Көңіл құпияларын ашқан жазушы

Кіріспе
Көңіл құпияларын ашқан жазушы
■ 1. тарау
Заман шындығы және жастар бейнесі
1. Д.Исабеков шығармаларындағы заман шындығы.
2. Жазушы әңгімелеріндегі жастар бейнесі.
2.тарау
Тағдыры ортақ замандастар
3. Үйренер ұлағаты бар егде адамдар
4. Өмірлері ортақ кейіпкерлер
■ 3.тарау

Жазушының "Әпке" (драмалық) шығармасын оқыту
Қорытынды.
Оқырманы көбейіп, уақытпен жаңғырар есім
Ж.Жаназарованың "Д.Исабеков прозасындағы замандас бейнесі" атты диплокдық жұмысына сараптамалық
Диплом орындаушы көрнекті жазушы Д.Исабеков шығармаларымен кеңірек таныса отырып, жазушының ең қарымды шыққан туындыларына мазмүндық-құрылымдық сипаттама жасайды.
Диплом 3 тараудан тұрады. Бірінші тарауда жазушының Талахан 186 «Бонапарттың үйленуі,
«Ескерткіш әңгімелерімен қоғамдағы тоқырау мен нарықтық жағдайдың қайшылығы мен ақиқатын көрсетуге тырысқан шеберлігін танытады. Кезең кайшылығын да, қасіретін де ішке бүккен үнсіз тығып жатқан уақыттың көрінісін диплом орындаушы дәл тауып, талдай алған.
Екінші тарауда "Тағдыры ортақ замандастар" деп ала отырып жазушының халыққа кеңінен танылған "Қара шаңырақ", "Тағдырдың кейбір кездері", "Шалдар", "Кемпірлер", "Ақырамаштан Наурызға дейін" сияқты әңгімелеріндегі түрлі салада тіршілік еткен адамдардың қажырлы еңбегін бейнелейді. Әртүрлі жастағы замандастарымыздың айтқан образын жасауға үмтылады. Әсіресе Қара шаңырақ әңгімесін талдай отырып диплом орындаушы мынадай әсерлі пікірді айтады: Жазушының кереметі сол шығармада кейіпкерге тікелей ақыл айтқызуын аулақ, түпкі ойды оқушыға ой сала өрбісе қүндылығы артқаны. Д.Р.Исабеков шығармаларын осы стильде беруге төселгендей (Дипломда 36 бет). Демек диплом орындаушы алдына қойған мақсатын толық орындаған. Өйткені дипломда жастар бейнесі, замандас келбеті олардың жан дүниесін әр қырынан көрсету міндетке алынған.
Диплом жүмысы жазушының талантты қаламгерге тән жазу мәнері көркем әдебиеттің басты және бірден —бір объектісі екендігін әуел бастан —ақ үғынған жазушының өмір зерттеушігін қабілеті адам жанының терең арларынқапысыз тани білетін зерделілігі; өзі таңдап алған қарапайым адамдар көкірегіндегі құпия қазыналарды алуга үмтылған суреткерлік нысанасын толық таба білген.
1. Кабдолов Ж."Әдебнет теориясының негіздері" 197 0 ж.
2. Жүмашев К."Стиль өнер ерекшелігі" жазушы 19 6 6 ж.
3. Жүмашев К."Әдебиет теориясы" А. 19 7 6 ж.
4. Нүрқатов А. "Идея және образ" A.19 62 ж.
5. Елеукенова Ш. "Замандас парасаты" 1971 ж.
6. Коныратбаев Э. "Шеберлік сырлары" 197 9 ж.
7. "Жанр және шеберлік жинақ" 19 68 ж.
8. Ғабдуллин М. "Замандас келбеті" A.197 2 ж.
9. Горький М. "Әдебиет туралы" 1954 ж.
10. Хасенов М."¥намды образ және типтендіру" A.19 66 ж.
11. Қирабаев С. "Революция және әдебиет" І-ІІ том.
12. Қазақ прозасындағы замандас бейнесі.Зерттеу A.19 88
13. Сарбалиев Г. "Өткірдің жүзі" (Әдебиет сын мақалалар жинағы).
14. Майтанов Б."Көркемдік нәрі!" Әдеби сьш 19 83 ж.
15. Кабдолов 3."Сөз өнеріі" 19 82 ж.
16. Кабдолов 3. "Көзқарас" 199 6 ж.
17. Нургалиев Н. "Арқау" А. 19 91 ж.
18. Бердібаев Р. "Роман және заман" А. 19 91 ж.
19. Исабеков Д."Таңдамалы шығармалары" 1993 ж.І-ІІ том.
20. Каратаев М. "Туған әдебиет туралы ойлар"
21. Майтанов Б. "Хаһарманның рухани әлемі" А. 19 87 ж.
22. Әдебиеттану терминдерінің сөздері А. 1996 ж.
23. Дэдебаев Ж. "Шығармалап бойға жазылған" А. 1988 ж.
24. Ильина Т.А. "Педагогика" А. Мектеп 197 7 ж.58
25. Богословский В.В."Жалпы психология" А.Мектеп 1980 ж
26. Мүханов М.М. "Жас ерекшелік психолгоиясы" A.19 80 ж.
27. Коңратбаев Э." Әдебиетті оқыту методикасының очеректері" A.19 62 жылы.
28. Конратбаев Э. "Әдебиетті оқыту методикасы" А.
Мектеп 19 66 ж.
29. Көшімбаев. "Қазақ әдебиетінің оқыту методикасы" А.Рауан1994 ж.
30. XIII сынып. "Әдебиеттік оқулық-хрестоматиясы" А. Рауан 199 6 ж.
II.
1.О.Бөкей.Ж.Шағатай "Жазушы Д.Исабековтің шығармашылығы
туралы бір үздік ой" Егемен Қазақстан 24 қазан 1992ж 6 бет.
2.М.Әшірхан "Біз кімбіз осы"(Д.Исабековтің "Социализм зәулімі" әңгімесі жайлы) Егемен Қазақстан 19 9 2 ж.
З.С.Ақселеу "Ойтолғақ" Д.Исабеков шығармасы туралы жас қазақ 1993 ж.№44
4.С.Елеубай мД.Исабеков туралы" Парасат 19 9 2 №10
5.К.Сегізбайүлы "Д.Исабеков шығармасының "Сыршыл,сыншыл,шыншыл"Қазақ әдебиеті 199 5 ж.ҢЗ.4 саны.
6.Э.Бөпежанова."Жүгі ауыр жас керуен" Жалын 1990 ж.
7.К.Әбдікова "Қазақ әдебиетіндегі қилы бейнелер" Жүлдыз 199 3 ж.
8.Рахымжанов Т."Романның баяндау жүйесі" Жүлдыз 1994 ж.
9.Бейсенкулова Х."Жанр сырын тану" Қазақ тілі және әдебиеті 1994 жылы.5 саны.
10.Жетпісбаева Ж."Символ көркемдік қүбылыс" Ізденіс 19 95 ж 1 саны.
11."Көркем шығарма және жастар образы" Жүлдыз №12 19 67 ж.
        
        ЖОСПАР
Кіріспе
Көңіл құпияларын ашқан жазушы
■ 1- тарау
Заман шындығы және жастар бейнесі
1. Д.Исабеков шығармаларындағы заман шындығы.
2. ... ... ... ... ... ... Үйренер ұлағаты бар егде адамдар
4. Өмірлері ортақ кейіпкерлер
■ 3-тарау
Жазушының "Әпке" (драмалық) шығармасын оқыту
Қорытынды.
Оқырманы көбейіп, уақытпен жаңғырар есім
Ж.Жаназарованың ... ... ... ... атты
диплокдық жұмысына сараптамалық
ПІКІР
Диплом жазушы Д.Исабековтың шығармашылық лабороториясына арналған.
Диплом 3 ... және ... ... ... ... орындаушының
алған тақырыбы да бүгінгі күндегі ең зәру мәселелерге арналған.
Замандас келбеті әдебиеттің жиымында бұрыннан келе жатқанмен, оны ... әр ... ... ... келеді. Сондықтан да әр жазушының
шығармашылығына, оның көркемдік жағына, ... ... күш ... ... түсінген.
Дипломда бірнеше шығармалар талданады. Олардың ішіндегі замандас
бейнесін ашуды мүрат етеді. Ол үшін ... ... ... ... ... ... әңгімелеріндегі заман ... ... ... ... бейнесін даралап ... сол ... ... ... ... Тағдыры ортақ замандастардың ... ... ... ... орындаушының бүл талпынысы өте сәтті шыққан. Өйткені диплом
жүмысының жаңалығы да сол ... ... ... ... берудегі жазушы шеберлігін айқындауы, жүйелеп, маңызын ашуы.
Демек, диплом жүмысы өз ... ... 5 (өте ... ... болады деп сендіреміз.
Пікір ... ... ... тілі мен ... ... 5 курс студенті
Ж.Жаназарованың "Д.Исабеков прозасындағы замандас ... атты ... ... ... көрнекті жазушы Д.Исабеков шығармаларымен кеңірек
таныса отырып, жазушының ең қарымды ... ... ... ... ... 3 ... ... Бірінші тарауда жазушының Талахан
186 «Бонапарттың ... ... ... ... мен ... ... мен ... көрсетуге тырысқан шеберлігін танытады. Кезең
кайшылығын да, қасіретін де ішке ... ... ... ... уақыттың
көрінісін диплом орындаушы дәл тауып, талдай алған.
Екінші тарауда "Тағдыры ортақ замандастар" деп ала отырып жазушының
халыққа ... ... ... ... ... кейбір кездері",
"Шалдар", "Кемпірлер", "Ақырамаштан Наурызға дейін" сияқты әңгімелеріндегі
түрлі салада тіршілік еткен адамдардың қажырлы еңбегін ... ... ... ... ... ... ... Әсіресе Қара
шаңырақ әңгімесін талдай отырып диплом орындаушы мынадай әсерлі пікірді
айтады: Жазушының кереметі сол ... ... ... ақыл ... түпкі ойды оқушыға ой сала өрбісе қүндылығы артқаны. Д.Р.Исабеков
шығармаларын осы стильде беруге ... ... 36 бет). ... ... алдына қойған мақсатын толық орындаған. Өйткені дипломда жастар
бейнесі, замандас келбеті ... жан ... әр ... ... ... ... жазушының талантты қаламгерге тән жазу мәнері көркем
әдебиеттің басты және ... ... ... ... әуел ... —ақ
үғынған жазушының өмір зерттеушігін қабілеті адам ... ... тани ... ... өзі ... ... ... адамдар
көкірегіндегі құпия қазыналарды алуга үмтылған суреткерлік нысанасын ... ... ... айтарымыз диплом жұмысы өте зерделі, ... ... ең ... ... қамтуымен қүнды. Дегенмен де
кішігірім ... ... ... ... байланысты кетуі
мүмкін деп толығымен дипломды ... ... ... деп ... ... ... ... доцент ... I P I C П Е. ... ... ... ... ... ... ғылымында бурыннан келе жатқан тақырып.
Бірақ оны әр жазушы әр ... ... әр ... әр ... ... ... жан ... жете тануымыз керек.Нақ сондықтан да әр
жазушының шығармашылығына,оның көркем-дік ... ... ... ... жөн ... адамдар өмірімен түспа-түс көрініп жатқан шығармаларға кей
адам ... ... ... бүл ... ... тарихи кезеңнен
айтарлықтай артықшылы-ғы жоқ.Қоғамдағы тоқырау мен нарықтық жағдайдың қайшы-
лығы мен ақиқаты айқындалмай жатқан кез.Сондықтан да көркем ... ... ... ... дегендей-ақ бүл кезеңнің адамдары атып,асу, айдау азаптары
жоқ.Бірақ адамның іші-тысы бірдей ... адам ... ... ... ... аяқ басқан сайын кездесіп жатыр.Кезең
қайшылығын да, қасыретін де ішке ... ... ... ... ... ... ... болып жатқан оқиға-лардың баршасы жазушы жүрегі арқылы
өтеді десек,көркем сөздегі ... ... осы ... ... ... да осы ... сәйкес келген қаламгердің қандай ... ой ... ... ... казіргі кездегі қазақ әдебиетіндегі ерекше көз-
ге түсер бір жазушы Дулат ... ... 20 ... 14
әңгіме, 12 повесть,«Қарғын» романын ... ... ... ... ... әрі, ... бері деу ... лайықсыз. Өйткені оларды түгел
оқып талдауға күшіміз де,қабылеті-міз де олқы. Бірақ ... ... жағы ... мен повесттері ме деп ойладық. ... ... ... ... бейнесі» деген та-қырыпқа
тоқталдық.Жазушының ... ... тән ... ... көркем
әдебиеттінің басты және бірден-бір обьектісі адам екенділігін әуел ... ... ... өмір ... қабілеті, адам жанының терең
сырларын қапысыз тани білетін зерделілігі,сонан соң сол кезден бастап-ақ ол
таңдап алган ... ... ... ... ... ... үм-тылған суреткерлік нысана сол әңгімелерде-ақ айқын бай-
қалады.Біз солардың ішінен жазушының соңғы жылдардағы тың ізденісіне ... ... ... жоспарымызға сай біртоп әңгімелерді
ғана ата-ғымыз келеді.Олар: «Шойынқүлақ»,«Ақырамаштан ... ... ... ... ... ... қазақ әдебиетіндегі замандас келбетін беру-де әр жазушы, әр
қырынан көрініп келеді. ... бірі ... ... ... ... еткізген ДулатИсабеков.Сондықтан да біз диплом жүмысының негізгі
мақсаты етіп,Дулат ... ... ... ашуды мүрат түттық.
Осы мақсатты орындау барысында мынадай міндеттерді алдымызға қойдық.
Дулат әңгімелеріндегі заман ... ... ... ... бейнесін даралап көрсету, сөйтіп,сурет-кердің өзіндік
ерекшелігін айқындау.
Тағдыры ортақ замандастардың бейнесін ашу. Диплом жүмысының ... ... ... кә-зіргі қазақ әдебиетінің көрнекті өкілдерінің бірі
Дулат Исабеков әңгімелеріндегі замандас бейнесін берудегі жазушы ... ... ... ... жүмысы кіріспе мен қорытындыдан басқа үш тараудан және
пайдаланған әдебиеттер тізімінен ... 19 ... ... жас» ... ... ... көрген алғашқы әңгімесі «Шойын қүлақ» әдебиет ... ғана ... ... сөз ... ... ... еді ... авторымен таны-су әркімге де мүрат болуға айналды »,
-дейді О.Бөкей. (О.Бөкей «Жусан исі»,«Егемен Қазақстан» 24қазан 1992ж.)
Сыршыл, ... ... ... ... өзіміз айта беретін
«тоқырау» заманымен түстас келеді.Үш ға-сырға жуық орыс ... ... ... аса ... империяның басыбайлы боданы болғанымен тілі-
нен^ділінен айрылмаған, тарихтың небір тайғақ жолындаиілсе де ... ... ... туын көтерген іргелі ел болып отырған
қазақ халқының табиғи мінезі Дулат әңгімелеріне шебер ... ... ... ... ... өзі-не таныс ауыл
адамдарының тағдырын әңгімелеріне өзекті тақырып етіп алады.Әр шығармаларын
оқыған сайын ауылдың кейіпкері арқылы ауыл ... іс ... ... ... ... біз ... ауыл ... үнайды. Сонымен қатар әрбір
әңгімесінде көзімізге оттай бала күннен таныс суреттер бірінен соң бірі қол
үстасып жүре береді. Жалпы Д. ... ... ... ең ... - ... оның ... ... адамы.Кейіп-керлері жүрек дірілінен,
жан ... ... ... ... ... өзімізбен қоян-қолтық
кездесіп жүре-тін адамдар. Дулат әр ... өз ... ... ... ... түрар ерекшелігін,әр үлттың да өзге жүртқа үқсамас өз
образы, өз ... ... ... ... тағы ... ... кейіпкерлер галлереясын түзу арқылы
өз қазағының образын сомдайды. Әңгімелерінде заман адамы-ның бейнесін шебер
берген ... ... ... әдебиетінің інжу-маржан қорына
қосыларына кәміл сенеміз. Өйткені Дулат Исабеков ... ... ... әңгіме үлгілерін жасады, сондықтан да оны зерттеу жүмысының
обьектісі етіп алып ... - T A P А У. ... ... және жастар
бейнесі.
I.Д.Исабеков шыгармаларындығы заман
шындығы.
Көркем әдебиеттің өмір күйін толгап,адамның жан дүние сырын шертетіні
баршамызға аян.Суреткер өмір сы-рын ... ... ... ... ақиқат қалпын,қат-қабат қалың астарларының сырын неғүрлым шын-
шылдықпен сипаттасақ шығарманың дүние ... ... ... ... ... адам тағдырын бей-нелеу арқылы адам мен ... ... адам ... ... және ... ... қоғамдық жәй-күйлер мен қоғамдық қатынастарға ... ... өмір ... ... гана емес, өмір ағымының
багытын,сол бағыттың табиғатын да ... ... ... ... ... ... деген мәселелердің бірсыпырасы адамның ... ... ... талпынысының терең сипат алуымен тыгыз байланысты.
Қилы-қилы қайшылықтарымен қайсы бір ... бар ... - ... өміріміздің әлеуметтік сарапшысы бола алатын көркем шығарма қай
кезде,қандай жағдайда ... да ... ... ... ... ... ... келеді. Әрбір шынайы суреткердің өз ... ... ... ... ... бір ... немесе күллі адамзат
нәсілінің та-рихи-рухани тәжірибесінен алғанымен «қабырғасын» да ... ... да өзі ... жеке ... ... өзіндік
автономиялық әлемі болады. Жазушы түйсігінен жүйрік,жазушының интуициясынан
сезгір ешнәр-се жоқ. Ал суреткерлік интуицияның ... ... ... жазушының автономиялық әлемі сусымалы
саясатқа бағынышсыз, қүбылмалы идеоло-гияға тәуелсіз болуы ... ғана ... әділ ... ... сарапшы бола алады.
Жауапкершілікпен еркіндік-бірінсіз бірі өмір сүре ... ... зор ... ғана ... ойлауды игере алады, себебі
жазушыны халық қоғам заман,яғни үлт-үрпақ-уақыт, алдындығы жауапкершілік
парызы оны ... ой ... мен жер ... Асан қайғыдай қоғами
кеңістікте ненің баянды,ненің баянсыз, ... ... ... ... ... ... үшін із кесуше міндеттенеді.Идеология қанша қү-
рық салып,саясат қанша ... ... ... ... ... ... ... жоқ ... ... ... ... ... ... еркін ойлаудың ерекшелігі
мен артықшы-лығын ... ... ... ... ... ... ... көбейіп кетті»
деген болатын. Мүның обьективті себептері де бар еді. ... ... ... ... ... ... ... еркін ойлай
алмаудан шыға алмады.
Өнердің, сөз өнерінің қүдіретті күшін социалист-тік ... ... ... ... ... ... ... өзі өмір сүрген заманының ең елеулі оқиғаларын ... ... - оның ... ... десек, осы борышын өз
туындысындағы адам арқылы, сол адам харак-терін мүмкіндігінше терең де ... ... ... ... 0 ... ... ... және тағы басқа бір
топ жазушылар шығармасында заман, заман адамының табиғаты,адам мен адам
қатынасы,тартыс, ... ... ... ... ... Бір де үйлесім бірлік пен ... ... ... жаңа бір ... туып ... ... шындығын көркем ... ... аша ... өз
қатарластарынан ілгері түрған суреткерлер кәзіргі қазақ әдебиетінде қадау-
қадау үркердей ғана топ. ... бірі - ... ... өнеріндегі алғашқы
қадамын әңгіме жазудан ... ... ... ... ... аса ... ... әрі аса ділгір мәселеге өзінің ... ... ... ... тек қүл ... ... ғана ... қүбылыс емес
екен.Бір кезде социализм заманы бақытты заман деп үғатын қоғамның өзінде ... ... ... ... ... ... алғашқы
«Шойынқүлақ» әңгімесінен оқырманға осындай ой үшқынын үстатады.Сол секілді
социализм заманының ... ... бір ... ... бүл әңгі-меде Мәскеуден «қала мен ауылдың арасындағы айырмашы-
лықты жою керек» деген қаулының ... мүң ... пен ... ... екі ... ... ... басшылар « көзді
жүмып,белді буып » әлгі ... ... ... ... те ... бір ... ... колхозының
«Социализм» бөлімшесі қала мен ауыл ... ең ... ... ... ... ... ... келеді де осы бөлімшеге ... екі үй салу үшін және оны ... ... ... ... ... үшін ... келімсектер-ді шақыра бастайды.
Колхоз басшылары бөлімшенің көзі ашық көп біледі ... ... ... ... бас ... да қала мен ... бүдан өзге
айырмашылығын таба
алмайды.
He керек,бас аяғы бір аптаның ішінде шағын бөлімше
келімсектердің аяғының астында ... ... ... ... ... 7 0-80 ... ... кезендерін «интернациона-лизмге» лаборатория болумен
рәсуа еткен ... те ... ... шағын макеті ретінде сипаттай
оты-рып, шебер шендестірулер жасайды.
Бөлімшеге бес қабатты екі үй салуға керекті жүз елу ... ... ... ынты-шынты-мен күрескен және оны бүлжымас парызым
деп түсінетін бөлімше прорабы Сепентай Қазақстанда ... ... ... түгендеп боламын дегенше қас қарайып,көз байланды.Әбден ... ... ол ... ( ... менгерушісі) қарап:-әнеу күнгі
газетте Қазақстан-да 120 үлттың өкілі турады деп жазып ... 112 ... Енді ... ... ... бар ... бар ғой?
Бар.
Қытай ше?
Ол да.
Шүршіт ше?
Шүршіт? 0л...0л жоқ.Ол қандай үлт?
Біздің дәл осындай жаныққанымыз ... да ... ... ... жүртқа қарап:
- Араларында Шүршіт бар ма? - деді.
- Жоқ.11
- Пушту бар ма?
- Жоқ, олар ауғанстанда түрады.
Қап, бір шүршіт пен бір ... ... еді. Ал, ... кім боласындар?
- Кім болушы ек,қазақтармыз. (Қазақ әдебиеті 12 қазан.19 9 0 ... пен ... ... екі ... ... айғайлағанымен
таппайды.
Өмірін өкситін тірлік,өмірін өкситін қасірет. Егер ... ... ... үңілсеңіз әрбір детальдың қайрауықтың ащы күйіндей бебеу
қағып,боздап түрғанын аңғару қиын емес.
Рас,үзінді де юмор да ... ... бар. ... мырс ете
қаласың. Бірақ бүл уақытша гана. Оқиғаның жемісін үғып, ... ... ... ... ... ... өн бойыңды өксік буады.Әңгімедегі
юмордың жазушының уайымы екенін,ащы кекесінің жазушының ... ... да ... ... ... ... да ... қазақы тірлік
кешіп жүрген Қазақ.
Бүлардың тіршілігі қүдай сүйер тірлік емес,қой мүндай мәңгүрттермен
қайтып ел боламыз? Қайтып жүрт ... ой ... ... мен Пашаттың әлгіндей тірлікке баруы олардың өзге үлттарды
өліп-өшіп ... ... жек ... туып ... ... ... ... процесінің тым үзаққа созылып, яғни тамыр жайып
кеткені соншалық Сепентайлық сана мен ... ... ... ... «ең ... бір ... ... айналып
кетуінен келіп шыққан «игі іс-әрекет» еді.
Сондықтан жазушы да мүндай қасіретті қүбылысты
аттап өте ... ... өтіп ... ... керлік ары мен жауапкершілігі жібермейді.
Жазушының интуициясы тап басып тауып, тап басып танып ... ... ... ... мен ... үшін ... ... сатып-саудалауға
келмейтін үлы қүндылық емес, ойыншық.
Енді не істейміз ?,-деді Пашат күрсініп. Сепентай үзақ ойланып отырды
да:
Былай етсек кайтеді!,-деді сыбырмен. ... ... ... ... ... сіз ... келісіп,мына түрған қазақтардың бірін пүшту,бірін шүршіт
етіп толтырсақ жүмыссыз жүрген қаңғыбастар көн-бей ... ... 12 ... ... ... ... ... заманның белең алған ащы
шындығы. Ұлттық характерді ашу дегені-міз-сол үлттың қасіретін,характерін
тіршілігін бүрке-мелемей ... ... бес ... үй ... кейін Сепентай мен Пашат та ең алғашқы ордерлерді ... ... ... ... ... ... пәтерлерді ғана бөліп береді.Бірақ
қара басқанда,пайдалану:ға ... осы екі ... ... ... ... ешкімнің ойына келмепті.Екі жарым ай дегенде ... ... ... асты ... ... ... арналып соғылған
үй қисая ... ... ... ... ... ден қойсақ
демографиялық қойыртпақ,ягни көп үлттық ешкімнің көкейін көтере ... ... ... зәулімі» әңгімесінің ендігі ... ... ... ... жоқ. ... ... Бірі-бойкүез, бірі-
түкті біліп жарытып жатпаса да руға бөлгіш, бірі-мәңгүрт.
Д.Исабековтың мақсаты азаматтық сападан ... ... ... жәй-
күйін көрсету болған.
«Бір ғажабы дейді Оралхан - әлем әдебиеті классик-терінің көбі ... ... ... ... ... ... ... қапысыз көрсете білумен тарихта аты қалған.Демек,
бүл түста сатиралық элементтердің басы ... ... хақ. ... бір-туар Бейімбет қара сөздің хас шебері Ғабит Мүсіреповтердің ... ... да ... сатиралық элементтер молынан үшырасады.
Д.Исабеков те «Социализмге» көңілі қатты қалды ма? әлде Ф.Ницшенің
«Заратуштра осылай ... атты ... ... красоты, звучит тихо:
он проникает только в самые чуткие уши» дегенін ойға алды ма,жазу мәнерін14
тіпті ойлау жүйесін өзгертті. Одан ол ... ... ... Қазақстан
24 қазан.1992 жыл.)
Қаламгердің «Талахан-186», ... ... ... әрқайсысын бір кеншардың мал-мүлкіне басқа бас ... бір ... ... ... ... ... да біз өмір сүріп,өзіміз куә болған социалисттік қогам-ның соңғы
жылдарындағы тіршілік-тынысымыздың шындығы, кешегі ... ... ... ... ... дер едік.АйырмашылығыіБиағаңның кейіпкер-
лері әлі сауаты ашыла қоймаған «а, ... ... ... да,бергеніңді
алма!» деп жүрген момын шаруа болса бүгінгі Дулат Мырқымбайларының алды
жоғары ... ... орта ... ... көзі ашық,көкірегі ояу
дейтіндей, бірақ «өкімет өлтірмейді» деп, бір ... ... ... ... ... тапсырып, өнімсіз сөз,болымсыз тіршілікті алданыш
қылған,оның ... ... ... ... ... ... ... социалистік жүйенін жанды қуыршақта-рына айналған
пенделер.Биағаң сол ... ... ... ... сөз ... көз ... ... Дулат сол шындықтарды сол қүралдар арқылы жеткі-зе
отырып, оған ... ... ... юмор қосып,астарлап отырады.Ол
жайлы әзіл ғана ... ... ... ащы ... да оқып отырып күлесің,күліп отырып аңқылдағанмен
ашық,15
аңқау ауыл ... ... ... ... ,жаның ашиды.
«Ескерткіш» әңгімесі сол бір айтқанмен ... ... ... ... қойылған ескерткіш секілді
сөйлем, сөз арасындағы әзіл-мен ... ... ... ... ... де ... ... айналдырады. Ескерткішті не айтулы кенші, не
озат механизатор, не ... ... ... ... бір ... жеріне түнғыш тері илене ... жүз ... ... тері ... қолына қой тулағын үстаған жүмысшыға ... ... ... ... ... ... алды.
Дулаттың ескерткіш қою үшін алып отырған обьекті-сінің өзі оқырман
миығына күлкі үялатса,оқиға барысын-да ... ... ... ... ... қонақтарға орталарында шауып жүрген Әштенді қолына қой
терісін үстатты,түғырға түрғызып қойған Жанайдаров сын-ды ... ... ... ... келе ... ... ... сатираға айнала бастағанын аң-ғартады.Т.Нуртазин
«Біздің жазушыларымызда қазымырлық жетіспейді. Қазымыр болғанда бала-шағаға
күндіз- түні ызыңдап маза бермейтін қариялардьщ ... ... ... ... ... ... тез шығарып, тез түйықтай салмай оларды ... ... ... ... ... ... өлтіре салу немесе өлді деп
хабарлай салу еш ... ... ... ... де ... оқырманың-ды да сан толқытып, сан ойланатып қинау-бүл ... ... ... ... көрсетеді» дейтін.
Пәлен күні бітуге тиісті ескерткіштің ... ... ... ... ... ... ... тағы да үлгірмей қалу...
Қойшы жаліғыз Жанайдаров емес,сенің де жүйкеңді әбден жүқартып
бітеді.Туп-тура сол ... ... ... ... ... ... ағылшындар келіп, түғырда түрған Әштенді көрген ... ... ... қалардай тағы бір қипақтап отырасың.Бәрін де ... ... бара ... ... ... ... туындысын»
тамашалау болып,кетуге жинал-ганда «ух» деп бойыннан ауыр жүк ... ... ... қой ... ... қалып ішінді қылп
еткізеді.Терінің жерге түсу себебін сезді-ріп^тіпті оны қонақтардың ... ... ... ... ... күй ... онымен де
бітпейді. «Қонақ үйде жатқан шетелдіктердің бірі» ... ... ... ... ... Сый теріні қара басып сол жерге үмытып
кетіпті. Бүл кездейсоқ қырсықтан, жазушы ... қыл ... ... ғып ... ... соң ... болған17
шығар» десең әрі қарай тағы бір хикметін ойлап табады. Енді ғажайып
«Өнер туындысын» болгарлар келіп ... ... тірі ... ... шөлмек көрініп қалып, Жанайдаровтың ғана емес,басқала-
рымыздың да жанымыз ... ... ... өзі ... ... ... автор «
Қазымырлықтың » көкесін осылай көрсетеді. Сол ... ... ... мысқылдай отырып, социалистік. реализм әдісімен-ақ тіршілітіҢ
шындығын ... ашып ... ... өмір ... ... бейнесін
жасайды.Шығарманың өзі тері илеуші емес, бүтін бір дәурлік өмір салтымызга
қойылган ескерткіш болып қалғандай көрінеді. Жалпы ... ... ... түсу үшін неше түрлі әдеби әдістерді қолданады.Қолдану ... ... ... ... өз-өзінен пайда-ланылгандай. Тым үлғайтып
көрсету, тым кішірейтіп ... ... ... ... ... ... ... парық қылуды білмей, бос дырдумен өтіп ... ... тагы бір ... ... ... үй артындағы орға
өскен помидордың түқымын аңықтау-бүкіл ауылдың адамдары үшін ... ... ... тағы да ор жанында жиналып, баста-ры қатып түрганда
Виктор дейтін «көзі ашық» ... ... 150 ... ... дәл ... қарудың іргедегі Семейде де сыналғанын мәлімдейді.Үш18
түп помидордың түқымын аңықтай алмай түрған ... елең етер ... ... ашық» қарап түрмай Иран мен Ирактың бір шайқаста бір мың екі жүз
елу адамды шехит қылған ессіздіктері туралы ... ... ... ... күйіп піскен Пікән: Әй, оттамай аузыңды ... ... ... бір қарап.(Д.Исабеков шығармалары 456 бет-2 том).
Помидор түқымын ... мен ... ... ... немесе Иран мен Ирак
майданының қүрбандары екі түрлі үғым. Бірі-сөз ... ... ... адамзат алдында түрған келелі проблема, аспан мен ... ... ... ... бе, ... ... бе-қалай десек те, бүлар
-Дулаттың әр ... жиі ... ... тәсілі. Осы арқылы ішкенге
мәз,жегенге тоқ, уайымы жоқ ... пен ... ... ... ... басқаша әдісімен жеткізу қиын
сияқты.Нарықтың парығына жете алмай бүгін-гі күні қиырлап қалуымыздың бір
сыры осы бір ... ... ... ... әлі де ... жоқ
па екен деп те ойлайсың.Заманның ащы шындығын ... ... ... ... ... ... жастар бейнесі.
Әдебиеттің,көркем шығарманың хаһарманын өмірдің шындығы туғызады.Дулат
әңгімелерінің кейіпкерлерін «то-қырау» ... ... ... ... ар ... Д.Исабеков кейіпкерлері-
қоғамның өгей мүшелері,ылри жындысүрей,қабірші,киевандар.Ол өзі-нің
«Ақырамаштан наурызға ... атты ... ... ... ... ... ... салған.Әңгіме-нің желісі қызық қүрылған. Автор бірден
басты ... ... ... ауыл ... сипатын танытады. Онда
алты ай тыным ... ел ... ... ... қыбыр етпей
демалады.Он шақты күн өткенде тысқа шығып өз шаруасын қозғай бастайды да ... не ... ... ... бірге ас ішеді. Айтатын ән
де,әңгіме де ... ... олар ... ... да, ... та, сері,
бай, білімдар да болады.Осындайдан бас қосу көбейіп,оның арты ... ... ... төбелеске,төбелес бітімге жалғасып, көктемге дейін у-шу
болып жатады.
Жазушы ауыл жағдайын бекер алмаған ... ... ... ... ... ... береді.Осын-дай ортадан шыққан қарапайым Кемпірбай
қарт ... ... ... ... бірде жоңышқаға түскен малға оны
жасаған Есқараға, одан зандылық қуып, затын бермеген почташы Отарға,оқудағы
баласына ашуланып, ... ... ... ... ... бір ... бір ... сотта қаралып, әкімқүмарлармен бірге жандайшаптар Кемпірбайды
жеңді. ... оның ... іс емес ... ... Кемпірбайды қорғагысы
келе-ді.Міне осы туста үжымшар бастығы кіріп ... да мән ... ... ... ... адамы,ауыл қарты Кемпірбайға тендік беріп
жала жапқандарды жаза-лайды. Ұжым бастығы әңгімеде ... ... ... оның жасаған жақсылығы елеулі болып көрінді. Кейіпкердің ... ... ... ... болу үшін әңгімеден бір ... ... ... әңгіме бригадирден басталады.Ән байғус бүдан
әрі дамы-май, ... ... төрт ... ... аралап,кете ба-рады.
Отырыс тарағанша олар күшті де,ақылды да,жомарт та, озат та ... та ... ... ең ... деп ... ... та болады. Сөз желісі дүниені шарлап,
шы-ғындап барып сылқ түсіп , осы ... ... ... бір ... ... ... «әтәсінә нәлет» дү-ниенің,сыйластыққа ештеңе
жетпейді.Сіз-біз десіп өткен-нен артық не бар. Ертең біздің үйде ... ... ... пәркі дүние кейіппен аягын көсіліп,кесені самауырға
қарап шиырып жібереді».(Д.Исабеков ... 2 ... ... ... ... көз ... ... дейін күндіз-түні дамыл көрмей, егін егіп,
қыстық азық дайындаған ел ... ... ... ... өмірінің жанды суретін жазушының шебер көрсетуі өте
нанымды. Осы түста біз оны қыл ... ... кем ... жастар бейнесіне мы-сал бола алатын Кемпірбайдың Киевтегі оқып
жатқан бала-сы.Ол- ақсақалдың тірегі.Бүл-келешек ... ... ... ... ... ... ... Киевте
авиация институтында оқиды.Ол кө-кесінің тілегін орындап ораза күндерінде
посылка ... ... ... үлы ... ... хат ... айтқан тілегін орындаушы.Ата-ананы
сыйлау,жоғарыда үзіндіде келтіріл-гендей сыйластық-өмірдің сәні,жазушы
жастарға осыны үлгі етеді.Осы ... ... ... ... мәселе-сіне
батыл үн қосады.
«Шойынқүлақ» әңгімесі жоғарыда айтқандай,жазушы-ның алғашқы шығармасы
осы әңгімесі арқылы ... ... ... елең еткізді деген мәселеге
келсек,оны әңгіменің басты ... ... ... ... айқын
аңғаратын секілдіміз. Шойынқүлақ кім';Ең ... ... ... ... көңіл бөлейік.»Жүнін жүлған қүстың ... ... ... ... ... ... баста оны әлдекім
лақтырып жібере салғандай, бір жағына қисая жабысқан екен.Бір көрген адам
оны әні-міне қүлап ... екен деп ... ... ... ... осы ... ... болып көрінді.Ұрысқанда үстінгі ерні желді22
күнгі күндіктей желп-желп етеді»(Д.Исабеков. Шығарма-лары, ... бет) ... ... ... осы ... ... Сүлтан арқылы
береді.Кейіпкеріміздің осы бір портретін оқығанда Сүлтан секілді сенің де
көңіліңе ... ой ... ... әңгіменің соңында мүлде өзгереді.Біз
ойлағандай Шойынқүлақ қорқынышты,үрейлі кісі емес ... Ол да ... ... ... заманының адамы, бойында адамгершілік ізгі қасиет пен
мейірімділік,қам-қорлық,кішіпейілдік ... ... ... ... ... ... жүмысын өз мүддесінен жоғары
қояды.Сонымен қатар,ол-намысты жігіт.
Алгаш ... ... ... ... ... шарт ... Тілеуқабыл оның айдап кеткен жерін қамшысының сабымен әрі-бері өлшеп
түрып:
Эй,мүнда ... бе не ... ... сантиметрдің орнына,
отыз-ақ алыпсың.Бәрін саған қайта жыртқызамын,-дейді.
Жоқ, сіз тек ойпат жерді өлшеп түрсыз.Басқа жеріннің бәрі ... ... ... ... ... не керек екеуі де ... ... ... ... ғой,Шойынқүлақ үнсіз түра беріпті. Ал,анау ... ... әлі ... мен ... ... ... қүдай болсаң да,әлгі сөзіңді қайталап айтсаң
айтпады деме,сойып саламын,-дейді Шойекең.23
Сен кімді соясың,мына мені ме? ... ... ... Шойынқүлақі-
деп анау өзеурейді.(Д.Исабеков.Шығармалары 2 том,3 0 5-бет).
Осы сөзден кейін Алданыш деген шын аты ... ... ... ... ол ... ... ... ерге теріс қарай
отырғызыг^шылбыр-мен әбден шандыйды,қалтасындағы темекіден атының ... ... ... қоя ... ... тиген бригадир
деп тайсалмайды.
Ерге теріс қарай ... - ... ... үлттық болмысынан, мінезінен
хабар береді. Бүл-ауыр жазаның бірі.
Екінші Шойынқүлақ мейірімді,кең пейілді-қамқор ага. Алғаш ... ... ... ... су ... кеткен жарға соғып,басын жарғанын
көргенде жанашырлық-пен қарап^оған қамқорлық жасайды.Осы түста оның тағы да
бір қасиетін аңғарасын.Ол-уәдеге ... ... ... ... ... ... Сол ... адамды танып,бағалай біледі. Султанның үяты
бар жігіт екенін аңғарады.
Міне,міне сен үяла да біледі екенсің ғой.Жарайды, қалсын ... ... ... ... ... ... Шыгармалары,2-
том,3 03-бет)
Әңгіменің басты хаһарманы Назираға ғашық.Бүл түста ол әлсіз,өзін төмен
санайды,тіпті хат ... да ... ... ... ... ... ... Султанның өзіне тапсырады.24
Ұзақ күттірген хаттың жауабы да келді.Бәрінен бүрын Назираның "Осымен
бәрі де бітсін, Шойынқүлақ» деген сөзі ... ... ... ... ... сүю былай түрсын Назира оның намысына
тиді.Осыдан соң Шойынқүлақ мүлде өзгерді.Кей түндері үйқыны көрмей ... ... ... таң ... соң ... та ... тракторға кетіп
қалатынды шығарды.Бірде Назираның күйеуге ... ... ... ... түйе ... Өр ... қайтпас қажырлылық
пен жігер қатпарланып, сол қасиетімен ... ... ... ... ... ... кетіп қалды,бірақ күзде қайта оралды.
Тыңды сағындым,сонан соң,ақымақ сені сағындым ғой мен , - деді де ... ... ... бүл ... өзін-өзі үстай алмағандықтан
түтан өксіу ме, діріл ме,сол сияқты бір өзгеріс бар еді.
Адамда осындай мінезбен ... ... ... екен-ау!(
Д.Исабеков.Шығармалары.2-том.312 бет)
Әңгіме осылай аяқталады.Қаламгер Шойынқүлақтың еңбекқорлық түлғасы мен
игілікті молайту ... ақ ... ... ... ... толықтыра
түсетін кейіпкеріміз-Сүлтан.Ол да қайсар,батыл ... ... ашық ... ... Алдамышқа
үнайды,екеуі тез тіл табысып,Алданыш ... ... ... тағы бір жерде кездесіп ... ... ... бет) ... ... от жалап кеткендей,
етпетімен түсіп жылап жіберді.Аз күнде,алгаш еңбек жолында ... ... ... ... ... ... де ... жастар бейнесін
көрсетеді,ол да үкімет үшін,жан аямай адал еңбек ететін тракторшы.
Ал Тілеуқабыл бригадир социализм заманының нағыз белсендісі,тілі ... ... ... ... бригадирі болса да адамның
арына тиіп,өз қызыметін ... ... ... ,өктем сөйлей-тін
Тілеуқабыл секілді шолақ белсенділер де 7 0-жы-лдарда жеткілікті еді.
Еңбекті дүрыс ... ... тіл ... көрсету осы Тілеуқабыл
бейнесі арқылы берілген.
Жалпы Дулат әңгімелерінде жастар бейнесі әрі жыры-нан ... ... ... ... пен Зеркул. Арыста туратын бул
отбасы ... ... ... ... кроватқа» жатқызады. Атасы
Шөмішбай:
Імм. Бесікті неге ... сөз ... ... ... ... реті
бар,кешегі өзі жатқан бесікті даттай да ... ... ... ... ... ... ... бастайды.Ұмытпайды
емес-ау, ел ішінде баласын бесікте өсіретіндер жоқ ... ... өзге ... тез еліктегіш қазақы мінезді аңғартқан жазушы
осы бір эпизод арқылы26
оқырманға ой ... Ол ол ма, ... ... беріп
тәрбиелемек.Қазақ баласын балабақшаға бермей-ақ ата мен өженің ... ... ... ... ... ... ақ ... мен әкенің мол
мейірімнен ажы-ратып,үжымдық тәрбиеге жақын тартты. Бүл түста ... пен ... ... секілді,осы жас отбасы арқылы
замандас бейнесін,коғамда белен алып бара жатқан олқылықты сөз етеді,рухани
үлттық ... неге ... ... мәселе козғағандай.«Бәрін айт та,бірін
айт,коллективтің «жырын айт» ... ... ... мүд-дені қолдау-Дулат
Исабеков өмір сүрген заманының тала-бы.Заман талабын орындау-әрбір қоғам
мүшесінің ... ... өз ... ... замандастар бейнесін
шынайы да шебер,қарапайым да нанымды ... ... ... ... жастар арасындағы халықтық дәстүрді үмыт бола бастағаны да жазушы
назарынан тыс қалмаған, орыс ... ... ... ... ... тіршілігі өмірімізге қиуа келіспе-ген үйлеспеген жамау
секілді.Соның бірі ата-ананың азан ... атын ... ... әңгімесіндегі Надя (Назира) бүран нақты дәлел;екінші
Надя мен ... ... ... ... ... ... алып қашу да ... салтында жат көрініс,ата-анадан бата
алу,үрықсатымен кету дәстүріміздегі де жастар арасынан қолдау таппауы-өзге
үлтқа еліктеудің салқыны.Тіпті өзге ... ... де ... білмеді,мәңгүрттенудің бір сабагы да осы-дан көрінеді.
Жас келіншек төркініне кетіп қалуы да жастар ара-сында белең ... ... ... ... пен ... ... таныту да Ерғабыл мен Надяның басынан табылады.Тек жазушы
ғана емес,оқырман да «Әттеген-ай»,деген ойға ... ... ... ... ... ашуды қаламгер оқырманның өзіне қалдыратын секілді.
Сөйтіп,жазушы өмірдегі үсақ-түйек,кездейсоқ жайлар-дан биік ... ... және ... ... ... ... туғызған.Әдебиеттегі
адам,сөздегі су-рет,шығармадағы өмір шындығын жинақтау,адам мінезін да-
ралау,сайып келгенде,осылардың ... ... ... ... ... ... ... қарай бірнеше түрі бар десек,біз жорарыда
талдаған Дулат әңгімелеріндегі жастар бейнесін шартты түрде ... ... деп ... бөлеміз.Ал әдебиеттегі көркем-дік әдіс түрғысынан
қарасақ,олар-реалистік ... яғни ... ... оны ... ... басынан өтетін оқиға ... ... ... ... ... жасау үстінде өзін шындық шеберінен
шығармайды,өзін-өзі меңгеріп қажетті жерде ылри ... ... ... айқын аңғарамыз.Ал әдебиеттін тегіне қарай оларды этикалық
образга жатқызамыз.28
Жалпы Дулат өзінің ... ... ... ... ... ... ... әңгімедегі хаһармандарын
үлттық тарихи түрғыда өрбітіп,өзіндік соқпагын салган жазушы.
29
II - T A P А У. ... ... ... өзі өмір ... ... шындығын бейнелеу: оның
алдынғы қатарлы идеяларын көркем образ-дар ... ... ... ... ... ... әңгімелерімен де айқын
көреміз.Оның әңгімелері кәзіргі өмір ... ... ... керемет бейнелеуге арналған. Жазушының ха-лыққа кеңінен танылған
«Қара шаңырақ», «Шалдар», «Кем-пірлер»,«Ақырамаштан ... ... ... ... тағы ... әңгімелері бүған айқын дәлел бола
алады.
Жазушы бүл ... ... ... ... ... ... еңбегін бейнелейді әртүрлі жас-тағы замандастарымызды айқын образын
жасауға үмтылады. Аталған ... ... өз ... ... ... ... әдебиет үшін де ерекше орын алады.Яқни әдебиеттегі
түрлі кезеңдердің зүлнат таңбасы ... ... ... ... ... ... алғы сөз жазған А.Сейдімбеков ... белі ... жүк ... деген сөзі Дулаттың шығармалары
арқылы елеулі еңбек сіңіріп ... ... ... ... ... ... ... жағдайда заман шындығын,30
замандастың нақты түлғасын жасау қиын емес шығар.Ал Дулат әңгімелері
кәзіргі үлттық болмысты өз шығармала-рында беріп ... ... ... ... ха-рактер дәрежесіне жету
үшін оның тегін,ортасын,кәсі-бін ... ... тек ... тән ... ... ... ... ескертеді.(«Шеберлік сырлары» 31 бет).
Чернышевский айтқандай, образдаудың шын қуаты адам басында үнемі болып
туратын әбден танымал ... гана ... ... ... ... жатқан жүмбақтарды айтуда.
Қазақ өмірін қалпын, ... бала мен ... ... көрінісін «Қара шаңырақ» әңгіме-сі ... ... ... ... ... ... ... жөнін тауып,мәнгі
сілтейті. Шөмішбай қарттың бейнесін қандай үлгі аларлық. Оның ... ... көп ... өсиет болып түрады. Шағын әңгімеді қарт Шөмішбай өзінің
қара шаңырағының маңына бауырларын,балаларын ... ... ал ... ... ... өмір ... әлі менгере қоймаган.Жастардың
жеке тірлігіне әке ызалы.Балаларының жас кезінен қатаң ... ... ... ... жоқ. ... ... ... осыларға ана көңілі насуда,шал кө-
ңілі тіршілік ... мен ... ... ... орынды-ақ.Қысқа әңгіме жастар мен ... ... ... ... ... ... әңгімесі шағын болғанмен қилы тағдырлы аналарды көз
алдымызға әкеледі.Қалампыр үйінің адамы да аз, ... ... ... да
жоқ. Бір үйде жалғыз кемпір және оның немересі. Екеуінің де арманы-бір-
бірінің амандығы. Екі ... бір ... ... ... өзге ... де ... жоқ.Үй болып түтін түтеткеніне шүкіршілік етеді.
Кемпірлердің бас ... жиі ... ... ... тояттық
жоқ.Бірі үйінде бала бағып отырған-ды жақтырмайды.Балалы болды ма өздері
бақсын ... ... өзге ... бір ... те ... кемпір бір
бөлек.Аналар арасынан Қалампыр қарттың бейнесін мүмкіндігінше ашу қажет-ақ.
«Ақырамаштан Наурызға ... ... ... ... әр қилы,әр
пиғылды адамдарды ... ... ... ... қолы бос ауыл адамжары жиі бас қосып, оның арты
отырысқа,одан тойға,той жанжалға,одан төбелеске,соңында ... ... ... әр қилы ... ... ... жеке түлғаның
бойындағы қоғам-дық және дара қасиеттердің бірін-біріне ... ... ... орай бүл бөлімде жастар кө-рінісін,қарттарды бөлек-
бөлек қарап олар туралы ойлары-ңызды жүйелеп көрсетпекпіз.32
І.Үйренер үлағаты бар егде адамдар.
Жазушы ... ... ... халықтың өмірі мен тағдырына
көбірек ... ... ... ... өз
күйінде күш көрсе-туге салатындай.Ол бүл ... ... ... ... кісілерді де қамтиды.Өйткені олардың біріне-бірі ... өмір ... ... ... ... ... етіп алған.
Жазушының ең алғашқы «Шойынқүлақ» әңгімесінде Тілеуқабыл деген
эпизодтық кейіпкер ... ... ... ... ... егде, бригадир «Тілеуқабыл жақсы адам болғанымен мінезі
шарт тілі ащы».Ол жерді таяз жырттың ... ... жері ... жері таяз,көлемі кішкентай шүқырға соқа ... ... ... Бірақ бір бет бригадир айтқанынан қайтпай мінез таны-
тады.
Бүл жерде егде кісі ... ... ... ... ... ... ... шатақ мінезімен жастардан таяқ жеп келеке болатының байқатып
түр.Эпи-зоттық кейіпкер тектен тек алынып түрған жоқ.
«Қара шаңырақ» әңгімесі көлемі ... ... ... ... ... ... Шығармадағы Шөміш-бай қарт көзіне іліккен нәрсеге ренжулі.
Қауындыққа барып,арық ішіне домалап ... ... ... ... ... ... ... мін айтады.Бүл жайлар талабына тең келмейді.Уйіне келгенде ... әр ... ... балаларына көзі түсті. «Анау кебежеге қарап жатқаны
Жарылқаптың ортаншы үлы,ала мысықты қүшақтай ... ... ... ... ... жиен ... ... 2-де.»Тек Есіркептің
баласы жоқ.Көктемде барып алып ... ... ... тым жас ... буыны қатай-сын,сонаң соң өзім апарып тастаймын» -деп күмілжіген.
Шөмішбай қарт ... ... ... жамандарға бала
неге керек.Өздерінің жүрісі анау,аттың ... жеп ... ... бойы ... екі жақта.Сөйтіп жүріп балаларын қимайтынын
кайтерсін.О,жа-мандар,күшектер кеше ғана еді ғой ... ... кеп бала ... ... ... ішкі ойы. ... ... түрлі қырын қасиетін аңға-рамыз.Ол бірде күші азайып қартайып келсе
де шамасы келгенше ... ... ... ... ба-лаларын
өсірді,енді немерелерін де өз төңірегінде ... ... ... бала ... өссе ... ... өссе бір-біріне мейірімді
бола, бірлігі артар ойда жатқан сияқты.Үлкен адамнан үтымды ойлары көп.
Балалар өсе келе өзге ... ... бірі ... бірі ... кететін
әдеті туар.Бәрінің айналар казығы ... ... қара ... ... ... ой да бар сияқты.Қарт үйі-бала үясының
негізі болуы шарт.34
Шөмішбай қарттың шарапаты осымен біткен жоқ.«Осын-дағы үш ... тоқ ... екі пут ... екі қап қауынды есек арбасына тиеп ап
Арыстагы Есіркептің үйіне кетті.Ол ойын ... ... ... деп ойламайды ғой деймін.Әйтпесе «қалайсындар» деп сүт ... ... несі ... қарбызды осылар келеді деп,осылар жейді деп
осылар рахатын көредіі»- деп ол бүгілген белді бір жаздай бейнеттенген.
Қапаланған қарт қамқорлық ... ... ... ... тағы бір
қам жасау үстінде. Өмірдің ащы, түщысын ... қарт ... ... өз ... ... ... ... деген ойда.Әйтпесе
көптің бірі болып,мен үрпағымды өсірдім,үрпағым өз баласын өзі асырасын ... па ... ... көре-көре көсем болган,ойлай-ойлай шешен
болған Шөмішбай қарт турады да ... ... ойы ... ... ... ... ... Есіркептің оқи алмай қалуы. Мектепте де кешке оқыды. «Күндіз дарымаған
оқу түнде дари ма екен.Білім алмай жүріп ... ... ... ойынша
әуелі білім алу,сонаң соң түрмыс қүру орын-ақ емес пе.Шөмішбай оны баласына
айтады,жазушы жүртқа жөн сілтейді.
Арыстағы ... ... ... ... ... келгенін айтып
айқайлап еді,қарт оған да тіксін-35
ді.Амандаса берген баласының қолын қағып жіберді де
ойын ашық ... - ... не ... ... ... сендер жатындар ханнен қаперсіз,мен жүрейін
шілденің кқнінде ... ... ... ... ... түсіріп ал».Қарттың қабақ шытуы орынды.Көңіл райы мен
сөзі балаға қоса-қоса қозғау салып тур.Тек аңғарар адам ... ... қарт ... ... ... Мейірім шуағы да сәтіне
қарай шашылады.Келген бойда сыртқа «келіні де шығып,атасының ... ... ... ... ... бол балам- деп ... ... Here ... ... ... да,өз баласына үнемі беймаза.Себебін қарт білі түр -
өз баласы өзекке ... де ... ... ... бар,кісі бала-сына
берген өнегесі аз,сондықтан келін кінәлі емес оны білмеген қарт өмірден түк
те түймеген.Ал Шөмішбай ойы шала ... ... ... тәрбиесі келінге де ауысады. Тараңыз: «... -Ана
немерелеріңіз қайда. -Үйде үйықтап жатыр.
-Жо-жоқ,-деді келіні күлімсіреп,-бесік қайдан ... « ... ... ... ... ... неге алмайсындар.»
Бүл жерде келін көргенді болса қарт ... ... ... кроватты
келіспей алғанымыз дүрыс болмаған екен деп ... ... ... сол ... ... ... ақыл ... түпкі ойды оқушыға ишара, мегзеу,ескертумен аңғартуды мақсат
етеді.Шығарма оқиға-лары ... ой сала ... ... ... ... шығармаларын осы стильде беруге төселгендей.
Шығарма оқиғалары әлі ... жоқ. ... ... үйренеріміз өлі
көп.Не үйге енген Есіркеп:
Көке,сіз демала беріңіз,біз тамақ дайындай ... - деп ... ... ... қанша,отыр шошаңдамай былай.Әңгіме айтпайды
ма екен адам деген. Есіркеп « болмас» дегендей бір ... ... ... ... мол шағын эпизод. Ойдың ... ... адам ... күн ... ... үй ... да ісі бөлек болуы тиіс,үйге келген қонақтың әңгімесін ... ... ... ... ... ал дегендей.
Тәрбиелі сөздер тізбектеліп түр. «-Еттерің бар ма еді үйде?Әлде ас-
қатықсыз отырсыңдар
ма?
-Бар...бар ғой.Зеркүлдің танысы ет комбинатта ... ап ... ... мырс ... де.Жөн.жөн.Үшеуіңе деп бір тоқты
байлап отыр едім...
Өйтіп әбіржіп қайтесіз,-деп баласы әкесінің сөзін бөліп ... ... ... беріңіздер, біз өз күнімізді өзіміз көреміз гой.
-Қарт ойы ... ... ... іштен шыққан шүбар жыланды
қажай берсін.Бірақ ішкі ойы өрби берді. "О,кеще.Кеще ... ... дер ... "Өз ... ... ... ... сонда кім үшін тырбанып
жүрмін? Жинаған дүниенің рахатын сендер көрмесеңдер,о дүниеге өзіммен ... ... бе. Мына ... ... ... ... ... сыртқа шығатын қүрқылтайдың үясындай талда
отырып өз күндерін өздері көргіш-ақ.Одан да жүрт қатарлы баспана ... ма? ... ... кемпірдің Түңғышбай тентегі қүрлы жоқ па? Ертең
күн суытса ана баланы ауыртып өлтіреді бүлар,айтпады деме!»
Осы бір ... ... жеке ... ... ... ... жеке өмір ... үнатпайды. Баласының ақылы аздығын
байқап қалды.Адамның бір-біріне қоғамшыл болуын қалайтындай.Баласын іске
икемсіз деп ойлайды.Әйтпесе, ... ... ... ... кем ... ... не боларын білмей бейғам жүрген баласына көңілі қалды.
Қарт адамның тағлымы толастар емес.38
"-Ал,ана баланы ... ... үйге ... ... ... жетіде балабақшаға орналастырамыз...
-He дейді!?!
Шөмішбайдың шай ішіп отырған ... ... ... кетті!"
Қам көңілден байқарымыз:...
Біріншіден баланы көрінгенге үйірсек қып бүзып ала-сың.Өнегені өзгеден
үйренеді.Жақынына жат мінезді бола-ды.
Екіншіден ... бала беру ... ісі. Әке ... ... атасы мен әжесінің ... ... ... тәрбиеден
отбасының тәрбиесі қа-зақы балаға артық деп санайды.Шөмішбай осылай ойлап,
ашуға булықты.Саңлау бар жас қарт ... ... ... ... ... ... жатыр.
Шөмішбай қарт өзінің қаталдығын ... ... ... ... жас адам ... дүрыс нәрседен жалтара бермей қартайған адам
жөнді сөзді аңгартып қа-луы керек.Қаталдықты сол үшін қолданады.Көпшілікке
қажеті де осы.
«Шалдар» ... ... ... қарт ... (Қаражан)
«Қара шаңырықтағы» Шөмішбай қарт дерсің.Бірақ шындығында Шөмішбай Карекең
емес те,Каре-кең Шөмішбай емес екеуі екі ... ... ... ... ... десеңші!» деп Қарекеңнің ренішімен басталады. Одан
әрі ... ... ... ... ... кете ... «He ... не жетпейді екен бүларға.»
«...Осылар жесін,осылар кисін деп жар қулағы жастыққа тимей,жарасты
өміріне жаны ... ... ... қыла ... өмір ... үзақ қыла көр» деп ... ... ... нілдей бүзылып,қаңыратып кетті-ау қабырғаны! Ақымақтар ай,
тентектер-ай түге! ... ... ... ... ой ... ... ауырлықты
өзі көтеріп,аузына үрпақтары туралы ауыр сөз алғысы келмейтін Қарекең қарт
әлдеқайда ... ... ... баласына ренжи келіп,кемпіріне де
киіне кететінін артық санайды. « Кейде оған орынды-орынсыз ... ... не ... осы,. ... ... ... қайту
тек Қарекеңде ғана бар.
Қарт баласы ... ... де тез ... да ... риза ... ... Ерғабылдың шалалығына күйеді.Күндіз
ашуға булыққан қарт ... ... ... ... ... алған
жоқ.Барлық ойын ішке бүкті ол өзіне ғана мәлем.Былайғы жүрт тек кейіпкер
монологынен гана аңғарады. ... ... ... байғустан ештеңе де
жоқ сияқты-ау.Араларына түсіп абырой таба ма бүл ... ... ... де ... ғой ... жас бала емессіңдер тағы да. Кайтерсің енді».
Шағын эпизодтан қарт көңілі жастардың қартттар мен әр ... жөн деп ... ... ... ... ... ... тиетінін ойламайтынын аңғартады.Бүл
көп істі көр-ген қарттың ... ойы. ... ... ... таглымы.
Әңгімеде Қарекең балаға талап қойғыш,оны орындату үшін көңілін аулап
жалынып та ... ... үлгі ... ... кетпейді.Ерғабылы көң себетін
жүмысшы-лардың бригадирі,кейіннен мақтап бригадирлігіне қою мәнінде үйғарым
бар.Оған қоса үйленбекші.Әке үшін бүдан ... не ... ... баласының үйленуіне қарсы емес.Бірақ Ерға-былдың жолдастары
бір күні келіп,баласының үйленбекші екенін ол ... ... ... ... дейді!»-деп шошып кеткен.Себебі «өзі діттеп жүрген көрші ауылда бір қыз
бар болатын.Оның әкесімен де ... ... қос ... ... деп ... ... мен ... ісінен қарт жоспары бүлініп,тауы шағылды.Соған өкінедіі
Балалар мен ... ... ... ... егде ... орны
көрініс табады. Қүдалармен бас қосқан күндерден кейін ... ... ... ... ... өткізген үш күн ешқашан ескерместей
боп^жадында сақталып қалыпты,тіпті ол ... ... ... ... ... ол «қүдайға шүкір.41
Бала беріп,сол баланың қызығын ... ... ... қуаныш,абырой,бауырмалдық балалар ажы-расқан соң бір күнгідей
болмай қүрт бүзылды.Бүған қа-мықпағанда қашан қамығады.
Осы ... ... ... ... ... тағлымыз жастар
балалық істемей,қарттармен ... ... іс ... іс кері ... көру қиын ... ... істен аяққа басылады.
Қарттарды қажытатыны осы жағдайларды қанша қажыса да әңгімедегі
қарттар ... көре ... ... кейіпкер Молдабайдың да аңғартар ... ... ... үшін ауыл ... ... кетуі,адамдар арасындығы
әңгімесі дәмді. Тыңдау-шысын тамсандырып,айызын қандырып тастайды.
Қысқасы - ... ... ... ... ... ... үлағаты
мол.42
2.Өмірлері ортақ кейіпкерлер.
Нақ өмірде де көркем шығармада да замандас ... ... ... ... ... де ... да жатқызамыз.Өйткені ... ... ... орай әркім кейіпкерлік
сигтаты аң-ға-рылады.Кәзіргі кез ... ... ... ... орындау заманы.Осы заманды орнатушы өндіріс еңбеккерлері де
елді өрге шығаруға үлес ... ... ... ... іске ... ... үлес қоспағанымен тілектес,қамқоршы да замандас.Олар
шығармада қалай көрінеді-гәп сонда.
Д.Исабеков әңгімелеріндегі ... ... мен ... ... бір ... ... ... елдің әдебиеті ... ... ... ... сай рухани азық беретін әдебиет ... о?ыс қала ... ... ... де бүл ... ... деп ... «Қара шаңырақ» әңгімесінде айналасына мазасы, адам істеріне
риза емес,беймаза Шөмішбайдың ... ... ... ала ... ... ... ... екенін біліп, кемпірі ... де жым ... ... ... ... ... ... сама-43
уырға от жағып жүріп,-әлде мына шал үиітпеисіндер-бүйтпейсіндер деп
таптай берген соң ... ... деп ... ма ... ... ... жоқ сияқты еді.Қарғадай баланы анда-мүнда
сүйрелеп жүрсе ауруға шалдықтырады-ау... ¥йбай,жамандар-ай,өздері келмек
түгелі,бір ... ... ... зар ... Салиханың көзіне жас мөл-
тілдеп шыға келді!»Шағын ... ... ... ... ... ашу ... айқай туғызбай жым болады,бейнеті болса да
немерелерін бағу-ға,бауырмалдық етуге бар,туысқандар ... ... ... ... көз ... байқалады. Салиханың бары
жақсы.Ерте дүниеден өтсе ... бір ... орны олқы ... ... еді.
Жазушы кейіпкерді әдейі алып түр.
Қаладағы баласы түнде есік қағып: « - Көке, жатып қалғансыңдар ... ... ... ... саңқ ете ... Есіркепжан ғой мынау.-
Салиха әжей қүстай үшып барып, есікті ашты да баласының ... ... ... бетінен алма кезек сүйе берді.
Күнім-ау,түнделетіп қайдан жүрсің.Шешінші,шаршап келген шырарсың.Азып
кетіпсің ғой жарығым-ау,денің сау ма әйтеуір».
Келген бала алдымен әкесіне үн ... ... ... үшып ... ... мейрім-44
ді,сезімді жан.Қүстай үшып барып баласын ... ... ... ... ... ... ... осындай кезде кімнен де ашу
шықпаса ... ... ... араласуында осындай мейірімді мезеттер
бар.Салиха сондай мейірімге мол жан.
«Шалдар» әңгімесіндегі ... ... үйге өте кеш ... ... баласын күтіп түнде қайта-қайта шығып тың
тыңдайды.Осындай кезде ора-ла қойған ... ... ... ... Егер бала ... ізгі қасиет бар болса,ол анасынан дарыган.
Балалары түсінісе алмай ... ... көз ... көл ... ... жас ... ... әңгімесінде елеусіз бір үй бар.Онда екі адам:әжесі мен
немересі ғана.Байлықтан екі саулық пен бір ... ... ... ... де жоқ. ... тілегіне немересі,немереге жубаныш-
әжесі.Тек ел тоқ боп,тыныштық болса болды.
Қарияның баласы өліп,келіні кетіп қалган.Осы ... риза ... ... ... қу ... ... кайтер
едім» деп шүкіршілік жасайды.Асып-тасқан адамның табасына түсіретін кей-
іпкер.
Ауылда ара-түра кемпірлердің жиыны ... ... Онда ... ... байуға талпынады, біреу45
үйі толы адам болса да көсіліп араларында жүргісі келмейді. ... ... ... - ... ... жыласа жүбатып ал өзің ... ... ... «Бес бала ... ... түсіріп,отырсам сол жаялық
жуып. Керегі не маған ол күшіктердің, өсірсін өздері. Олар ... ... ... көк тас қояр ... бір»-деді.Оған басу айтқан
жогарыдағы Қалампыр қария.
-« Әй,Қатира,тәуба деп сөйле,тәуба ... ... ... ... ... берем десе баласы жоқ па,жіберем десе бәлесі
жоқ па деген,алла кәріне алып жүрсе кайтесің».Сабасына түсі-ретін сөзді ... арын ... ... ... гөр ... бәрі ... ... неме-релердің арқасы емес пе деп десіңде ғана жібіместей ... ... ... суға ... ... ... ... жас алып шыға
келді.
Қалампыр күндіз кемпірлер арасында болып біреуді мақүлдап, біреуге
ақыл ... ... ... ... де тыным таппайды. Көп ... ... да жас ... бара ... ... ... ... танығанша қарайлай түр,жасаған» деп жалынады.
Ол үйінде ештененің реті болмаса да ... ... ... ... ... ... ... немеремнің бір күнгі
қуанышынан садаға бәрі де» дейді.Санасынан сахилығы сәуле шашады.46
Қалампыр -осы аулдың ... ... ... де, ... да
көрінеді.Бірінде тілекші,бірінде ақылшы Қалампыр-сақи.Біреудің баласына
сүйінші сүрағанда Қати-раға орамал жауып,қолына ... бір ... ... ... үйге ... бала ... бір сыйлы-ғын
берді.Жомарттығы басқалардан басым.
Қалампыр бейнесі жан-жақты.Бірде ... ... ... ... ... ... ... жылады.Қалампыр сол күні мал
сойдырып,сол күні ауыл ... ... ... ... ... ... ... пейілін бір көріп марқайып қайтты.
Әңгімеде Қалампыр бейнесі ... ... ... жоқ,көңілі бай.Кімге болсада, жетеді.Әңгімеде ауыл
адамдарының үнамсызы ... ... көп ... барын байқаймыз.
Қалампыр қарт болса да өзгелермен тағдыры ортақ ... ... ... ... ... ... ... сау,саңылауы бар адамга сөздері
қозғау салмай қоймас.Кейіпкерлердің түлғасы кімге де ... ... ... ... ... сыныпта Қазақ әдебиетінің бағдарламасы бойынша жазушының "Әпке"
ықшамдалып алынған драмалық шығармасы-на 2 сағат берілген.Біздің ойымызша
бүл аз.Алайда ... ... ... ... ... ... ... қарап және жыл ... ... сай ... ... ... ... ... туралы түсі-нік.Содаң соң
драмалық шығарма туралы үғым.Үшінші ... ... ... ... жағын иге-ру.Осылай еткеніміз әбден тиімді болады.Бүлар шығарманы
танытудың сыртқы жүмысы. Дегенмен қажет. Себебі тарихи курс XIII ... ... ... ... ... оның ... ынта
қойып қызығып оқу-ға жол ашады.Бүл көркем ... ... бір ... ... да айту ... түра-ды.Д.Исабеков кәзіргі
кезеңнің күшті жазушылардың ал-дыңғы санында.Өмірді ... ... ... ішкі ... ... жан-жақты та-нытатын
жазушы. Оның таңдамалы екі томдығын көрсетіп ^Қарғын" романын, он шақты
повесть, көптеген әңгімелер ... ... ауыз ... ... ... ... жалықпай,кең төселіп,48
өндіріп оқитыны осы кез.Оны ... ... ... ... осы ... ... ... драма-лық шығарма туралы
оқушыларга алғашқы үғым беру қажет-ақ.Сонда ғана драмалық шығарма ... ... ... ... ... бүл түсінікті былайша
қүрдық:
Драма (грекше drama- қимыл-әрекет)-сахнаға арналған, ... ... ... ... ... ... шығармалар. Драмага уақиғаны қызу тартысқа қүрып,мейлінше шиеленіс-
тіріп,шарықтау шегіне әбден жеткізіп ... ... тән ... ... ... өздерінің айтатын сөзі арқылы,сонымен
бірге сахнадағы қимыл-әрекеті, жү-ріс-түрысы,сонда байқалатын жәй-күйі
арқылы ... жеке ... ... сөзі ... өзара сөйлесуі (диалог)-бүлар оның ... ... әр ... жәй ... ... ... қарасын сипаттаудың ... ... ... ... іс-әрекетін,мінез-қүлқын,күй-жәйын тікелей
өз аты-нан суреттеп^баяндап беруі жақтын қасы.Біз болып жат-қан,болып өткен
уақиға-жағдайларды ... ... ... ... ... ... ... байқаймыз.Сөйтіп,драмалық шығармада жеке адамның ойла-49
ну-сезуінуін терең көрсететін ... ... мен ... ... ... баян ететін эпиқалық жанрға тән көркемдік тәсіл
қатысып,үштасып ... соң ... ... жағын игеруге бет бүрамыз,ол мына
талдау бойынша,балалар ... ... ... ... ... ... ... қарсы алу жағдайы(ақша
жетімсіз,бірақ көңілдері бай,қонаққа жылы ... рай ... ... ... бірдей үнай беруі қажет пе. Бір оқушы түрып
Кәмиланың "Кәзір субьективті пікір ға-сыры,жүртқа ... деп ... ... дегенін айтады.Екінші оқушы үнамау да түйықтыққа тірейтінін ай-
тады.З-ші ... " ... ... ... деп ... ... ой мен еркіндік жоқ" дегенді айтады.
З.Білімді жастардың айтысы қоғам мәдениетінің даму ... ... Ой мен ... ... адам өз ... жете ... ). Бүл ... қосып , ойлардың қортындысы ретіне қолданады.
4.Бақыт деген не? (Оқушылардың ... бір ... ... ... ... ... өмір сүрді ме? Олар адам,қоғам үшін азап
шекті. Олар біз үшін азап ... біз ... ... ... отырысты бүзған-арақ.(Бәрі ішіп алып,қызып, бірін-бірі
тыңдамай,ақыры келгендер кетіп қалды).50
б.Жанүя ... ... ... ... жүмысқа түруы
және оған бауырларының пікірі. Тимурдың үйленуге рүқсат сүрауы.)
7.Қамажай-бауырларының ... үшін өз ... ... ... тірлігі,бауырларын күтуі;олар үшін өзін сүйетін Қабеннің
үйленейік деге-ніне қарсы ... ... ... ... ... ... (Ол ... бірінші
келін Кәмиланың алғашқы баласын ... ... ... ... ... мен Тимурдың үйден жанжалдасып шығуы).
9.Гаухар мен Нарипаның махаббат жайлы пікірлері.
10.Жануядағы жаңа куаныш.Қамажайдың ... ... ... ... ... ... ... ғылыми мекеменің
шешімі т.б. жаңа-лықтар.
ІІ.Отбасының ... - ...... Шығармалар көркемдік ерекшелігі.Өткен сабақты әрі мазмүндық
әрі оқушылармен бірге ... ... ... табиғатын тану жайлы пікірлесе ... XIII ... ... ... және ... алып ... теориялық білімдерден ескере келіп,бүл
са-бақтың қүралымын мына түрде өткіздік:
1. Шығарманың ... ... ... ... өмір ... тән ... ... дамуы,білімді жастардың пікір қағысы, Ардақтың адамгершілікті
бүзуы,жастар махаббаты.
2. ... ... ... тірегі -Қамажай.Ол от
басындағылардың бақыты үшін өз ... ... жан. ... тілі ... ... біле-тін,жылылық,бауырмалдық,кен пейілді,тіршіліктің
үйтқысы екенін танисын.Назира - кәзіргі білімді ... ... ... ... ... ... алысуына,қарым-
қатынасына өзек болатын да соның сөздері.Ақылы ... да ... де бар, өзге ойын ... ... ... эпизодтық кейіпкер-лерге
жатады.Дегенмен,әрқайсысы әр шәде шығарма оқиға-сына сынадай ... ... ... ... тілі ... ... жанр тілін-дей емес, сахнада
қоюға ... ... ... бар.Бүдан әрі ... ... үшін ... ... ... ... кезек береміз.
I. Қамажай өзінен кіші бауырларының болашағын ойлап,солардың тағдыры
үшін өз басын бейнетке тігеді. ... сыры ... оны ... қасиеті үшін ардақ түтады?
З.Адамның бақыты дегеніміз не?(Пьеса кейіпкерлері-нің ойлары негізінде
және оқушылардың өз пікірлеріне өріс беру).
4.Пьесадағы талас тудырған ... ... ... ... ... ... болу үшін табиғи дарын сондайлық болмыс,тіл байлығы,түйін
байлығы керек.Жоғарыдағы біз талдаған әң-гімелерден суреткер ... ... ... ... ... артық айтқандық болмас.Жазушының әр сөй-
лемінде қарапайым көркемдік,ойлы орамдар ... ... өмір ... ... Дулат әлеуметтік астарды, халықтық экономиялық ахуалын,мәдени-
эстетикалық талға-мын көркем шығарма шындығымен ... ... ... ... арқылы классикалық әдеби-етке қалам үрды.
Жазушының талант қүдіреті,суреткерлік шеберлілігі ол ... ... жанр ... да қарамайды.Біз
реализм,реалистік шығарма дейміз.Өмір шындығы,өнер шындығы ... ... ... ... ... сомдаған түлғаның түрпатына қарап айтамыз.Осының бәрі
Дулат әңгімелерінің ... ... ... ... ... ... түсінген,әдемі игерген, парасатты прозаның
сырына әбден қаныққан шебер суреткер жазушы әңгімелерінің басты ерекшелігі
- адамның жан ... ... ... ... ... қақтығыстың шебер берілуі.
Екінші ерекшелігі Дулат Исабеков әдебиетке белгілі әдептерді пайдалана
отырып,бүрын жасалмаған әңгіме-эпопеялар сериясын жасар.Олар ... ... ... , " ... ", ... зәулімі ".
Қазақ әдебиетінде әңгіме жанры сөз болғанды Ыбырай Алтынсарин,Бейімбет
Майлин,Мухтар Әуэзов,Сәбит Муқанов,
Ғабит Мүсірепов,Ғабиден Мустафиндер алдымен ауызға алы-
і
нады. Яғни олар әңгіме ... ... ... ... бүл ... ... түс-ті.Солардың ішінен айрықша көзге
түскен қаламгерлері-міздің бірі - Дулат Исабеков.
Дулат көркем әдебиеті негізгі обьектісі - өмір ... - ... ... деп ... және ... басты міндеті -тәрбиелік роль
атқаруында деп үққан.Сондықтан да ... ... ... ... ашқан,замандас бейнесі арқылы қоғамның дамуы,
I
үкімет саясатының ықпалық,үлттық сана мен ... ... ... да ... " ... ... терең ойын көрсетеді.
Дулат Исабековтің қай әңгімесін алсақ та адамның ішкі дүниесін ашуға
қүрылған.Кейіпкерлердің көбі сол ішкі дүниесі ... ... ... ... ... ... бөліп қарасақ,жағымды,жағымсыз кейіпкерлердің
і
бәрі де нанымды,шыншыл кейде бейнеленген жағымды кейіп-55
керлері бойынан да жарамсыз қылықfжаман сөз ... ... де ... қылығымен,жарқ ет-кен сөзімен көрініп қалады.Дулатқа
суреттеу шыншылдық-тың,шығармашылық адалдықтың,шынайы көркемдіктің белгі-
сі.Кейіпкерді жағымды,жағымсыз деп алдын ала ... ... ... ... ... ... ... көзге
бүрмалап,қуалай отыру әді-лет емес.
Мәселен, Қаламгердің « Қара ... ... ... ... ... ә ... жағымсыз кейіпкер бейнесінде қабылдасақ,әңгіме
соңында оның бой-ындада жақсы ізгіше қасиеттердің бар екені ... ... ... сезген Есіркеп түнделетіп қос ауыз мылтықты алып
келіп,өкіметтің жүмысын бүлкші ке-зекке қоярды да ... ... «Мен ... ... ... ... те қалар.Тағы келемін ғой.Бірі-
сүгүні осы колхозға ... ... бір күн ... ... өзім алып ... ... ... екен ғой,ояна қой-майды-ау бүзықтар...Есіркеп монтиып-монтиып үйықтап
жатқан үшіуінің бетінен кезек-кезек ... бет). Осы бір ... ... заманда-сымызды мінез-қүлқы дәл бейнелейді,ауыл
адамдарының, соның ішінде,әке мен бала ... ... ... ... « Әке ... оқ жанар » дегендей, баласын бала-бақшасына
берем деп,нәресте кезінде бесік-57
Пайдаланған ... ... ... ... ... 197 0 ... ... К."Стиль өнер ерекшелігі" жазушы 19 6 6 ж.
3. Жүмашев К."Әдебиет теориясы" А. 19 7 6 ж.
4. Нүрқатов А. ... және ... A.19 62 ... Елеукенова Ш. "Замандас парасаты" 1971 ж.
6. Коныратбаев Э. "Шеберлік сырлары" 197 9 ж.
7. "Жанр және шеберлік жинақ" 19 68 ... ... М. ... ... A.197 2 ж.
9. Горький М. "Әдебиет туралы" 1954 ... ... ... ... және ... A.19 66 ... Қирабаев С. "Революция және әдебиет" І-ІІ том.
12. Қазақ прозасындағы замандас бейнесі.Зерттеу A.19 88
13. Сарбалиев Г. ... ... ... сын ... жинағы).
14. Майтанов Б."Көркемдік нәрі!" Әдеби сьш 19 83 ж.
15. Кабдолов 3."Сөз өнеріі" 19 82 ... ... 3. ... 199 6 ж.
17. Нургалиев Н. "Арқау" А. 19 91 ж.
18. Бердібаев Р. "Роман және ... А. 19 91 ... ... ... ... 1993 ж.І-ІІ том.
20. Каратаев М. "Туған әдебиет ... ... ... Б. ... ... ... А. 19 87 ... Әдебиеттану терминдерінің сөздері А. 1996 ж.
23. Дэдебаев Ж. "Шығармалап бойға жазылған" А. 1988 ж.
24. Ильина Т.А. ... А. ... 197 7 ... ... ... ... А.Мектеп 1980 ж
26. Мүханов М.М. "Жас ерекшелік психолгоиясы" A.19 80 ж.
27. Коңратбаев Э." Әдебиетті оқыту методикасының ... A.19 ... ... Э. ... ... ... А.
Мектеп 19 66 ж.
29. Көшімбаев. "Қазақ ... ... ... А.Рауан1994
ж.
30. XIII сынып. "Әдебиеттік оқулық-хрестоматиясы" А. Рауан 199 6 ж.
II.
1.О.Бөкей.Ж.Шағатай ... ... ... бір ... ой" ... Қазақстан 24 қазан 1992ж 6 бет.
2.М.Әшірхан "Біз кімбіз осы"(Д.Исабековтің "Социализм зәулімі"
әңгімесі жайлы) ... ... 19 9 2 ... ... ... шығармасы туралы жас қазақ ... ... ... Парасат 19 9 2 №10
5.К.Сегізбайүлы ... ... ... 199 5 ... ... ауыр жас ... Жалын 1990 ж.
7.К.Әбдікова "Қазақ әдебиетіндегі қилы бейнелер" ... 199 3 ... ... ... ... Жүлдыз 1994 ж.
9.Бейсенкулова Х."Жанр сырын тану" Қазақ тілі және ... ... ... ... ... ... Ізденіс 19 95 ж 1
саны.
11."Көркем шығарма және жастар образы" Жүлдыз №12 19 67 ж.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 43 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Гистология-ежелгі дәуір ғылымы9 бет
Жұлын ми сұйықтығының циркуляциясы7 бет
Мағжан жұмабаевтың өмірбаяны3 бет
Ньютон ашқан дисперсия құбылысы9 бет
Орта ғасыр саяхатшылары Христофер Колумб11 бет
Теңіз саяхатшылары7 бет
Христофор Колумб саяхаты жайлы11 бет
Ғылымның негізгі ерекшеліктері 5 бет
1. М.Қалтаевтың шығармашылық мұрасы 2. Ағартушы-демократтық бағыттағы ақын-жазушылар»15 бет
Абай - аудармашы. Абайдың орыс ақын-жазушыларынан аударған аудармалары25 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь