Көне түркі руникалық жазбаларының тарихы

І. Кіріспе бөлім

ІІ. Негізгі бөлім
1.Көне түркі руникалық жазбаларының тарихы
2. Көнеден жеткен құнды ескерткіштердің зерттелуі:
кешегісі мен бүгінгісі
3. Қазақ жеріндегі көне түрік руникалық
жазбаларының ескеркіштері
4. Жалпы түрік тілінің тарихы

ІІІ. Қорытынды бөлім
Бүкіл түркі дүниесінің алтын діңгегі, ортақ қазынасы саналатын көне түркі жазба ескерткіштері ата-бабаларымыздың ұрпақ болашағы, ел келешегі үшін артына қалдырған баға жетпес асыл мұрасы екені баршаға аян. Тарих қойнауында сан ғасырлар бойы сырын ішіне бүктеп, құпиямды, қасиетімді кім білер, бойымда жатқан ел мен жер тарихы сияқты құнды деректерді ұрпағыма кім паш етер екен деп түркінің сары даласында мүлгіп тұрған таңбалы тастар мен өрнекті кескіндер қаншама.
Бүгінгі таңда қазақ және өзге де түркі мемлекеттері алдында өзекті мәселелердің бірі ретінде тұрған руникалық түркі жазба ескерткіштері өзін зерттеуді тек көне тарих жазылып қалдырылған кезеңнен емес, бастауын сонау ғұн, сақ мәдениетінен іздеуді меңзейді. Сондықтан да біз мақалада осы көне көз жазбаларды тас бетіне түсіріп кеткен түркі қағанатының қайнар көзі, түп-тамыры саналатын ғұндар мен сақтар деп білеміз.
Осы көне түріктік руникалық жазбаларды зерттеу, олардың тарихын, қайнар көзін, географиялық мкенедерде таралуын білу міндетті
1. Айдаров Ғ. Көне түркі жазуларынан материалдар. Алматы, 1966
2. Аманжолов А. Түркі филологиясы және жазу тарихы. Алматы: Санат, 1996.
3. Арыстанбеков И.Т. Қазақ әліпбиін өзгерту мәселесіне орай / Дипломатиялық жаршы, 2000.
4. АсановЖ. Латынға көшу баянсыз тірлік. ЕҚ, 2000. 27 желтоқсан,
5. Байтурсынов А. Тіл тағылымы. Алматы, 1992.
6. Кемеңгеров К. Бұрынғы езілген ұлттар. М., 1925.
7. Кызласов И.Л. Рунические письменности евразийских степей. М., 1994.
8. Кляшторный С.Г., Султанов Т.И. Казахстан: летопись трех тыся¬челетий. Алматы: Рауан, 1992.
9. Саурыков Е.Б. Историй и дешифровка рунических писем, най-денных в Средней Азии // Поиск. 2000. № 4-5.
10. Солтобаев О . Табалдиев К. Рунические надписи в Кочкорской долине // Мээрим. 1998. №2.
11. Саурықов Е.Б. Көне түркі жазба ескерткіштері - ұрпақ қазынасы // Егемен Қазақстан. Алматы, 2001. 27 сәуір
        
        Жоспар
І. Кіріспе бөлім
ІІ. Негізгі бөлім
1.Көне түркі руникалық жазбаларының тарихы
2. Көнеден ... ... ... ... мен бүгінгісі
3. Қазақ жеріндегі көне түрік руникалық
жазбаларының ескеркіштері
4. Жалпы түрік тілінің тарихы
ІІІ. Қорытынды ... ... ... ... ... ... діңгегі, ортақ қазынасы саналатын
көне ... ... ... ... ... ... келешегі үшін артына қалдырған баға ... асыл ... ... аян. ... ... сан ... бойы сырын
ішіне бүктеп, құпиямды, қасиетімді кім ... ... ... мен жер ... ... ... деректерді ұрпағыма кім паш етер
екен деп ... сары ... ... тұрған таңбалы тастар
мен өрнекті кескіндер ... ... ... және өзге де ... ... ... ... бірі ретінде тұрған ... ... ... өзін зерттеуді тек көне тарих ... ... ... бастауын сонау ғұн, сақ ... ... ... да біз ... осы көне көз ... тас
бетіне түсіріп кеткен ... ... ... көзі, түп-тамыры
саналатын ғұндар мен сақтар деп білеміз.
Осы көне түріктік руникалық жазбаларды ... ... ... қайнар
көзін, географиялық мкенедерде таралуын білу міндетті
ІІ.Негізгі бөлім
1. Көне түркі руникалық жазбаларының тарихы
Негізінен, ғұн ... өзі ... ... тайпалар қатарына
жатқанымен, оның құрамында әр түрлі ... ... ... мен ... ... да бар еді. Оның ... біз ... етіп отырған түркі ата ... ... ... ... ... Түркі және монғол ата тілінде сөйлеуші ру-
тайпалардың батысқа ... ... өте ерте ... ... ... - ... антропологтарының зерттеуінше, Орал ... ... ... ... яғни ... ... екі ... бет бейнесін көруге ... ... ... Азия мен ... елді ... біздің эрамыздың 1
ғасырында иран, угор және ... ... ... мен ... мәдени және тілдік жақтан қарым-қатынас жасайтын негізгі
ошағына ... ... ... ... ғұн ... ... ... бірінші мыңжылдығы ... ... ... ... және де осы ... әр ... ... сөйлейтін
өзге де тайпалардың әлсіреуі нәтижесінде Орта Азия ... ... яғни ... ... ... ... ... басталды.
Жоғарыда сатылы түрде ... ... ... ... пайда
болуы ... ... мен ... ... түркі
халықтарының төл жазу өнерінің ... ... ... ... ... ... ... үшін мұра етіп
қалдырылған ... ... ... мен ... бүгінгі күні өткен өмірдің ... ... ... ... ... біздің төл жазуымыздың ... ... ... ... ... сақ ... ... байланысты.
2.1 Қазақстан мен Орта Азия және ... ... ... түркі тілдес ру-тайпалар бірігіп VI ғасырдың ... ... ... деген атпен өз алдына ... ... ... Осы қағанаттың құрамына ... ... бір ... өз елі мен ... ... үшін алапат ... мен ... ... ... ... ... ... шапқыншылығынан
қорғанған түркі ру-тайпаларының ... қол ... ... ... ... ... ... оған тіреу болар ... ... ... ... ... ... ... Күлтегін,
Тоныкөк, Білге, Бумын қағандар әрі ... әрі ... ... ... ... ... ... Ардақты
есімдерді ел жадында ... үшін сол ... ... ... ... ... ... түркілік сына
жазумен тас бетіне ... ... ... құнды ескерткіштердің зерттелуі: кешегісі мен
бүгінгісі
Түркі тайпаларынан қалған бұл ... көне ... әрі ... тұрмыс-салт өмірлеріне хабар ... ... ... ... күні ... ... ... ортақ мұраға айналды. Түркінің сар ... ... ... ... ... ... қас батырдың
ерлігіндей сан ғасырларды ... өз ... ... мен
қайғы-қасіретін, амал-әрекетін бейнелеп еш ... ... ... отыр.
Болашақ ұрпаққа мұра етіп қалдырылған көне ... ... кең ... ... ... аймақтарынан
табылып, ескерткіштер саны жыл санап өсіп ... ... ... көз ... ... ... ... оның ішкі мазмұны
мен сырын ұғыну, ... ... үшін ... қаншалықты
екендігін анықтау соңғы жылдары баяулап ... ... ... ... ... Тараз мемлекеттік университеті жанынан
түркі ... ... ... ... төл мұрасы саналатын
руникалық көне түркі жазбаларын ... ... ... ... табыс ететін орталық құру ... ... ... ... ... қаласы ежелгі мәдениетті ... ... көне ... ... ... ... Оның ... түркі тайпалық одақтарының ... ... ... ... жері және ... ... ... негізгі тұғыры ... ... ... ... көне түркі жазба ескерткіштерінен ... әрі ... ... ... ... «Енисей» және
«Талас» деген үлкен үш ... ... ... ... ... Қазақстанның оңтүстік аймақтарынан табылған ескерткіштер
қатарын құрайды және де ... ... ... ... ... табылатын орта ғасырлық мұралар мен ... осы ... ... ... ... ... ... және өзге түркі ... ... ... ... ... мен ... тілі мен ... құнды деректерді осы ... ... ... байқауға болады.
Кеңес өкіметі патшалық құрған ... ... ... жұмыстары мен
көне жазуларды зерттеу мәселесі толастамады. XX ... 30-шы ... Азия ... көне ... таңбалары салынған таяқша табылды. Бұл
жазу жүйесі графикалық лингвистикамен ... ... көне ... ... ... ... Өйткені, мұнда бұрыннан белгілі
әріптерден бөлек, бірнеше беймәлім таңбалар кездеседі. ... ... ... ... ғалым атсалысып, өз оқылу варианттарын ұсынған
болатын: С.Е.Малов (1936), X.Н.Оркун (1940), ... (1959) ... жылы ... ғалым, археолог А.Н.Бернштам Қазақстанның Ертіс
өзені маңынан қоладан жасалған затқа (айнаға) таңбаланған руникалық ... ... ... Қазақстанның Шемонаиха ауданынан тағы бір көне
жазудың табылғандығы жөнінде хабар ... жылы ... ... аңғарларына қазба жұмыстарын жүргізіп жүрген
Ф.X.Арсланова сүйектен жасалған бойтұмарға ... ... ... ... профессор А.С.Аманжолов осы және басқа да табылған
тарихи қазыналар көне ... ... ... ... қолданып
жүрген құралдары мен заттары, ал ондағы бейнеленген таңбалар жүйесі ата-
бабаларымыздың пайдаланған ... ... ... ... Іле бойындағы Есік қорғанынан ежелгі сақ тайпасы
мәдениетінің айнасы болып ... сол ... ... ... ... заттар табылғаны белгілі. Осындай қазба жұмыстарының нәтижесінде
күміс тостағаншаға екі қатар ойылып салынған 26 ... ... ... ... ... сына ... оқып, оның мағынасы мен құндылығын ашу
барысында ғалымдар арасында алуан түрлі тартыстар да ... Сақ ... бұл ... ... ... күн санап арта ... ... ... әріптер өзімізге белгілі VI-VIII ғасырларда
кездесетін көне түркі жазуынан кейбір таңбалары сәл ... ... жазу ... ... ... сақ ... ... жазу жүйесі алдыңғы табылған көне түркі әліпбиіне қарағанда V-
VI ғасыр көне. ... өзі ... жазу ... ... ... сонау
сақтар мен ғұндар дәуірінен бастау алатындығын дәлелдей түседі.
Одақтық ... жүйе ... ... ... түркі мемлекеттері
жеке-жеке өз тәуелсіздігін жариялап, егемендікке қол жеткізді. Рухани
байлығымыз - салт-дәстүр, ... ... бен ... ... жаңғырып
жатқандығы баршаға мәлім. Соның ... ... ... ... қайта өзгеріп, ғылымға біршама өзінің жаңа табыстарымен қайта
оралды. Осы мақсатта ғылым ... да өз ... ... кең ... халық тарихы мен мәдениетінің қайнар бастауын көне заманнан іздеп,
қазіргі уақытта көптеген ... да қол ... ... Оның айқын
дәлелі ретінде біз мына төмендегі жазулардың құпиясын ... ішкі ... ... ... ... ... Қазіргі кезде ежелгі түркі
тайпалық одақтары өмір ... ... ... ... ойылып жазылған
үй-тұрмысына қажетті заттар, қой ... ... ... Олардың бойында
талай құпиялар ... ... ... ... ... ... ... аудандарынан бірнеше көне тайпалардың қолданған заттары
табылған болатын. Аталған түркілік көне жазуларды өз ... ... ашып та ... жылы ... ... ... ... ауылы жанындағы Көксай,
Тікбұған, Қызыл бұлақ, Алқым өзенді, ... ... көне ... тас бетіне қашалып жазылған бірнеше құпия жазулар табылған
болатын. Бұл өңірден ... ... 8 ... жазу өзімізге белгілі Талас
жазба ескерткіштері қатарына жатқызылады. Мақалада біз олардың ішіндегі ... өз ... ... ... жоғалтпаған үшеуін беріп отырмыз.
Тас бетіндегі құпия жазу неге ... ... ... ... әлі ... ... ... түрде оқылған емес.
.3. Қазақ жеріндегі көне түрік руникалық жазбаларының ескеркіштері
Дәл ... ... көзі ... ... асыл ... ... де қаншама десеңізші. Өйткені, шығысымызда Алтай мен ... Орал ... ... ... бен орталығымыздағы Ұлытау,
Болаттау аймақтары, оңтүстігімізде Алатау мен Қаратау қатпарларында және
басқа да өзенді-көлді кең алқапты ... ... ... сол ... ... қолтаңбасын қалдырып кетпеді дегенге кім сенер. Мұндай қол
жетпес дүниелер ертеңгі күні егеменді ... кез ... ... ... Егер ... жатса, түркі халықтарының тарихы мен мәдениетінің
дамуын, өркениеті мен мемлекеттігінің қайнар бастауын ғылыми түрде одан ... ... өз ... тигізері сөзсіз. Көне мәдениет жәдігерлері
ұлттық ... ... ... ... бірден-бір рухани бастауға
жатады. Байырғы түркі өркениетінің өзгеше сыйы, ... ... ... ... ... ... ... ел төріне аяқ басуының маңыз-
мәнінің түп-төркінін біз содан ... Азат ел, өз ... өз ... ел ғана ... ... ... төл ... іздейді. Жиырма бірінші ғасырға жеке егемен
ел, тәуелсіз мемлекет ... ... ... Республикасының дербес
шаңырақ көтеруі - маңызды қоғамдық-саяси құбылыс ретінде тамыры ... ... Ол ... ... аты - еркіндік, азаттық, елдік пен
мемлекеттік идеялары. Олардың ... ... бен ... дүниетанымызға
ежелден етене екендігіне, ұлттық санада ертеден-ақ ұрық сепкендігіне куәлік
етер даусыз ғылыми айғақ - байырғы түркі өркениетінің ... ... ... ... - ... түркі жазуы ретінде қаншалықты
маңызды болса, заттық (материалдық) сипатқа ие ... ... ... ... ... ... ... ретінде соншалықты құнды. Бұл жерде
мәселе тұңғыш түркі әліпбиінің өзі, ең алдымен, рәміздік белгі екендігінде
емес. ... ... осы ... мемлекеттік рәміздердің көркемдік,
дүниетанымдық, саяси-әлеуметтік астарларымен ... ... ... ... Оларды зерттеу - тарихтың рәмізтану саласының ... ... ... және ... ғылымдарының өзекті міндеттерінің
бірі.
Күлтегін ескерткішіндегі мәтін жазылған пирамида түріндегі 3,15 м.
стелланың ұшы бөрі бейнелі ... ... етіп ... ... Осы
жердегі бөрі бейнесі тегін тұрған жоқ. Көне ... ... ол ... азаттық, елдік пен тәуелсіздік ұғымдарын білдіретін нышандық
белгі. Ал оның өзі өз ... ... ... ... ... Көк
бөрі - түркі халықтарының тотемі, ортақ киесі. Қазақ тіліндегі эвфемизмде
оның атын ... ... деу сол ... ... ... ... ескерткішінде де, басқа бірқатар Орхон-Енисей ескерткіштерінде
де зерттеушілер қаған таңбасы атап жүрген рәміздік ... ... ... 64 ... ... сәйкес белгі аша таңба (V) түрінде
қашалған. Ол найман тайпасының рулық таңбасына ... ... өзі ... ... ... ... түркі халықтарының ортақ жәдігері болып
саналатын Орхон-Енисей жазбаларында қазақ тайпаларының қолтаңбасы бар ... ... ... ... ... ... таңбаланған рәміздік белгілер арасында сол
сияқты айдаһар, таутеке, тасбақа, қошқар бейнелері және ... ... ... ... тұрғыдан алғанда түркі тектестерден гөрі басқа
жүрттарға жақындау тотемдердің де (мысалы, айдаһар қытай киесі саналады)
аралас ... ... ... ... ... ... болмаған-дығын
немесе ескерткіштерде көрші елдер қолтаңбасы да кездесіп қалуы мүмкін
екендігін аңғартады. ... ... күн мен ай ... түс дел ... көк рең ... да ... белгілерге жатады.
Орхон-Енисей ескерткіштерінде көрініс тапқан түркі ... ... ... ... ... ... пен ерліктің,
тәуелсіздік пен тектіліктің, елдік пен ... ізгі ... ... ғасырлық тарих соқпақтарында мүлдем ізсіз жоғалып кетпей, қазіргі түркі
тектес ... ... ... ... ... Бұл ... осыдан он жыл
бүрын дербес егемен ел ... ... ... ... ... рәміздерінен де байырғы бастау бояулары, бостандық сүйгіштік пен
әділдік рухы ... ... ... тәу ... көк ... ... киелі шаңырақты қыран қанатты, ай мүйізді қос ... ... ... жұлдызы тағы бар. Ту бетінде әдемі ұлттық өрнек өрілген.
Мемлекеттік әнұран ... де ... ... рухы ... ... сөз ... Оған көне ескерткіштердегі тәуелсіздік пен азаттық ең ізгі
елдік мұрат екендігі жайлы, оған қол ... үшін ... ... ... ... елдің бірлігін сақтау қажеттігі жайында, татулық
пен ... ... ... жол ... хақындығы өзекті ойларды
әнұранның мазмұндық-мағыналық тірек идеяларымен салыстырып, айқын ... ... сөз етіп ... үндестіктер мен ұқсастықтар - ... ... ... салынған тұңғыш түркілік рәміздік
белгілердің байырғы түркі ... ... ... ... ... ретінде және рухани көпір ретінде өміршеңдігінің айқын айғағы. Бұл ... ... ... ... ие ... ... мемлекеттік идея
қайнарларының бастауы тереңде жатқандығының тағы бір ... ... ... ... ... байрақ (байрағ), халық
(будун), ел-мемлекет (ел, іл), әскер (су), ... елші ... ... ... ... жұртында өте ерте замандарда
қалыптасқан рухани аңсар екенін ... ... айта ... ... ... ... түйіні ретінде төмендегі төрт байламға ерекше
назар аударғымыз келеді:
Бірінші. Орхон-Енисей ескерткіштерінде түркі өркениетіне тән ең ... ... ... (материалдық) көрініс тапқан.
Екінші. Орхон-Енисей ескерткіштеріндегі рәміздік белгілер - түркі
дүниесіндегі осы ... ... ... ... ... ... солардан іздеу керек.
Үшінші. Орхон-Енисей ескерткіштеріндегі рәміздік белгілер - ... ... және ... идеяларының қайнар көздерінің
бірі.
Төртінші. Орхон-Енисей ескерткіштері мен Қазақстан ... ... ... терең тарихи сабақтастық бар. Бұл - байырғы
түркі өркениеті мен қазіргі қазақ ... ... ... алтын
көпір аман-сау екендігінің белгісі.
Қазіргі түркі халықтарының, оның ... ... ... ... сөз ... көне түркі руникалық жазба ескерткіштеріне соқпай
кете алмаймыз. Ол - ... ... ... ... ... ту ... ... қалған асыл мұра. Көне түркі жазуының жанрлық сипаты туралы
ғылымда бірнеше пікір бар. Түркітанушы А.Щербак ... ... ... жиынтығы деп қараса, И.В.Стеблева ақындық дәстүрдің ортасында
туған тарихи ерлік поэма деп таниды. ... ... ... осындай
көптеген пікірлерді елеп-екшеп келіп: "Орхон ескерткіштерін жалаң тарихи
фактілер тізбегі деп ... ... ... ізгі ... ... ... ... өзгеше әуезбен жыр еткен ... ... ... ... ... орынды" деп ... ... ... ... белгісі боп табылатын бұл жазба жәдігерліктер ... ... Көне ... ... руникалық жазуды VII-IX ғасырларда
кеңінен пайдаланған.
4. Жалпы түрік тілінің тарихы
Түркітануда орта түркі дәуірі болып саналатын X-XV ... ... араб ... ... Араб ... Орта ... Жетісу, Шығыс
Түркістан аймақтарында XI ғасырдан бастап таралып, өріс алуы руникалық көне
түркі әліпбиін ығыстырып, келесі ұрпақтар санасынан жойылуына әкеп ... ... ... түркі тектес халықтар жеке-жеке ыдырап, түркі
тілдері дербес тіл болып қалыптаса ... Орта ... ... ... тілінің даму ерекшелігін ескеріп, ғылымда қарахандықтар дәуірі (Х-
ХІІ ғғ.) және монғолдар ... (XIII-XV ғғ.) деп ... ... ... Бірақ Х-ХV ғасырлардағы ескерткіштердің жазылу ортасы мен
тілдік ерекшелігін ескеріп, түркітанушы ... 4 ... ... ... ... ескерткіштері;
2) Алтын Орда дәуірі ескерткіштері;
3) Орта Азияда жазылған ... ... ... ... ... да, бұл орта ... ... көне түркі тілдерінің
заңды жалғасы. Сөзіміз мәйекті болу үшін көне түркі жазба ескерткіштерінің
тілі мен орта ... ... ... ... ... ... көрейік. Өйткені көне түркі тілін қазіргі түркі ... гөрі ... ... орта түркі дәуірі тілімен салғастыра
зерттеп алған дұрыс.
Орхон-Енисей ескерткіштерінің орнатылғанына мың ... аса ... ... да оның ... ... ... ... тұлғалық жағынан
орта түркі тілдеріндегі сөздермен өте ұқсас болып келеді. Көне ... орта ... ... мынадай лексикалық топтарға бөліп қарастырайық:
1)Адамдарға және семьялық ... ... ... ата ... ... оғул (ұл), қатун (қатын), қыз (қыз), іні ... ... ... ... т. б. ... сөздер орта түркі тілінде кездеседі: Эй ата ачлық
адамини өлтүрүр - Эй, әке, ... ... ... Көне ... ... ... ... сөзі орта түркі тілінде еш (жолдас) түрінде кездеседі: Ош андын
кім бу сурат болды ешім - Содан бері бұл ... ... ... Көне ... оғул сөзі орта түркіде оғул // оғлан вариантында ... ... тіл ... жаңа ... ... Синонимдердің пайда болып,
сөздік қордың күрделене түскенін көрсетеді. Мысалы: оғланлары ... ... ... ... ... көне ... ... мынадай сөздер
келтіруге болады: йер (жер), тағ (тау), йыл (жыл), суб (су) т.б. Осы ... ... да ... ... ... ... ... - гүл
жапырақтары жерге түсті, Орта ғасырда тағ сөзі тағ// тау ... ... суб II су ... ... ... Мәселен, толун ай-тек қылур вир
қатра суны - су ... ... ... ... ... ... байланысты сөздер: йурт (жұрт),
қаған, ... ... ... ... төру ... ... сөздер орта түркі
тілінде де баршылық: тутар ердиата-сының төрәсин - ... ... Төру ... бұл мағынасы қазіргі қазақ тілінде кездеспейді.
4) Әскери ... Сү ... ... (шеру), уруш (ұрыс), сүңгі
(сүңгі), йағычы (қолбасшы) т.б. Көне түркі тіліндегі бұл ... орта ... де ... ... ... сөзі ... ... сунуг варианттарында
кездеседі, мұның өзі орта ... ... ... әр түрлі тайпалық
диалектілік ерекшеліктерге ыдырай бастағанын көрсетеді.
5) ... ... ... ... бедіз (ою-өрнек), ағыл
(қора), қапығ (есік, қақпа), еб (үй), барқ (жай) т.б. ... ... ... ... ... ... ... Бұл дәуірде қапуғ
сөзінің қапу варианты да қатар қолданылады. Тіпті Құтыптың ... ... ... ... ... сөзімен қатар ешик сөзі де ... ... ... мухкәм - сарай есігін берік жабуға бұйрық берді. ,
6) Жан-жануарлар аттары: адғыр (айғыр), ат (ат), буқа ... ... ... ... йонт ... учуқ ... ... (мешін) т.б. Мұндай
сөздерді орта түркі тілінен де, қазіргі түркі тілінен де таба аламыз. Орта
түркі ... ... ... ... ... варианттары да көрініс береді.
Әсіресе, "Хұсрау уа Шырын" ... з мен и ... ... ... ... қатар "Хұсрау уа Шырында" йылқы сөзінің көне
түркіде кездеспеген "жылдық ... ... ... да ... ... ... ... йашқа болма мағрур - елу жылдық жасқа мақтанба.
7) Заттардың сын, сапасын көрсететін сөздер: үрүң (ақ), ... ... ... йашыл (жасыл), улығ (ұлы), бедүк (биік), йұйқа (жұқа) т.б.
Орта түркі дәуірінде сын-сапаны білдіретін ... көп ... ... көне ... ... үрүң (ақ) сөзі ... ескерткіштерден келтірілген сөздерден байқағанымыз орта түркі
дәуірінде көне түркі тілі заңды жалғасын тапқанын көреміз. Орта ғасырларда
сөздердің әр ... ... ... ... көбейіп, жаңа
сөздердің пайда болуы айқын көрінеді.
Орта ғасыр жазба ескерткіштерінің сөз ... ... көне ... ... ... ... ... ұшығы ашылып,
түбір мен қосымшалардың даму жолдары айқындалады. Мәселен: сур - орта түркі
ескерткіштерінде "айда, қу, аулақ кетір" деген ... ... Ажын ... теб маны бу - атын ... не хал деп ... бұл. Осы көне ... негіз
көне түркі тілінде дербес күйінде бірнеше мағынада қолданылады: 1) алып
жүру, 2) қуу, ... 3) ... ... 4) сүйреу,тарту. Чік бодунығ
бықым сура кілті - Шик халқы менің мыңдаған әскеріммен ... Ал ... ... "қуғын-сүргін" (сүр-гін) тұлғасында келіп плеонастық
құбылыс жасап, яғни бір мағынадағы екі сөз қосарланып ... бір ... ... байқалады. Сүр-тұлғасы қазіргі қазақ тілінде дербес
қолданылмаса да, әзірбайжан, түрік, ... ... ... ... ... "қуу, айдау, жер аудару" ұғымдарын береді.
Орта ғасыр жазба ескерткіштерінде "түгет, тауыс" ... туг ... Бағ ічра ... ... ... - бау ішінде еш ... ... Бұл ... - ... қазақ тілінде түгет (түг-ет) сөзінің қүрамында
көне түбір. "Хүсрау уа Шырын" ... осы ... ... ... ... (түгелдік) сөздері туындаған. Белгілі түркітанушы Юнус-
алиев бүл сөздің ... туге - деп ... ... ... форма
может стать, подобно корню, основой для дальнейшего словообразовния. Так
же, как и ... ... ... ... утратить лексическую
самостоятельность; ср.: кир. ... ... ... түгөт -
"кончать, завершить"; каз. түгес - ... ... кир. ... ... "все на лицо", восходят к ныне мертвой в киргизском языке форме ... // түгө - ; ср.: бур. ... түгэ ... (по ... ... ... ... все целиком". Но основой для образования в каждую
историческую эпоху служит ... ... ... а не та, ... утратила
лексическую самостоятелность (түгө). Ғалымның бұл айтқанын көне түркі
тілінде дербес сөз ... ... түкә көне ... де ... ыш ... - іс ... ... қатар осы мағынада мүлде көнетүлға
ту (түгел, әркім) түбірі де кездеседі. ... ... ... ... ... ... осы ту - ... керек. Яғни, орта
ғасырда осы түбірге -г,-к элементтері қосы-лып, ескерткіштердің өзіне тән
туг // тук сөзі ... өтру ... ... деп екі ... ... ... болады. Мысалы,
адырды андын өтрү ана шаһдын - айырды одан ... оны ... Осы ... ... орта ғасырларда бұл түбір "бұрын, ерте" ... ... ... ... "ерте" сөзі осы өгру-ден дыбыс
алмасулары әсерінен қалыптасқан болу керек. Мысалы, өтрү > өртү > ... ... ... ... өтру тұлғасы орта ғасыр мұрағаттарындағы мағынасын
бермей, керісінше "сосын, ... ... ... ... түр. ... өтрүогулқа бак,а айур - ол көпке дейін үндемеді, ... ... Осы ... ... - ру // -ру ... көне ... ... ... ... ... бақару -маған қарай;
ебрү келүртім - үйге ... Ал ... уа ... ... ... ... ... кеткендіктен, бұл қызметі байқалмайды.
Жоғарыда келтірілген деректер көне түркі тіліндегі ... ... ... сөз ... орта ... заңды жалғасын тауып,
үздіксіз даму ... ... ... Яғни, Орхон-Енисей жазба
ескерткіштері мен орта ... ... ... ... ... ... ... түркі жазбаларын, олардың тілін зерттеуде, меніңше, проблеманың
методологиялық, тарихи, құқықтық, экономикалық, филологиялық, ... және ... ... ... ... қауымға
білдіру қажет. Сөзді тарихи аспектілерден бастаған жөн, ... ... ... көз ... оны ой ... өткізу.
"Ақ таңдақ" мәселелердің бірі көне түркі жазуы мен латын ... ... ... ... шығу ... және оны жасаушы халыққа
сипаттама беру. 1990 жылы Уфа ... ... ... ... мәшһүр лингвист-ғалым Ф.Л.Латыпов этрус халқының бұрын жұмбақ
болып келген мәтіндерін ... ... ... ... ... ... жиналғандарды таныстырды. Аталған халықтың этнонимі
"тарк, түрк". Олардың тіліндегі ел-ес- ерер; қол - көз - көрер деген ... ... де ... ... мен латын сөздерінің арасындағы ұқсастықтарды Олжас
Сүлейменов "Казахстанская правда" газетінде (13 ... 1996 жыл) ... ... - ауыл, саулус - сәуле, аурум - ауыр.
Қыпшақтар ... ... ... әрпімен жазылған көрікті тарихи
жәдігерліктердің ірілері болып жыл санаудың ... ... XIV ... келген "Мәжмұғасы Кодексі", "Құмандар Кодексі" тәрізді еңбектер
саналады. Еуразия құрлығында ... ... ... заманның қалдықтары және
ТМД аумағындағы түркі тілдес халықтардың әэр аймақта өмір ... ... орта ... ... дәрежеде болғандығын қуаттайды.
Әліпби саяси дамудың көрсеткіші. Мемлекеттердің ... ... орай олар да ... ... ... ... ... көп болуын түсіндіру кезінде жазу мен ... ... ... ... ... Көне грек тіліндегі
"койне" деген сөзді ... ... ... тілі деп ... ... әдеби түркі тілдеріне қатысты көне түркі руникалық "койне"
мәселесімен айналысқан Э.Р.Тенишевтің айтуынша, ... тіл ... ... керісінше әліпби өзгерсе, әдеби тіл де өзгереді". Шығыс Түркістан
тарихында жаңа әдеби ұйғыр тілі ... ... ... ... бас тартып, соғды және ... ... ... ... ... ... ... ұстанатын адамдар әліпби өзгертуге әркез
қарсы шығады, ... ... ... жарияланған әдебиеттермен
қалыптасқан көзқарас пен ... ... ... әліпбиіне көшуге қарсы
болады.
Латын-түрік графикасының тарихы ... ... XIX ... ... ... Фоат ... берген ұсынысынан емес, жоғарыда аталған
кодекстерге қатысты XIV ғасырдан да емес, одан да ... ... ... ... ... салыстырғанда көшпенділердің ана-
ғұрлым жылжымалы болуы себебінен, олар үлы ... ... мол ... қол ... білді. Есімдері тарих кітабында мәңгі
сақталатын ата-бабаларымыздың ... ... ... Наполеон армандаған Еуразия құрлығының тоқсан пайызын билей
білгендігі тек қана ... ... ... ... емес,
мемлекеттілікті құра білуден, парасаттылықтан, сондай-ақ халықтың ... ... ... ... сақталатын ғасырлар бойы ... ... Жыл ... ... 214 жылы 17 ... ... ... алушылықты мақсат тұтқан Қытай елімен ... ... ... ... ... тарихының көрікті
фактісі деп таныған ... ... ... туыс үрпақтың арасындағы тақ таласымен
түсіндіруге болады. Аппенин аймағындағы "түрк" тайпасының шаңырақ көтеруі
де ... ... ... ірі ... ... Ендеше, жыл
санаудан жеті ғасыр бұрын этрускілердің жиырма бір символынан ... ... ... ... жат ... Ол ... төл әліпбиіміз.
2.4 Демек, көне түркі жазбаларын зерттеуде ... ... ғана ... ... ата-бабаларымыздың жоғарыда ... ... ... ... билей білгендігін ескере отырып, мынадай
мәселелерді күн тәртібіне қою қажет:
- көне түркі жазбалары мен қытай жазбаларының арасындағы байланыс;
- көне ... ... ... ... ... ... мәселе.
Айтпақшы, классикалық латын әліпбиі 24 таңбадан тұрған. W мен ... ... ... ... ... де 24 төл ... бар ... және
латын әліпбиін дүниеге әкелген этрускілердің тілдері бұлғар-қыпшақ
диалектілеріне жақын ... ... ... ... ... ... яғни ... жыл санаудан сегіз ғасыр бұрын өз мәтіндерін
оңнан солға қарай жазу әдісімен қатар боустро-федонды да ... ... ... бастады. Олардың әліпбиі жиырма алты таңбадан тұрады. Біздің
эрамызға дейінгі 400-ші жылы әріп саны 20-ға ... ... 1886 ... ... fibula" деп аталатын латынша жазуының ең тұңғыш
ескерткішінде "Манное мед фефакед ... - ... мені ... деген сөздер жазылған.
Этрускілердің әліпбиінде де, классикалық латын ... де ... 24 ... ... ... кездейсоқтық емес.
XX ғасырдың соңғы онжылдығы - бұрынғы ... ... ... ... көтерген жаңа түркі тілдес тәуелсіз республикаларда
қолданылып жүрген әліпбилердің ... ... ... ... ... да ... графикасына ресми түрде көшіп үлгеруі - осы қатарға
қосылуға бізді де ... ... ... ... ... ... қазақ тіліндегі төл
дыбыстардың саны 24 болғандықтан, әріп саны да ... ... ... ... тіліндегі 46 дыбысқа 26 әріп қызмет етсе, қазақ тілінде керісінше
42 әріп ... саны аз ... ... Іс ... қолданылып
жүрген қазіргі әсершіл фонетикалық әліпбиімізде белгілі бір ... ... ... жуан ... ... ... таңбалар естуге
емес, көруге қатысты қалыптасқан. Әйтседе "а" мен ... "о" мен ... ... көз ... мен ... деген сөздегі "у" таңбасының бірде
жуан, енді бірде жіңішке ... мән ... ... ... мен ... ал әдеби тілдің қалыптасуы
жазудан басталады. Қатты материалға жазуларды қашап жазу тәсілі әліпбидің
жедел ... ... ... ... Одан ... ... кезеңді
ғалымдар курсивтік жедел жазуға дейінгі кезең деп атайды. Жедел жазу
кезеңінде қағаз бен сия ... ... ал ... ... ... ... талаптарды өзгерте бастады. Сол себепті, Орхон-Енисей
жазуын енгізуге ... ... ... ... ... ... қағазды тастап, тасқа қашап жазуды да біржолата енгізген жөн. Әрине,
тарихтың заңдылығы бар - ... ... ... бұрын болған дәуірлердің
барлық ерекшеліктерін қамтиды.
Қазіргі 42 әріптік әліпбиімізде латын әріптері де, ... ... ... фонетикалық таңба ретінде қолданатын әріптер де, ... ... ... де баршылық. Орысшыл қазақ ю, я, ъ, ь, ә, ... жылы ... ... ... һәм, ... құн ... ... қуанады, ал европашыл қазақтар а,о,е,і,ү,һ,к,с,х,в
әріптерге тәуба дейді.
ІІІ. Қорытынды бөлім
Әрине, көне ... ... ... зерттеу ісі руникалық
әліпбиді қабылдауды емес, археологиялық қазба жұмыстарын, ... ... ... іс-сапарларды ... ... ... ... ... ... ... жасаудың
ешбір керегі жоқ.
Ұлттық мәдениетті қадыр тұту мақсаттарына қол жеткізу үшін ең ... ... тың ... бас тартпау, дер кезінде шешім қабылдай
білу керек. Қазіргі таңда Қазақстанда ... ... ... қолдау шараларын ұтымды іске асырылып жатыр.
Жас тәуелсіз ... ... ... ... ашық, қазіргі
заманғы қоғам құруға барлық күш-жігерін ... ... ... ... ... есеп ... көш түзеу, жаңа
халықаралық байланыстар орнату, заңдар мен ресми құжаттарды шыңдау - осының
барлығы да ... ... ... өз елі мен ... ... ... білуге, атадан қалған
дәстүрді, мирасты жалғастырстыруға міндетті.
Пайдаланылған әдеитеттер тізімі.
1. Айдаров Ғ. Көне түркі жазуларынан материалдар. ... ... ... А. ... ... және жазу ... ... Санат,
1996.
3. Арыстанбеков И.Т. Қазақ әліпбиін өзгерту ... орай ... ... ... ... Латынға көшу баянсыз тірлік. ЕҚ, 2000. 27 желтоқсан,
5. Байтурсынов А. Тіл тағылымы. Алматы, 1992.
6. Кемеңгеров К. ... ... ... М., ... ... И.Л. ... ... евразийских степей. М., 1994.
8. Кляшторный С.Г., Султанов Т.И. Казахстан: ... ... ... Рауан, 1992.
9. Саурыков Е.Б. Историй и ... ... ... ... ... Азии // ... 2000. № 4-5.
10. Солтобаев О . Табалдиев К. Рунические надписи в Кочкорской ... ... 1998. ... ... Е.Б. Көне ... жазба ескерткіштері - ұрпақ қазынасы //
Егемен Қазақстан. Алматы, 2001. 27 сәуір

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 17 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Руникалық көне түркі жазба ескерткіштері10 бет
Руникалық көне түркі жазба ескерткіштері. Түркітанушы қазақ ғалымдарының еңбектері5 бет
Талас өңіріндегі көне жазбалар – ежелгі түркі жазу мәдениетінің бастауы6 бет
Ұлды және қызды асырап алуды тәркеу, тегін, әкесінің атын өзгертуді тіркеу7 бет
«көне қытай ойшылы конфуцийдің пікірлерін философиялық тұрғыдан талдау»4 бет
А Пушкин классикалық көне әлем жұмыстарының түсінігі28 бет
Бейнелеу өнері сабағында көне мұраларды оқыту арқылы оқушылардың рухани білімін дамыту46 бет
Бүгінгі поэзиядағы көне түркілік таным көріністері10 бет
Дін ең көне қоғамдық форма ретінде12 бет
Ерте темір дәуіріндегі тайпалық одақтар мен көне мемлекеттік құрылымдар9 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь