Дәстүрлі қазақ қоғамындағы құл иелену және оның қайнар көздері

Қазақ әдет-ғұрып құқығы бойынша меншік қатынастарының объектілеріне: мал, мүлік, адам (құлдар), аң, жер, орман, тоғай, су, құдық, т.б. жатады. Біз осылардың ішінде құлдардың құқықтық жағдайына тоқталсақ. Құлдар – меншік құқығының объектісі. Бірақ қазақ қоғамында құлдық (құл иелену) басқа елдерге қарағанда өзгешелеу болды. Бұл жөнінде кейінірек, алдымен құлдықтың (құлиеленудің) генезисіне тоқталайық.
Көшпелі қазақ қоғамындағы құлдық мәселесін зерттеудің өзінің біршама тарихы бар. Қазақ қоғамындағы құлдық мәселелері И. Крафттың, Ф. Зобниннің, Е. Бекмахановтың, Г. Семенюктің мақалаларында қарастырылған. Бұлар әрине өте құнды зерттеулер, бірақ мұнда тек XVІІІ-ХІХ ғасырлардағы орыс тіліндегі деректерге негізделген де, XV-XVІІІ ғғ. деректер қарастырылмаған және бізде құлдықтың даму тарихына арналған түбегейлі зерттеу жоқ. Қанша дегенмен де егер құлдық бір кездері қазақ қоғамында орын алса, оның пайда болып, даму тарихи бар ғой. Бұл жөнінде зерттеулер жоқ. Сондықтан біздің мақсатымыз сол олқылықтардың орнын толтыруға тырысу.
Құлдықтың ең бастапқы формаларына қазіргі күні: үй жұмыстарындағы құлдықты, қауымның жоғарғы тобындағылардың төменгі топтағыларға белгілі бір жұмыстарды жасатуын және алым-салық төлетуді жатқызады. Құлдық көшпелі қазақ қоғамында дамудың алғашқы сатыларында болғандығы мәлім. Зерттеушілер арасында бұлардың қайсысы бұрын болғандығы туралы талас көп. Ғалымдардың бір тобының пікірінше, құлдық бірінші болған. Екінші топтың пікірінше, жоғарғы топтар төменгі топтарды әртүрлі жұмыстарға салуы бірінші болған. Енді бір топ зерттеушілер – алым-салықтар төлетуді, тағы бір топ – бұл формалардың барлығы қатар дамыған және кейін белгілі бір себептерге байланысты біреуі басымырақ болған деген пікірде.
1 Крафт И. Уничтожение рабства в Киргизской степи // Из киргизской старины. – Оренбург, 1900.
2 Зобнин Ф. Рабство в Киргизской степи // Сибирский наблюдатель. – 1904. – № 5.
3 Зобнин Ф. К вопросу о невольниках, рабах и туленгутах в Киргизской степи // Памятная книжка Семипалатинской области на 1902 г. – Семипалатинск, 1902.
4 Бекмаханов Е.Б. О зависимых феодальных категориях – рабах и туленгутах // Вестник АН КазССР. –1947. – №6.
5 Семенюк Г.И. Рабство в Казахстане в XV-XІX веках // Труды Института историй, археологий и этнографий АН КазССР. – 1959. – Т. 6.
6 Дополнения к Актам историческим, собранным и изданным Археографическою комиссиею. – СПб., 1867. – Т. 10.
7 Тизенгаузен В.Г. Сборник материалов относящихся к истории Золотой Орды. – СПб., 1884. – Т. 1.
8 Дженкинсон Л. Путешествие в Среднюю Азию // Английские путешественники в Московском государстве в XVІ веке. – Л., 1937.
9 Материалы по историй Казахских ханств XV-XVІІІ вв. // Извлечения из персидских и тюркских сочинений. – Алматы, 1969.
10 Герберштейн С. Записки о Московских делах / Введение, пер. и прим. А.И. Малейна. – СПб., 1908.
11 Гродеков Н. Киргизы и каракиргизы Сыр Даринской области. – Ташкент, 1889. – Т. І.
        
        Дәстүрлі қазақ қоғамындағы құл иелену және оның қайнар ... ... ... ...  ...  қатынастарының  объектілеріне:
мал, мүлік, адам (құлдар), аң, жер, ... ... су, ... т.б. ... осылардың ішінде құлдардың құқықтық жағдайына ... ... ... құқығының объектісі. Бірақ қазақ қоғамында құлдық (құл ... ... ... ... ... Бұл ... ... алдымен құлдықтың
(құлиеленудің) генезисіне тоқталайық.
Көшпелі қазақ қоғамындағы құлдық мәселесін зерттеудің өзінің ... бар. ... ... ... ... И. ... Ф. ... Г. Семенюктің мақалаларында қарастырылған. Бұлар әрине
өте ... ... ... ... тек ... ... орыс тіліндегі
деректерге негізделген де, XV-XVІІІ ғғ. деректер қарастырылмаған және бізде
құлдықтың даму тарихына арналған түбегейлі ... жоқ. ... ... ... ... бір кездері қазақ қоғамында орын алса, оның пайда болып, даму
тарихи бар ғой. Бұл жөнінде ... жоқ. ... ... ... ... ... ... тырысу.
Құлдықтың ең бастапқы формаларына қазіргі күні: үй жұмыстарындағы
құлдықты, қауымның жоғарғы тобындағылардың төменгі ... ... ... ... және ... ... ... Құлдық көшпелі
қазақ қоғамында дамудың алғашқы сатыларында болғандығы мәлім. Зерттеушілер
арасында бұлардың қайсысы бұрын болғандығы ... ... көп. ... ... ... ... ... болған. Екінші топтың пікірінше,
жоғарғы топтар төменгі топтарды әртүрлі ... ... ... ... бір топ зерттеушілер – алым-салықтар төлетуді, тағы бір топ – ... ... ... ... және ... белгілі бір себептерге
байланысты біреуі басымырақ ... ... ... ... ... ... ... себептері бар.
Құлдықтың барлық формаларының дерлік генезисінің ортақ ерекшелігі – алғашқы
қауымдық құрылыс қоғамына тән әдет-ғұрыптар мен ... ... Және ең ... ... ... ... біреулері
сыртқы формасы бойынша өзара өте ұқсас та, енді біреулері ... ... ... ... Осы ... ... бастапқы
формаларын оған дейін болған әдет-ғұрыптар мен дәстүрлерден ажырату ... ... осы ... өзін ... бөлу қиын.
Негізі көшпелі түркілерде (сақтар болсын, ғұндар болсын, кейінгі
кезеңдердегі қазақтар ... ... ... ... деп ... құлдар
(құлдық) көне заманнан бері болған. ... ... да, ... да құлдықтың негізгі қайнар көзі – соғыста тұтқындалу болып
табылады. Әскери жорықтар ... ... ... ... ... ... да ... алып кеткен және оларды құлға
айналдырған немесе шет ... ... ... ... ... ... құрамы әртүрлі болды.
Мысалы, Ф. Скибин мен М. ... ... ... ... ... ... орыс, қалмақ тұтқындары болған. Тұтқындар саны әскери жеңістер мен
жеңілістерге қарай әр кезде әр ... ... ... тым көп ... өте ... ие ... ... негізгі қайнар көзі - айырбас нәтижесі. Бұл
негізде көбінесе балалар құл болатын. Өз балаларын ... сату ... ... айтылған. Мысалы, Дешті-Қыпшақтың тұрғындары туралы Әл-
Омари былай деп жазған еді: “По ... ... в иные годы они ... ... обстоятельствах, они продают детей своих, чтобы на выручку с ... ... и ... ... тех из ... ... ... они
продают: “Лучше остаться в живых нам и ему, чем умирать нам и ему”. XVІ ... ... Л. ... ... ол ... Ордасында болған
кезде халық аштық пен жоқшылықтан қиналған кезде, ол: “…мог бы купить ... ... ... ... ... если бы захотел, у их собственных
отцов и матерей, а ... ... или ... за ... ...... ... құқығы еркін адамды жасына қарамастан, сатуға
тыйым салады. Еркін адамдарды құлдыққа сатуға тыйым салу ... ... ... де ... ... ... ... өзінің Едіге
туралы мағлұматын былай деп аяқтаған еді: “Он тот, который запретил татарам
продавать детей своих, вследствие чего ... ... их в ... ... Дегенмен де Дешті-Қыпшақ көшпелілері өз балаларын ХІХ ... ... ... ... еді. ... Л. ... айтқан “бір жапырақ
нан” құлдыққа сатылатын балалардың әдеттегі бағасының көрсеткіші емес, ол
аштықтағы бағасы болып табылады. ... да ... оны ... ... еді.
Құлдарды айырбастау немесе сату-сатып алу өте қымбат ... ... ... ... деп айта алмаймыз. Бірақ қазақ әдет-
ғұрып ... қай ... ... да құл иеленуге ... ... жоқ ... ... да шектеген жоқ.
Бірақ шын мәнінде құлдарды тек байлар ғана сатып алған. ... ... ... аз ... тағы бір ... – қарызын өтей алмаған адамдар құрады. Бұл
амалсыздан болған құлдық еді. Егер ... екі ... ... ... ... елдердің әртүрлі жастағы адамдары құраса, ... бұл ... ... өзі ие, ... ... бір өмір ... байланысты үстем
тап өкілдеріне тәуелді болып амалсыздан құлдыққа барған ерікті ... ... ... басым көпшілігі кедейленген және орташа топтағы
адамдар болғандықтан көшпелі тұрмыс жағдайында қоғамның ... ... ... ... ... ... ... өтей алмай, амалсыздан құл болған адам өз өмірі барысында
тиісті қарызын төлеп, еркіндікке шыға ... ... ... ... өте ... және ... тәуелді адамдар тобы қазақ даласында өте көп еді.
XVІ ғасырдағы Мас’уд бен Усман Кухистанидің “Тарихи Абулхайр-хани”
еңбегінде 1451 жылы ... хан ... ... ... ... Алла-тағалаға ризашылығын білдіріп, барлық тұтқындарды босатып, мал-
мүлікке ... ... ... Бірақ мұнда айтылып отырған тұтқындарды
жаппай босату сирек болған жағдайлардың бірі болса керек және үнемі осындай
болды деп айта ... ... ... бойынша тұтқындарды (құлдарды) иемденудің
негізгі түрі оларды сату-сатып алу болды. Ф. Скибин мен М. Трошин ... ... ... ... ... орналасқан Түркістан қаласында да
құл сататын базар болған. Тұтқындардың бір бөлігі сату үшін басқа елдерге
шығарылатын еді. Құл ... ... Орта ... көптеген қалаларында
болған. Құлдар мен тұтқындарды сату үшін Хиуаға, Жоңғарияға, кейде тіпті
Ресей ... мен ... ... де ... ... құлдардың бағасы жергілікті ақша ... ... ... ... де ол деректерден біз ... ... ... ... өзге ... ... байқаймыз. Мысалы, 1683 ж. 5
ноябрьдегі құжатқа сәйкес орыстың ... ... ... ... адамын
қырым татарлары тұтқындап, кейін Хиуаға жіберіп 10 жылқы мен 3 бұхар
ақшасына ... ... ... Семенюктің зерттеуі бойынша XVІІІ-XІX ғасырларда Қазақстандағы
әскери тұтқындар саны шамамен 2,5 мың адам ... Ал одан ... ... саны туралы деректер жоқ.
Көшпелі қазақ қоғамындағы өндіріс процесінде құлдардың ролі ... ... ... жоқ. ... XV-XVІІ ғғ. қазақтардың негізгі
кәсібі мал шаруашылығы ... Ал ... өмір ... ... ... да әсер ... Құлдың жұмысы ... ... және үй ... ... оның ... ... ... тек көмекші (қосымша) роль атқарды. Мал бағу мен қорғау жұмыстарында
құлдың еңбегін пайдалану көшпелілерде өте кең ... ... ... ... құлдар қоғамның ең төменгі әлеуметтік ... Құл ... ... ... ... ... ... “Өлтірілген аң
аулайтын бүркіт немесе тазы үшін оның иесі ... құл ... күң ...... Құлдың ешқандай құқықтары болған жоқ: ол сотта куә ... Өз ... ... ... “Жеті жарғыда”: “Құлдың шағымы ешқайда
қарастырылмайды”, – делінген еді. Құлдар өз қылмысы үшін жауап берген ... ... үшін ... ... жауапкершілікте болды. Құлдарға
қатысты істер билер сотында қарастырылған жоқ. Құлдарды тек ... ... ... ... ... ... ... Сібірдегідей мемлекеттік
міндеттерге ие болған жоқ. Барлық құлдардың қоғамның ... ... өз ... жеке тәуелділікте болуы. Және бұл ... ... және ... Жарғының” 16-бабына сәйкес құл иеленуші құлдың тағдырына
толық билік жүргізді.
Көшпелі қазақ даласындағы құқықтық нормаларға қарағанда құлдар қоғамның
бір оқшауланған ... ... еді. ... де, көшпелілердегі әдет-ғұрып
құқығының баптары нақты іс ... ... емес ... ... ... ... сипаттайды. Яғни әдет-ғұрып ... ... ... ... ... ... негізінен үй
жұмыстарына, кейде мал шаруашылығына ғана байланысты болды. Құлдар жеке
меншікте болғандықтан, ... ... құл ... материалдық
қамтамасыз етілу деңгейі мен жеке қасиеттеріне байланысты ... ... ... ... құлдардың ауыр өмірі туралы және олардың
құлиеленушілерден қашуы туралы айтылса, енді біреулерінде қалыпты күн ... ... ... айтылады.
Үй жұмыстарындағы құлдың жағдайы ерікті адамның жағдайына жақын болды.
“Жеті Жарғы” бойынша тек ... ... ғана ... ... бола ... ... халықтың басым көпшілігі иеленген еркіндік құқықтық тұрғыдан
әрқашан сақталды деу қиын.
“Сатып алмай құл болмас” дегендей, тек ... ... ... ... құл ... Егер ... өзі ... еркіндікке жібермесе әдет-
ғұрып құқығы ... ... ... төрт ... ... ... ... болған. Ал Қазақ әдет-ғұрып құқығы жинағындағы: “… раб ... ... ... ... ... хозяином число скота или денег”, – ... ... ... құлдыққа барған адамдар ... ... ... ... ... ... дейін тек осы топтағы құлдар ғана малға,
мүлікке ие бола ... Ал, ... ... болу ... құлға айналған адам
XVІ ғасырдағы С. Герберштейннің деректеріне қарағанда: “… они ... ... ... лет ... по ... ... они делаются
свободными но не могут удалятся из ... – деп ... ... өз ... құлдық жағдайдан босатуы тұтқынның
тәуелділігінің толық тоқтатылуы ... деп ... ... ... ... ... ... Жарғы” бойынша қазақ қоғамында ерікті
адамдардың өмірі мен ... ... ... ... аппарат
тарапынан емес, ру мүшелерінің тұтастығы ... ... ... ... руластар бір-бірі үшін құн төлеуді талап ... ... және өзге де ... көп ... ... іске ... мұндай
түрлері көшпелі өмір жағдайына тән құбылыс еді. ... ... ... ... ... ... болмағандықтан, құлдықтан босағаннан кейін
мұндай қорғауды иелене алмағандықтан, ... ... ... ... ... болып қалатын. Бұл жағдайда құл мен оның
бұрынғы иеленушісінің арасында ... ... ... ... ... құл өз ... ... істегені үшін аздаған мал алып, біршама
шаруашылық дербестікке ие болды. Осыған орай қоғамда тәуелді ... бір ... ... ... ... ... деп ... жариялаған материалдарға қарағанда экономикалық тәуелділік
әдісі әлі құлдықта жүрген адамдарға да қатысты қолданылған. Сатып алынған,
айырбасталған немесе тұтқынға ... ... ... мал-мүлік беру
амалсыздан болған құлдыққа өте ... ... ... ... босатылған
адамдардың өмірі қанша дегенмен де қиыншылықта өтті.
Сонымен қатар, әртүрлі тарихи деректерде тұтқынға түскен әйелдер туралы
әртүрлі ... ... ... егер тағы да Г.И. ... қарасақ, көшпелілердегі әдет-ғұрып құқығы бойынша тұтқынға
түскен әйелден туған бала және ... ... бала өз ... ... ... ... және ... өлгеннен кейін басқа балаларымен ... ... бола алды ... Ал ... даласының тарихына көп көңіл
бөліп, зерттеген орыс тарихшысы Н.И. ... ... ... от ... не ... наследства”, – деген еді.
Ал күңдердің кейбіреулері қарапайым көшпенділерге үйлене алды. ... ... ... ... ... үйленген күң де ерікті болған. Ал
толық күңдіктегі әйелдер негізінен үй жұмыстарында болды.
Демек, құлдарды көбейтудің негізгі ... ... ... түскендер,
сату-сатып алу, қарызын өтеу үшін жұмыс істеу болды.
Бірақ бір ... ... ие ... ... ... ... ... жағынан көрші мемлекеттердің базарлардағы құлдардың
бағасының өте жоғары ... және ... ... мен ... ... ... жіберу мүмкіндігінің болуы – Қазақстанда құлдық қатынастардың
басқа елдердегідей өте жоғары ... ... ... ... әсер ... қоғамдағы ең төменгі және ешқандай құқығы жоқ ... ... ... ... құлдар тек қана жеке меншікте болды. Құлдарды
иеленетін ... ... де, ... саны да ... жоқ. ... үй жұмыстарында және мал шаруашылығында қолданылды. Және де айта
кететін мәселе, Қазақстандағы құлдық үнемі осы бір сипатта болды.
 
Пайдаланылған әдебиеттер
1         ... И. ... ... в ... ... // ... ... – Оренбург, 1900.
2         Зобнин Ф. Рабство в Киргизской ... // ... – 1904. – № ... ... Ф. К вопросу о невольниках, рабах и туленгутах ... ... // ... ... Семипалатинской области на 1902 г. ... ... ... Е.Б. О ... ... ... ... и туленгутах // Вестник АН КазССР. –1947. – №6.
5              ... Г.И. ... в ... в XV-XІX ... ... Института историй, археологий и этнографий АН КазССР. – 1959. – Т. 6.
6              Дополнения к Актам историческим, ... и ... ... – СПб., 1867. – Т. ... ... В.Г. ... материалов относящихся к
истории Золотой Орды. – СПб., 1884. – Т. ... ... Л. ... в ... Азию // ... в Московском государстве в XVІ веке. – Л., 1937.
9              Материалы по историй Казахских ханств ... вв. ... из ... и ... ... – Алматы, 1969.
10         Герберштейн С. Записки о Московских делах / Введение, пер. и
прим. А.И. Малейна. – СПб., 1908.
11    ... Н. ... и ... Сыр ... ... ... 1889. – Т. І.
 

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 7 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Еліміздің тарихи-құқықтық дамуының жалпы заңдылықтарының көрсеткіші ретіндегі дәстүрлі қазақ қоғамындағы меншік институтының қалыптасу тарихын және әртүрлі кезеңдердегі оның дамуын зерттеу155 бет
Постиндустриялды қоғам концепциясы4 бет
Қоғам және жеке тұлға14 бет
Билер соты7 бет
Еуразия аумағындағы мемлекеттер қоғамында Батырлар институтының пайда болу тарихы39 бет
''Дәстүрлі мәдениеттегі кикілжің жағдайларды шешу тәсілдерін психологиялық талдау”56 бет
10 сынып оқушыларына ұлттық киім стиліндегі киім үлгісін дәстүрлі емес әдістер негізінде әзірлеуге үйрету68 бет
8-сынып оқушыларына сәндік-қолданбалы өнерді оқытуда дәстүрлі мәдениетке баулу77 бет
XV-XVIIIғғ. Қазақтардың дәстүрлі мәдениеті9 бет
Xvi-xviіі ғғ. қазақ-орыс елдері арасындағы дәстүрлі елшілік байланыстар тарихы10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь