Ер бағынан ат бағы артық

Түркі-монғол халықтарының эпостық жырлардағы батыр мен аттың образы соңғы кездері іргелі зерттеулерге арқау болды [1].
XVIII–XX ғасырлардағы әсіресе, жоңғар шапқыншылығына және орыс отаршылдарына қарсы азаттық соғысында қазақ қолбасылары мен батырлары сәйгүліктерінің «тұтас галереясын» көруге болады. Абылайдың Алшаңбозы мен Құлаша аты, Қабанбайдың Құбасы, Бөгенбайдың Нарқызылы, Әбілқайырдың Ақбозы, Кенесарының Кертайлағы мен Өтеуке-Шабдары, Наурызбайдың Ақауызы мен Қызылауызы, Исатайдың Ақтабаны, Махамбеттің Тарланы, т.б. иесіне берілгендігі мен ерлігі, тұлғалары мен сымбаты еліміздің тарихында мәңгілік алтын әріптермен жазылып қалды.
Соғыс тарихында мотор заманына дейін, XX ғасырдың басына дейінгі ірілі-уақты соғыстарда атты әскер өз маңызын сақтап қалды. Сондықтан эпостық жырлардағы батырлардың сенімді серігі – тұлпар-лар мен қатар, XVIII–XX ғасырлардың тарихи қайраткерлерінің атта-ры да зерттеуге тұрарлық елеулі мәселе.
Эпостық батырлардың өздеріне лайық ат іздеп тауып, баптап, жанжолдас етіп алғанындай, XVIII–XIX ғасырдың батырлары да ержете бастағанда өзінің талабынан шығатын ат тапқанша көңілдері көншімеген. Әлбетте, батырдың жас шағынан, құлын кезінен таңдап мінген жылқысына, жас балаға ат қойылғандай есім беріледі. Аттың есімі ең бірінші түсіне, одан соң мінезіне, жылдамдығына, жүйріктігіне қарап қойылады. Түркі халықтарындағы жылқы киесін зерттеген С.П.Несторов: «Аттың есімі оның өзіндік «паспорты» болып табылады, иесі мен атының арасындағы қарым-қатынасты көрсетеді. Иесі үшін жылқы еңбек құралы емес, бүкіл көшпенділік өмірдің тауқыметін бірге көтеретін жан серігі, досы. Батыр мен жылқының арасындағы бауырластық, достық эпостарда айқын бейнеленген». [2.37-б.]. Батырдың өз атын жырға қосып, аттың образы арқылы халықты ерлікке, елдікке үндеуін Ақтанберді жырларынан анық көреміз. Ақтамберді жырау Сарыұлының «Күлдір-күлдір кісінетіп» жыры 1980 жылдардың ортасынан бастап Бекболат Тілеухановтың орындауында қазақтың ресми емес гимніне айналды деуге болады. Ал енді жырдың сарынына қарасаңыз басынан бастап аяғына дейін аттың дүбірі: аяңы, желісі шығарманың шырқау шегі шабытына ұласып тыңдаушыға ерекше шабыт, рух береді.
1. Липец Р.С. Образы батыра и его коня в тюрко-монгольском эпосе. М., Наука. 1984.
2. Нестеров С.П. Конь в культах тюркоязычных племен Центральной Азии в эпоху средневековья. Новосибирск: «Наука» 1990.
2а Алдаспан. XV-XVIII ғасырлардағы ақын, жыраулардың шығармалар жинағы. А: әЖазушы» 1971
2б Әзімбай Ақтанберді Жаскілең.
3. Тарихи жырлар. А., «Білім». 1995.
4. Зейнолла Сәнік Хан батыр Қабанбай А. «Қазақпарат» 2005.
4а. Кузнецов Амурсана
5. Невольник. Предание о киргиз-кайсацком хане Абулхайре // Тургайская газета.
1900. № 1. с 5.
6. МИК СССР Т. 2. ч. 2. доклад № 68. с.183.
7. Jvid .. S 142.
8. Суан шежіре. А «Жалын» 1993.
9. Әнес Сартай екі Тарлан. А «Арыс» 2003.
10. Нұр-Мұхамед Есенәліұлы Ақтабанның бапкері // Атырау арғымақтары. А «Арыс» 2002.
11. А. Тоқтабай Махамбет өлеңдеріндегі жылқы образы //
12. Шортанбай А. «Айқап» 1993.
13. Қашқынов Ж. Ақжолтай Ағыбай батыр а. «Балауса» 1996.
14. Қосымбаев Ж. Последнй поход Кенесары и его гибель. А. «Ана тілі» 2002.
15. Солтанов Б. Кенесарының Қырғызбен соғысы жайында // Отан тарихы. 2002. №3.
16. Добромыслов А.И. Тургайская область. Историч. Очерк. Извест. Оренбург. Отделения ИРГО. Вып 17. ТВерь 6. 1902.
17. Молдахмет қаназ. Қарағайдың қарсы біткен бұтағы // Жалын. 2006. №1.
18. Мұқанов С. Балуан Шолақ //Балуан Шолақ. Құрастырған С.Оспанов. А., «Жалын», 1998.
19. Қазақтың рулары жайлы өлеңдер, мақалдар. Жинаған Ибарев А. // ОFR. инв №1611.
20. Бектұров Ж. Балуан Шолақ (дерек) // Балуан Шолақ. А., «Жалын», 1998.
21. Оспан батыр. Деректі зерттеу. А. «Арда» 2007.
22. Сумьягийн Амартайван Оспанның ақбозаты // Жаңа дәуір (газет) 2006 маусым-шілде.
        
        ЕР БАҒЫНАН АТ БАҒЫ АРТЫҚ
(XVIII-XIX ғасырлардағы тарихи қайраткерлердің серігі – ... ... ... ат ... ... сән ... ... эпостық жырлардағы батыр мен аттың образы
соңғы кездері іргелі зерттеулерге арқау болды [1].
XVIII–XX ғасырлардағы ... ... ... және ... ... ... ... қазақ қолбасылары мен батырлары
сәйгүліктерінің «тұтас галереясын» көруге болады. Абылайдың Алшаңбозы
мен Құлаша аты, ... ... ... Нарқызылы, Әбілқайырдың
Ақбозы, Кенесарының Кертайлағы мен Өтеуке-Шабдары, Наурызбайдың Ақауызы
мен Қызылауызы, Исатайдың Ақтабаны, Махамбеттің Тарланы, т.б. ... мен ... ... мен сымбаты еліміздің тарихында
мәңгілік алтын әріптермен жазылып қалды.
Соғыс тарихында мотор заманына дейін, XX ғасырдың ... ... ... атты ... өз ... ... қалды. Сондықтан
эпостық жырлардағы батырлардың сенімді серігі – тұлпар-лар мен қатар,
XVIII–XX ... ... ... ... да зерттеуге
тұрарлық елеулі мәселе.
Эпостық батырлардың өздеріне ... ат ... ... ... етіп ... ... ғасырдың батырлары да ержете
бастағанда өзінің ... ... ат ... ... ... ... жас ... құлын кезінен таңдап мінген жылқысына,
жас балаға ат қойылғандай есім беріледі. Аттың есімі ең ... ... соң ... ... ... ... ... Түркі
халықтарындағы жылқы киесін зерттеген С.П.Несторов: «Аттың есімі оның
өзіндік «паспорты» болып табылады, иесі мен ... ... ... ... Иесі үшін ... еңбек құралы емес, бүкіл
көшпенділік өмірдің ... ... ... жан ... ... ... ... арасындағы бауырластық, ... ... ... ... Батырдың өз атын жырға қосып, аттың образы
арқылы халықты ерлікке, ... ... ... ... ... ... жырау Сарыұлының «Күлдір-күлдір кісінетіп» жыры 1980
жылдардың ортасынан бастап Бекболат Тілеухановтың орындауында қазақтың
ресми емес ... ... ... ... Ал енді ... ... ... бастап аяғына дейін аттың дүбірі: аяңы, желісі
шығарманың шырқау шегі шабытына ... ... ... шабыт, рух
береді.
Жырда бірнеше аттың бейнесі ... ... ... ... ... орны отаудай,
Қабырғасы халық орнаған жонсаудай,
Ор қояндай қабақты,
Қиғаш қамыс құлақты,
Сары мысықтай азулы,
Саптыаяқтай ерінді.
Қидасын кәрі жілікті,
Омырауы есіктей,
Ойынды еті бесіктей,
Табаны ... ... ... ме екенбіз!?
Күлдір-күлдір кісінетіп,
Күреңді мінер ме екеміз?
Күдеріден бау тағып,
Қамқапты киер ме екеміз?!
Жолбарыстай шұбарды
Таңдап мінер ме екеміз!
Сол шұбарға мінген ... ... ... алып,
Қоңыр салқын төске алып,
Қол төңкерер ме екеміз,
Жалаулы найза жанға алып,
Жау қашырар ма екеміз! [2а .111-б].
Батыр-жыраудың ... ... ... ... ... жолбарыстай
шұбар сияқты үш түрлі жорық аттарының образын көреміз. Демек, бұл аттар
Ақтамберді мінген, талай тар жол ... ... ... ... ... ... тарихи жырларда Ақтамбердінің қос күреңі,
кер тұлпары, керкиігі жайында да сөз ... тізе ... бұза ... еді, ... қос ... ... үйге ... үйретіп, ойнатып,
Кер тұлпарды мініп ем [2-б. 61-б.]
Жас кілең Керкиікті сайлайтұғын,
Кермеге кешке, күндіз байлайтұғын.
...
Кежімдеп Керкиікті жетекке алды
Жер басқан одан ... ... [2-б. ... ... ... ... ... халқы Ақтанбердіні
ұмытпаған. 1996 жылы Аягөз өңірінің қарт шежірешісі 90-нан асқан Қабылахмет
Шокеровпен әңгімелескенімізде ... ... ... ... ... ... ... арасында Ақтанберді – Саппас аталғанын, Ақтанбердінің
қыстауы Ақшонтауда тоған қаздырғанын, «Құндызды» жақта «Қыскүреңнің
кермесі» (Ақтанбердінің Қыскүрең аты байланған керме) ... ... ... ... атты ... ... береді, жиеннің назары қиын деп,
жиеннің сұрағанын, қалағанын береді, жиеннің ат таңдауын XVIII ғасыр
аяғында ғұмыр кешкен Ес батырдың ... де ... – елі ... Қорғалжың маңында туған. 13 жасында
Жиделі-байсындағы нағашыларына барады. Барса нағашысы ... ... ... үш мың ... ие ... ... сол елдің ең ірі байы екен. Нағашы
туыстары Ес келген соң той жасап, мына 3 мың жылқыдан қалаған жылқыңды ал
дейді. Ес бір жыл ... ... Ес ... ... ... жиналғанда,
нағашы жұрты қанша жылқы аласың деп сұрайды.
– Жоқ, ... ... мына ... екі боз ... ... ... алам
дейді.
– Сен менің жауымсың ба? Ана үш мың жылқыдан жылқы алмай, менің астыма
мініп жүрген ... ... не? – ... нағашысының баласы ашуланып.
Бермесең ат өзіңдікі, – деп Ес еліне кетіп ... ... түс ... Ес ... ... бір жерге тығылып жатады. Түнде келіп кермедегі
үлкен бозтарланды шешіп алып, ... ... ... ... ... ... нағашы, жиен деген міне жау, атыңды ... ... ... мен 3 күн ... ... алып қал, ал ... болсаң жата бер, – деп
тасырлатып шауып кете барады. – Ойбай-ай, мынаның істегені-ай, ... ... ... – деп айғайлайды нағашысының баласы. Сонда айқай-шуды
естіп баланың шешесі шығып: –Не боп қалды? – дейді.
– Жиенің әне, бір жыл ... ... ... ... ... әкетті,
деп баласы шешесін кінәлайды.
– Шешесі: Ол сенің атыңды алмайды, ол – жолбарыс, сен жай ... ... ... үш күн тос, үшінші күні атыңды өзі әкеліп ... атты сені ... ... ... ... ... сөзін бір қайырған
шешесі: «Мен келін болып түскенде жаздай жолбарыстың етіне ... ... әкең ... Шуға ... жолбарыс аулап, жолбарыстың етіп қақтап әкеліп
беріп, соны жеген соң бала ... ... ... ... ... ... ... жерошақтай болып қалушы еді. Аман-есен қыз бала ... қыз мына ... ... Сол ... ... туған, Ес жолбарыс емей
немене? Ол сол жолбарыстығын істеп тұр.
Айтқанындай 3 күн ... соң Ес ... ... ... атты ... әжесіне келіп ас-су ішіп қош айтысады. Қош айтысқанда нағашы әжесі:
«Мына қос боз атты да ал», – ... ... ... ... де бар, ... ... ... отырады. Сол Естен ағайынды Әлке, Базар туады. Әлке,
Базар Кенесарының соғысына ... ... ... ... Ес ... көз ... о ... болып кетеді. Ес екі баласы Базар мен Әлкені
батырлыққа былай баулиды екен. Пышақтарды ... ... ... ... құм үйіп, еңістен балаларды ... ... ... ... жанына келгенде бала жығылып үстінен аунап түсу ... ... ... ... ... ме, ... пышақтарды алып тастайтын. Базар
жүгіріп келіп жата қалып, пышақтардың үстінен басы мен ... ... ... ... ... ал, Әлке ... ... аунағанда бүкіл денесімен
тұтас аунап, пышақтардщы іздеп аласұрады екен. ... Ес: ... ... ... да, ... көзсіз батыр болады, – деп екі ұлына бағасын беріпті
[І].
Абылай туралы тарихи жырларда 15 жасар ... ... ... ... Нарқызыл атын сыйлайтыны айтылады. Сондағы Бөгенбайдың
айтқан сөзі:
«Жылқының тұлпары еді Нарқызылым»,
Шырағым, ырым қылып сен мін деді.
Қарағым, ... бала ... ... дана екенсің,
Жазғытұрым үш жүз боп жиналамыз,
Сол жиынға ... жан ... таза ... ... ал, кек ... ... ... [3. 135-б.].
Жоңғарға қарсы үш жүздің бірігіп Қарақұмда құрылтай (съезд) өткізіп
біріккен армия ... 1723 жыл ... бұл ... бір жыл ... ... ... ұқсайды. Бөгенбайдың Нарқызылды көзіңнің қарашығындай сақта
және екі рет тұлпар деуіне ... ... ... да тұлпар болуы
керек. Нарқызылды астына мініп, өзінің бұрынғы өткен бабасы Абылайдың ... ... ... ... былайша суреттеледі:
Сабалақ ақ Ту алып «Абылайлап»,
Барша қол «Абылайлап» айғай салды.
Көк те «Абылай», жер де ... - бәрі ... ... салды бір жан қалмай,
Нарқызылмен жөнелді қарсы алдына,
Ақ туды желбіретіп салып айғай [3. 140б]. ... ұран ... үш ... ... жеңіп, Абылайдың қолбасшы атағы бүкіл қазаққа ... ... бір ... әңгімелерде әскердің алдына салтанатты түрде шыққанда
Абылайдың Алшаңбозы және ұрысқа ... ... аты ... сөз ... ... ... аты болғанға ұқсайды. Халық алдында сөз сөйлегенде,
әскер алдына шыққанда, ... ... ... ... ... ... ... әр аттың өз орны болған.
Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы (1858-1931) «Абылай» атты ... XVIII ... ... ... мен ... атай келіп: «Қазақта батырда Қаракерей
Қабанбайдан асқан батыр жоқ, үйсін Төле ... ... би ... ... ... 29 б]. ... ... «Дарабоз», «Абылай ханның бас батыры» –
деген атақтар тек Қабанбайға ғана ... ... ... ... былай қойғанда Қазақстанда, Қытайда, Ресейде, ... ... ... ... ... ... ... – батырдың
кезінде Орталық Азияда ірі-ірі әскери, саяси оқиғаларға қатысып, соның бел
ортасында жүргенінің айғағы. Қабанбай өмірін зерттеуші ... ... ... көрсеткеніндей: «Қабанбай өзінің ерлік өмірінде қалмақтың ... және алып күш ... Олже ... ... Доланқара, Домбауыл,
Хондыжап, Хан доржы және қырғыз батыры Жайыл мен Содыр – бәрін жекпе-жекте
жеңіп, ... ... ... иесі екендігін, қажымас қайсарлығын танытады»
[4. 69б]. Жәнібек батыр айтты дегендей: «Жауға тиіскенде ... жағы ... жағы жол ... қала ... ... ... ... батырдың өзі
болған адам. Қатерлі күндерде қаймықпаған, ... беті ... ... ... ... ... ғалымы Кузнецов өзінің «Амур-сана»
кітабында: «Қазақ қолының солтүстік-шығыс бөлігін Қабанбай батыр бастап,
оңтүстік-шығыс бөлігін ... хан ... ... ... ... ... аты шынында да «жүзден жүйрік, мыңнан тұлпар» ... ... ... ... ат ... ... себебі бірде-бір
батырдың, тарихи қайраткердің атының есіміне Қазақ жерінде мұншама жер аты
қойылмаған. Шығыс Қазақстан облысы ... ... бара ... ... ... ... ... жатқан қайнарды – «Қубастың ... ... ... қара ...... ... ... селосына
жақындағандағы жалпақ жазықты «Қубастың жазығы» деп ... ... ... жатқан ел қасиетті батырдың киелі ... еске ... ... ... ақ ... [4. ... ... Мақаншы ауданындағы «Барлық» тауының басында Қабанбайдың
Қубас тұлпарының басы бар деседі. Қубас ат өзінен үш жыл ... ... ... ... ... орап ... ... басындағы биік шыңға қойған.
Атының Қубас аталауына қарағанда басы ... қу жақ ... ... ... ол ... ... ... келеді.
Құлынында тайды еміп,
Құнанында арда еміп.
Құмай торы болып ең.
Дөненіңде тағы емдің,
Қауызсыз жарма дән ... торы ... ... сені ... кез ... ... алмай қалсаң Қубасым
Күнімді менің түн еттің...
Құлынында, құнанында емгенді қазақ «тел құлын» деп атайды. Арпа, сұлыны
түйіп, қауызынан арылтып ... ... суға ... беру жылқының
асқазанына жеңіл тез қорытылады. Бестісінде үйретіп, 6 жасында ақтатады
(пішеді). Әскери аттарды әр ... сай ... ... ... ... ... Ер ... Тарланды үйретуді еске түсіреді.
Әбілхайырдың (1697-1748) бас қолбасшылығымен қазақ әскері 1726 жылы
Қалмақ қырылған (Бұланты), 1729 жылы ... ... Ит ... ... жоңғарларды ойсырата жеңеді. Тарихи әңгімелерде әйгілі хан
тұқымынан шыққан ... ... ... ... ... қалыңмалға зәру
болып қиналғаны сөз болады. Бұл шындыққа саяды, себебі хан тұқымынан ... ... ... ... ханзадалар көшпенділер салтында ат жалын
тартып мінісімен өзін-өзі ел мен жұрт ... ... ... ... Хан ... бай болса да барлық ханзадаларға қалыңмал тауып
бере алмаған. ... ... бар ... ... ... «90 алаяқ
торы құр ат, 60 қараяқ көк ат» ... ... ... ... ... ... ... түсіне ерекше мән берілген. Әбілхайыр бір ... ... ... хан ... ... ... салы суға кетіп ескі
досы Жәнібекке ... айта ... ... ... ... ... ... 150 атты бөліп береді де, артынан Бопайдың ауылына өзі ... ... ... өзі келген соң ақсақал Бопайды Әбілхайырға
қосады. Тойдың басқа да шығындарын Жәнібек өз мойнына алады [5].
Әбілхайыр ханның жорық ... ... ... Аягөз, батыста
Қазанға, оңтүстікте Хиуа, ... ... ат ... ... ... көреміз. Ауызекі әңгімелерде 1718 жылы Аягөз ... ... ... шағында Әбілхайырдың Ақбоз атына оқ тиіп, атын
ауыстырғаны баяндалады. [I]. ... ... ... ... жүрдек жорық
аттары болды, бірақ олардың есімдері тарихта қалмаған.
Орынбор генерал-губернаторы Әбілхайырдың ... ... таң ... ... ... «знатный наездник» Ресей шекарасынан өтіп
Черемшанкаға (Қазан қаласының маңы А.Т.) ... ... деп ... [6.183б]
. 1736 жылы ханда қонақта болған ағылшын саяхатшысы Джон Кэстл ... ... 50 ... алатынын, оның жүйріктігін тек тау ешкісімен
ғана салыстыруға болады деп жазды. Ағылшын ... ... ... ... ... ... ... деп бағалап бұл сәйгүлікті Кэстлге силайды.
Кэстлдің олжасына башқұрт батырларының қызыққаны сонша ... үш ... ... де ... ар жағында линейлік қамалдан қашып шығып хан
ордасына оралып отырған [7]. Демек, Әбілхайырдың бұл аты ... ... ... ... «ханның қанатты пырағы» десе де болғандай.
Райымбек Хангелдіұлы қазақ халқының жоңғар басқыншыларына қарсы ... ... ... аты ... ... елге ұран болған хас
батыр. Райымбектің әйгілі Көкойнақ атын қалай ... ... ... аңызда жетіге толған жас бала атақты Қаракерей Қабанбай батырдың
еліне, нағашыларына барады. ... ай ... ... ... бес мың ... бір арық көк ... таңдапты. Сонда нағашы
жұрты: «Апыр-ай бес мың жылқының ішінен таңдағаның осы ма? ... ... алып ... ... ма, мына көкторының несіне қызықтың, – дейді.
Сонда ... ... ... ... үстінен ерсілі-қарсылы қарғып
жүрді, желіде тұрғанда қандай шіліңгір ыстықта басқа құлындардай жерді
иеленіп ... жоқ, ... ... тік ... ... ... бір ... ойынпаз екен, атын көкойнақ десе де болғанда. Баланың ... ... ... ... ... ... ... (ІІ.ІІІ).
Райымбектің Көкойнақпен өткізген даңқты жорықтарының мән-жайы ... ... жоқ. ... 16 ... ... ең алғаш жауға аттанғаны
тарихи ... ... ... жарады.
Белес жерге шыққанда,
Тұра қалып қарады.
Жүрген сайын батырдың
Жүрегі ... ... жолы ... ... ... ... ... қолы қарысты.
Еті қызып алған соң,
Ұшқан құспен жарысты [8. 24б].
Исатай-Махамбет көтерілісі қазақ халқының ұлт-азаттық соғысындағы жарау
ат пен жалаң ... ... ... ... пен ... ... қарсы шыққан көзсіз батырлықтың шыңы. әрине, бұл ... ... ... ... ... Исатайдың Ақтабан-ай,
Сүт беріп, сұлы беріп баптағаны-ай
Зеңбірек үш атқанда дарымады,
Құдайдың міне қара сақтағаны-ай.
Махамбеттің бұл өлеңі шайқастың ... ... ... мен ... ... тең ... ... кек кернеген Исатайдың семсерін сермей,
астындағы Ақтабан атымен жүйіткітіп бара жатқан мезетін көрсетіді. ... ... ... үшін үш рет ... ... атып
тигізе алмаған. Осы сәтте Исатай соңына ... ... ... ... ... ... алған. Исатайдың бұл шабуылы – ... ... ... ... ... үшін ... соғыс
тактикасы «атты әскер нөпірі» (конная лава) –деп аталады.
Қазақ рәсімінде салт атты адамдар қатар жүргенде ел басылары, ... оқ бойы ... төбе ... ... ... келе ... біреу алдына түсіп кетсе, көшпенділер этикетіне жатпайтын әбестәк
саналатын. Батырдың ... ... ... ... ... оның ... –портреті анық көрінеді.
...Жиылған халық таңырқап
Ер кейпіне қарады.
Көмек үшін анықтап
Алды ен артын орады.
Керек десе ... ... ... ... ... тарқатты
Пайғамбарды көргендей.
Ортаға алып барады,
Естігенге муафих
Сипаты ердің жарады.
Ту сыртынан қараса,
Тұтас екен денесі.
Тоты құстай тұрпаты
Табылмаған кемісі.
Ат ... ... ... озған төбесі.
Орта бойлы ер екен,
Жауырыны жазық, мойны ұзын.
Сәукеле сақал, үлкен көз,
Жазық маңдай, кең бетті,
Қырмызы қызыл, келбетті,
Ойы мен ақыл, білікті,
Сыпайылық, көркемдік,
Салмақ пен ... ... ... ... ... «Ат ... ... аруағы көтеріліп...» – деп ... ... ... еместігін, көшпенділерде жаяу батыр болмайтынын ашық айтып
өтеді.
Исатайдың Ақтабанынан басқа күрең қасқа (жалғыз ... ... сол ... ... ... ... ... Исатайға: «Ақтабанды жауға мін,
күреңді серуенгемін, ал торы төбелді аңға мін» – деп ... ... ... өте сұлу ат болған. Оның төрт аяғы тобығынан төмен қарай тұяғы
мен табанына ... ақ. ... мұны ... ... ... ол жағымсыз сөз,
Ақтабан атаған. Оның негізгі тегі қалмақ жылқысы болса керек [10.37б].
Шотайдың өлімі – қазаққа ... ... ... ХІХ ... ... ел ... ... өстіп құрта отырып, халық қамын
ойлайтын, елді соңынан ертетін ... ... ... айырылған қара
халық, отаршылдардың табанына топтасып, бұғауға түсуден ... ... ... ... ... ... бірі шеркөкірек
Шернияз ақын батырдың тұлғасын былайша суреттейді:
Сағынам аузыма алсам Исатайды,
Ер ... енді ... ... ... халық сүйіп, ханым деген,
Жігіт еді төрт тұрманы түгел сайық [9].
Құйқылжыған құла жирен ат ... ... шарт ... кесекті ердің сойымын,
Кескілеспей бір басылман.
Құйқылжыған құла жирен, құла ат – небір тар жол, тайғақ ... ... ... ... ... ... өз аты құла ... елтаңбасына орай
«Кесікқұлақ» деп те айтылады. Ол туралы ақын Ғафу Қайырбеков:
Шулап құстар, көл ... қыр ... ... ... тұл қалды [11].
Көтерілісті шыншылдықпен жырлаған Ығылман Шөрекұлы Махамбеттің тағы
бір сәйгүлігін бірнеше айтып өтеді:
Мінгені бәйге ... ... ... жауды тұрғанға,
Қатты жаман арланды [11].
Кенесары хан орыс отаршыларына қарсы соғыста үнемі өзінің армиясын
жақсы, асыл ... ... ... ... ... ... ... Ағыбай әскерге ат іздеп Бұхарға, хиуа жаққа, Кіші ... ... ... Бұл ... ... әскери жорық аттарын сатыпалып, болмаса
барымталап айдап әкетіп отырады.
Ағыбай аға батыр үлкен жасы,
Жөн айтар Кенекеңнің замандасы.
Қай жерде жақсы ат ... жи деп ... ... асып жау ... ... атқа ... алты алаштан ат іздеген.
Аттанып бір жорыққа Ағыбайы
Ат іздеп жасақ үшін күн-түн кезген [12].
Кенесарыға Сарырарқаның атақты ... 10-20 ... ... ... ... ... т.б. ... беріп тұрған. Бірақ бұл байларда негізінен
жылқының саны көп те, таза әскерге, жорыққа арналған ... ... ... ... ... ... ... биіктігі кіші-гірім
түйедей, атақта Ақлағына мінгенде, есекке мінген өзбектей атының қолтық
тұсын ... ... тау ... ... ... үрейі ұшып қалтыраған.
Қолында шолақ найза қол бастайды,
Астында Ақтаңкер (ақсақ А.Т.) ат арқыраған [13.46 б].
Мәшһүр Жүсіп ... ... ... ... ... қуып Қарақырқаның жарлауытынан орғығанда қарны жарылып өледі.
Көкбестінің басы былғары және ақ ... ... ... ... басына
қойылған. Жылқышылар: «Көкбестінің басын көрдік – бес ... ... еді. ... ... ... сынық сүйем ерін қосылғанда тірі күнде қандай болды екен
деп ... ... ... ... ... ... қатысқан патша отрядының бәрінің басшысы
Жемчужников былай деп жазады: оның қолында 20 мың ... ... ... тың ... ... шыға ... ... болыстары қорықса да, өз
еркімен силаса да жылқымен жабдықтап тұрды [14. 34 б]. ... ... ... ... ... Хиуа ханы бас ... ... кәпірлерге қарсы одақ жасап –
депкөрсетеді Я.Полферов ... ... 15 ... ... ... екі ... ... екі зеңбірек және бірнеше нар түйе сыйлайды [14.48 б].
Кенесары әскердің бас қолбасшысы болды да, ал ... ... ... бастап Наурызбайдың өзі жүрді. «... Наурызбай 23-25 жастан
аспаған ұзын бойлы, аққұба, ат жақты, шегір ... ... ... ... шашына маржан таққан, тоқтаусыз ойнақтап тұрған, сақал-мұрты жоқ
болған, мінген аты қып-қызыл болып, ... оң ... ... ... ... он екі ... соғысқанда ешкім оның найзаны екі
қолдап ұстап көрмеген...»[15], «...Наурызбай ұзын ... кең ... ... ... қой ... ... гөрі ... әнші-серіге ұқсайтын, жігіттің
сұлуы екен, тұтқынға өзі келіп түскен соң манаптар ... алып ... ... үй ... ... ... бір қыздан сап отырыпты... Қызға қарамапты,
ештеңеге ... ... ... ... ... ... ... бұрын қырғыздар сондай жаужүрек тұқым алып қаламыз деп
жеке үй ... 40 ... ... әр күнде қойнына бір қыз салып отырыпты деген
аңызды орыс зерттеушісі А.И. ... та ... [14.48 б]. ... ... ... ... ... тарихи жырларда әдемі суреттеледі.
Жортқанда Ақуызды аңқылдатып,
Қолына ақ семсерін жарқылдатып.
Зәресін алған талай сұм дұшпанның,
Асықпай өшіккенде аспанға атып.
Ақауыз Наурызбайдың серігі ... қып ... ... ... Ақауызы жүрген шақта,
Ер Науан жеңілмейтін берік еді. Ең шешуші қырғызбен ... ... ... Қызылауыз атына оқ тиіп, Байзақ батырдың әкелген
Кертайлақ атына ... ... ер ... ... үзді артқы аяғын бұлғақтатып.
.......
Өркеші жоқ түйедей мойны құлаш,
Әкелді Кертайлақты үйсін Байзақ.
.......
Кенеге тілеу болмайды,
Қырғызды құдай оңдайды.
Жамандатқыр ... ... ... Бұл өлең ... қырғыздың тарихи
әңгімелері де растайды. «...Наурызбай шыға келгенде оның Меркенің ... ... ... «Қызылауыз» деген арғымағын Байтіктің мергені аяғынан
атқан.
Басқа бір мағлұматта Тынай қырғызынан Шоролдай мен ... у ... Бір ... ... ... Кебек мерген атқан. Атына оқ тиген
Наурызбай қайта қайтып барып, шымыр Байзақтың «Кертайлақ» деген атын ... ... бір жаяу ... ... ... ... ол ... тұрып Кебек
мергенді атып өлтірген [15]. Сөйтіп, ... ... ... ... мергенді өлтіріп, қас-қағым сәтте кегін алады.
Наурызбайдың батырлық тұлғасын Досжан ақын былай суреттейді:
Қара қазақ ішінде
Ханға теңес Науаным.
Сыпыра ... ... ... ... ... ішінде
Нар секілді Науаным.
Бақиға, сабаз аттандың,
Жауынан халқын қорғайтын,
Өзіңдей бізге тұлғаны
Бұйыртар ма екен заманым?!
Хан Кененің он жыл ... ... ... ... ең бір ... ... ... екі елдің қазақ пен қырғыздың сәл нәрсеге келісе ... қос ... тең өлуі ... әттеген-ай деп арманда қалдырады.
Жанқожа Нұрмұхамедұлы ХІХ ғасырдағы ... ... ... ... ... ... ... Қоқан
феодалына қарсы күрескен айтулы батыр. Жанқожа ... сөз ... ... ... ... ... мүмкін емес. Ел аузында «Көкешкіні
тапқанда көр, Көнсадақты тартқанда көр» – деген ... бар. ... ... ... ... ... ... «Батыр бар
ғұмырында Құдайберген торы, Ақмоншақ, Мәстекқара, Көкешкі, Ешкібас деген
бес ат ... ... ... адам айтып жеткізгісіз жүйрік, батыл, белі
мықты, ... ... ... ... ғана ... ... «Мәстекқарадай ат мінбедім, Қаныкедей әйел көрмедім» деген сөз
қалған деседі халық. Айтушылар Құдайберген торыны ... ... ... ... ... торы ... сол. Ал ... көңілінен шығып,
талай жорықта жолдасы болған Қараатты Жанқожаның бабасы Киікбай, Киікбайдың
Егей деген ағасы бар, сол ... ... ... ... ... ... ... содан» [17.62-б].
Балуан Шолақ – Нұрмағамбет Баймырзаұлы (1864-1919) ... ... ... ... сегіз қырлы, бір сырлы өнер иесі
болған. Бала кезінде жылқы бағып жүрген Нұрмағамбет қостың ... ... ... ... ... бір жақ, өзі бір жақ ... ... тартысып ойнап
жүргенде отқа құлап, бармағын күйдіріп алып, ... ... ... ... ... барлық өнерін сөз еткенде ішінде бір оқшау тұратыны ат
үстінде өнер ... ... яғни ... ... айтсақ
«джигитовка». Ол жайында Балуан ... ... С. ... ... та ... ... ... Балуан Шолақ атты билеп алды. ... ... ... жүгенсіз ат солай қарай шапты. Бар шабысымен
көсіле сілтеп жүрген аттың үстінде Шолақ ойнауға ... Ол ... ... ... ... сол ... қарғып түсіп қайта үстіне ... ... ... ... тік ... кейде арқаға аяғын басып, түрегеп
шапты, кейде жаядан сыпырылып түсіп, қыл ... ... ... ... мінді...» [18].
«Өнерсіз атқа мініп неге керек» деп өзі айтқанындай, көкпарда тайыншаны
тақымына сап тартып, бір қолымен ... ... ... білегіне,
денесіне жуан көк темірді иіп ... ... ... тағы бір ... ... өзінің жан серігі Ақбозатына тіл үйреткен. Бұл өнер ... ... ... батырларының біразында кездеседі, бірақ XIX ғасырда ұмытыла
бастаған еді. Ақбоздың тіл ... ... ... ... мен ... ... ... «...Сол кезде тіл үйренген атты Шолақ бір ауылға байлап
кетіп, екінші ауылға ... ән ... ... үзіп ... ... ... Шолақтың Ақбозатының Шолақсыз жерде тұрмайтынын көзім көрді, ... ... бір ... айтушы еді...» [19].
Ақбозат келгенімді менің біліп,
Аузына шойын кілтті салған екен.
Бойыма осы күшім қалай сыйған,
Кілтті жұлып алды шолақ қолым...
Балуан ... ... ... ... ... қылып шығып келе
жатқанда, атханада қамаулы ... ... ... ... ... ашқысы келіп,
шойын кілтті аузына салған. Ақбозаттың бұл қылығына тебіренген Шолақ ... ... ... ... атты ... алғандағы шығарған өлеңі:
Ақбозат, айналайын менің қалқам!
Сен үшін талай тасты қылдым талқан.
Жетектеп шылбырыңнан шығарғанда,
Аяғын басты атым алшаң-алшаң.
Жылқыны неге керек босқа ... айт, ... ерін ... сақтап.
Тоғыз жыл топқа мінген жануарым,
Иығын салды иығыма екі жақтан.
Ақбозат бұл өнерің болды басым,
Домалар өрге қарай тепкен тасым.
Жасыңнан тіл ... ... тия ... ... ... ... өмір сүрген заманы Ресейдің қазақты толық отарлап,
орыстың мың-мыңдаған шаруаларын ... ең ... ... ... ... кезі еді. Тек өнерді ғана мансұқ еткен Ақан серілер
жасынан аунап-қунап, төсінде сайран салған жер ... ... жат ... бара ... ... ... да белгілі. Бірақ Балуан ... ... ... тұра
алмады, өзінің сенімді серіктерімен орыс ... ... ... ... ... ... деп,
Көшпелі мұжықтардың жолын тостық.
Мен Шолақ атқа мініп жалындадым,
Орысқа, ... ... ... мен ... ... тиын ақша ... жарымадым...
Переселен-мұжықтардың жолын тосып, малын айдап әкетіп, оны Атбасар мен
Көкшетаудың базарына сатып, ақшасын жарлы-жақыбайларға үлестіріп береді.
Қазақ әңгімелерінде жақсы ат иесіне ... ... ... ... иесі ... басын төмен салбыратып, көзінен жас ... ... ... ... екен деп ... Балуан Шолаққа ажал құрығы таянғанын
Ақбозат та сезген. Оған баласының тірі күнінде өз аузынан ... ... ... ... ... ерте әкем: «Балам қорадағы аттарды қарашы» деп
мені сыртқа шығарды. Шықсам Бозжорға ат сенделіп ... тұр ... ... ... «Ал ... атты жек! Қайтамыз. Енді Атбасар жаққа шықпаймыз.
Әлгі шал түсіме кірді. Әуелі ... ... ... ... алам деді ... ... орнынан ұшып тұрды. Айтқанындай Тастыөзектегі ауылға келе ... ... көп ... өзі де ... болды» [20].
Қазақ халқы сан ғасырлар бойы небір тамаша ... ... ... ... ... тұяғы Оспан батыр Исламұлы (1858-1951).
Оспан батырдың 20 ... ... ... бойы ат ... ... ... азат ету ... мерт болуы – қазақ халқының ықылым замандардан
жалғасқан ат үстінде атой ... ... ... ... ... тірі ... ұран болған батыршылдық дәстүрінің ХХ ғасырдың ортасына ... ... ... 2 мың ... ... ... батырлар галереясы
Оспанмен аяқталады. Оспан сонымен ... ... ... ... емес,
сарбаздарының санын 10 мың атты ... ... ... ... 1946 жылы ... ... ... ежелгі ата қоныстары
Алтай, Тарбағатай, Іле аймақтарын ... азат ... ... ... аты ... дүние жүзіне әйгілі еді. Ағылшын жазушысы Тофедей Лиос
былай деп жазады: «Оспан батыр егер ... ... ... ... дүниеге
келгенде аталары Мөңке, Шыңғыс және Темірлан деңгейлес ұлы ... ... ... ... ... ... ... авторлар былай
дейді: Оспан батырдың бойының ұзындығы 185 см. ... ... адам ... Екі ... екі кісі мінгендей ірі тұлғаның бет-жүзі өте ... ... ... күректей, мойны қарысқақ, екі көзі өңменіңнен өтердей
отты болатын. Екі көзінің ортасында төмен қарай тартылған ... ... еді. Оның көзі өте ... ... ... ... ... сынды, сақал-мұрты көмірдей қара әрі тікірейген.
... Ол өте ... ... сақ, ... адам болды. Айтса
орындайтын, қайтпайтын ... ... оңай ... ... ... өз жауын ешқашан да аямайтын-ды.
... Оспан батырдың алдына қойған мақсаты айқын әрі негізді, түсінікті
болған [21. ... ... ... ... күресінің қаншалықты маңызды ... ... ... аңғаруға болады. Кезінде жарты ... ... ... де, Шан Кай Ши, Мао Цзэдун Оспанның ... зер ... ... ... ... Моңғолия басшысы маршал Чойбалсанмен
кездесуге барды, американ дипломаттары ондаған ... ... ... жасап
тұрды. Бұрынғы кеңес тарихнамасы жазып көрсеткендей Оспан «уголовник»,
«бандит», «топас», «қарақшы» болса, әлемдік масштабтағы ... ... неге ... ... Сол «бандит» Оспанға тікелей ... ... ... арқылы берген қару-жарақтарының тізімі тарихи
документтерде ... ... – 400 ... ... – «ППШ» мылтығы – 200 дана.
3. Ауыр пулемет – 6 дана.
4. Жеңіл пулемет – 30 дана.
5. ... – 2000 ... ... оғы – 400000 ... Жау ... – 5 дана [21].
Оспан қару-жарақты 40-50 адамның құрамындағы сақшылар қорғауында 105
түйемен ... ... ... ... ... қарай жөнелтті.
Оспан мұндай халықаралық авторитетке ... ... ... ... ... 8 ... қытайлар қылыштап өлтірді. Қайнаған кегі «қазақ
деп, халық деп ... ... ... ... атқан, бала кезден
мергендігі, халықты жұмылдыра білетін қолбасшылық ... ... ... ... ... ... жазылатын тамаша жеңістерге жеткізді.
Мергендігінің арқасында атпен шауып келе ... ... топ ... ... жер ... ... ... еді. Партизандық соғыстардың
шебері, жауды ... ... ... ... ... 1943 ... Шыңжаңның Алтай аймағындағы 7 ауданын, 12 елді пунктті қытайлардан
тазартып аймақтың орталығындағы Алтай қаласындағы ... ... ... тас-талқанын шығарды. Қазақ ... және ... ... емес ... ... ... талқандаған, қолға
түсіріп тұтқынға алған барлық жау әскерінің саны бірнеше дивизия, яғни 50-
60 мың адамға жеткен. ... ... ... молдығы соншалық, әрбір
сарбазға 5-6 винтовкадан келген, әйелдердің, балалардың мылтық ұстайтынына
дейін қаруланады. Оспанды ... ... ... ... зер
салсаңыз, барлығының сөзі бір жерден шығатынына таң қаласыз. Оспан жаудан
кек әперген, «қазақтың кегін ... ... ... ... ... «қазақты құнсыз қалдырмаған» деп ерекше ықыласпен мақтанышпен
айтады. Тіпті батырдың өлімінің өзін: ... ... бар ... ... ... өлу ... ... өлді, енді оған не дерсің», «батырдың үйде
өз ажалынан ...... емес пе» – деп ... ... ... ... ... Қаптық, Бәйтік, Баркөп, Ғаскөп, т.б. таулары мен шөл-
құмдардың арасы жүздеген шақырымнан ... ... ... ... ... қарлы шыңдары мен Такламаканың құмды шағылдарының
арасында көшіп-қона ... атты ... ... ... ... бел ... ... бір аты отта тұрса, бір аты
белдеуде тұратын. Киіз үйдің артынан ор ... ... ... ... ... қазылған қора А.Т.) ұстаған кезі де болған. ... ... ... болған. «Қайқая шапқан қарагер» ... ... ... ... ... ... теке мұрын, талыс танау, құлжа мойын,
кең ... ... ... ... ... ... ... екенін көреміз.
Батырдың тарихта қалған 2-ші сәйгүлігі әйгілі ... ... ... ... шықса, мылтық, зеңбірек дауысы естілсе құлағын
елеңдетіп жата ... ат ... ... шара ... ... ... алдында
жүреді, еш атты топтың алдына түсірмейді. Басқа кісіні жатырқап ... ... ... шідер салғызбаған жай ғана байлап қойған [IX].
2005 ... ... ... 12-де ... Баян ... аймағының
Алтынсөксе сұмынының іс басқару орнының бастығы ... ... сәті ... 54 ... Тұңғышбайдың әкесі Хасен, Хасеннің әкесі
Қыдырбай, Оспанның ... ... ... ... ... ... үйінде
Оспанның ер-тұрманы (1942 жылы, август ... ... ... ... ... сыйлаған) және кісені сақтаулы. Бұл заттар қалай келді
дегенде, 1958 жылы Қыдырханұлы ... ... ... барып, Оспанның
баласы Шердиманмен кезінде ол әкесінің Ақбозаты мен ер-тоқымын, кісенін,
құран оқитын жайнамаз-кілемшесін берген. ... ... аты мен ... Моңғолиядағы туыстарына бергенде, Шердиман ... ... ... ... ... басталарын сезген болар. Біз көрген ер-
тоқым, кәдімгі кеңес әскерлерінің былғары ері, тек ... ... ... ... ... топса өте мықты қағылыпты. Ерді ... ... қол ... ... оқ жаудырып, Ақбозбен құйғыта шауып бара
жатқан батыр бейнесі көзге ... ... ... ... жеңіл пулеметпен
ат үстінде қашып жүріп ... Ат ... ... бара ... бір жағынан оқ
атқанда, екінші жағынан жығылып, қайтып бауырымен асып ... ... ... [X]. ... – кәдімгі кілтпен ашылатын қазақ ұсталары соққан
кісен. ... 1980 ж ... ... ... ... Хасеннің қолында 3 жыл болады, қартайып ақ бурылданып кетеді.
1961 жылы Хасен соғымға сойыпты. Ақбоз 1951 жылы батыр қаза ... ... ... ... ... ... ат, 1961 жыл 20-ға келіп
бозтарланданып қартайған шағы. Ақбоздың көп ... бірі ұшып ... ... аэропланымен батыр жарыса шапқылап, бесатарымен атып
түсіргенін ел аңыз ... ... ... ... ... тастап,
пулеметтен оқ жаудырған ұшақтан, қазақтар қорыққан, кейін үйреніп, дауысы
естілгенде жата ... ... ... өзін ... ... жанармай багін
атып 3 ұшақты құлатқан А.Т.) Рамазан деген ақын кезінде батырдың Ақбозына
арнап поэма шығарған екен, сұрастырып таба ... Бұл ... ... ... ақыны Сумьягийн Амортойванның «Оспанның Ақбоз аты» деген
өлеңімен толықтырдық. Ақын өлеңінің эпиграфына «Саясатта ... ... не ... ... деген сөзді алыпты, шынында Ақбозда не жазық
бар.
Естігенде аңыздай, ертедегі күліктей,
Егесі бар абыздай, еңсегей ... тас ... өрге ... ... құсқа түрі үндес
Кері айналып түйілген.
Қия беттен жол тауып,
Жота кезіп.
Қыр ақтап.
Төрт аяғы тиген жер.
От шашады, жырақ қап.
Қызыл қырғын шерлі азап,
Қыр ... ... ер ... етті жүйрікті.
Шіңгіл, Қаптық, Нарында
Ұшақпен де шайқасты ол.
Зымырандай арындап, зымиянмен айқасты ол.
Құйрық-жалын, от шалып.
Құйғытады сайғақтай,
Ақбозаты Оспанның
Тарихтағы айғақтай [22].
XVIII-XX ... ... мен ... ... ... жырларға қарағанда асыра әсірелеуден аулақ, ... ... ... ... да, ат та ... ... 3 ... мерзімдегі
барлық батырлар мен олардың аттарын тізбектеп зерттеу мүмкін емес, біз атқа
байланысты жырлар мен өлеңдердегі көркем ... сөз ... ... ... ... ... қайраткерлер мен олардың жан ... ... ... ... ... Р.С. ... батыра и его коня в тюрко-монгольском ... ... ... ... С.П. Конь в ... ... ... Центральной
Азии в эпоху средневековья. Новосибирск: «Наука» 1990.
2а Алдаспан. XV-XVIII ғасырлардағы ақын, ... ... А: ... ... ... Ақтанберді Жаскілең.
3. Тарихи жырлар. А., «Білім». 1995.
4. Зейнолла Сәнік Хан батыр ... А. ... ... ... ... Невольник. Предание о киргиз-кайсацком хане ... ... ... № 1. с 5.
6. МИК СССР Т. 2. ч. 2. доклад № 68. с.183.
7. Jvid .. S ... Суан ... А ... ... Әнес ... екі ... А «Арыс» 2003.
10. Нұр-Мұхамед Есенәліұлы Ақтабанның бапкері // ... А ... ... А. ... ... ... ... образы //
12. Шортанбай А. «Айқап» 1993.
13. Қашқынов Ж. Ақжолтай Ағыбай батыр а. «Балауса» 1996.
14. Қосымбаев Ж. Последнй поход Кенесары и его ... А. ... ... ... Б. ... ... ... жайында // Отан
тарихы. 2002. №3.
16. Добромыслов А.И. Тургайская область. Историч. ... ... ... ... Вып 17. ... 6. ... ... қаназ. Қарағайдың қарсы біткен бұтағы // Жалын. 2006.
№1.
18. Мұқанов С. Балуан Шолақ //Балуан Шолақ. Құрастырған С.Оспанов.
А., «Жалын», 1998.
19. Қазақтың ... ... ... ... ... ... А. ... инв №1611.
20. Бектұров Ж. Балуан Шолақ (дерек) // Балуан Шолақ. А., «Жалын»,
1998.
21. Оспан батыр. Деректі зерттеу. А. «Арда» ... ... ... ... ... // Жаңа ... (газет)
2006 маусым-шілде.
ДЕРЕК БЕРУШІЛЕР
I - Қабылахмет Шакеров 92 жаста. ШҚО, Аягөз қаласы.
V - Шерікбай Жұмағұлов. 80 ... ... ... ... ата ... – Мұқан Қарсханов. 78 жаста. Павлодар ... ... Анас ... 1937ж ... обл, Қорғалжын ауданы, Алмасауылы.
ІІ. Алмабек Жексенбиев 1905 алматы обл, кеген ауданы, Ұзынбұлақ селосы.
ІІІ. Қазыбек Нұрқасымов 1912ж ... обл, ... ... ... ... ... 1907ж. Ақтөбе обл, Ойыл селосы.
VII. Тұңғышбай Халенұлы 1951ж. МХР, Баянөлгий аймағы, Алтынсөксе
сұмыны.
VIII Дәулен Қази 1922ж МХР, ... ... ... ... ... ... 1929 ж. МХР. Баяннур сұмыны
Х. Алданыш 1915ж МХР ... ...

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 20 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Кәсіпорындағы сервистік қызметті ұйымдастыру және дамыту болашағы15 бет
Ойынның психологиялық негіздері. Ойын –баланың психологиялық феномені ретінде9 бет
Сақ дәуірі тайпаларының шаруашылығы, тұрмысы және қоғамдық құрылысы14 бет
Темір жол көлігін техникалық пайдалану қағидалары54 бет
Қазақстан аймағының әлеуметтік - экономикалық мәселелері8 бет
Қазақстан Республикасының индустриялық-инновациялық дамуының 2003-2015 жылдарға арналған стратегиясы74 бет
Автоматты жүйелерді жобалау пәнінен электронды оқулық жасау74 бет
Арт-терапиялық жаттығулар8 бет
Маркетинг бағдарламасы9 бет
Autocad графикалық редакторы, оның ерекшеліктері мен артықшылықтары. графикалық редактордың сипаттамасы, меню типтері6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь