Әкем абай туралы

Менің әкемнің биографиясына, керекті сөздерді жинамақшы болған азаматқа, менің әкемнің жалпы әдепті мінезін, салтын көрсетуге замаңдасының бір жолыққаңдағы қалпын, түрін, киген киімін, отырған-тұрғанын, сөйлеген сөзін, қуанған не ашуланғанын жазбағын қажет екен. Менің әкемнің замандасында қаламға үйір, көргенін-білгенін қағазға түсіре білері аз болған соң, амалсыз өзім жазбақты мойныма алдым. Әйтпесе, әкесінің әдет-ғұрпын баласы жазбағы менің білуімше солақай секілді.
Мен бұрын мұндай сөзді жазып, иә жазған адамның кітабын оқып, танысқан адам емес едім. Бір күнгі, бір жердегі көргенімді есіме алып жазғаныммен сұраушы азаматтың көңіліндегі арманын ақтай алғаңдай емеспін. Сондықтан әкемнің өзімнің білген қадерімше, жалпы мінезін алыстан алып кеп, толғап жазғым келеді. Бұл сөздерді керек қылған азамат, мол бұлдан керегін пішіп, қорытып алар.
Мен әкемнің кіші жамағатынан туған тұңғыш баласымын. Әкем екінші жамағат алғаңда, бастапқы бәйбішесі өзінен 2—3 жас үлкен еді, ұлғайған кезімде өзімді күтуге қолайсыз болады деген шығар. Екінші, жалпы қолы жеткен, әлі келген адамға екі қатын алмақ ғұрып сықылданғаңдықтан да шығар.
Мен әкемнің 32 жасында, жастықтың алғашқы ағыны басылып, жігіт ағасы болып қалған кезінде туғамын. Мен әкемді танығаңда, әкемнің жүзі ашық, ажары сыртында, көзі өткір, ашуы да, қуануы да жылдам, ширақ жандьі еді. Мәжілісі қызықты, сауықшыл, дастарханы аса мол еді. Бір іспен қызықтамай, жай салбырап, шаруасын істеп отырмаушы еді. Маған десе малай, малшы, қызметкер қатыннан да болса, бір тәуір мінезін, қылығын тауып жақсы көріп, ойнап, қалжындап отырар еді. Еш уақытта: іші сүймеген, сенбеген адаммен мәжілістес болып, ұзақ отыра алмаушы еді. Оңдай адамдармен бас қоспақ уақыт еріксіз кез келсе, ол уақыттың өзі абақтыдан кем көрінбеуші еді. Сыпай¬ылық, сыйлық, әдейі реттеніп, аяғын басқанын аңдып, аузынан шыққан сөзін санап отыратын адамға ешуақытта риза емес еді. Жарқын сөзбен, ашық көңілмен қалтықсыз келетін адамды аңсап сағынып, ондай адам келгенде, баласы иә туған бауыры келген кісідей қуанып қалушы еді.
Менің бала кезімде, менің әкем қаңдайлық жылы шыраймен ойнап, қалжындап отырса да, көңілі қайтса, қытығына тисе ашуы да тез келгіштігінен, ауылдағылар да, бәйбішелері де айғырмен ойнаған ат секілді қорқынышы кеуделерінен кетпей қымсынып отырушы еді.
Ұйқысы шағын, жалпы халықтан кеш жатып, ерте тұру әдеті. Төсегінің алдынан қалың постел төсетіп, оның үстіне көрпе салғызып, бір жағынан үлкен жастық қойғызып, көйлекшең, басқа киім кимей, жастығына шынтақтап, кейде бауырына басып отырушы еді. Қағаз шайдан басқа шай ішкен емес, қантсыз шай ішкенін көргенім жоқ. Көп жегіш емес. Таңертеңгі шайына: кейде жұмыртқа қостырып құймақ құйғызады, кейде самса пісіртеді, жеке бауырсақпен іше қоймаушы еді, шайын стақанға құйғызып, ыстық күйінде ішпей, салқындаған кезінде жұта салушы еді.
Абайдың баласы Тураштың (Турагұлдың) естегі әңгімесінен.
        
        ЕСТЕЛІК
ӘКЕМ АБАЙ ТУРАЛЫ
Менің әкемнің биографиясына, керекті сөздерді жинамақшы ... ... ... ... ... ... салтын көрсетуге замаңдасының
бір жолыққаңдағы қалпын, түрін, ... ... ... ... ... не ... жазбағын қажет екен. Менің ... ... ... көргенін-білгенін қағазға түсіре білері аз
болған соң, амалсыз өзім жазбақты мойныма ... ... ... ... ... ... ... білуімше солақай секілді.
Мен бұрын мұндай сөзді жазып, иә жазған адамның кітабын оқып, танысқан
адам емес ... Бір ... бір ... ... ... алып жазғаныммен
сұраушы азаматтың көңіліндегі арманын ... ... ... ... ... білген қадерімше, жалпы мінезін алыстан алып кеп, ... ... Бұл ... ... ... ... мол ... керегін пішіп,
қорытып алар.
Мен әкемнің кіші жамағатынан туған ... ... Әкем ... алғаңда, бастапқы бәйбішесі өзінен 2—3 жас ... еді, ... ... ... ... ... деген шығар. Екінші, жалпы қолы
жеткен, әлі келген адамға екі қатын алмақ ғұрып ... да ... ... 32 ... ... алғашқы ағыны басылып, жігіт ағасы болып
қалған кезінде туғамын. Мен әкемді ... ... жүзі ... ... көзі ... ашуы да, қуануы да жылдам, ширақ жандьі еді. Мәжілісі
қызықты, сауықшыл, ... аса мол еді. Бір ... ... ... ... ... ... еді. Маған десе малай, малшы, қызметкер
қатыннан да болса, бір тәуір мінезін, қылығын ... ... ... ... отырар еді. Еш уақытта: іші сүймеген, сенбеген адаммен мәжілістес
болып, ұзақ отыра ... еді. ... ... бас ... уақыт еріксіз
кез келсе, ол уақыттың өзі абақтыдан кем көрінбеуші еді. Сыпайылық, сыйлық,
әдейі реттеніп, ... ... ... ... шыққан сөзін санап отыратын
адамға ешуақытта риза емес еді. Жарқын ... ашық ... ... адамды аңсап сағынып, ондай адам келгенде, баласы иә ... ... ... ... ... ... бала кезімде, менің әкем қаңдайлық жылы шыраймен ... ... да, ... ... ... тисе ашуы да ... ... да, бәйбішелері де айғырмен ойнаған ат секілді
қорқынышы кеуделерінен кетпей қымсынып отырушы еді.
Ұйқысы шағын, ... ... кеш ... ерте тұру ... ... ... постел төсетіп, оның үстіне көрпе салғызып, бір ... ... ... ... ... киім ... ... шынтақтап, кейде
бауырына басып отырушы еді. Қағаз шайдан басқа шай ... ... ... ... ... жоқ. Көп ... ... Таңертеңгі шайына: кейде жұмыртқа
қостырып құймақ құйғызады, кейде самса ... жеке ... ... еді, ... ... құйғызып, ыстық күйінде ішпей, салқындаған
кезінде жұта салушы еді.
Қазақ ойнайтын ... ... ... ... ... бәріне де
ілгергі қазақтың ойыншылары ретті ойнаушы еді, сөйтсе де, мен ... ... ... ... ...... ... еді. Қай-қайдағы
тобықты ішіндегі ойыншы шалдар келіп, ай жатып ... ... еді. ... ... ... ... кейде соғымдық қой, тай, тайынша алып,
иә атқа мініп қайтқаны да болды. Көбінесе ол ... ... күні ... Көрпебай, Құттықожа, Қуаттың Қодайбердісі, Мақыштың Ысмағұлы
дегендер секілді.
Таңертеңгі шайды ішкен соң ... ... ... әкем ... ... ... ... ақ жастығын басып, құмалағын ойнап
жатады. Күндіз келген ел арасының ретті адамдары да ойынға кірісіп ... ... ... ... ... ... өз ... дойбы, иә
картаның дүкенін ашады. Құмалақтан әкемді жеңген адам көргенім жоқ.
Біздің қазақтың уақытқа ... бір ... - бір ... ... ... жұмысын барған жерден айтпай, не қонып, не ... ... ғана ... ... әкем ... бұл ... ... еді. Алыс
жерден келген сый адам болмаса, ел арасының адамынан келген жерден ... ... енді ... бер деп өзі алаңсыз ойынына, иә кітабына ... еді. Егер ... ... ... жерден жұмысын айтпай, елдің әдетіне
салып тынығып қалса, оған ыза болып, еңді ол ... ... ... ... ... ... бағана сұрағанымда неге айтпайдың деп ұрысып,
кейде сөзін тындамай да ... ... ... ... айтқан кісіге ырза
болып қалады. Біздің елдің адамы бұл мінезіне үйренгендігінен нағып ... ... ... ... ... айтатын болды.
Шаруа жағына көзін сирек салады. ... ... ... қолы да ... Шаруаның үш түрін ескеруші еді: ... ... ... ... ... ... ... ақысын қымбатсынбай алу, жылқының
аса ер етіп кеткені бар ма, соны ғана қараушы еді. ... ат, ... ... болмаса, жалпы жылқысын танымайды, қой мен түйені де сеніп салған
қойшы, түйешісінен ғана сұрайды, ... өзі, ... ... ... ... ... де танымайды. Сиырды жиған кісі емес, сиыр қар теппейді, жаз ... ... ... деп, ол ... біздің елдің байларының бәрі ... ... ... үйіне керек - жарағын өзі алып, апарған малын өзі
саудалап сатқан емес, ... ... да ие ... ... ... ... Ақшасын қалтасына салып, не алғанын, несі қалғанын есептеп көрген
емес. Ақшасы аз болса да, көп болса да, атшысының ... ... ... ... ... ... деп есеп алу да жоқ, қайтадан ақша тауып ... ... ... етін ... ... ... ... жеуші еді.
Біржолы қалада сойған жылқысының терісін сатқызса, сатып алған ... ... ... деген жігіт мақтанамын деп айтыпты: «сіздің кешегі
бір жылқыңыздың терісінен үш теңге пайда ... ... ... ... еді деп, өзі ... келуші еді:
«Мен саудагер кісі емеспін, мені ұялмаған ... бәрі ... ... ... деп едім ... Жексенай баласы отыр еді, «тек» деп
ымдаған соң, үңдемей ұялып қалдым деп.
Түн болғаңда әмсе ... ... ... иә өзі ... отыру әдеті
бар еді. Біреуге айтқызғанда, бұрын ... ... ... сала ... ... ... соң, ... адасқан жері болса айтып, түзеп ... ... ... ... ... кем ... «Қазақтың
ертегісінен бұрын қай жерлерде жүргенін, көршілесі, күндес елдері ... ... не ... ... ... ... қаңдайлық кезінде
шығарғаңдығы көрінеді» деуші еді. Жас ... ... ... ... ... сықылды кітаптарын да көп оқыса керек. Өзім көргенде «Мың
бір түннің» кітабьш оқып, алғаш біздің елге «Мың бір ... ... ... әкем еді. Орыс ... «Густав Әмір» сықылды әңгіме
кітаптарды елге таныстырды. Біздің ел «Мың бір ... ... ... ... ... ... ... гөрі махаббатын ардақтап, ақылдың ... ... ... ... отырушы еді. Бірақ, құдайдың өзіне мол
берген өткір сезімінің арқасында,айтпасақ та не ойлап, разы яки ... ... де бүлк ... ... қоюшы еді.
Көңіліне билеткіштігі сондайлық, жас баланы әлпештеп шақырғанда
ұмтылып келсе қатты қуанъш, қаны ... ... тұр ... еді, егер келмесе
жатырқап қашса өкпелеп, ашуланып қалушы еді. ... ... ... бөлек
ауыл болған соң, әкеміз ... ... ... үйде ... ... ... ... болып, біздің үйге сирегірек
келгендігінен Мекайл деген менің інім, бір келгенінде шақырғанына ... жаңа ... ... жас ... ... су құйып, ұрып еді.
Менің балам Жәбраһилді, әкемнің өлеріндегі науқасының ... ... алып ... еді, әкем ... ... ... сол, жас бала
шақырғанда дапылдап ұмтылып еді - қаны тартып, жүрегі сезіп тұр деп ... ... Мен жоқ аға, нені ... отыр дейсіз, әншейін
ақымақтығынан ұмтылды ғой деп едім «сен білмейсің» деп мені ... ... ... етін ... ... ... ... салды.
Менің өзімнің де бес ауыз сөзді болса да білгеніме, ... ... үміт қып ... ... себеп болды, әйтпесе мұнан да әрі
талапсыз, талантсыз болып қалғандай едім.
1889 жылы менің 14 жасымда ... ... ... ... ... апамды,
Найман, Серікбай баласы Құдайбергенге беріп, ұзатып, үйдің ішінің бәрі
жолаушы кеткенде, әкеммен ... ғана үйде ... Бұл жылы ... ... ... ... жылы ... артынан байқасам.
Әкемнің әмісе үйде отырғандағы киіп отыратұғын, баяғы көйлек-штаны,
басында тақиясы, оның сыртынан тысқа ... кие ... ... ... істеген, көк сатинмен тысталған көк ... ... ... ... сары тоны бар. Таңертеңнен ... ... ... кітабын оқиды да, ара-тұра жастықты ... ... ... ... ... қарындашы, күңіреніп отырып өлең жазып тастайды. Сол өлең
жазардағы түрі.
Бір ... ... ... өңі ... азырақ ентіккен кісідей
танауы кебіңкіреп, көзі жасаураңқырап, естір-естіместей қып ... ... көп ... кеп ... көп ... ойлана бермейді
де, қайта сызып түзетпейді де, өлеңнің ... ... ... ... ... ... ұрыны, ұрылығынды қой деп қасына көшіріп алып,
теңіне қосамын деп, әлгінің бір ... ... әйел ... ... ... ... ... құйып береді. Әлгі әйел балаға оңашада үйретіп қояды: ... ... ... ... ма ... ... ... сен «солай» де
деп.
Кешке сөз ұғар ма дегендей адамдар келіп: «Солай ма, ... ... ... ... ... әлгі ... япырай мына баланың ұғып
отырғанын қарашы деп таңырқап ... ... ... ... соң, осы
сөзімнің жалғанын тапсаңыздар, көк бөркімді берейін дейді, онысы қонақтың
қытығын ... ... сол ... ... ... ... жазған өлендерін жаттап,
айтқан сөзін жалықпай тындап отырсам керек, менің соныма қатты қуанып, ... ... ... ... мені: «Мынау адам болады екен, менің
сөзімді ұғып жалықпай тыңдады», деп мақтады.
Мен әкемнің аузынан шыққан ... ... ... ... адам ... ... деп, сол жылғы бастығымыз Шаһәрім қажы ... олай ... ... деп таласып - жататұғын саналы шәкірттің қатарыңда
болдым.
Жасында ашу мен махаббатты қатар қолданғандығынан, қатын-балалары да,
ауыл-ауданы да, елдің ... да бір ... жылы ... ... ... бір жағынан жазатайым болса, ашуланып кететұғын мінезінен
қорқып жүретұғын еді. Қай адам екі қатынын күндестесіп қалай ... ... де ... жоғалтқысы келетұғын шығар, бірақ адамньщ бұл ... бола ... ғой. ... ... жоғарыдағы айтқан екі түрлі
мінезінің күштілігінен шығар, менің шешем де күңдестігін көрсете алған жоқ.
Балаларының ... ... ... ... жаман ой кірген емес деп айта
аламын.
Ұлғайған сайын әкемнің ашуы азайып, жұмсақ ... ... бұл ... ... ... ... ... қажының[1] қайтпайтын қатты, суық ... ... еді. ... пен сүймек, от пен су секілді бір жерде
жиылмайды, адам сүйген ... ... ... ... ... алады, қорқытып,
ұрсып айтқан ақыл дарымайды деп.
Көз алдында қаңдай ойын-ойнап, ... ... ... ... отырады да, алдынан қашып, жасырынып, кейбір теріс ... ... ... ... ... ренжіп ұрсып, былайша айтып
сөгуші еді: - Адамға көбінесе үш ... ... ... ... ата, ... ... ... ішінде қайсысын сүйсе, содан мол алады.
Сендердің менен жақсы көріп барғыларың келіп отырған жақсы ... ... деп, ... орыннан әйел бала есебінде тыю салып, қорғаштап өсіргісі
келеді.
Көз алдында ... іске ... ... бір жылы ... ... ... ... немере ағамыз азырақ қаланың сауда ісіне
де араласатыны да бар еді. ... ... ... ... ... ... той ... істеді. Гостиницаға барған соң, әрине
ғибадатқа бола бармаймыз, ішуге бола баратұғынымыз белгілі. Әкеме ... ба? - деп, бар деп ... ... ... ... сыра ішетінімізді
жасырып жүретінбіз. Әкеден рұқсат алып ... соң, ... ... көп дудың
ішінде артығырақ ішіп алып, түнде пәтерге келсек, әкем төсекке ... ... ... ... ... ... әлі де ... ішкенімді әкемнен
жасырмақшымын. Жүрегімді сыра көтеріп бара ... соң, ... ... ... ... тастайын деп, қораның қараңғырақ жеріне келіп, ... ... ... бұрышта әкем отыр екен, мен ала-көлеңкеде
абайламаппын, сонда әкем тұра келіп, сыра антұрған жүректі көтергіш келеді,
әбден ... ... ... ... жақсы атқа, қыран құсқа құмар еді, өзі 2-3 жыл салтанатын
келістіріп, ... ... ... құс ... Балаларының әр
қайсысына құс салғызды, бірақ ұзақ ... ... ... жоқ. ... ... ... отырады. 250 шамалы құсы қолыма келіп кеткен шығар.
Тулақтың шолағындай құс көргенім жоқ деп ... ... еді. Сол ... ... ... ... елге ... бір ел бірінікін-бірі алып
сапырылып жатқыш. Өз атымды өзім мінемін, өз құсымды өзім саламын деп, ... құс ... ... бар кісі ... ... отыра алмаушы еді. Біздің
Шыңғыстан басқа Тобықты Шыңғыстай емес, өйтсе де, ... ... көрі олар ... ... ... ұят санайды. Бір жылы жайлауда біреудің бір қоңыр қасқа
атын, 5 құлыңды биесін беріп алды да оған көңілі ... ... ... 5
түйесін беріп, Қуқұла деген Қаракесекте атағы шыққан атты алды. Сол секілді
біреудің атына көңілі түсіп, бүлдап алады да, тез ... бір ... бере ... еді.
Жасыңда атқа болдырмайтын жүргіш болыпты. Мен есімді білген ... ... арба ... 30-40 ... ... салт ат пен жүруші еді.
Жасында жылқы бағып, ... да ... Мен ... ... ... ... ... малын аралап, жерін шалып, мал үшін атқа мінбеуші
еді. Көбінесе үйде отырғандықтан ба, жазу жазғандықтан ба иә ... ... ... ... ... ме, ... жалпы халықтан көп ерте
атқа мінуден қалды.
Үлкен үйдегі келіні Еркежанды алып, сол үйге кірген соң өзге ... ... ... дәулеті мол жерде, ел ортасында үлкен үйде
отыратын болды. Қысты күні ... ... ... екі ... 45 шақырым,
біздің ауылымызға 70 шақырым болады. Бұл екі ауылдағы бала-шағасын ... ... ... бірге алып жүргісі келеді.
Менің жоғарыдағы ашуын өзі еңбек қылып азайтты деп ... ... 97-ші жылы май ... ... ... ... ... әкем
ұранқай үйінде екен. Әмісе жазғытұрым ыстық басталғанша, күзгі ... ... ... ақ ... ... ... ас-суға босатып, өзі ұранқай
дейтұғын төрт қанат кішірек үйге кіріп, ақ жапаны жиғызьш алып, көп ... ... жер ... алдынан қалың постел төсетіп, оның үстіне көрпе
салғызып, ... ... ... қара ... ... ... тонын жамылып отыр екен, алдында қазан асып астына жапа қалап от ... ... сол ... ... қара саба ... тұр, қазанның есік
жағында самауыры қайнап, жапаның шоғыңда бұрқ-бұрқ қайнап шәйнек тұр.
Мен сәлем беріп ... ... ... ... сыртқа
шығасындар ма, - деді. Мен -а-а-у біздің түйеміз симайды ғой, - ... ... ... ... сыртқа шығындар деді. Сол үйде ... ... ... ... ... ... ... ауылына жіберді, үш түйесін
берсін, біздің кіші ауыл жүк артып ... ... ... ... ... ... Ол ... біздің ЬІрғызбайдың төрт баласының
ішіңдегі ең азы, ... ... ... кенжесі болады. Есіркеп сол Жұртардың
Арқат деген құлының баласы, Есіркепке орташа мал ... ... ... ... ... 2-3 жылдан бері менің әкемді ... еді. ... ... жоқ деп, түйе ... жіберіпті. Соңда менің
әкем, азырақ үңдемей отырыңқырап, аздан соң, басын ... ... ... ... ... ... мен мұсылман екенмін. Егер осы
Есіркеп ... ... ... ... осы ... түйе сұратьш жіберсе
түйем жоқ деп түйесін бермей жібере алмас еді. Бұл түйе ... ... ... ... деп ... ... мінезіме сеніп бермей отыр деп
қуаньш қалды.
Ұры сүйегіш адамға ырзалығы жоқ еді. Бір күні үйде ... ... ... тұр деп ... ... келген соң, әкем, мәсісін, шалбар,
бешпетін киіп, көрпе салғызып үйге кіргіздірді.
Е! Қажы ... ... деп ... 7-8 жылқы алғызып, соны қуып келіп
қалып едік деді. Менің әкем-ай, Қажы-ай 7-8 ... ... қуып ... ... бір ... ... де ... ұрысы әкелген болса
алып бермеуші ме едім деп ренжіген еді. Кәріпжан қажы бір ... ... едім деп ... ... 5-6 ... ... қажы түстеніп отырғанда, қасыңда Ысмағүл
Шодыр баласы деген ұрыны ертіп, Тәңірберді ... ... ... Менің
әкем: сіз неғып жүрсіз деп Тәңірбердіден сұрағанда: Тәнірберді мына
Ысмағұлды пәленшемен ... ... ... ... ... ... жіберіп еді,
мынаны ертіп келдім деп еді, менің әкем - сіз атшабар болып па ... ... ... әкем ... ... ... ... келгеніне қатты ренжіп айтты -
әкемнің бұл сөзіне ағасы өкпелеп қалып, артынан Оспанның ... ... ... ... ... мен де еріп бардым.
Менің әкемнің топта билікке тартып, яки айтып, ... ... ... ... көргенім жоқ. Байлаулы жеріне қысқа түйірім сөзді ... ... ... ... ... ... іздеп, жүгінетұғын адамды көргенім жоқ.
Жалпы өзіміздің елдің жақсысын абайласам, алдына келген ... ... ... ... пайдалы жағынан қапы қалдырмай билік ... ... ... іздеп жүгінгіші аз да болса салмағын досына сала айтатұғын
секілді еді.
Жалпы ұрылар айтады: Абайдың алдына өтірікпен бара ... ... шын ... ... ... ... ... ұрыдан алатұғьш парасы - шын сөзі еді. Мыңжасар Қобылан
баласы деген атасынан бері қарай неше ... ... да ... бір кәрі ұры ... Жас кезімде Абайдың сұраған малының шынын
айтып, шыншыл атанып, абұйырлы ұры ... ... ... атып бір ... ... жағынан бір топ жылқы алдық та, осы малды кімге ... ... ... ... бәрі ... ... тас қойып,
анттасқанбыз. Жоқшы келген соң, Абай мені шақыртып алып сұрады, ... ... суық ... суық су ... ... да айтпай тістеніп
отырғанымда, өй, әкенңің аузын... не оттап ... ... ... ... ... ... ... деп қоя
бергені. Сөйтсем ана иттер айтып қойған ... Мені иі ... ... ... ғып ... - ... ... мен білгенде үш адамның үйіне жатты. Қабыл деген шала
қазақ, Сүлеймен деген ... ... ... ... ... бұл ... де
қатындары пысық, асты тәтті қып пісіре білетұғын ... ... ... ақы ... жатпайды,-өй, тәңірі-ай! Расходымды көтереді
екен деп байдың қабағын түріп, аңдап басып, абайлап сөйлеп, кіші ... ... ба, - ... ... ... жақсы көретұғын баласы қыстай ауру, қыс жұт, ... ... ... ... Ұранқай мен Мағаштың ауылына келіп
отырды.
Өскенбай бидің Таңшолпан деген ... ... ... шын ... ... аты ... ... баласы болған. Шыбар менің әкемнің
асықты бірге ойнап өскен тату туысқаны еді. ... ... ... ... өзі өліп, артыңда үш баласы қалды, соның ... ... ... ... ... ... қолынан келсе ұрлық қылғандай, ағайынға кәдірі ... ... еді. Сол ... ... ... алып ... ... кемсініп,
біреудің қызын алып қашқан соң ағасы жазғырып, қолындағы барлық ... ... ... алып ... ... ... ... малдан айырылып
қалған Қанағат сорлыға жоқшылық күнін ... ... қиын ... біреудің
арық атын сұрап мініп қалаға ... ... ... ... ... ... ... жеткізіп, сабырда жүре алмай, Мағаштың көнілін ... ... ... ... Өзі ... туысқаннан сөгіс естіп жасып қалған
сорлы, Мағашқа да қорғалап әрең сәлем беріп жүрген, ... ... ... киіз ... ... ... ... де сәлем бере кетпекші
болып барса, сен қайдан ... десе ... ... жайын, аты болдырғанын,
әншейін жай-күйдің ретінде айтса: менің әкем-ой, ... атың ... ме? Олай ... менің қара атымды жегіп, астығынды жеткізіп ала қой, -
деп ... ... ... атын Қанағатқа беріп жібергенін естіп, Мағаш
ағам маған айтады: Ой, ... ... ... адам ... ... ... деген
кім? Құрбысы, сыйласы емес. Оған болыспақ марқамат қылмак, сен, мен,
Кәкітай ... емес пе? ... ... атын ... ... ... мен ... алмаймын, - деді, әкесінің жомарттығына сүйініп,
осы сықылды мінезі толып ... жас ... ... ... ... ... баласы, қасыңда
екі жолдасы бар, қыстап жатып, жаз шыққан соң үшеуі үш ат мініп кетті. ... ... ... ... ... екен. Бір күні біз сөзден біздің
ауылдың бір жігіті ашуланып, әлгі жігітті өлтіремін деп ... ... ... тумайын деп, аузынан шығып кетті, сонан кейін
Тастемірдің баласы ... ... ... ... ... ... ... Кавказдың адамдары келіп,
кейде қыстап, кейде бір-екі ай жатып, кісі басы ат ... ... ... ... әкем ... ... ... береді.
Олар арғы Көкшетау жақтан келген саудагерлерге қосып береді. Осы
секілді тасымалмен ... еді. ... ат ... ... ... 15 шақты бар
шығар. Осылар секілді қашып келе жатқан мұсылманға ат беріп жіберетұғын
әдет қажыда да көп ... ... ... ... ... ... ... баласы жазбақ
қолайсыз деп, сондағы менің ойыма келгені баласының көңіліне әкесінің жақсы
қылықтары ғана түсіп, жаман мінезі түспейтін сықылды.
Мен ... әділ ... ... ... ... де: жасында қарулы еді,
жанын күткіш, ертерек шау тартып еріншегірек тартты демесем, басқа мін таба
алмадым, мұным әкемді ... ... ... бар ... ... ... менің әкеме айтқан сынын жазайын. Бұл Долгополов
бірінші ме, иә ... ме, ... ... ... ... депутат
болып сайланған адам.
Докторлыққа экзамен беріп жатқан ... ... ... анықтальш,
Семейге айдалып келген жерінде, менің әкеммен таныс болып-бір жаз 85 жылы
жаздай біздің ауылда болған. Бір күні ... әкем ... ... ... ... ... Сонда Долгополовтың айтқаны: Сенің балаларыңның
адамға қарасы түзу, ... ... ... ... ... мына сән-
салтанатынды, дәулет-дәуренінді көре отырып, жақсы бала ... ... өлең ... ... осы ... ... жайлағандағы өзінің
ауылы еді.) ғылымға ет ауыртып еңбек қылмаса - ... ... ... ... етін ауыртып еңбек қып неғылсын, еңбексіз-ақ өзі хан, өзі
би, сенің ауылыңнын төбесі көрінбестей ... ... ... адам болады
депті. Содан соң өзімді сынашы депті, соңдағы Долгополовтың айтқан сыны:
Сенің басың ... ... ... ... ... ұнамсыз,
таңертең төсектен түрасың, киімдерінді ... ... ... ... ... ... ашып ... шығарады, қайтып келген соң тағы да
есікті ашып үйге ... ... ... ... құман мен суды қолыңа
құяды. Ас ... ... ... ... ... ... ... ұйықтамақ
болсаң, төсегінді салып, өзінді біреу шешіңдіріп, жатқызып, шақшанды бір
жағыңа, мұрын орамалынды бір жағына ... ... ... ... ... үшін не қыласың? Әр нешік ұйықтап көресің депті.
Осы Долгополовтың ... ... ... әкемнің бірқатар әдетін, салтын
көрсетер деп жаздым, бірақ бұл әкеме сырт берілген сын, оның оқу, ... ... де қиын ғой, ... осы жағына көңіл бөлмеген сияқты.
13 жасынан жұмысқа жүргізіпті. Қажының өзінің қыздай алған ... ... ... ... жасы ... ... Қажыны күтуге қолайсыз жасы
жетіп алған адам ... ... ... Қажы біздің шешеміз Ұлжанның
қолына шығыпты. Ұлжаннан басқа Айғыз деген Халиолла мен Смағүлдың ... Бұл екі ... бір ... ... туған жалғыз баласын
Құдайберді ... ... ... тастап кетті деп, ... ... ... ... ... ... әкеммен бірге туған ағасы Тәңірбердіні,
Өскенбай бидің келін алған қатынының қолыңда өсіпті. ... ... ... ... ... да сол ... шығар. Сол 13 ... ... ... ... ... ... жеңіп, бірде женіліп, ағайындарымен бірде
қосылып, бірде ашылып келіп, 27 ... ... ... ... жақ ... ... ... ауылындағы сайлауда қасында жақын туған-туысқаннан
адам жоқ, жалғыз барып, елді жеңіп алып, інісі Сқақты болыстыққа сайлатып
қайтыпты. Оразбай ... ... ... шын ... ... ... қажы адал дос ... алдамшы деп кек көреді екен. Оған менің ... өзі ... да ... ... ... ... жүре ... қатты айтып ұрысқан жерлері де болса керек. Осы ретімен жік салмай
Сқақты үш рет ... ... ... ... ... сайлатардың
алдында бір күні Сқақтың ауылына елдің бір жиылысы тобына ... әкем ... ... ... жоқ, ... шейін отырған елдің ақсақалдары жалығып
тарқап бара жатыр еді. Сонда менің әкем, Сқақты ... ... ... ... не ... бара ... ... бе? - деп Сқақ айтып: жоқ
деп. Ендеше сені келесі сайлауда боғымды болыс сайлармын дей барады ... қажы ... елді ... дейтұғын дәурені осы Сқақтың болыс
болып өткізген 9 жылы. Қажы баласы атанған ... елді ... үшін ... ... ... алу ... дегенді ұмытып, тек Абайға жақсақ болады
дегенді көздеген көрінеді. Сқақтың да, Сқақтың бәйбішесінің де ... ... ... ... өз ... қолы ... ... шыққан
жылқыдан қолымен ұстатып алып, бай бәйбішесінің де сойған соғымын, ... ... ... ере ... үй ... ... құрып шығарған
дукертін, Сқақтың ашуы келсе үлкен-кіші, жаман-жақсы демей бас салып ұрысып
айтқанда, ертегі секілді дәл бақтың өзі ... ... ... ... ... ... ... Оспан: сырты аусар, аңғал көңілі сүйген кісіге көл болып
төге салатын, ... ... ... ... ... ... адам ... Бірақ анығында: Абайдан соңғы ақылдысы, сырты аусар болып ... ... бір ... ... ... иә ... ... дәмелеңдірейін
деп істейтін болса керек. Ақын тоқтатып, анық ... ... ... ... ... ер адам әртүрлі жорып адасса керек.
Жоғарыда айтып кеткен ... ... бен ... ... деп
күңдестік ойладың деп жасында менің әкемде араз ... ... ... ... жыл бұрын татуласқан екен. Осы екі-үш жылда бұрынғы араздық
жоғалып, қатты қызықты туысқан болыпты.
Әкем айтып отырушы еді: ... жас ... ... ... ... ... ... батқан өлім көрмедім деп (Құдайбердіні ... ... ... ... ... ... жоқ, бұрынғы Оспан мен Ғабдрахманның
өлімін ... ... еді. ... үш ... ... Бәкемнің орнына
беремін деп, жиырмадан жаңа асқан Шәһкәрім қажыны болыстыққа байлатыпты.
Шәһкәрім қажы болыс ... соң ... ел ... ... анттасыпты.
Келесі сайлауда Оспанды сайламақ болған екен, оған елде, Шәһкәрім қажы да
қарсы болып, барлық адал деп ... ... ... ... ... ... ... құрдасы бұзылып, Күнту дегенді болыс сайлаған ... ... Ел ... сені ... жүр деп Сқақ ... ... Ербол деген бір
досын шақырып ... ол жоқ Абай Сқақ ... ... ... ... ... өзі ... сырқат екен.
Осы сайлау 1884-ші жылы болғанда содан ... ... ... түңіліп
соққы жегендіктен осы өлендерді айтқан секілді:
Қартайдық, қайғы ойладық, ұйқы ... ... ... ұлғайды арман.
Қырын бүркіт не алмайды салса баптап,
Қалың елім, қазағым, қайран жұртым,
Байлар жүр жиған малын ... ... ... да, ... ... алды жөн арты сокпақ.
«Сабырсыз, арсыз еріншекті»жазып болып отырғанда, қасында атын ерттеп
жүретін жолдасы Қарасақау ... шын аты ... ... ... ... көкше
табы Балтайы сол айтыпты: Көжекбай қалды ғой деп.
Бұл Көжекбай: ... ... ... ... ... ... ... қажыға ата болып, біздің Ұлжан шешемізді өкіл қыз ... ... ... ... ... ... Қажы құнын келістіріп
алып беріп, әкеден жас қалған Көжекбай, Тезекбай, Мақыш ... үш ... ... көріп, еркелетіп, қанаттыға қақтырмай өсірген екен. Ұлжанның
төрт баласының біріңдей ... ... да, ... де ... Сол ... ел ... - жеңген жақты жақтайтын мінез бен Қажы
балаларының жау жағына ... ... ... ... қүда ... жау ағайынымыз Жігітек табыңдағы Базаралы деген кісі бізден
кетіп, өздеріне еріп жүргенде, былайша ... ... ... ... жүгі биік ... ... ... шыққан мысық келді ененді
ұрайын деп, бір топта өзіне соқтыға бергенде, Байкөкше ақын айтыпты:
Көккөжектің осы сөзі ... ... ... ... ... көк ... бар білем Көжекбайдын/.
Айнадағы бере кедей елендейді:
Сайтанның анасы ма, баласы ма? — деп тегі құбылма адам ... ... ... елде бар ... — өжеттісің, сыйласың басына жұмыс түскен
күн, жақсылықты бұрынғы неғылып ол ойласын ... ... сол ... ... арт жағын жалпы елдің мінезіне аударып кетіпті.
Менің әкемнің көбінесе ағайын-туысқандарын ... ... ... өзінің Ырғызбай деген табының елден ерекше нашарлығынан болған
секілді. Ырғызбай би болмаса да, ... биге ... ... ... сыйлы адам бопты. Кеңгірбайдың тілін білетұғын інісі болған соң, ... ... ... Бір ... кісі ... ... байына жөнді құн ала
алмай қалғанда мынадай деп дауыс айтыпты:
Мойны, басы ... ... ... араға,
Кеңгірбай толды параға, параға алған сары атан,
Тігілгей еді қараңа.
деп Ырғызбай Кеңгірбаймен сырласып, ... ... ... ... ... атқа ... ... секілді.
Кеңгірбайдың, Өскенбайға батасын бергеніне Ырғызбаймен татулығы себеп
болған шығар. Кеңгірбай, Ырғызбай өлгенде бейітінен шыкпай, сен ақ ... ... едің ғой, алла ... берер, мені енді мына елдің
ішінде алжытпай қасыңа алладан тілеп ал депті ... ... ... ... би де өліпті. Сол Ырғызбайдан бастап, Өскенбай, Құнанбай, менің
әкем төртеуі де ... ... ... қадірлі адамдар болғандығынан
ұрпақтарының бәрі дүниенің талқысын көрмей, ... ... көк ... ... ... жер ... жөндеп сөз айтары кем, жоғарыдағылардың бағына
мас болып, сөздері істе сорақы келеді.
Бір Бақаш деген Ырғызбайдың ауқатты адамы ... ... ... жуық ... ... сөзі сорақы болып шыққан соң, тындаушылар Бақаш-
ай, мына сөзің қисынбай кетті ғой ... ... ... ... ... Ырғызбайға келеңсіздің, келеңсіздігі болмаса керек.
Ырғызбайдың жақсысы ерекше жақсы болады да, жаманы бақсы болып екі
аралық алым-берімі болмайды деп ел ... ... ... ... ... ... ... Мққыр деген елге өзінің құрдасы,
нашар атаның ұлы, Күлембай деген кісі дәулетінің арқасында ... ... жылы ... деген өзендегі черезвычайный съездегі тұрып, көріп
айтқаңдары:
Уағалайкум сәлем, болыс, мал, жаныңыз аман-ба.
Мынадайғы кез болдың аума, ... ... ... ... ... бір алаңда. —
деген өленді соған арнап айтқан.
«Патша қүдай сыйындым» деген өлең мен ... ... бар ... деген өлендері Ғабдырахим деген ... ... ... ... бір Күлбадан деген әйел баласымен Семейдегі городскіде
оқытып жүргенде айтқан.
«Интернатта оқып жүр, талай ... ... ... ... сол ... ... ... болса кеуденде» деген өленді де 84 жылы менен 87-ші жылдың
арасындағы ... ... ... күні ... ... ... ... 86 жылы Бақанас деген өзеннің
төменгі жағындағы керей жері Көкбейіт деген қонысқа өзінің ауылы ... ... ... ... жел ... мен сол бір екі ай» деген өлеңі өзінің Тәңірберген
деген ағасының ауылында, ағасы мен жеңгесінің ... ... ... үйде ... іш деп андап отырғанын, оның құрбыларымен бірігіп
ішкісі келіп ... ... ... ... ... ... деп ... өлең қылғаны сол 84-ші жылы
қыс қатты болып, елі жұтаған. Қар апрельдің басында ... ... ... ... ... 1887 жылы шығарып еді. 81-82-ші ... ... ... сол ... қан ... айтыпты:
1. Мәз болады болысың.
2. Біреуден-біреу артылса.
3. Білімдіден шыққан соз.
4. Бай сейілді.
5. Ем таба алмай.
6. Замана ақыр жастары.
7. Қайғы шығар ... Аш ... ... ма ... ас жемей.
9. Ұяламын дегені көңіл үшін.
10. Біреудің кісі өлсе, қаралы ол.
11. Мен ... ... ... үшін.
12. Келдік талай жерге енді.
13. Өзгеге көңілім тоярсың.
14. ... бір суық мұз, ақыл ... Хор ... ... Сен мені ... ... сәлем - Қаламқас.
18. Қиыстырып мақтайсыз.
19. Көзімнің қарасы.
20. Жастықтың оты жалындап.
21. Сенбе жұртқа түрса да қанша мақтап.
22. Өзінен басқа ойы ... ... едім ... ... ... ... ақ ... кең мандайлы.
26. Жазғытұрым қалмайды қыстың сызы.
27. Сұр бұлт түсі суық қаптайды аспан.
28. Шоқпардай кекілі бар қамыс құлақ.
29. Жасынан ... ... сыр ... ... есер ... ... ... мен Татьянаға тиісті өлендерді 89 жылы менен 92 жылдың
ішінде жазған. 86 жылы ... ... ... ... ... орнына
назначениемен Шәһкәрім болыс болған. Күнту соңынан ерген шекті Олжабайды
ертіп Мұқырға шығып, Оразбай соңына ерген ... ... ... ... жылы ... Шыңғысқа Оспан деген інісі болыс болған. 89-ыншы жылы бұл
өкпелесіп екі жақтағы екі болысқа шығып кеткен елдер ... ... ... Ол жылы тағы да ... болыстыққа сайланып, азар ... елді ... ... енді бірбеткей ғылым жолына шықтым деген
жылдары еді.
Әмісе мәжілісіңде ғылым сөзінен басқа сөз жоқ. Біз шәкірт ... ... ... ... ... ақиқат олай емес былай деп,
дауласып жатушы едік.
Сол үш жылдың ... осы ... ... де ... ... де ... ... 89 жылдың 90-ға қараған қысы мен, ... ... ... жылға қарайғы қысында шығарды. 91 жылы Оспан мен Оразбай ... бола ... тағы да ... кетті. Басында екеуін ұғыстырмақшы
болып, арасына жүріп, ақыры болмай ... соң, ... ... ... Оспан жаққа шығып кетті.
Сол бізге ұстаздық қылып отырғанда біздің жүрегімізге: мал құмар, мансап
құмар адам, адам емес деп еді. Бұл ... әр ... де ... ... ... «Малға достың мұңы жоқ маддан басқа» деген сықылды әр
елеңнен абайлап қарасаңыз көрінеді «Қайтсе жеңіл ... жұрт ... ... ... «Ел ... адамды мақтап отыр ма, боқтап отыр ма?» солары
секілділері ... ... ... ... ғой: жасыңда әлуетті жас болып, ел билемекке
еңсесін сала шапса да, ой кірген соң ... ... ... ... ... жер» ... ... де дәл сол 89 жылда мен 14 жаста едім. Сонан
былайғы әкемнің сөйлеген ... ... ... ... ... өзін ... ... ретінде.
Күнту болыс болып кеткен жерде: сайлауға келген Тихонов деген оязнойдың
қатыны айтты, көтек деп күлуші еді. Сол ... ... бұл ... бұзып,
қайта сайлау қылайын десе, менің әкем жоқ, осы ... ... ... ел болыстықты алған бетімен тұрмай, менің әкеме, ... ... ... қыла ... ... ... ... алған старшиндарына түр
бастырып, 86 жылы менің әкемді жер аудартпақшы болған.
Сол орайда Семейге генерал ... ... ... ... ... ... Лосовскі бар. Елдің приговорына қарап, менің әкемді жер аударылсын
деп ... ... ... ... ... екі ... әлгіні
Лосовскі жүріп, әкемді генерал губернаторға жолықтырыпты Сөйлескенде не
айтқанын білмейміз, сен ... ... ... адам екенсің депті.
Сол жерде оязнойға ... ... ... ... ... қылыпты. Біздің жау жағымыз мұңдай төңкөріс болып қалғанын
білмей, Абай айдалатын ... деп, елге ... ... ... ... ... алған. Сол жерде Күнту түсіп, ... ... ... ... ... салған ел қатты қазаға ұшырап, берекесі кетіп қалған.
Приговорларыңда шет Шубас елдердің де ... ... ... да ... ... ... сөзді өздеріне абырой көргендер болса
керек, жаңа «Дала уалаяты» деген ... ... ... қасына ас бермеді деп
жамаңдап, Кереку жағының біреуі атадан бала туса игі, ата жолын қуса ... ... ... ... ... ... соққы жеген бишарамыз,
Қайтып суьш қалғаннан көре аламыз,
Құр дәрімен атқанға өлмейді екен,
Өмірі мақтаншаққа нысанамыз,
деп елдің жабылып ... ... ... ит бөрі ... ... ... ... табаңдап кеп үрса да.
Арсыз адам арсандап арсылдайды,
Әр жерде ... ... ... ... ... деген өлеңді 90-шы жылы Семейге Барон Таубе деген
генерал ... ... ... ... билерге шекпен қылыш,
сыйлаған, соңдағы шекпен алған болыстардың қуанғанына ыза болып жазған,
өзіне де қос ауыз ... ... ... біреу артылса» деген өленді сол жылы бізге музыка үйретемін ... ... ... әкеліп, әм Әсет деген ақыңды да ... ... тар, ... ... адам еді, ... ... жазған.
«Білімдіден шыққан сөз» деген өленді де осының ретінде айтып ... ... ... ... ... артына «Жас жүрегім жанды менің» деген өлең
тіркеліп, кетіпті, ол өз ... ... ... бұл ... ... ... ... «Под вечер» деген өлеңінен перевод емес бе екен, бастап кеп
тастаған ба деп ойлаймын. «Бай ... ... ... ел ... ... ғьш ... «ұрысса орыс, елге болыс» үйде ұрған итке ұқсап» дегені
үйден таяқ жеп шыққан ит, ... ... ... ... ... ... ... ештеңе ете алмай - ашуын ... ... ... ... ... ... та, сол ит ... уезге ештеңе ете алмай, тыстағы жай
адаммен ұрысады дегені.
«Мен жазбаймын өленді ермек үшін» ... ... ... жас ... жамаңдап, алпыстан аспай өлеңін кәрі ит жат деп, былшылдап шат
деп айтады деп, бозбалашылықты мақтап, ... ... ... томашадан
жастық қып, деген өлеңі болған.
Көкбай молланың: «Әзіреті Әлі, айдаһар мен атысыпты ... ... Әріп ... ... өлең ... ... ... деген өлең жазған қызды
мақтамақшы болып суреттегенде көзі гауһар, сүйегі алтын деп осы ... ... ... ... ... ... жапсыра берген. Сол үшеуіне ой
салып, ақыл ... ... ... еді. Ол ... Әріп ... Біржан
мен Сара деген қыз айтысыпты деп, өлең жазып, біздің ақсақалды жамандайды,
Біржанның арғын емес, Керей екенін ... жылы ... ... ... ... Тәңірберген деген
ағасы, Оразбай жаққа шыққан. Былайша болмақтың себебі: Тәңірбердінің сүйегі
бос адам еді, ертерек қартайып, билікті Әзімбай ... ... ... ... себебі, талабы бар оқымаған жас жігіт, абұйырлы ... ... ... деп ... ... ... ... өзінің ел таппаққа
ең қолайлысы ағаларының жауын ел ... ... ... ... ... ... ... бұларды бөлмеске болмайды. Өстіп құда ... деп. Елді ... ... ... де жаудың азабын да жеке
көтеріп алған ... ... ... ... ... ... ... жеке басына
түсіп қалды. Сондықтан, медіресе болғандай ... ... ... әр
уақытта жазып тастай берген.
Көбінесе өленді қысты күні жазушы еді. «Бойы бұлғаң, сөзі ... ... 92 жылы ... ... жылы ... қонғанда жазып еді. ... аяғы ... ... бір ... жан» ... өлең.
Оспан деген кенже інісі өлген соң, артыңда қалған ... ... ... ... ... ... ... үйдегі келіні Еркежаңды
әкем алып, үлкен үйге кірген бұл келінін алғаны 94-ші ... 98 ... ... ... мен ... тағы да ... ... бірі Мұқырға
шығып, қалған елді өзің ие болып ... ... ... деп, ... ... ... ... сайлаған. Менің әкем 20 жасыңда
Құдайберді деген ағасына каңдидаттыққа бір сайланған екен. Құдайберді ... араз ... жасы ... деп ... ... қалған екен. Содан кейін
қандайлық елдің сайлауын еркі біліп, билеп жүрсе де, ... ... Екі рет ... ... елі ... ... атанып жүргеңде осы елге
назначениемен болыс болыпты.
Еркежанды алған жылы волостной съез қылуға елге шыққаңда: Қыздар ... ... ... адам еді. ... бір ... әкем ішсе асқа, кисе киімге
жарымай жүрген адамша, қалжындаймын деп ... биыл ... үйге ... ... ... ғой ... Қыздардың қалжыңына ыза болып, мына өленді жазған. Бір талай өлең
еді, ертеңінде Қыздар ... ... ... отқа салып жіберді. Бір-екі рет
оқығандағы жаттап ... ... ... жылқыдан торы бәкең,
Бәкең Қыздардың табы, Ілекер, Бетімбай, Аталық, Жанқожа, сол таптың
қыздардан бұрынғы өткен ... ... ... ағасы, бірақ бұл кезде
тұғырдан түскен.
Дауылбай - қанды балақ ұры (айпар, жайпар, жегіш, жұтқыш, ... ... ... Қыздармен тектес Бәкең ішіңдегі бір топ оның ... ... ... адамы болған, сол сені ақымақтандырып, жүр деді. ... ... ... ... да партия ел іші жарылды» ... ... де осы ... айтып жіберді.
«Ант пенен тарқайды, жиылса кеңеске» деген өлендері де сол 94 ... ... ... ... іздейсің көңілім, не іздейсің деген өленді.
Жүрегім, ойбай соқпа енді
Ал сенейін, сенейін
Жүрегім нені сезесің
Жақсылық ұзақ тұрмайды деген өленді
Қарашада өмір ... ... ... қапа ... деген өленді
Оспан өліп, бар бейнет басьша мезгілсіз түсіп, ықласы қайтып ... досы да, ... да ... құбылғанын көріп, сол 92 жыл мен 93
жылдың ішінде жазған еді. Менің әкем өз ... ... ... ... ... де ... қазаққа жағып көкейіне қона түседі. Жалпы қазақтың
дерті бір дерт ... ғой, ... ... ... ... қазақтың дерті,
оқыған азаматгарынан да арылмаған секілді. Қазақ ... ... ... ... ... ... бөлінеді. Ол баяғы елдегі біздің
науқасымыз, қастықпен бөлінсе аралас болып, ата жігі көрінбес еді. ... ... ... ... ... ... шығып, өзбек өз ағам, сарт
садағам деген ... кәрі ... ... ... ... бұл ... өз ... ойлап шығарған өлендерінің мына
кітаптағыларын реттеп, қай ... не ... ... ... екен ... жауап орнында жаздым. Баста переводтарының қай жылдарда ... ... ... переводтарын 94 жылы Недоров деген уезной елге келгенде,
менің ... ... ... ... ... ... ... әкеме
айтты - сіз Крыловтан перевод етсеңізші, қазақтың ұғымына сол қолайлы жеңіл
ғой, деп. Содан кейін Крыловты перевод етіп еді.
Біздің елге Сқақ ... ... ... ... ... келіп,
қазақтан қыз алып, қазақ ғұрпына түсіп, қазақ сықылданып ... ... ... бай ... Құнанбай қажының балаларынан алып, қыз беріп,
құршалалып құда, құшақтасқан дос, ... ... ... Сол ... Сыдық Жибулда деген екі жасы, бозбалаша балалар менің әкемнің
үйіне ... ... ... ... ... деген өленді жазған.
Қымыз ішіп отырғаңдарға арнап: «Осы қымыз қазақтар, мақтаның ба, асың
ба? деген өленді жазған.
«Көңілдің күйі ... ... өлең ... ... ... ... еді, сөйтсе де: Ескендірді жазардың алдыңда жазса
керек.
«Желсіз түнде жарық ай» деген өленді 98-ші жылы ... 88-ші ... деп ... ... ... ... Мүрсейіт деген адамның қате
жібергені болады.
Әңді өлең қып ... ... мен де ... ақын ... ... өлең жазып жүргенімде, әнді өлең қып ... деп ... ... алмадым. Содан соң әкеме айттым: осы әнді өлең етіп ... ... соң ... еді: ... ... ... ... осы өленді жазды:
Құлақтан кіріп бойды алды, жақсы әнменен тәтті күй.»
«Сағат» деген өленді біздің өлең ... деп ... ... жазды.
«Алла деген сөз жеңіл, аллаға ауыз жол емес» деген өленді, «Өлсе өлер
табиғат адам ... ол ... ... ... ... ... деген өленді:
«Алланың өзі де рас, сөзі де рас,
Еш уақыт рас сөз ... ... ... ... ... қара ... тасыдық деп жазған сөзіне қарай өлең
қылған.
«Қуатты оттай ... ... ... ... ... ... ... кездері» деген өленді езі ойланып вдохновениені суреттеп айтқаны.
«Күңді уақыт ... көк ... ... ... ... ... ... жасырса» деген өлеңді сүйген
сенген достарынан соққы жеп жер соғып алданғаннан айтқаны.
«Сүм дүние тонап жатыр ісің бар ма» ... ... ... жас ... ... ... бара ... айтқан.
«Өлсем орным қара жер сыз болмай ма» деген өленді қалай ... ... ... ... халықтың ортасыңда болған, ой кірген соң ... ... ... ... ... ... жазған. «Ескендірді»
жазғаңда жұрт мақтаған Ескеңдір жақсы кісі ... ... ... ... деп ... * *
Менің әкемнің ашуын өзі еңбек қып азайтып еді дегеніме бір себеп
төмендегі сөз:
Біздің казақ ... ... ... жүре ме? ... жылы ... ... Мұқыр атанған елдің сайлауына менің әкем барған. Оразбай
байдың дәулеті асып, дәуірі тобықты ішіне жүріп, Оспанмен ... ... ... соң ... ... ... ... Оразбай мен әкемнің араздығы
Тобықты елі болып, үлкен съездерде бір ... ... ... ... бір уез
елдің адамдары екі жар болатұғын. Мұқыр болысының ішіндегі ... ... сіз ... болмайды, Оразбай қалаған кісісін сайлатып
алып, басымызға пәле жауғызады деп, жалынып жалпайып ... ... ... де жаулығы да қаспен көздің арасында түратұғын сорлы казақ, менің
әкемді көрген соң, әкемнің досы ... ... ... ... ... ... жолдастарымен осының өзіне қол тигізіп бір таңба салмасақ, ел ескі
әдетімен ауа береді десіп, ... ... ... шығарып, уезнойдың
қасында әңгімелесіп отырған Абайға қолдарынды тигізіп жанжал шығарындар деп
жіберген.
Халықтың бұл сияқты ниетінен ... ... ... ... ... келіп, жанжал шығарған жерде, бұлардың бұл ақылының ішінде болған
адам, аналардың қолы Абайға ... ... ... деп, ... ... ... бергеңде, әкемнің үстіне жығылыпты. Жұрттың таяғы оған
тиіп, әкеме таңба түспей қалыпты, бұл кісі ... ... ... бірақ таяқ
тиеді не, тимеді не, әйтәуір ... ... ... атын көтеріп мұратына
жетті.
Осы ісі туралы ағайын, туғаны, балалары, ел-жүрты, досы-жары жиылып
біз де пәлен етеміз, ... ... ... ... бітім жоқ дескенде
менің әкем айтты: барша жамандықтан жамандық туады, жақсылық тумайды, мен
жасымда қарғағанымды жер ... ... зор ... деп ... да,
айлаға да шырақ жағып түнегендей болғанмын, дүшпанын жеңбекте жолы ... ... Мен ... атқа ... ... ... де дәурені де
өзімізбен тең, жай келсе артықпыз деп жүрген ел еді. ... ... ... байлануына, бірінің артынан бірі барамын деп ... ... ... ... себеп болған шығармын рас, өздерінің
ұрлық, зұлымдығынан да ... ... ... ... ... зәрленіп соңына
түскенімнен де болды.
Сол Жігітек деген ел қандайлық елдіктен кетіп, кедей болып тұрғандай
тозды десең де, ... ... ... да ... ... жарады.
Бұл жаманшылықтан туған жаманшылық деп біліндер. Өлеміз, өлтіреміз,
бітім жоқ деген сөз дұрыс емес, мен енді бұл ... ... ... Жөні ... мен бітімнің кісісімін - деп, елді тоқтатты.
98-ден 99-ға қарайғы қысында, ... ... ... бітелік,
ризаласалық деп кісі салған соң, әкем жарайды деп, алған ... еш ... ... Жақия қажының үйінде бас қосып, Меккеге жүрмекші Оразбайға
ыризалығын берді. Артынан елге ... соң, ... ... Оразбайдың баласы,
жанжалдағы елдің басты адамдарын жол жобасы мен әкемнің алдына алып ... ... Абай ... жол жобасы үшін бітім қылды деп ешбір ... ... жылы ... ... ... болыстың арасына меже салып гран
жүргізгеңде, бұрынғы Мұқыр болысындағы Жігітек, Бөкенші деген екі тап елдің
егесі мен ... жау ... келе ... ... 98-ші жылғы жанжалдың иесі
ағайыны, гран бойынша еріксіз ... ... ... ... ... ... ... арыстанның алдына қол-аяғын байлап тастаған кісінің ... Жоқ, ... сол араз ... бар ... ... ... ... алып: қырық жыл елдік, қырық жыл жаулық болмайды деген,
енді жаулықты ұмыталық, мен жаулық қылады екен ... деп, шын ... ... ашып ... еді, олар да ... ... соншалық ұмытты.
Содан кейін төрт жыл өтіп, бесінші жылдың басында менің әкем дүниеден
қайтып, ... мен ... ... ... ... шын ... көрсеткен
елде, тек осы Оразбай болды.
Оразбай секілді әкемнің жаулары еңді мені бишара жетім ғой, енді бұған
тиіп неғыламыз ... жоқ. ... ... ... да, ... әкем ... ... көргенім жоқ.
Абайдың баласы Тураштың (Турагұлдың) естегі әңгімесінен.
-----------------------
[1] Қажы — бұл арада Құнанбайды ... ...

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 24 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
X-XIV ҒҒ Қазақстандағы тәлімдік ой-пікірлердің қалыптасуы және даму25 бет
Айбек Қалмағамбетов. Жоғалған қыз туралы аңыз12 бет
Алашорда және қазақ әдебиеті8 бет
Ер Шотан (1705-1786)2 бет
Етістіктер10 бет
Жамбыл Жабаев4 бет
Жамбыл поэзиясының тәрбиелік ролі және поэзиясындағы патриоттық жалыны8 бет
Жаппас Қаламбаев (1909-1970) мектебінің қобызда ойнау әдіс-тәсілдері, әуендік құрлыс өзгешілігі10 бет
Кенесары Қасымұлы7 бет
Отбасы және отбасы тәрбиесінің бала дамуында алатын орны4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь