маусымдық терендеп көшіп баруына
мүмкіндіктерінің болмауы себепті өз жағдайларында ерекше ... ... ... бодандары да, тым болмағанда, олардың едәуір бөлігі
қалалар ... ... жау ... ... бодандары
болғандықтан,Төменгі және Орта Сырдария бойындағы дағдылы қыстайтын
жерлеріне ... ... ... мал ... үшін де, Сыр ... ... ... үшін мейлінше өмірлік маңызы бар сауда
айырбасын жүргізу мүмкіндігінен айрылды.
2.3 Қазақ хандығының ... ... ... ... ...... ... Азия республикаларының
тарихындағы жаңа бір кезеңнің басы болып табылады. Нақ осы XV ... ... XVI ... ... ... ... Қыпшақта Қазақ хандығының (XV ғасырдың
70-ші жылдары), Мәуереннахр мен Хорезмде шибандықтар ... ... ... және ... ... болған (1514 жылдан) Моғол мемлекетінің
құрылып, нығаюымен бірге Орта Азияның тарихи сахнасына ... ... ... ... ... ... еді.
1470 —1471 жылдары Қазақ хандығының құрылуына байланысты Әбілхайыр хан
мемлекеті біржола ыдырады. Сол кезден ... ... ... ... ... ... Өзбекстанның көпшілік бөлігін толық билеп тұрды».
Жайық өзенінен батысқа қараған қыпшақ даласы, ... ... ... тайпаларының біреуінің атымен маңғыт аталған көшпелі
тайпалар бірлестігінің мекеніне айналды; ал орыс ... ... ... ... ала ... Орда ... өз ... бірін алып, бірін
қойған, Жошы ұлысының тарихында ... ... ... нәсілі Ноғай
(Ноқай) есімімен ноғайлар (ноғайлықтар) аталып кеткен. XV ғасырдан бастап
маңғыттар ... тек ... қана ... өз билеушілері
(билері, мырзалары) бар саяси даралыққа да ие болды.
Қазақ ... ... ... ... Шығыс Дешті Қыпшақта үстем
билігінен айырылып, жан-жаққа бытырай ... ... ... ... ... ... бас ... қойған жоқ еді. Мұндай топты Әбілхайыр ханның
немересі қайратты да ... ... ... ... (1451 ... Әбілхайырдың баласы әрі мұрагері Шейх Хайдар өлісімен (1470 ... оның ... ... ... мен ... Махмұдты (1454 жылы
туған) Астрахан асырып жіберген болатын. Араға жылдар салып жас сұлтандар
Сырдария өңіріне ... ... да, ... ... қол ... ... Дешті
Қыпшақтағы Әбілхайыр әулетінің билігін қайтадан қалпына келтіру жолындағы
күрестерін бастады.
Әйтсе де ... ... ... ... Дешті Қыпшақта мемлекет
басқарған тәжірибесін қайталай алмады. Қазақ билеушілері тым ... ... қол ... отыз-елу мың әскер болды, ал Мұхаммед Шейбани маңында
әрі кетсе үш жүз, төрт жүз адамнан тұратын шағын топ қана бар ... ... ... Даладағы үстем билігін қалпына келтіреміз
деген үміті біржола үзіліп, ағайынды Мұхаммед ... мен ... ... өздерін жақтаушыларды Әмір Темір әулетіне қарсы
бірлесіп соғысқа шығуға шақырды.
Олардың шақыруын бірқатар туысқандары, Шығыс ... ... ... ... ... қабыл алды. 1500 жылы — екі ...... ... ... ... Шейбани оңтүстікке аттанады
да, қысқа мерзім ішінде Мәуереннахрды жаулап алып, сол арада өзінің ... ... сол ... Орта ... ... аймақтарында да маңызды оқиғалар болып
жатқан. XV ғасырдың екінші жартысында моғолдардың ... ... ... ... ... ... ... мен Түркістан
уәлаятында тұрып, Ташкент, Сайрам, Ұра-Төбе, ... ... ... мен
басқа да біраз қамалдар соларға қарайтын. 1500—1501 жылдары Шейбани хан
Мәуереннахрдың ірі-ірі орталықтарын ... ... оған ... ... (ұлы ханы) Махмұд хан (1487—1508 жылдары билік құрған) ... ... ... болатын. Мырза Хайдар Дулат ханның бұл көмегін «ағат
әрекет» — болашақта ... ... ... ... ... ... ... іс деп сипаттайды.
Шынында да, «Ортаазиялық қос өзен» арасына ... ... ... өз ... күні ... ... әрі одақтасы Махмұд ханға ... ... әрі ... ... де мүлдем жоқ моғол билеушісі Шейбани
хан тегеуірініне төтеп бере ... ... ... ... ... аты шыққан інісі Сұлтан Ахмадты көмекке ... екі жақ ... 908 жылы (1503) Ақси ... ... ... майданға шығады. Шейбани хан жеңіске жетіп қана қоймай, ағайынды екі
қарсыласын да қолға түсіреді. ... ... ... кетеміз деген
уәдесін алып, оларды босатып жібереді.
Хандар Шығыс Түркістанға барып, 1503—1504 ... ... Ақсу ... сол жерде Ахмад хан (кіші хан) жазғытұрым қайтыс ... ... ... ... ... ... ... солтүстік бөлігін жаулап алған Мұхаммед
Шейбани 1507 жылдың мамырында бұл кезде әжептәуір саны ... ... ... ... ... ... Герат, Астрабад, Гурган
және басқа ... ... ... ... ... ... әулетінің ұланғайыр
иеліктеріндегі бұл жеңісті ... ... ... ... Иран шахы I ... (1501 —1524 ... билік құрған) әскері
тоқтатты.
Шейбани хан мен Исмайыл шах арасындағы ақырғы айқас Мерв түбінде ... ... ... ... ... ... ... әскери қулыққа алданып
қолға түскен Шейбани ханның өзі де мерт болады. Оның кесілген басы ... ... ... ... сыдырып алынған бас терісінің ішіне сабан толтырылып,
шахтың бәсекелесі түрік сұлтаны II ... (1481 —1512 ... ... жіберіледі. Ал, бас сүйегі алтынмен қапталып, салтанатты күндерде
шах «оны ... пен ... ... ... ... ... ... ханның
мылжаланған бассыз денесін ақыры өзбектер тартып алып, Самарқандағы өзі
ашқан медресе ауласына ... ... Жошы хан ұлы ... ең ... ... бірі өз өмірін осылай
аянышты аяқтайды. Жеңіліске ұшыраған Шибанидтер ... ... ... ... ... ... Қашқардағы билік үшін ... ... мен ... ... ежелден келе жатқан күрестің жаңа кезеңі басталады. Шағатай
әулеті жеңіске жетіп, хижраның 920 жылы (1514) ... Саид хан ... етіп жаңа ... ... ... тарихи жазбаларында
Могулийе, Мамлакати могулийе аталған Моғол мемлекетін құрады.
Сөйтіп, XV ғасырдың соңы мен XVI ... ... ... ... мемлекеттік-саяси тұрғыдан да, этностық тарих тұрғысынан
да маңызды оқиғаларға толы болды. Сол бір ... ... ... ... ... пен Қасым хандар үлесіне тиді.
Бұрындық — Алғашқы Қазақ мемлекетінің тұңғыш ханы Керейдің үлкен ... ... ... ... ... хан өз ... ... еді. XV ғасырдың 70-ші жылдарының ортасындағы, яғни әкесі өлген
уақытқа жақын кезеңдегі оқиғаларды сипатайтын ... ... ... ұлы ханы ... — хан-и-бузург, түрікше — улуғ хан) аталады.
Бұрындық ханның билігі ең бір мазасыз, ... ... дөп ... еді. Ол сол ... ... ... өз ... мен
оның сенімді серігі ... ... ... адал ... олар ... ... күшейте беру жолында аянып қалмады. Ол іскер де батыл еді.
XV ғасырдың соңғы ширегіндегі хандықтың ... ... ... араласып, әскер басында да өзі жүрді, ... ... ... Мұсылман тарихшылары Бұрындық ханды Дешті Қыпшақ билеушілерінің
ішіндегі ең ... және ... ... деп ... хан ... ұзақ уақыт — отыз жылдан астам отырды. Сөйте тұра
жоғарғы билікті өмірінің ақырына дейін ұстап тұра алмады. Тарихи ... хан ... ... жылдары жайлы аянышты әңгімелер қалған.
Мырза Хайдар Дулаттың айтуынша, хижраның 915 жылы (1509— ... ... ... ... Қасымның күш-құдіреті артып, ықпалы күшейе
түседі. Бұрындықтың аға хан болып тұрған кезінің өзінде-ақ ... ... ... ... сұлтанның қолында болатын. Хандықтың осынау аса ... ... ... ... ... ... да қуатты Қасым сұлтанның
жеңіп, беделінен айырылған ханның қуылуымен ... 1511 ... ... ... хан ... ерген бір топ жақтастарымен ... ... ... да, — делінеді «Тарихи Рашиди» кітабында, — жат жерде дүние
салды».
Қасым Қазақ хандығының негізін қалағандардың бірі Жәнібек ханның ... ... Ол ... жылдар шамасында дүниеге келген, соған қарап
жастық шағын «қазақ» ретінде қазіргі Жетісу, яғни Моғолстан ... ... ... ... ... ... ... бірі мен XVI ғасырдың басында Қасым Қазақ
хандығының ... ... ең ... тұлғаға айналды. Жеңімпаз
қолбасы, үлкен үлыстың беделді сүлтаны, ... ... ... реформатор-
билеуші, — міне, туған ел тарихының өтпелі кезеңінде Қасым маңдайына тағдыр
атқаруға жазған ... ... ... ... болатын; керші елдерде
шекаралар жиі өзгеріп, билік басына бір әулеттер келіп, бірі ... ... ... ... бойына жалғасып жатқан аласапыран заманда негізі
жаңа ... ... жас ... ... тиянақты ету, аңыс
аңдыған жаудың ... ... ел ... ... ... ... хан даңқы артуының қысқаша мазмүны мынадай.
Кішінің үлкенге бағынуы ... ... ... ... ... дала ... ретінде Қасым сұлтан да, кешегі өз ... ... ... ... ... ... ... бағынды, — Мырза Хайдар
Дулаттың осылай деп жазғанына сілтеме жасағанбыз. ... да, ... ... ... ... ... XV ғасырдың 70 — 80-ші
жылдары аралығындағы қазақ билеушілерімен ... ... ... рет ... ... ... ... атақты сұлтаны, даңқты бахадүрі», Бұрындық хан
атты әскерінің қолбасшысы делінеді.
Ежелден белгілі: ел мақтаған ер ... ... ... те ере ... ғасыр басына қарай Қасым сұлтанның беделі көтеріліп еді, жеке билігі де
арта түсті. Қасым сұлтанның ... ... ... ... Әдік ... (1503 жыл) байланыстыратын Мырза Хайдар Дулат Жәнібек ... ... ... арту ... ... ... айтпайды. Ондай
мәліметті біз Махмұд ибн Уәлидің «Бахр әл-асрар» кітабынан табамыз; ол
Шейбани ханның 1504 ... ... ... Әндіжанға жасаған жорығын
суреттей келе:
«Осы кезде Қасым хан маңғыттардың көмек, қолдауымен Қыпшақ даласын
өзіне ... ... пен ... ... ... жасау мүмкіндігіне
ие болды», — деп ... ... ... ... ... хижраның 915 жылы (1509—1510)
Мырза Хайдар Дулаттың айтуынша, «оның қолындағы биліктің ... ... ... ... ... ... ол әлі хандық
лауазымды иелене қоймаған болатын». ... ... ол ... ... ... кейін, сол 1511 жылдың күзінде алды. Сол кезден
бастап, деп ... ... ... ... ... хан ... Шығыс Дешті
Қыпшаққа билік жүргізді, оның ... зор ... ... Жошы ханнан
кейін Қасымнан асқан құдіретті хан бұл жұртта болып көрген емес».
Қасым ... ... ... ... да еді, ұрыс ... небір жаужүрек
жігіттерден оқ бойы озық тұратын, соңына ерген әскері ол үшін отқа да, суға
да түсетін ... ... шын ... ... ... ... меңгерген қолбасы
еді. Оның қаншама шайқасқа қатысқанын санап шығу мүмкін емес. «Зубдат ... ... ... авторының айтуынша, оны бір шайқаста
қарсыластары ... ... ... ... жасы алпыстан асқан болатын,
жаяу қалған ханды ұрыс үстінде ешкім түстеп ... да, ол аман ... ... (бұл ...... шалт ... хан лып етіп атқа
қайта мінеді. Қазақ ... ... беті ... ... ... жау ... ... найза ұшында жүретін қазақ жерінің
басшысы ... ... ... ... ... ... жайсаң да ер
мінезді адам еді. Оған XVI ғасырдың басындағы ортаазиялық ... ... ... ... ... авторы баяндаған мына бір факті де
дәлел бола алады.
Міне, қазақ билеушілері Сауран қаласын тағы да ... ... ... ... ... ... ... қолға түсіреді. Бұрыннан ішкі кегі
бар Бұрындық хан «оны өлтіруге ... ... ... ... туған
бөлесі — олардың шешелері апалы-сіңлілі адамдар еді — Қасым ханның ... ... Ол ... ... былай тұрсын, Махмұд
Сұлтанды босатып, қасына ... ... ... ... беріп, отбасымен
Созаққа (Сауран сияқты Сырдарияның оң жағасына орналасқан қамал-қала), одан
әрі ағасына апарғызып салады. Қазақ ... ... ... ... хан ... бәрін тәнті етіп, оның кеңдігі, ... ... ... ... ... 80-ші ... ... айтылғандай, Қасым Бұрындық ханның
«атты әскеріннің қолбасы» болды. Ержүрек жауынгер, жеңімпаз қолбасы, ... ... ... ... сол ХV-ХVІ ғасырлар өларасының өзінде
оны қазақ халқының ... ... ... ... Бірақ ол ардан аттаған
емес. Қолында шексіз билік, тежеусіз тізгін бола тұра, ... ... ... өз ... ... ... ... Хайдар Дулаттың айтуынша, Бұрындық хан билігінің соңғы жылдарында
Қасым оның маңына жақындамауға тырысты, өйткені «қасында жүріп ... ... ... ханға қарсы шығуға тура келер еді, ал өз көңілі
қалай дегенде де ... ... ... ... ... ... Самарқандағы қызының қолына аттандырып салғаннан кейін ғана
Қасым хан ... ... ... билігін өз қолына алды.
Осы жерде айрықша атап өтетін нәрсе, сол күннен бастап, XIX ғасырда
хандық ... ... ... Қазақ даласындағы жоғарғы билік Жәнібек хан
ұрпақтарының қолында болып келді.
Енді Қасым өзі құрып, іргесін ... ... ... ... ... жеке дара ... ... ол енді ақыл-парасатының
бәрін ата дәстүрін берік сақтай отырып, хандық билікті күшейтуге, ... ... ... ... бұл ретте аса зор табысқа жетті. Жасы
кіші замандасы Бабырдың айтуынша, ол білетін барлық ... ... ... ... ... ... ... білгендері болмаған. Ал Қасым
ханның қол астында, Мырза Хайдардың айтуынша, бір ... ... ... хан таққа отырған мерзім, 1511 жыл, ағайынды Елбарыс пен Белбарыс
Әмударияның төменгі ... тағы бір ... ...... ... ... тұсқа сәйкес келіп еді. Шибани тұқымдарының өздерін қолдаған
рулармен және тайпалармен бірге ... ... ... біржола кетуі мен
олардың соңынан көшпенділердің жаңа қонысқа қозғалуы ел ... ... ... жоқ: өз ... бөлініп қалған топтар, кейбір рулардың
жекелеген бөліктері басқа бір этностық ... ... ... Бұл бұрыннан келе жатқан кейбір ру аттарының ... ... ... ... ... қосарлы атпен жаңа рулық тайпалардың пайда
болуына апарып соқты. Сонымен бірге Қазақ хандығындағы ... ... пен ... ... бөлу ... ... Ұлы Далада аласапыран басталды. Сондықтан қоғамдық және
мемлекеттік өмір нормалары бұзылмауы үшін ... ... ... ұстанып,
ескірген көне заңдардың біразын жойып, біразын ... сол ... ... ... ... ... қарекетіне орайлас жаңа құқық нормаларын
тиянақтады. Қасым ханның бұл заңдары халық жадында Қасым ханның қасқа жолы»
деген ... ... ... ... ... хан өз халқының барлық
қадір-қасиетін бір бойына жинақтаған дана басшы, ... ... ... ... де ... адам ретінде көрінеді. Осы жолдардың авторы да
қазақ елін Қасым хан билеген тұстағы жаугершілік пен ... ... ... ... Шығыс Дешті Қыпшақтағы XV—XVI ғасырлар
тоғысындағы ... ... пен ... даму ... ... ... осы
тұрғыдан пайымдайды.
Мағлұматы мол автор, Қасым ханның жасы кіші ... ... ... ... бұл әмірші хижраның 924 жылы (1518) дүние салады.
XVII ғасырдың басындағы автор ... Әлі ... ... ... ... қаласында (Жайық бойы) көз жұмып, сол жерде жерленеді.
Қасым ханның екі баласы: Мамаш пен ... аты ... ... ... хан ... ... бір қызы ... ноғай мырзасы Шейх Мамайға
тұрмысқа шығады. Екінші қызы 1512 жылы ... ... ... ... ... ... Сұлтанның ұлы Убайдулла ханға ұзатылған.
Қасым хан, сөз жоқ, Тұңғыш Қазақ мемлекетінің аса құдіретті билеушісі.
Оның әділ де білгір, ... де ... ... ... көрегендігі
арқасында Қазақ мемлекетінің күш-қуаты арта түсті, ел ішінде ... ... ... жат ... бәрі енді ... құрметпен қарады. Тағы бір
атап айта кететін нәрсе, ... хан ... ... ... ... ұлы ... — Русь те көз ... өз мүддесіне орайластыра
бастады. Оған патша мұрағаттарындағы мына бір тізім дәлел бола алады:
«38-жәшік. Онда кітаптар және ... ... ... ... ... ... ... Түмен тізімі».
Қорытынды.
XV ғасырда құрылған «қазақ» деген атаумен ... рет ... ... қалыптасуы қазақ тарихы үшін түбірлі оқиғалардың
бірі болып есептелінеді. Деректік ... ... ... ... ... мемлекет қазіргі Қазақстан аумағындағы хандық мемлекеттің
жаңа құрылымын жасады. Бұл мемлекетті саяси тұлғалардың алып ... мен ... ... ... және жетекшілік етті. Жетісу жеріне келіп
қоныстанған екі жүз мың көшпенділердің көп бөлігі ... деп ... ... болған этностық саяси қауымдастық қазақ халқын үш жүз ... ... ... ... Шыңғыс әулетінің жаңа тармағын қалыптастырды.
Отандық тарих ғылымында қазақ мемлекеттілігі проблемасы жуық ... ... ... ... ... деп есептелінбеді, қазақ қоғамы
саяси тарихының басқа оқиғалармен бір қатарға қойып, ол ... ... ... ... бола тұрса да нақ осы уақытты қазақ ... ... ғана ... ... ... этностық тарихындағы да бетбұрыс деп
есептеу ... ... ол ... ... ... дүниеге келген
уақытын көрсетеді. Халықтың тарихи жады берік ... ... және ... ... ... ол қай ... қай жерде
болмасын халықтың ... ... ең ... ... ... құрылуы болып есептеледі. Бұл мемлекеттіліктің әлеуметтік
кейпі қандай болғаны және ол уақыттарда мемлекеттіліктің қандай ... және ... ... атап ... ... түрлі деректерді шынайы талдаудан өткізу арқылы төл тарихымыздың ұлы
тарихи оқиғасы ... ... ... мен ... кезеңдерін күмәнсіз
тарих беттерінде айта аламыз. Зерттеудің қорытынды бөлімінде ... ... және ... ... ... ... Қазақ хандығының
құрылған уақытының дәл көрсетілмегенін айтып, бірақ объективті жағдайдың
деректерде бейнеленуі ... ... ... отыр. Еркін халық деген
атаумен танылған ... ... ... ... ... сипатта
болды деп сеніммен айтамыз. Қазақ хандығының құрылуы мен ... ... ... пен ... шынайы сипатын ашып
көрсетуде мынадай қорытындылар жасауға болады. Біріншіден ... өмір ... ... ... ... Алтын Орданың ыдырауынан
кейін пайда болған мемлекеттік құрылымдардың ... ... ... ... ұлт ... өзара қақтығыстың туындауы Әбілқайыр хандығындағы
қазақ ұлтының дербестікке ұмтылуына жол ... ... ... бұл ... ықпалымен бір ұлттың жеке мемлекет болып қалыптасуына жағдай
туғызды. Екіншіден бұрыннан қалыптасқан, сонау қола және ... ... ... ... ... ... үзілмей келе жатқан ұлы қазақ
халқының мемлекет болып қалыптасуы ұлкен оқиғаның біріне айналды. ... ... ... ... бір ... деп ... ... кез-келген мемлекеттің қалыптасуына негіз болған жеке адамдардың
әсерін байқаймыз, демек Қазақ хандығын құруда Керей мен ... ... және ... жеке ... мен ... ... тарих
беттерінде зерттеп көрсету, қаралатын мәселелердің бірі ... ... ... ... ... деңгейдегі тарих деп санау болып
өткен оқиғалардағы жеке тұлғалардың жеке субъективті тарихына ... ... ... және ... ұтымды және ұтымсыз кейіптерін
сомдау, халыққа танымал көпшіліктің жадында сақтала беретін ... ... және ... Бромлей Ю. В.. Этнос и этнография. М., 1973, 39, 138, ... Бул да ... ... АлексеевВ. П., Бромлей Ю. В.. К изучению роли переселений в ... ... ... ... ... 1968, № 2, ... ... Т. Н. Средневековый Тараз. Алма-Ата, 1972, 210—217-6.; Материалы
по истории казахских ханств XV—XVIII веков (Извлечения из ... и ... ... ... 1969 (Ары ... МИКХ), 314-318-6.; ПищулинаК.
А. Присырдарьинские города и их ... в ... ... ... в ... вв. //Казахстан в Х^-Х^НІ вв. Алма-Ата, 1969, 47-48-6.; Иванов П. П.
Очерк истории ... ... по ... ... ... ИВ
АН СССР». Т. VII, М.-Л., 1935, 35-6.
5 Федоров-Давыдов Г. А. Общественный строй Золотой Орды. М., 1973, ... ... Ю. В., ... В. И. ... процессы как предмет исследования
// Этнические процессы в СССР, М., 1975, ... С. ... и их ... и ... ... ... 26—27, 31, 33 және басқа беттер.
8 Савельев П. Джучиды Синей ... ТВО, ч. III, вып. 2, 1857, ... т. II, ... 234-6.; ГрековБ.Д., ЯкубовскийА. Ю. Золотая Орда и
ее падение. М.-Л., 1950, 310—315-6.;Иванов П. П. ... по ... ... (XVI ... М., 1958, ... ... ад-Дин. Сборник летописей, т. II, М.-Л., 1960, 67-6.
,0 Таварих-и гузида-йи нусрат-наме, л. 124а, 127а; ... ... ... ибн ... Бахр ... л. 124а, 135а; МИКХ, 354, 362-6.
12 Кадыргали Джалаири. Джами ат-таварих, л. 606. ... ... т. II, 66, 71, ... Федоров-Давыдов Г. А. Общественный строй Золотой Орды, 165-6.
15 Бахр ал-асрар, л. 1186.
16 Таварих-и гузида-йи нусрат-наме, л. 124а-125б; МИКХ, 39-40-6.
17 ... ... ... Л., ... ... П П. Очерки по истории Средней Азии, ... ... ... л. 124а, 127а; ... 39-42-6. ... ... ... деп мұсылман есімімен де аталған. Ескертпе; «Му-
иззу»мына кіт.: СМИЗО, т. II, 63-6.
20 Ахмедов Б. А. ... ... ... ... Бахр ... л. 124а, ... 352-6.
22 Мирза Мухаммад Хайдар Дуглат. Та'рих-и Рашиди, л. 177а; МИКХ, 222-6.
23 ... ... тюрк ва ... Изд. Г. С. ... Казань, 1906.
159-6.
2іБрі да сонда, л. 46а; МИКХ, 195-6.
25Бахр ... л. ... ... л. 46а, 51а, 516; ... 196, ... ... ... л. 456.
28Бахр ал-асрар, л. 124а.
29 Пищулина К. А. Юго-Восточный Казахстан в сер. XIV - нач. XVI ... 1977, 118-121, 124, 126, ... ... ... пен ... ... келуі кар-
саңында оның демографиялық тұрғыдан «бос қалғаны» ... ... ... ... ... негізсіздігін мына кітаптан қараңыз: Пишулшш К. А. Юго-
Восточный Казахстан в середине XIV - нач. XVI вв., 236, 261 және ... Бахр ... л. 124а; ... ... да ... л. 1246; МИКХ, 353-6.
33 Брі да сонда.
34 Кляшторный С. Г, Султанов Т. И. ... ... ... 1992, ... ... В. В. Исследование о Касимовских царях и царевичах.
СПб., 1864, ч. П.
36 МИКХ. 198 және ... ... ... К. А. ... Казахстан в середине XIV - начале XVI вв.,
246-264-6.
38 Пікірлер жиынтығы мына кітапта келтірілген: ... Т. И. ... о ... ... государственности. — «Известия АН КазССР,
сер. об-ществ. наук», 1971, № 1, 54, ... ... ... ССР, т. I. ... 1957, ... Чулошников А. П. Очерки по истории казак-киргизского народа в связи с
общими историческими ... ... ... ... ч. I. ... 200-203-6.; Соныкі. К истории феодальныхотношений в Казахстане в Х^ІІ-
Х^Ш вв. //«Известия АН СССР, отд. обществ. наук», 1936, № 3. М.-Л., ... ... С. К. К ... ... в XV в. ... филологии и исто-
рии стран советского и зарубежного Востока», 172, 175, 180-6.
42 Кляшторный С. Г, ... Т. И. ... ... трех ... ... О ... Казахском государстве // Кунсткамера.
Этнографи-ческиететради. 1995. Вып. 8-9. СПб., 31-37-6.
43 Та'рих-и Рашиди. Л. 51а, 174а; ... 198, ... ... Б. А. ... ... М. 1965, ... ... А.А. К вопросу о происхождении и составе узбеков Шейбани-хана.
//«Труды ИИАЭ АН ... ... 1954, Вып. I, т. ХП, ... Ибрагимов С К. К истории Казахстана в XV в., 176, 177-6.
47 Бахр ал-асрар, Л. 124а; МИКХ, 362-6.
48 Бул да ... Л. 1246; ... 353-6. ... ... Л. 177а; ... 30 Бахр ... 1246; ... 353-6.
51 Шади. Фатх-наме. Рук. СПб ЛГУ № 962, Л. 586, 596; ... 56, ... ... ... ... Т. И. ... замечания о начале казахской государственности,
55-6.
54 Ибрагимов С. К. К истории Казахстана в XV в., ... ... ибн ... ... ... ... Рук. ИВ АН РУз,
№ 1414, Л. 736. В ... Р. П. ... ... ... 195, ... ал-асрар. Л. 1356; МИКХ, 364-6. 58 Та'рих-и ... Л. 68а; ... ... ... Л. 68а; ... 210, 211-6.
60 Бинаи, Шайбани-наме, Л. 76; МИКХ, 103-6; Таварих-и гузиде.., Л. ... ... ... ... Л. ... ... К. А. ... Казахстан в середине XIV — начале XVI ... ... К. А. ... ... во ... с Могулистаном и
Шайбанидами в последней трети XV века // ... в ... ... ... ... ... ... 1981, 96—123-6.
мТа'рих-и Рашиди, л. 46а; Камал ад-дин Али Бинаи, Шайбани-наме, МИКХ, ... ... ... л. 174а; ... 222-6.
^Яғни қазақтардың. V тарау, § 3 қараңыз.
67 Бахр ... л. 1246; ... ... ... л. 5Іа, 174а; Бахр ал-асрар, л. 124а; МИКХ, 198, ... ... А. А. К ... о ... и ... ... ... Пищулина К. А. Юго-Восточный Казахстан в середине XIV — ... XVI ... К. А., ... К. М., ... Л. Б. Позднесредневековый Отрар,
Алма-Ата, 1977; Солар. Отрар в XIII—XV вв. ... ... ... К.А. ... ... и их ... в истории казахских
ханств // Казахстан в XV—XVIII вв. (Вопросы ... ... 1969, ... ... ... восточные источники о
присырда-рьинских городах Казахстана в XIV—XVII вв. — Мына ... ... ... ... Азии и ... ... мен Жаңбыршы — Едігенің немересі Уақас бидің балалары.
73Таварих-и гузида-йи нусрат-наме, л. 956; Камал ад-дин Али Бинаи ... л. 4а,б; ... ... ... л. 586, 596; ... 19, 56, 57, ... 507, ... л. 4а; МИКХ, 99-6.
75 Бул да сонда.
76 Таварих-и гузида-йи нусрат-наме, л. 97а; ... 21-6. ... ... ... 102-6.
78 Бул да сонда, л. 4а; МИКХ, 99-103-6.
79 Шайбани-наме, л. 7а-7б; МИКХ, 103-6.
80 Буя да сонда, л. 76, 8а.
81 ... ... ... л. 97а; ... ... Бахр ... Л. 1246; МИКХ, 353-6.
83 Шайбани-наме, л. 96; МИКХ, 105-6.
84Бүл да сонда, л. 96, Юа; ... ... ... л. 75а—766.
85 Фатх-наме, л. 76а; МИКХ, 75-6.
86«Таварих-и гузида-йи нусрат-наме», л. 976—98а, Мұхаммед Шайбаниге ... ... ... бір жүздік (оларға, яғни қазактарға)
төтеп бере алмайды.., — деді ол інісіне ұрыс ... ... елді ... керек») сол шайкаста қаза тапты. Шайқастан кейін оған ... ... мен ... ... торт ... адам ... ... ол «Түркістан уәлаятына салмақ салмай, Хорезмге кетті. Камал ... де ... ... ... ... ... тең ... — «жаудың (яғни казақтардың) санына санаса сан ... ... ... мен ... ... жоқ болатын»),
87Таварих-и гузида-йи нусрат-наме, л. 99а.
шБул да сонда,л. 1056; ... л. 136; ... 28, ... л. 14а.
90 Бул да сонда, л. 146; МИКХ, 112-6.
91Та'рих-и Рашиди, л. 626—646; МИКХ, 203—206-6.; Азимджанова С. А. К ... ... ... ... XV в. ... 1957; БартольдВ. В. Очерк
истории Семиречья, 88—89-6.; Ахмедов Б. А. К ... ... ... XV в. // ОНУ, № 5, 1961, ... Шайбани-наме, л. 15а; МИКХ, с. 113; Ахмедов Б. А. ... ... ... ... нусрат-наме, л. 108а; МИКХ, 29-6.; В Та'рих-и ... 66а, ... 206-6.) — из ... ... ... л. 646, 65а; ... 205-206-6.
95 Та'рих-и Рашиди, л. 66а; МИКХ, 206-207-6.
96Таварих-и гузида-йи нусрат-наме, л. 108а, 1086; ... 29, ... Бул да ... л. 1086.
98 СеменовА. А. Шайбани-хан и завоевание им империи Тимуридов, — МИТУ-СА.
Вып. I. ТИИАЭ АН ТаджССР. Т. XII, 1954. 48-6. ... ... ... ... ... ... айтқаны дұрыс емес (Фатх-наме, л. 1116-1156; Шай-
бани-наме, л. 186—196; МИКХ, 77—83, 115—117, 494-6.), осы оқиғалар туралы
ай-тылатын ... ... ... ... ... (Сабран
түрінде) атайды.
99 Таварих-и гузида-йи нусрат-наме, л. 1096; ... л.19б; ... ... л. 216; ... ... ... гузида-йи нусрат-наме, л. 110а,б; Фатх-наме, л. 1186;
Шайбани-наме, л. 206; ... 31, 85-87, ... ... л. 22а; ... 121-6. ... бұл ... бітім сол ара-да-
ак бұзыла бастады. Самарқандқа кетер ... ... ... Сау-ранды
тағы бір рет басып алады, ол ... ... Ясы ... ... шығарып
алған еді (Шайбани-наме, л. 226—23а, 6).
103 Мас'уд бен Усман Кухистани. Та'рих-и Абу-л-Хайр-хани, л. 326а; ... ... Р. Г. К ... о ... кочевых узбеков в начале XVI в.
// Изв. АН УзССР. 1954. № ,1. ... ... Н. ... ... им ... Тимуридов. 38—83-6.; История Узбекистана. Т. II.
Ташкент, 1993.
105 Та'рих-и Рашиди. Л. 46а; МИКХ, 195-6.
106 ... П. П. ... по ... ... ... 36-6. ... Рашиди,
л. 466; МИКХ, 196-6.
108 Пищулина К. А. Юго-Восточный Казахстан в середине XIV — начале XVI в.
(Вопросы ... и ... ... 72—74, ... және ... ... ... л. 456; МИКХ, 194-6.
"°Та'рих-и Абу-л-Хайр-хани, л. 312а—312, 315а; Таварих-и гузида-йи ... л. 576, 98а; ... 17, 22, 144, ... ... М. С. Этнический состав и рассселение ... ... ... 1974, 32-33-6.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 66 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Халық ағарту комиссариатының қорындағы қазақ зиялылардың көзқарасына қатысты құжаттар53 бет
Қазақ зиялыларының көзқарасына қатысты құжаттар51 бет
Қазақ хандарының негізгі заңдары қазақ тарихының дерек көзі65 бет
Қазақ хандығы дәуіріндегі тархи шығармалар қазақ тарихының дерек көзі ретінде25 бет
Қазақ хандығының құрылуы жайындағы жазба деректер6 бет
Ақсақ Темір 8 бет
Бұрындық хан6 бет
Дешті қыпшақтың мысыр мамлүк мемлекетімен XIII-XV ғғ. байланыстары47 бет
Кетбұға5 бет
Майлықожа сұлтанқожаұлының өмірі мен шығармашылық қызметі46 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь