Савромат-сармат тайпаларының археологиялық ескерткіштерінің зерттелу тарихы

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

І тарау. Савромат.сармат тайпаларының археологиялық ескерткіштерінің зерттелу тарихы.
1.1. Ескерткіштердің тарихи.археологиялық сипаты.
1.2. Батыс Қазақстанды мекендеген Савромат.сармат тайпаларының мәдениеті мен өнері

ІІ тарау. Сарматтардың отырықшылық және егіншілік кәсіптері
2.1. Үйдегі өндіріс пен қолөнері
2.2. Савромат . сармат тайпаларының қалалары мен қоныстары

Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер
Зерттеу жұмысының өзектілігі. Сарматтар деген халық атауы б.з.б ІІІ ғасырдан, яғни олардың скифтерді жаулап алуынан басталады. Б.з.б ІҮ ғасырдың бас кезінде сарматтар Доннан Омбыға дейінгі жерлерді алып жатты. Төл деректеріміздің бірегейі болып табылатын савромат-сармат тайпаларының археологиялық ескерткіштерін зерттеп, зерделеу бүгінгі таңдағы өзекті мәселелердің бірі болып табылады. Осынау уақытта бұл жерде мәдениеттің еккі басты бағыты құрылып қалыптасты. Олар: Батыс Болгар, Дон мәдениеті және Шығыс Орал мәдениеті.
Кейінгі сарматтар Орал өңірі мен Еділ бойын, Дон өңірі аймақтарын қамтып, Орал сыртындағы даладан Буг өзеніне дейінгі аралыққа түгел тарайды. Уақыты жағынан бұл б.з. ІІ-ІҮ ғ. кезеңі.
Сармат тайпаларының пайда болуы туралы нақты пікір қалыптаса қойған жоқ. Археологиялық зерттеулерге қарағанда, савромат, сармат тайпаларының шыққан тегі андрон және қима мәдениетінің (Россияның Оңтүстік аудандардағы қола дәуірінің бір мәдениеті) кезіндегі рулардың жалғасы деген пікір бар.
Қазіргі таңда сақталған ескерткіштердің көпшілігі обалар. Көрсетілген дәуірлердегі обаларға тән қасиет олардың сыртқы көріністерінің бір-біріне ұқсас келуі. Сондықтан да аталмыш тақырып өзекті де, зерттеуге тұрарлық тақырыпқа жатады деп толығымен айтуға болады.
*******************
Мәселенің зерттелу деңгейі. Бұл курстық жұмыстың жаңалығы Қазақстандағы бұрынғы және қазіргі шыққан материалдар бойынша сармат шыққан материалдар бойынша сармат археологияның ескерткіштерін бір жүйеге келтіріп, топтап және зерттеушілердің осы мәселе төңірегіндегі көзқарастарымен, ойларымен, тұжырымдарымен таныстыру.
Кеңес өкіметі орнағаннан кейінгі 1930 жылдары Ор өзенінің бойында Б.Н.Гракова бірнеше обаға зерттеу жұмыстар жүргізсе, ал одан кейін тек жиырма жылдан кейін ғана В.С.Сорокин тың жерлерді игеруге байланысты Ақтөбе облысының жерінде археологиялық ескерткіштерінің есебін алып оларды картаға түсірумен және қазба жұмыстарымен айналысты. 1960 жылдары К.Ф.Смирнов пен В.Г.Петрекалар зерттеу жүргізген.
********************************
Зерттеу жүмысының деректік көзі.
Археолог-ғалымдардың далаық зерттеулерінің материалдары негізгі дерекөзі болып табылады.
******************************************
Зерттеу жұмысының мақсаты.
Алдымызға қойып отырған негізгі мақсатымыз – Қазақстанда және көршілес елдерде мекен еткен сармат-савромат тайпаларының орналасқан ескерткіштері туралы материалдар, деректер жинақтау арқылы бұл тайпалардың рухани және заттай мәдениетіне айрықша көңіл бөле отырып зерттеу.
        
        ӘЛ-ФАРАБИ  АТЫНДАҒЫ  ҚАЗАҚ  ҰЛТТЫҚ    УНИВЕРСИТЕТІ
ТАРИХ ФАКУЛЬТЕТІ
АРХЕОЛОГИЯ ЖӘНЕ ... ... Ж Ұ М Ы ... ... ... ескерткіштерінің зерттелу
тарихы
Ғылыми жетекші: т.ғ.к. Егізбаева М.Қ.
Орындаған:
І курс магистранты
Шонова С.Т.
Қорғауға жіберілді:
Археология және этнология кафедрасының
меңгерушісі, т.ғ.д., профессор
__________________ Ә.Т. ... ... 2009 ... ... ... Савромат-сармат тайпаларының археологиялық ескерткіштерінің
зерттелу тарихы.
1.1. Ескерткіштердің тарихи-археологиялық сипаты.
1.2. Батыс Қазақстанды ... ... ... мен ... тарау. Сарматтардың отырықшылық және егіншілік кәсіптері
2.1. Үйдегі өндіріс пен қолөнері
2.2. Савромат – сармат тайпаларының қалалары мен қоныстары
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер
КІРІСПЕ
Зерттеу жұмысының өзектілігі. ... ... ... атауы б.з.б ІІІ
ғасырдан, яғни олардың скифтерді жаулап ... ... Б.з.б ... бас ... ... ... Омбыға дейінгі жерлерді алып жатты.
Төл деректеріміздің бірегейі болып табылатын ... ... ... ... ... ... таңдағы өзекті
мәселелердің бірі болып табылады. Осынау уақытта бұл жерде мәдениеттің ... ... ... ... Олар: Батыс Болгар, Дон мәдениеті және
Шығыс Орал мәдениеті.
Кейінгі сарматтар Орал ... мен Еділ ... Дон ... аймақтарын
қамтып, Орал сыртындағы даладан Буг өзеніне дейінгі аралыққа түгел тарайды.
Уақыты ... бұл б.з. ... ғ. ... ... ... болуы туралы нақты пікір қалыптаса қойған
жоқ. Археологиялық ... ... ... ... тайпаларының
шыққан тегі андрон және қима мәдениетінің (Россияның Оңтүстік ... ... бір ... ... рулардың жалғасы деген пікір бар.
Қазіргі таңда сақталған ескерткіштердің көпшілігі ... ... ... тән ... олардың сыртқы көріністерінің бір-біріне
ұқсас келуі. Сондықтан да ... ... ... де, ... ... ... деп ... айтуға болады.
*******************
Мәселенің зерттелу деңгейі. Бұл ... ... ... ... және қазіргі шыққан материалдар бойынша сармат шыққан
материалдар бойынша сармат археологияның ескерткіштерін бір ... ... және ... осы мәселе төңірегіндегі
көзқарастарымен, ойларымен, тұжырымдарымен таныстыру.
Кеңес ... ... ... 1930 ... Ор ... ... бірнеше обаға зерттеу жұмыстар жүргізсе, ал одан ... ... ... ... ғана ... тың ... ... байланысты Ақтөбе
облысының жерінде археологиялық ескерткіштерінің есебін алып оларды ... және ... ... ... 1960 ... ... пен
В.Г.Петрекалар зерттеу жүргізген.
********************************
Зерттеу жүмысының деректік көзі.
Археолог-ғалымдардың ... ... ... ... ... табылады.
******************************************
Зерттеу жұмысының мақсаты.
Алдымызға қойып отырған негізгі мақсатымыз – Қазақстанда және ... ... ... ... ... ... ... материалдар, деректер жинақтау арқылы бұл тайпалардың рухани және
заттай мәдениетіне ... ... бөле ... ... жұмыстың алдына қойған міндеттері:
1. Савромат – сармат тайпалары туралы антикалық деректерді қамту.
2. Осы ... ... ... ... ... ... ... ой-пікірлерімен танысу.
3. Зерттеуші ғалымдардың теориялық ойларын қарастыру.
4. Савромат – сармат археологиясының картасын жасау.
5. ...... ... қалалары мен қоныстарына
байланысты материалдары қарастыру.
Алынатын нәтижелер:
- Савромат – сармат тайпалары ... ... ... қамтылды.
- Аталмыш мәселеге байланысты зерттеу ... ... ... ... ... ... Зерттеуші ғалымдардың теориялық ойлары қарастырылды.
- Савромат – сармат ... 0
- ...... ... ... мен қоныстарына байланысты
материалдары қарастыру.
Зерттеудің мерзімдік шегі. Батыс Қазақстандағы өмір кешкен сармат
тайпаларының ... ... ... ... өте аз зерттеген.
Алғаш рет сармат обаларына зерттеу ... ... ... комиссиясының
ғылыми секретары А.Кастанье жүргізген. Ол Ақтөбе уезінің жерінде ... 1909 жж. ... ... жұмыстар жүргізген.
1970 жылдан бастап қазақтың көрнекті ... ... ... ... ... ... Сынтас обаларында зерттеу
жұмыстары жүргізілді.
Зерттеу жұмысының нысаны. Сармат тайпаларының ... ... ... да материалдармен жұмыс жасау. Зерттеу жұмыстарында
жалғастырып, сармат ... ... ... ... ... ... туралы тоық мәліметтер жинақтау.
Ғылыми жаңалығы.
- Савромат – сармат тайпалары туралы ... ... ... ... Осы мәселе төңірегінде зерттеу жұмыстарын жүргізіп жүрген қазақстандық
ғалымдардың ой-пікірлері жүйеленді.
- Зерттеуші ғалымдардың теориялық ойлары қарастырылды.
- ...... ... ... мен қоныстарына байланысты
материалдар зерделенді.
- Қазақстандағы бұрынғы және ... ... ... бойынша
сармат археологиясының ескерткіштері бір жүйеге келтірілді;
- Зерттеушілердің осы мәселе ... ... ... ... ... ... тұжырым жасалды.
Жұмыстың құрылымы. Магистрлік жұмыс 2 тараудан, ... ... ... тізімінен тұрады.
I Сармат тайпаларының мәдениеттерінің зерттелу мәселелері
1.1. Сармат тайпаларының археологиялық ескерткіштерінің ... ... ... ... аты ... ... ... ІІІ ғасырдан
бері қолданылып келеді. Сол кездері сарматтардың скифтерді жүйелі түрде
жаулап алуы ... ... ... сарматтар Скифияның едәуір
бөлігін «құлазытып» жеңілгендердің бірін де ... ... ... ... ... шөлге айналдырған.
Сарматтардың бір тайпасы – раксоландар б.з. І ғ. Мидияның шекарасына
жетіп, Риммен соқтығысып қалады. Олардың ... ... ... отырды.
Сарматтар өздері басып алған жерлер халықтарының саяси өміріне белсене
қатысқан. Мысалы, б.з.б. ІІ ғ. ... ... ... ... ... Диафантпен болған соғыста раксоландар скифтерге қосылады. Б.з.б.
І ғ. Митридат Римге қарсы күрескенде сарматтар ... ... ... ... жылы ... аорстармен (сармат тайпасы) бірлесіп, Боспор ... ... ... ... тайпасы) жеңеді. Басқа
тайпаларға қарағанда жорыққа кешірек ... ... қара ... ... ... жетеді. Кейінірек олар ғұндарға қосылып, Испаниядан барып
шығады.
Ал кейбір топтары Солтүстік Африкаға ... ... ... ... ... ... алқабында орналасқан қаңлылар да
қосылған болатын. Орал, Ертіс аумағына сюнну тайпаларының ... ... ... ... ... ... сюнну ықпалы болғандығы жөніндегі сауал әлі күнге
дейін ... ... ... ... ... ... ... аумағына б.з. ІҮ ғасырында келді деп есептелінеді. ... ... ... ... ... ... ... қалпынан өзгерту, ғұндардың күрделі садағы, ... ... ... ... ... кейінгі сарматтар олардың бодандығын
қабылдаған, сөйтіп Орталық ... Арал ... ... ... ... құрған деген пікірлер де бар. Дегенмен жазба дерек
көздерінің мағлұматтары өте мардымсыз, сондықтан да ... ... ... ... археология ғылымы ғана бере алады.
Сарматтар мәдениеті хронологиялық жағынан үш ... ... ... ... ... ... ортаңғы сармат немесе суслов мәдениеті;
кейінгі сармат мәдениеті.
Прохоров мәдениеті б.з.б. ІҮ ғ. бас кезінде савроматтар ... ... ... ... ... мұнда «батыс» (Еділ-Дон ауданы) сынды екі
жергілікті мәдениеттер нұсқасы қаланды. «Шығыста» қыш ыдыстары, қару-жарақ,
сәндік заттар, ... ... ... ... ... сияқты
археологиялық кешендер айтарлықтай өзгерістерге ұшырады. Жаңа мәдениеттің
қалыптасуына Еуразия аумағында ... ... ... ... ... ... құрандылардың енуі тегінде Оралдың орманды-далалы
аймақтарындағы жартылай көшпелі тайпалардың қосылуы өзіндік әсерін тигізсе
керек.
Жаңа мәдениет ... екі ... - ... және ... ... Егер қару-жарақ, ат әбзелдері, кейбір әшекейлерге өтпелі
тұрпаттар тән болса, біз жаңадан ... ... ... ... ... ... ою-өрнекті ыдыстар, білікті қола айна, сегіз саны ... ... әрі ... ... тұрмыстық-шаруашылықта
қолданылмағандығын аңғарамыз. [2,30 б].
Олардың шығу тегі Оралдың шығыс және ... ... ... ... бөліктерінің қосылуымен байланысты, бұл жерде соңғы
кездері савроматтардан прохоров мәдениетіне ... ... ... ... сондай-ақ тек ерте сарматтарға тән жаңа тұрпаттар жергілікті
кешендерден табылған. Әсіресе, ... ... ... ... анық
байқалады. Ұшы тік кесекті немесе аздап иілген және жабыны доға тәрізді
семсер түрлері шыға бастайды. Егер ... ... ІҮ ғ. бас ... онда сабы мен жүзі тігінен келген және жүзі орақ ... ... ... ... ІҮ ... пайда бола бастайды.
Савроматтар жебе ұштарын прохоров тұрпатына бірте-бірте көшуінің
эволюциялық ... ... Бұны ... ... ... да ... Бәрінен де қыш ыдыстар тұрпатындағы жаңа өзгерістер анық байқалады.
Алмұрт тәрізді қыш ыдыстардан басқаларын жергілікті шеберлер бұрын ... саз ... ... ... ... ... Оралдың орманды-
далалы аймақтарының тұрғындары әкелген сияқты.
Прохоров мәдениетінің ... ... ... кісілерін тек оба
үйінділерінің, онда да әдетте ... ... ... ... және
үйінділерді таспен көмкеріп бастырып тастау ... өте ... ... олар бұл үшін қола ... ... да пайдаланды. Ертедегі
сарматтарға тән бір жайт-олар қабірдің ... ... ... ... не ... ... алаңқай жасап қоятын болған, сол сияқты ... ... ... не қабықпен көмкерген. Оба үйіндісінде бейітке
қойылған арбаны білдіретін доңғалақ білік, ... ... ... қою мен ... ... саны ... ... ұшырап отырды.
Әдетте қабырғалары тік немесе сәл ... ... төрт ... ... тік ... ... дөңгеленген жерден қазылған
шұңқырлар; ағаш немесе қамыс жабынға арнап ... ... ... ... оңтүстікке бағытталған бұрыштары тік немесе дөңгелек
жерден қазылған тар шұңқырлар; бүйірлері қазылған бейіттер мен жер астынан
қазылған ... ... ... пайда бола бастайды. Прохоров
мәдениетіне өлген кісіні шалқасынан, ... ... ... ... ... ... ... екі немесе бір қолы шеткері орналасқан, ... ... ... ... қолы шат не ... ... жатады. Тізесі
аздап бүгілген, аяқтары оңға немесе солға, не ... ... ... және
де ромб түрінде (яғни, салт атты) немесе айқастыра жерленген. [19;25 б]
Балаларды әдетте қарама-қарсы солтүстік ... ... ... солтүстікке бағытталған қабірлерден басқа ішінара шығыс пен батысқа
бағытталған жерлеу орындары да бар. Савроматтардан қалған қабықтан ... ... ойын ... ... арба ... ... да кездеседі.
Савроматтарға қарағанда сарматтар бейітке бар, реальгар, күкірт, көмір
кесектерін жиі қойған. Үйілген ... өрт ... ... ... ара-тұра байқалады. Ақіреттік асқа арналған малдың ... енді ... ... ешкінің шағын бөліктері алмастырады.
Ортаңғы сармат, суслов мәдениеті. Бұл ... ... ІІ ғ. соңы ... І ғ. бас кезімен мерзімделінеді. Әлі ... ... ... ... қалыптасу сауалдары түбегейлі шешіле қойған жоқ. Оның ерте
сармат мәдениетінен бастау алғандығы туралы ... ... ... құрылыстарының түрлері бұрынғыдай қала бергенімен ... ... ... ... ... саны ... да, ... бола бастайды.
Шеті немесе кертпеші бар қабір шұңқырлары сақталады. Үйіндідегі жерлеу
сирек ұшыраса бастайды. Шаршы ... ... саны арта ... шұңқыр бойына созыла жатқызу ғұрпы басымдық танытады. ... ... оба ... ... ... ... антропоморфты
мүсіндер бірегей олжалар болып табылады. Мәселен, Үстірттегі Бәйте кешені
бірегейлігімен ерекшеленеді. Кешен үш топты обалардан тұрады және де ... ... ... бірегейленеді.
Бәйте-1 кешеніне шығыстан батысқа қарай тізбектелген үш оба ... ерте ... ... ... ... заттар барлық кешенді
б.з.б. Ү ғ. соңы мен ІҮ ғ. бас ... ... ... ... солтүстікке және оңтүстікке қарай тастан қаланған дөңгелек келген
қоршаулар орналасқан. ... ... ... алаңқайға шоғырланған әктастан
жасалған антропоморфты мүсіндер қалдықтары ерекше көзге түседі. ... ... ... ... ... ... ... құрайды. Мүсіндердің басым бөлігі жалпақ бедері дәлме-дәл
берілген. Жекелеген ескерткіштер ... ... ... ашық ... ... ... ... ер адам бейнесі бедерленген. Қасы, мұрны,
көзі, сәнді мұртты, аузы адамның бет ... ... ... ... ... садағы болды, бастарына дулыға киген, белін белдеу,
әшекейлерден ... ... ... ... ... ... ... түбіне, кейде өлікті де
бормен сеуіп қою ғұрпы сақталған. . [5;56-б]
Ақіреттік ас ретінде мал сүйектері, көбіне ... ... ... ... ағаш ... қолданылады, табыттар мен зембілдер өте сирек
ұшырасады.
Кейінгі сарматтар мәдениеті.
Кейінгі сарматтар Орал, ... Дон ... ... Орал далаларынан
Буг өзеніне дейінгі аймақта қоныстанды. ... ... бұл б.з. ... ... еді. ... ... өздерінің алдында өткендердің көптеген
дәстүрлерін сақтап қалды.
Өз руластарын олар ... ескі ... ... жерледі. Тар
қабір шұңқыр мен бүйірі қуыс шұңқырларға жерлеу ... ... ... ... және ... қаратылды. Олар шалқасынан жатқызылып,
жамбас сүйегі маңына қойылды.
Қабірлерден күл мен от қалдықтары, бор ... мен ... ... пен ... ... қабір жабыны сирек ұшырасады.
Мәдениеттің жаңа белгілері арасынан бас сүйектің деформацияға ... ... ... ... күрделі садақ пен жартылай асыл тасты
алтын әшекейлер де кездеседі.
Қолдан жасалған ыдыстар ... ... ... бар. ... ... ... Шеттен әкелінген қыш ыдыстары көп. Көбіне
тілікшелі қоладан жасалған түйреуіш қаптырмалардың арқа тұсы ... ... ... ... ... шеті ... ... мен қапсырмалар арасынан сабының басына холцедон орнатылғандары да
ұшырасады. [14;16-б]
Күміс, қола ат әбзелдері жиынтығы, алтын тоғалар да ... ... ... ... ... ІІІ ... ... Б.з.б. ІІ
ғасырда савроматтар (ерте сарматтар) қазіргі Батыс Қазақстан жеріне баса-
көктей еніп, Қара теңіздің ... ... ... ... ... ... ... рим тарихшылары (Герадот, Диодор, үлкен
Плиний, Полибий) жазып кеткен.
Савромат-сарматтар-Орталық Азия мен Қара ... ... ... тайпа. Олар Босфор мемлекетімен саяси-экономикалық байланыс
орнатты. Алдыңғы ... ... ... ... ... жорықтар
жасаған.
Сармат тайпалар одағы-роксаландар, аландар, аорстар, сирактар.
Б.з.б. І ғасыр роксаландар ... ... ... ... ... осы ізін Арал ... солтүстігін мекендеген аландар басып өткен.
Сарматтар жаулап алған ... ... ... араласып отырған.
Роксаландар Понтий патшасы Митридатпен соғыста скифтерді жақтаған, ... ... ... ... соғысқан. Аорстар римдіктерге
көмектесіп, сирактарды жаулауға ... ... ... ... ... ... Аландар ғұндарға қосылып Испанияға дейін
барған.
Сармат қоғамының сипаты-әскери-демократиялық. Ішкі және ... ... ... ... сипаты-әскери деократиялық ішкі және сыртқы
мәселелерді әскербасылары ... Олар ... ... ... ақылдаспай,
тек әскери жасақ қатарындағы ... ... ... мен ... орны бірдей болып, әйелдер жасақ құрамына кірген. Сарматтарда
әйелдердің қоғамдағы ролі ... ... ... ... ... болды.
Сарматтар тілі-ирандық. Ғұндардың келуімен олар түркіленіп, түркі
тілінің ықпалына көшкен.
Сарматтар-еуропоидтық ... ... ... жерін мекендеген
сарматтардың бет-пішінінде еуропоидтық белгілер ... ... ... ... ... жататын ескерткіштерден табылған сүйектерде
монғолоидтық белгілер көбейе бастайды.
Археологиялық ескерткіштері. . [16;85-быыы]
Савроматтардың кейініректегі ұрпағы, олардың ... ... Бұл ... өмір ... уақытындағы айырмашылықтар,
мәдениетіндегі өзгешеліктер оларды кейде бөліп, кейде савромат-сармат деп
біріктіріп атауға негіз болады.
Савромат ... ... ... ... ... ... Ақтөбе облысы, Елек өзенінің орта ... Орал ... ... ескерткіші зерттеліп, жүзден астам
обалар табылды.
Ерекшелігі: мәйіттің басын батысқа ... ... екі ... ... ... ... ҮІІ ғасыр.
Бесоба қорымында абыз әйелдер жерленген. Олардың бастары оңтүстік-
батысқа қарата ... ... ... үш дәуірге бөлінеді:
Ерте сармат дәуірі (прохоров кезеңі) - б.з.б. ІҮ-ІІ .асырлар. Володарка
обасы (Батыс Қазақстан облысы). Ерекшелігі: мәйіттің ... ... ... ... ... ... ... – б.з.б. ІІ – б.з. І ... ... ... ... жерлеу.
Соңғы сармат дәуірі – б.з. ІІ – ІҮ ғасырлар. Лебедевка, Аралтөбе
қорымдары. ... ... басы ... ... ... жерлеу. Батыс Қазақстан облысының шығысында Шыңғырлау ауданында,
Лебедевка қорымында бай сармат әйелінің қабірі ... Басы ... ... ... ... ... әсемдік, тұрмыс заттары, қару-
жарақ, еңбек құралдары және Дионистің басы ... мыс ... ... ... ... Атырау облысы Жылысай ауданынан табылған. Аралтөбе
қорымынан үш оба ... ... ... ... пен ... қатар
атқарған ер адам мен оның әйелінің қаңқасы табылды. Адамның киімі алтынмен
әшекейленген. Табылған заттардың ішіндегі ең ...... ... ... қыш ... . ... сармат обалары әртүрлі заттарға өте бай, әсіресе алтын, күміс
бұйымдар көп кездеседі. Ерлердің және ... ... ... ... қойылған. Археологтар сарматтардың қара теңіз жағалауындағы
грек қала-мемлекеттерімен тығыз байланысты ... және ... ... ... әсер ... дәлелдейді.
Шаруашылығы. Мәдениеті.
Сарматтардың негізгі шаруашылығы – көшпелі мал шаруашылығы. Басты
түліктері – қой мен ... Еділ – ... ... Қара ... ... ... малшылықпен қоса егін шаруашылығымен айналысты.
Сарматтар өмірінде аңшылық қосалқы кәсіп, қызықтау, сейіл құру қызметін
атқарды. ... ... ... ... ... балық желімімен
желімдеген. Жебенің ұзындығы алпыс ... ... ... ...
«полихромдық стиль». ІІІ-Ү ғасырларда бұл өнер гүлденіп, ... ... ... ... ... негізінен тек алтын қолданылған. Полихромдық
стильдің жасалу техникасы;
...... ... ...... Түрлі алтын домалақтар жапсыру – зерлеу.
• Алтын жіптермен кестелеу, алтын жалату – оқа жүргізу.
... ... ... ... ... ... ... толтыру.
Бұл өнердің скифтік – сібірлік аңдық стильді ауыстыратының ең ... ... ... Азия ... ғұндардың келуі.
Б.з.б. І мыңжылдықтың басында Алдыңғы Азия мен Шығыс Жерорта теңізі
елдерінен тараған бұл ... өнер ... ... ... ... Алакөлден табылған алтын бұйымдар инкрустация және ... ... ... ... ... ... алтынмен қапталған. Олар
кейде сырғаның орнына алтыннан жасалған салпыншақ, шекелік таққан.
Бұл деректерден полихромдық өнердің сарматтар арасына кең ... ... ... ... ... қазақ шеберлерінің зергерлік
өнерінде жалғасын табуда.
«Сарматтар» деген халықтың аты антикалық ... ... ІІІ ... ... ... Сол ... сарматтардың скифтерді жүйелі түрде
жаулап алуы ... ... ... ... ... едәуір
бөлігін «құлазытып» жеңілгендердің бірін де қалдырмай ... ... ... ... шөлге айналдырған.
Сарматтардың бір тайпасы – раксоландар б.з. І ғ. Лидияның шекарасына
жетіп, Риммен соқтығысып қалады. ... ... ... ... ... ... ... алған жерлер халықтарының саяси өміріне белсене
қатысқан. Мысалы, б.з.б. ІІ ғ. ... ... ... патшасы Митридаттың
қолбасшысы Диафантпен болған соғыста раксоландар скифтерге қосылады. Б.з.б.
І ғ. Митридат Римге қарсы күрескенде ... ... ... ... ... жылы ... ... (сармат тайпасы) бірлесіп, Боспор патшасының
одақтастары сирактарды ... ... ... жеңеді. Басқа
тайпаларға қарағанда жорыққа кешірек шыққан аландар қара теңіздің солтүстік
өңіріне дейін жетеді. Кейінірек олар ... ... ... ... Ал ... ... ... Африкаға қоныс аударады.
Бұл қозғалысқа олармен көрші Сырдария алқабында орналасқан қаңлылар да
қосылған болатын. Орал, Ертіс аумағына сюнну ... ... ... ... тездеткен сияқты.
Кейінгі сарматтарға сюнну ықпалы болғандығы жөніндегі сауал әлі күнге
дейін пікір-талас ... ... ... ... ... ... аумағына б.з. ІҮ ғасырында келді деп есептелінеді. ... ... ... ... мысалы ақсүйектердің бас
сүйегін қалпынан өзгерту, ғұндардың күрделі садағы, секілді бұйымдарды
қабылдайды. ... ... ... ... ... ... бодандығын
қабылдаған, сөйтіп Орталық Қазақстаннан Арал маңына дейінгі аймақтағы
тайпалар конфедерациясын құрған деген ... де бар. ... ... ... ... өте ... ... да сарматтар өмірі туралы
негізгі деректі археология ғылымы ғана бере алады.
Сарматтар мәдениеті ... ... үш ... ... ... ... ... мәдениеті; ортаңғы сармат немесе суслов мәдениеті;
кейінгі сармат мәдениеті.
Прохоров мәдениеті б.з.б. ІҮ ғ. бас кезінде савроматтар ... ... ... ... ... мұнда «батыс» (Еділ-Дон ауданы) сынды екі
жергілікті мәдениеттер ... ... ... қыш ... ... ... ... жерлеу ғұрпы, наным-сенім бұйымдары сияқты
археологиялық кешендер айтарлықтай өзгерістерге ұшырады. Жаңа ... ... ... ... көшіп қонуы, жергілікті
негізгі басқа этникалық құрандылардың енуі тегінде Оралдың орманды-далалы
аймақтарындағы жартылай көшпелі ... ... ... әсерін тигізсе
керек.
Жаңа мәдениет үрдісі екі жақты-эволюциялық және миграциялық ... Егер ... ат ... ... ... ... ... болса, біз жаңадан жасалған заттар түрлерін, айталық, түбі дөңгелек
келген ою-өрнекті ыдыстар, білікті қола айна, ... саны ... ... әрі ... ... тұрмыстық-шаруашылықта қолданылмағандығын
аңғарамыз. Шеттен әкелінген заттардан қытай айналары, ... ... шыны ... ... ... ... амфоралары, ортаазиялық қызыл
сазды ыдыстар табылған. Римнен әкелінген заттар ... ... ... ... бар. ... шыны бокалдар Кіші Азиядан
әкелінген.
Б.з.б. ІІ ғасыр грек-рим деректемелерінің жазуы ... Қара ... скиф ... ... жағында аорстар мен ... өмір ... ... ... ... ... савромат
сармат тайпалары екендігін дәлелдеп отыр. Батыс Қазақстанда Еділ-Жайықтың
төменгі ағыстарында және ... ... Ор, Жем ... ... ... ... ... кездеседі.
Сармат тайпаларының пайда болуы туралы нақты пікір қалыптаса қойған
жоқ. Археологиялық зертеулерге қарағанда, ... ... ... тегі ... және қима ... ... Оңтүстік
аудандарындағы қола дәуірінің бір мәдениеті) кезіндегі рулардың жалғасы
деген пікір бар.
Батыс Қазақстанда өмір ... ... ... ... ... қарағанда өте аз зерттелген. Алғаш рет сармат обаларына зерттеу
жұмысын Орынбор архив комиссиясының ғылыми секретары А.Кастанье ... ... ... ... 1904 1906 1909 жж. Археологиялық барлау жұмыстар
жүргізген. Шиелі, Жаман, Қарғалы, Жақсы ... ... ... ... ... ... ... жүргізсе, ал одан кейін тек
жиырма жылдан ... ғана ... тың ... игеруге байланысты Ақтөбе
облысының жерінде археологиялық ескерткіштердің ... алып ... ... және ... ... де айналысады. 60 ж. ... ... ... ... ... К.Ф.Смирнов өзінің зерттеу
жұмыстарын қорытындылай келіп, Батыс ... ... грек ... ... деп ... айтады. 1970 ж. Бастап қазақтың
көрнекті археолог ғалымдарының бірі М.К.Қадырбаевтың басшылығымен Күміссай,
Бесоба, ... ... ... ... жүргізілді. Алынған
материалдар, сармат тайпаларының өмірінен археология ... ... ... ... . ... пен ... Батыс Қазақстанның жерін мекендеген ежелгі темір
тайпларының ... ... ... ... ... ... ... бөліп қарастырады: 1) б.з.б. ҮІІ – Ү ғғ. 2) ІҮ – ІІ ... ... ... ... ... материалдар бойынша
ежелгі савроматтар деген атымен белгілі болса, ал екіншісі жазба деректер
бойынша ... ... ... Бұлар өздерінің осы атауларымен б.з. ІҮ ғ.
дейін белгілі болған.
Сақталған ескерткіштердің көпшілігі обалар. Көрсетілген ... тән ... ... ... ... бір-біріне ұқсас келуі.
Обаның диаметрлері 20-26 м, ... 1,5-2 ... ... ... ... мүрдеге (могильная яма) жерленеді, кеңдігі әрқалай ... ... ... ... м. ... биіктігі де әрқалай, ол жерленген
адамның бас жағы солтүстікке немесе ... ... ... ... ... Бесоба, Сынтас обаларын зерттегенде, мәйіттер
мүрдеге жерленбей, жер ... ... ... ... анықталған.
Мәйіттер қойылған соң, олардың үстінен ағаштан ... ... оның ... бұталармен жабылып, одан кейін топырақ, құм, ... ... ... мұндай әртүрлі болып келуі, сармат ... тән ... ... салт-сананы көрсетеді. Сынтас обасына
жерленген адамның жанынан ... ... ... ... ... оның ... ... әскери қолбасшы болғандығын
байқатады. Оған екінші дәлел оның ... ... ... ... ... да ... ... обаларынан көбінесе: қанжар, семсер, садақтың үш қырлы
ұштары, әшекей бұйымдардан: ... ... қола ... асыл тастар (оларда әр түрлі аңдардың суреттері бейнеленген)
табылды. Күнге немесе отқа ... ... тас ... ... ... ... ... тұрған жыртқыш аңдар бейнеленген) кездеседі.
Обаларда өте көп кездесетін ... бір түрі ат ... ... пен оның ... ... ... бар. ... ішінде
аңдардың бейнелерін көрсететін мүсіндер өте көп. Кейбіреулері ұшып бара
жатқан ... ... ... бір нәрсені шоқығалы тұрған қимыл-әрекеттерді
бейнелейтін сияқты. Жалпы, сармат тайпаларының шеберлері сулық жасауға
ерекше мән ... ... олар ... ... ... аттарына аса назар
аударған тәрізді.
Сулықты ... ... ... ... ... ... Көрнекті этнограф
ғалымдарымыздың бірі Х.Арғынбаев қазақ халқының шеберлерінің де ... бар ... ... ... ... жасау б.з.б. ҮІІ – ІҮ ғғ. сақ, б.з. ҮІ ғ. ... ... ...... ... байқатады. Ал бұл ... ... келе ... ... бір ... ... ... қиын емес
сияқты.
Обаларда көп кездесетін заттардың бірі ... ... ... ... ішінде түбі жалпақ та және дөңгелек болып келетіндері де
бар. ... ... ... ... атап ... бұйымның бірі сүйектен
жасалған қасықтар (үш тал), ... ... ... ... ... ... қонақтар келгенде ас ішуге берілуі мүмкін. Қасықтың
сабындағы ойып жасалған суреттер, сармат ... ... ... ...... өнердің бір туындысы іспетті. Суреттің мағынасы, аз
дәуіріндегі қиял-ғажайып аңызды хабарлап тұрғандай.
Мұндай қымбат бағалы ... ... ... ... бермейді. Сондықтан
да жерленген адамдардың бай, кедей немесе ру-ақсақалы, тайпа көсемдері
екендіктері бірден байқалады. Ал ... ... ... ... ... о ... ... сену, ата – баба рухына табыну сияқты діни-наным
сенімдердің ... ... орын ... ... Бұл ... әдеттері сонау қола дәуірінен бері ... ... ... ... қиын ... ... ... бірі қола дәуіріндегі адамды
өртеп, күл-көмірін жерлеу салтының сатматтарда кездесуі.
Обаларда табылған әшекей, сәндік бұйымдар, ... ... ... ... ... ... ал темірден жасалған үзеңгі,
ауыздық және оның сулықтары т.б. металл бұйымдар он ... өнер ... ... ... ... ... ... Ал б.з. алғашқы
ғасырларындағы сармат обаларынан (сондай обалардың бірі Лебедевка) ... ... ... ... ... ... табылды. Заттардың
ішінде алтыннан жасалған қымбат бағалы ... да ... ... ... ... ... ұқсата білген темір дәуірінің соңғы
кезінде сармат ... ... ... ... жиі – ... ... пен ... ... ... ... қасысынан болмасын ер – тұрман жабдықтары табылды.
Бұдан шығатын қортынды, ... ... мал ... ... Ал
обалардың қыс кезінде тұрақты мекен жай салып қыстауларда ... ... ... Әзірше ондай тұрақты жайлар Борки ... ... ... ... да ... ... мал ... айналысқан. .
[12;130-б]
1.3.Сармат тайпаларының этникалық қатыстығы.
Сармат тайпаларының ескерткіштері толық ... ... да, ... ... ... ... әлеуметтік теңсіздіктің болғанлығын
толығымен дәлелдейді. Олар елдік – халықтық дәрежеге жеткен, өзіндік әдет-
ғұрып, ... ... ірі ... бірі ... ... тілде
сөйлегендері әлі анықталмаған. Археологиялық заттардың ішінде Таяу Шығыс,
Орта Азия ... ... ... да ... Ол сол ... ... көрсетеді. Сармат тайпаларының б.з.б. І ... ... ... Біз ... ... ... қай ... да құндылықтары өте мол, тарихи жағынан және солтүстік қара теңіздің
жағалауында сармат тайпаларының мәдениетінің ... ... ... ... ... рет ... адам ... қолы тимеген
ер адамның қорғаны табылды, ол ер адам ... ... ең ... ... жатқызылды, онымен қоса қару – жарақтарымен бірге
жерленген. Бұл ... ... ... тек қана ... ... және де ... саяси және әлеуметтік
тарихында орын алады. . [8;120-б]
Көп жылдан бері ... келе ... ... ... ... айтқанда Солтүстік Батыс Қара теңіздің жағалауында,
тарихқа көзқарасты өз ... көп ... ... ... ... ... жүзеге аспай тұр. ... да ... ... тұжырымдай отырып, мәдениеті біржақты және сонымен қатардағы
ескерткіштерді зерттей отырып, ... ... ... мәдениеті
біржақты, сонымен бірге қатардағы ескерткіштерді дұрысы тұжырымдап,
аумақтағы ... ... ... ... ... ал
екінші жағында сармат уақытындағы Солтүстік Батыс Қара ... дала ... ... орны ... ... ... ... ұшы шеберлі қысқа қанжар – белгілі
сармат уақытындағы суыққару ... ... ... Қара ... ... ... пен ... б.з.б. ІІ ғасырдың аяғында пайда
болып, және б.з. ІІ ғасырында кеңінен таралған, ... ... ... ... ... ... ... отырды. Порогтан шыққан
қанжарлардың морфологиялық мінездемелері, көбінесе ... ... ... ... ... ... ... қажет етпейді –
өйткені олар көп орын алар еді. Сондықтан сармат тайпаларының өздігінен бұл
шеңберлі қару сарматтардың ... ... ... белгілейді
деуге болмайды, хронологиялық диапазондық жағынан кеңінен қарауға болады.
Порождік ...... ... ... ... ... сабы
мен қынасы алтынмен әшекейленген. Скифтердің қанжарларына қарағанда
сарматтардың ... асыл ... ... ... сирек
кездеседі, сондықтан да олардың қазбалары да сирек.
Савроматтардан қабылдап алған ... мен ... ... ... ... ойып ... да кездесіп қалады.
Екінші кезеңде (суслов мәдениеті) б.з.д. ІІ ғасырдың аяғынан б.з. І
ғасырының басына дейін қабір құрылысының ... ... ... күйінде
қала береді, бірақ іші көмкермелі молалар саны күрт кеміп, жасанды үңгірлер
мүлде жоғалады. Кемері кертпелі лақатты тепкішекті ... түрі ... ... жасалып, обалар астындағы қабырға қойылатын, өте ... ... – адам ... ... ... ... ... жатады.
Скиф тайпаларымен шығысында көршілес отырған савромат тайпалары ... ... ... мен ... Орал бойы ... мекендеген.
Савромат тайпаларының мәдениетінде екі үлкен кезеңді бөліп қарастыруға
болады. ... ... ерте – ... ... ҮІІ-ІҮ ғғ.) және кейінгі
сарматтық (б.з.д ІІІ ғ.-ІІ-ІҮ ғғ.). ... ... ... ... ... орындары болып табылады.
Савроматтар туралы алғашқы жазба деректері ежелгі грек және ... ... ... ... ... атап айтсақ
Диодор Сицилиский савроматтар мен сарматтар ... ... ... екендігін алға тартып б.з. І ғ. сарматтарды савроматтар деп те атап
жүрген.
Ұзақ ... бойы ... ... ... ... ... ... дерек көзі болып табылған еді. Савроматтардың тарихын зерттеуде
ежелгі Ирандықтардың «Авеста» еңбегінің маңызы зор. ... орыс ... ... ... ... арғы ... деп есептеген, ал біраз
зерттеушілер бұл айтылған оймен келіспейді.
ХІХ ғ. бірінші жартысындағы Ресей ... ... ... назарын аударған еді. Сарматтардың тарихына аса көңіл бөлген
зерттеушілер ... ... ... ... Олар ең алғашқы савромат тайпаларының географиялық ... ... ... ... Ежелгі скифтер мен олардың көршілері соның
ішінде ... ... да ... ... ... ... ... арасында Ф.К.Брун, Ф.Г.Нищенко және тағы басқалары
болды.
Савромат тайпаларының археологиялық ескерткіштерінің зерттелуі ХІХ ... ... ... Ең ежелгі савромат ескерткіштерін Дон өзенінің
шығыс жағынан іздеу ... Осы ... ... ... 1908 жылы Скиф-
Сарматтардың көне дүниесін бір бүтінге айналдырды.
Қазіргі күнде ... ... ... ... материал қорғандық
жерлеу орындары мен қоныстары ... Ең ... ... ... ... ... ... жылдары Ф.Д.Нефедовтың алғашқы қазбалары еді. Ол
императоорлық жаратылыстану сүйгіш, антропология және этнография қоғамының
тапсырмасымен Оңтүстік Орал бойында зерттеу ... ... ... қоғасмының тапсырмасын Самара, Орынбор, Торғай
губернияларында Ф.Д.Нефедов 1887-1888 ... ... ... еді. Оның ... ... ... үлгідегі
қабірлер ашылды. Солардың арасында Орал өзенінің, Черниловский поселкасының
бойындағы Тамар-Өткел бойынан табылған ескерткіштерді айтуға ... ... ... архив комиссиясының мүшесі Н.С.Назаров Орынбор губерниясының
Орск ... ... ... бір бай ... ... ... жылы ... алғаш рет Жайық өзенінің оң ... ... ... ... . ... жылдары Дон өзенінің бассейінінде Воронеж архивтік
комиссиясының мүшесі ... ... елді ... ... ... ... ... 1906-1910 жылдары Челябілік археолог
Н.К.Минко Челябинск төңірегінен 110-нан аса ... ... ... ... ... Смолин, ... ... ... ... ... ғ. аяғы және ХХ ғ. басында Орынбор архив комиссиясының ... ... ... ... ... ... және
Торғай губернияларынан савроматтық және прохоровтық мәдениеттерінің жерлеу
орындарын тапқан. Ең ... ... мен ... ... ... туралы мәлімет берген.
Оңтүстік Орал бойының савромат мәдениеттерін зерттеуде И.А.Кастаньенің
1911 жылы Покровка селосының ... ... ... ... ... ... ... үлкен Хобда өзенінің ... ... ... ... рет ... ... ... туралы материалдарды қорытқан
және Ресей ғалымдарының ... мен ... ... мен ... жұмыстарын жасаған М.И.Ростовцев оның еңбегі ұтымды жазылған
бірінші ... ... ... Өзінің тарих пен археология ... ол сол ... ... мен ... Орал ... скиф-сармат
кезеңі ескерткіштерін дәл бөліп нақты мерзімдерін көрсеткен. М.И.Ростовцев
Покров қорғандарын б.з.д. Ү ғ. ... ... ... рет ... Солтүстік Қара теңіз жағалауының скиф мәдениетінен жерлеу
дәстүрінде, қаурларында және аң ... ... бар ... Орынбор қорғандарын М.И.Ростовцев сарматтардікі деп анықтаған. Ол
сарматтарды Иран тілдес ... деп ... Оның ... ... ... ... келгендігі туралы ой түйеді.
1920-шы жылдары ... ... ... ... ... ... экспедициясы, мемлекеттік тарихи ... ... ... ... құрылып оған
П.С.Рыков, П.Д.Рау, Б.Н.Граков, ... ... ... 1921 ... ... ... ... нәтижесінде Жайықтың жағалауы Камышын
қаласының маңайы, Энгельс ... ... ... ... ... ... Деркул, Чаған және Жайық өзендерінің бойы зерттелді. Жыл
сайын ... ІІІ ғ. мен ІҮ ғ. ... ... ... ... орныдары
мен қатар савромат ескерткіштері де табылып отырған.
1924 жылы П.С.Рыков Үлкен Қараман ... ... ... ... 60-
тай қорған қазып бірнешеуі савроматтық жерлеу ... ... ... ... ... өзенінің орта ағысы мен Деркул және Чаған
өзендерінің бойынан ... ... ... ... жылдары П.Д.Рау ... және ... ... ... қорғандарын зерттеген. Әсіресе 1928-29 ... ... және ... ... ... рет ... және қазба
жұмыстарын П.С.Рыков пен ... ... ... ... мен
қоныс орындарының іздерін ашты. Савромат тайпаларының мәдениеттерінің
ескерткіштері оңтүстік Орал бойынан да ... жылы ... ... мәдениетінің қорғандарын зерттей жүріп
Орск қаласының батысқа қарай жерде үңгімелі савроматтық қабірлер ашты. 1927
жылы орал губерниясында ... ... ... оның ... Самара
мұражайына өткізілген. 1928 жылы А.Захаров Орынбор мен Орск қаласындағы
Сара селосының өртеп жерленген савромат ... ... ... ... ... ... маңындағы Нежинский және
Благославенский поселкелерінен савромат-сарматтардың үлкен жерлеу ... ... ... ... 1928 жылы ... төменгі
Поволжьедегі савромат мәдениетіне жататын Блюменфельд селосынан қазылған
А12-ші қорғанға арналған еңбегі шықты. Осы ... ... ол бұл ... ... ... ғғ. ... ... қазылған Орынбор жеріндегі
савромат ескерткіштері зерттеушіге ежелгі Поволжье мен Орынбор далаларының
мәдениеттері бірлікте болғандығы ... ... ... ... та ... аң стилінің отаны
Орталық Азия деп есептеп, оны скифтер ... – Орал ... мен ... теңіз жағалауына алып келген дейді. Поволжьедегі Прохоров мәдениетін
археологиялық зерттеу жұмыстарының нәтижесінде П.Д.Рау атты зерттеуші ғалым
ашқан еді. ... ... ... ... даму ... алғаш
жасаған П.Д.Рау.
1927 жылы П.Д.Рау Поволжье жеріндегі жерлеу орындарындағы бас ... ... ... және ... бірге жерленген қойлар мен
скифтік үлгідегі заттармен жерленген қабірлерге аса назар аударды.
1932 жылы ... ... және орта ... ... ... ... ... жүрген деген пікір айтады.
Б.з.д. ІІІ-ІІ ғғ. Поволжьенің ... ... ... ... деп ... ... антрополог Г.Ф.Дебец Саратовтық Жайық бойы сармат халықтарының
бір бөлігі Қазақстан жеріне келген халықтар дейді.
1931-37 жылдары П.С.Рыковпен И.В.Синицын ... ... ... ... 1934 жылы ... өзенінің бойынан В.В.Гольмстен он
алты қоныс орнын есепке алды. 1933 жылдары Б.Н.Граков ... ... ... ... ... және қорғандарды қазу жұмыстарымен айналысты.
1935 жылы И.А.Залецкий Ақбұлақ ... ... бір ... ... ІҮ ғ. ... бай ... коллективтік жерлеу орнын зерттеген.
1936 жылы К.В.Сальников Орал өзенінің бойындағы Орск ... ... ... орындарын ашқан.
1946-49 жылдары И.Б.Синицын Волгаград облысындағы Горная Пролейка
селосының маңынан Царские могильницы және тағы ... ... ... ашып ... ... ... ... қаласының жанынан бірнеше
савроматтық және сарматтық жерлеу орындарында қазба жұмыстарын жүргізді. ... ... бойы ... мәдениеттерінің хронологиялық даму
схемасынан ерекшеленді. Б.Н.Граковтың бірінші сатысы савромат ... ... деп ... ... ҮІ-ІҮ ғғ. сәйкес келеді. Екінші
сатысы савромат сармат немесе Суслов мәдениеті деп атап ол б.з.д. ІІ, ... ғ. ... алып ... ... сатысы Аландық немесе Шиповтық деп
аталып, б.з. ІІ-ІҮ ғғ.алып жатқан.
1951 жылы ... ... ... материалдық
мәдениеттердің тарихы институтының қызметкері А.А.Иессен, ... ... ... жанында савроматтық жерлеу орнын ашты.
1952 жылы Куйбышев экспедициясы Орта ... ... ... ... 1956 жылы ... Одағының ғылым академифсының археология
институты ұйымдастырған ... ... ... ... селосы мен
Ахтуба өзенінің бойында ... ... ... ... ... жылдары В.С.Сорокин Ақтөбе қаласы маңындағы Ақжар селосы мен
Қарғалы ... ... ... ... ... ... ... қазып
зерттеген. Бұл ескерткіштер тобы б.з.д. ҮІ-ІҮ ғғ. жатады.
1956 жылы Орынбор экспедициясы құрылып Ілек өзенінің сол ... ... ... зерттеген. 1958 жылы Сүйіндік
өзенінің жоғарғы ағысында Аландық селосының маңайында ... ... ... ғғ. ... ... ... тобын ашты.
1958-62 жылдары М.Г.Мошкова Новый Кумак селосының жанынан үлкен қорған
тобын қазды.
1958 жылы Е.Е.Кузьмина ... ... ... Ембі ... бойына
бірнеше савромат, сармат қорған ескеркіштерін ашты.
1970 жылдары ... пен ... ... селосының маңындағы савромат мәдениетіне жататын қорғандар
тобы қазылды. Ескерткіштер б.з.д. ... ғғ. ... ... ... ... ҮІ ғ. Прохоров мәдениеті қалыптасқан
оның екі территориялық орталығы болған: Орлық және ... Ілек ... Ілек ... ... және ... ... орналасқан. Батыс
Қазақстанның Прохоров мәдениетінің Орта Азияның ескерткіштерінің жерлеу
орныдары мен ... ... ... ... ... пен ... ... даму сатысын К.Ф.Смирнов пен М.Г.Мошкованың
жасаған схемасына қарап осы ... ... ... ... келді: бірінші сатысы: б.з.д. ҮІ-Ү ғғ; екінші сатысы б.з.д. Ү-ІҮ
ғғ; үшінші сатысы б.з.д. ... ... ҮІ ғғ. аяғы мен Ү ғғ. ... Орал мен ... ... өзіндік оқшау мәдениет қалыптасқан.
Б.з.д. ІҮ ғасырда Савромат тайпалары қоныстанған территорияда прохоров
мәдениеті болды. Олардың ерте ... ... ... При ... ... тайпларының қайта құрылуы жаңа үрдіс басталғанда, яғни б.э.д.
ҮІ-ІҮ ғасырлардағы савромат тайпаларымен генетикалық байланысы бар ... . ... ... Прохоров ескерткіштері (Оренбург ... ... ... 1 және т.б. ескерткіштерден алуымызға болады. Бұдан
көп түрлі жерлеу орындары: ... ... ... тар ... ... ... Жерлеу қорғандары арасынан ірі қара малдың сүйектері сирек
кездеседі, қой мен жылқы малының ... ... ... Бұл ... болғандығын дәлелдей түседі. Қару сапасы жағынан ататын және ... ... ... ... ... ... қорғандарында айна, жал,
ирек сақиналар, әртүрлі әйнек моншақтар сондай-ақ керамикалық ... ... ... ... ... жай ... ... болған емес. Прохоровтық сармат мәдениеті халықтың
антрополпгиялық типін өзгертті. Б.э.д. ІҮ ғасырда ... Дон ... ... Яғни ... орындарына орналаса бастады.
Бұл б.э.д. ІІІ ғасырдың соңынан бастап, сарматтармен скифтер арасында
ашық қатынас болғандығын байқатады. Бұл ... ... ... сарматтардың тарихта жаңа кезеңі басталады. Олар бұл ... ... ... шыға ... және ... ... тайпалық бірлестік
құрылымы өте жақсы болған. Шығыс Европа елдері, Солтүстік ... және ... ... халықтары сармат бірлестігін құрады.
Азиялық сарматтардың құрамына Подоньяның белгілі бөлігі, Орталық
Поволжье, Батыс Қазақстан, Оңтүстік При ... ... ... Ерте
сармат мәдениетінің қалыптасуы б.э.д. ІІІ ғасырда аяқталды. Осы кезден
бастап сармат тайпалары ... ... ... ролді атқара бастады.
Оңтүстік шығысында Қазақстан Орталық Азияға дейінгі ... ... ... болған көшпелі шаруашылық еді. Археологиялық ... ... ІІІ ... Сармат тез дами бастады. Бұл сарматтардың
әскери өнерінің дамуымен тығыз байланысты. Сарматтар арнайы жаңа ... ... ... ... мәдениетін кезеңінде бірнеше соғыстар
өзгертті. Бұл екі ... ... ... ... ... ... өмірін өзгертті. Екіншіден мәдениет пен
шаруашылықтың сармат халқына ... ... ... жерлеу дәстүрі
б.э.д. ІІІ ғасырдың соңы мен ІІ ғасырда Дон мен ... ... ... кезде сарматтар солтүстік Кавказға дейін барған болатын. Мұндай қиын
кезеңде сарматтардың шаруашылығы біркелкі ... ... ... ... Буг бассейніндегі скифтермен сарматтардың араласу процесі жүргенін
атап өткен жөн. Сарматтар Танаис халқының бір бөлігін құрады. Сарматтардың
қорғаны бұл ... ... даму ... ... Мысалы,
Новачеркасскаға жақын Хоххлач қорғанындағы ... ... ... ... Оның ... жеті жүз ... ... көркемделген.
Сондай-ақ қорғанның ішінде өзі қолданған алтынмен күмістен жасалған заттар
алқа, ... ... ... ... ... ... және ... безендірілген алтын диадеманы айтуға болады. Диадема гранатымен,
меруерт түрлі-түсті әйнекпен көркемделген. Бұл ... ... ... ұлы әйел ... ... Қару ... көбіне садақ,
қанжар, семсер мен найзалар қойылған. Күрделі ... ... ... ... ... 60 ... ... ұштары қоладан және
темірден жасалған.
Басқа ... ... ... да ... мал ... ... мен қой малы басым ... ... қыс ... ... ... бар ... қоныс аударды. Батыс Қазақстанда мұндай
жерлер ағынсыз өзені бар құмды жоталар, ... бай өзен ... ... ... ... табылады. Көктемде олар басқа жайылымға көмеді,
өйткені келесі қысқа ... бұл ... шөбі ... ... ... ... ... айналысатын тұрақты отырықшылар да
болды. [10;212-б]
Сармат тайпалары Еуразияның саяси-эконмикалық және мәдени ... рол ... ... мен ... ... ... ескеркіштері. Археологиялық тұрғыдан маңызды және бай
сарматтардың жерлеу орындары ... ... ... ... ... ... маңынан табылып, зерттелді. Бұл қорым
диаметрі 10-20 м, биіктері 0,5-2 м. ... ... ... қорғандардан
тұрады. Сол қорғандардың бірін қазған кезде топырақ қорғандардың ... ... сол ... ... қазған кезде топырақ үйіндісінің
астынан көлемі 2,9X3,7 м, ... м ... ... тікбұрышты қабір
ашылды. Қабірдің іші тігінен бір-біріне жақын орналастырылған бөренелермен
бекітілсе, төбесң де бөренелермен ылдилана жабылған. Қабірдің ... ... ... басы ... ... әйел ... ... жатыр.
Өлік жұқа алтыннан істелген әшекейлермен, әртүрлі оқалар мен ... ... ... ... бар ... заттармен безендірілген көйлекпен
жерленген. Көйлектің жағасы үшбұрыш пішіндес алтын ... ... ... ... ... ... «ай» ... алтын
сырға болған. Сондай-ақ, бұрымына кигізілген болуы ... ... ... ... ... безендірілген цилиндр формалы екі зат ... ... ... ... ... ... көлемдегі домалақ шар тәрізді
янтарьдан, тау хрусталінен және балықтың омыртқасы тәріздес етіп алты ... ... ... үш ... моншақтар көмілген. Өліктің жанынан
әйелдің сәндік бұйымдары тері қабы бар қола айна және ... ... ... сандықша шықты. Әсіресе қолға ұстайтын жерінде шарап жасау
құдайы Дионистің басы ... ... мыс ... ... ... ... ... етіп жасалған күміс қасық өте қызықты. Қабірге күміс
шырағдан және сүзгіш қойылған. Сүзгіште ... ... ... ... ... ішіне қыштан, ағаштан, қоладан және ... ... ... екі қуыс ... ... ... және құты ... шөп қайнатуға арналған кішкене ыдыстар қыштан жасалған. Тостағандар
ағаштан ойылған. . [18;45-б]
Қуыстың ... ... ... ... ... Қазанның біреуі
жұмыртқа пішіндес, аузы тарлау, екі ... ... ... екіншісі
диаметрі елу см, биіктігі отыз екі см болып ... ... түбі ... ... ... Қазанның түбінде қойдың сүйектері жатқан. Ал жанында
үй малының, соның ішінде ... ... ... ... ... ... тағатын екі қола қоңырау табылды.
Қабірге әсемдік және ... ... ... қару ... еңбек
құралдары қойылған. Қаруға сабы шіріп ... ... ... ... ... ... ... ілгек арқылы кісеге ілінген. Еңбек құралдарынан пышақ
қайрайтын тас қайрақ пен қыштан істелген басы ... бір ... жүгі ... ... ... бұл ... ... дәуіріміздің ІІ-ІҮ ғасырларынағ,
яғни сармат мәдениетінің соңғы ... ... ... ... зерттелген екінші қорғанның диаметрі отыз метр,
ал үстіндегі ... ... екі ... ... ... ... қабірдің
көлемі 3,2 х 3,5 метр. Қабірдің қабырғалары тігінен қрйылған бөренелермен
бекітілген. Ол ... ... тұру үшін ... керек. Тігінен басы
солтүстікке қаратылған ер адамның қаңқасы ... Оның ... ... ... жағынан ағаш сабының шіріген қалдығы бар найзаның ұшы,
бір ұшынан қола ыдыстар, екінші бұрышынан әртүрлі ... ... ... бас жағында темір найзаның ұшы, ал аяқ ... оң ... ... екі ... ... қойылған. Қанжар сабының түбіне домалақ тұзақ тасы
орнатылып, алтын жалатылған.
Археологтар сақталған мата қалдығына және ... да ... ... киімі жартылай шар пішіндес алтын қаптамалармен безендірілгенін,
сондай-ақ табыған күміс ... ... ... ... бірнеше
кісілер болғандығын дәлелдеп отыр. Сонымен қатар ... бір ... ... ... ... ... мен ... табылды.
Табылған заттардың ішіндегі ең маңыздысы гректер жасаған қола құмыра.
Оның ... ... ... ... ... ... аңның бейнесін
береді.
Сармат жауынгерінің басына тұрғызылған бұл қорған ... ... ... қорғаны сияқты. Б.з.ІІ-ІҮ ғасырларына жатады. Бұл бай
қорғандар сарматардың Қара теңіз ... ... қала ... ... ... ... грек мәдениетінің сарматтар
қоғамының дамуына әсер ... ... ... далалық тайпаларда «полихромдық стиль» деп ... өнер ... ... ... Оның ... ... ... бірсыпыра ерекше қасиеттері болды.
Осы кездегі зергерлік өнерде негізінен бір ғана зат алтын қоолданылды.
Алтын бұйымдарды жасауда ... ... ... ... ... ... зергерлер жасаған сәндік бұйымдарымен тайталаса
алады. . ... ... ... ... әр ... ... тән. ... түрлі-түсті тастармен безендіру (инкрустация), зерлеу (түрлі
алтын домалақтарын жапсыру ), оқа ... ... ... ... ... ... ... ойыстарды бағалы заттар қосылған арнайы сұйықпен
толтыру, т.б.
Полихромдық стильдің ... ... ... ауыстыруының ең
басты себебі Монғолиядан, Орта Азия ... ... ... ... ... болды. Ерте орта ғасыр тарихнамасы Иорданның
жазуына қарағанда ... ... ... қарай «құйын көтерген халықтай»
жылжыды. Осы дауылды кезеңде Батыс пен Шығыс, Солтүстік пен ... ... ... ... ... ... ... байланыстар полихромдық
стильдің барлық жерде бірдей, бір уақытта дамуына ... ... ... зергерлік өнерінің шығу көзі б.з.б. I мыңжылдықтың басында ... 7-5 ... ... ... ... ... екі ... және зерлеу белгілі болды. Осылай әшекеленген заттар ... ... ... ... ... және ... Қазақстан (Бесоба)
қорғандарынан, сонымен қатар Алакөл ойпатындағы қабірлерден табылды.
Б.з.б. I мыңжылдықтың басында Алдыңғы Азия мен Шығыс ... ... ... бұл ... де ... өнер 4-5 ғасырларда жетілу шегіне
жетіп, ежелгі Азия зергерлері арқылы ... ... мұра ... ... ... стиль скиф-сақ өнеріндегі жоғалып кетпей, қазақ шеберлері
жасаған әсем де тамаша мүліктерінде ... ... ... сақталып
келді.
Ғұндар батыс Қазақстанды мекендей бастаған тұста сарматтар олармен біте
қайнасып, біріге береді. Тіпті сарматтар араларына ... ... ... туы астындағы тайпалар бірлестіктеріне енген. Сарматтар иран тілді
ел болған. Ғұндардың келуімен олар ... ... ... ... ... ... ... жазбаша деректердің ауқымы осылар ғана.
Олар жайлы жан-жақты да көлемді мәліметті археология ... ... ... Хронологиялық тұрғыдан сарматтар мәдениеті үш
кезеңге бөлінеді. Бірінші - ертеректегі ... ... ... ...... ... немесе суслов мәдениеті, үшінші – ... ... ... ... ... ... оба үйетін. ... арба ... ... ... мүліктер жиі табылады.
Молалардан қолдан жасалған қыш ыдыстар сопақша немесе ... ... ... да бар. ... ... ... қолға ұстайтын сабы бар
дөңгелек айналар, әшекейлерден қола тарақ, ... ... ... ... ... ... алқа тізіп, онымен киімді, әсіресе жең ұштарын
әшекейлеген.
М.К.Қадырбаевтың Оңтүстік ... ... қола ... ... ... көшпенділнрінің мәдениеті,Беғазы –Дәндібай және Қарасу
мәдениетінің негізінде пайда ... ... ... ... ... ерте ... ... ескерткіштерінің Қаазақстандағы таралған аймақтарында «Андроновтық
элементтердің» бірнеше ерекшеліктерін белгілерін алғанын ... өз ... ... ... ... ... ... дәуіріндегі Орта Азия
тайпаларымен бірге антропологиялық ортақ ұқсастығын және олардың мүліктік
элементтеріндегі ... ... ... ... ... ... халқымен байланыстырады.
Қазіргі таңда аргументальды фактімен дәлелденген,жазба ... ... ... ... Скиф ... ... Қара теңіз.Негізінде скифтердің мәдениетінің көне ескерткіші
Еуразия даласындағы ... ... ... ... VIII ... аталған қорғанның нақты мәліметтері мен
зерттеулерін жоққа ... ... ... ... ... Оңтүстік Орал аймағындағы зерттеу жұмыстарының нәтижесінен,яғни
скифтердің Орта Азиядан Европаға жол ... ... ... ... ... ертедегі сарматтардың Прохоров кезеңіндегі
мәдениетінің қалыптасу кезеңі болып табылады.Оның маңызды ... ... ... астам жерлеу орындарының комплекстері б.з.б.7-
4ғ.ғ.жатқызуға болады.Төменгі ... ... ... ерте дәуірдегі
Савромат-сармат мәдениетін,К.Ф.Смирновтың жарияланған мақалаларымен
монографиясынан ... ... ... ... жұмысында
сармат мәдениетінің даму кезеңдерін әрбір жекеленген бөлімдерінде дейін
зерттеу жұмысын ... ... енді ... аймағының
ертедегі номадтардың мәдениетінің шығу ... ... ... ... болжамымен ұқсастығы болды.Жерлеу
орындарының мүлікті ... ... келе ол екі ... ... ... ... 6-
5ғ.ғ.,соңғысы 5-4ғ.ғ.
М.Г.Мошкова б.з.б.4-2ғ.ғ.көшпенділердің мүліктік заттай
мәдениетінің ... ... келе үш ... бөлді; б.з.б.4ғ,4-
2ғ.ғ.және 3-2ғ.ғ.аралығына тән ... ... ... ... ... бірге,327-Поволжья-Донскілік салыстыра
отырып,дұрыс шешімге келу мүмкін емес ... ... ... ... ... ... салыстыра отырып,б.з.б.4-3ғ.ғ.және
3-2ғ.ғ.стандартты және бір-бірінен айырмашылығының жоқ екенін байқады.Алдын-
ала айтылғандай К.Ф.Смирнов Савромат-сармат мәдениетінің автохтонды ... ... ... ... ... орындарының жиналған
деректерінде Савромат мәдениеті өз ... ... және ... ... ... қола мәдениетіне өтті.Әлеуметтік-
экономикалық өзгерістерге байланысты,осы мәдениетті ұстанушылар мен ... ... ... ... ... ... ... халықтың жылқы шаруашылығының өркендеп,рөлінің өсуін көруге
болады.(10,137.).Бұдан автор Оңтүстік Орал номадтарын,сақ ... ... ... ... ... ... ... Савроматтардың құрылуына үлкен маңызды рөл атқарды.Оның көзқарасы
бойынша,Іле көшпенділерінің орны ерекше болды.Прохоров мәдениетінің ... ... ... орындарының ескерткіштері арқылы білеміз.
К.Ф.Смирнов Оңтүстік Оралдағы жерленген қорымдарды сол кезде есепке
алып жүрді.Прохоров ... ... ... деп ... ... ... пікірін Савромат-сармат
мәдениетінің ерте кезеңін,гипотезалық шығу ... ... ... ... ... ... ақырғы кезіне
дейін,зерттеу жұмыстарында айтып кетті.К.Ф.Смирнов Жаңа Кумак қорымы ... ... ... ... Ор ... әсер ... рөл ... жөнінде айтты.Сол себептен олар
Оралдың орманды ... ... ... ... ... ... ... бірге ерте сармат (прохоровтық) мәдениетінің
генезис мәселесін,М.Г.Мошкованың ... де ... ... ... ... ... ... осы аймақта пісіп жетілгендігін,және ... ... ... ... жұмысындағы еңбектеріне толығымен
қосылды.Қазақстан-Арал далалық аймақтарының жекелеген жергілікті ... ... ... ... ... ... орын
алғаны жөнінде нақты айтылған.Оралдың жағалық Савромат субстратына
б.з.б.4ғасырда сол ... ... ... ... сол ... кірді.Б.Ф.Железчиков өзінің диссертациялық жұмысында Оңтүстік
Оралдың жағалауындағы ерте көшпенділердің мәдениетінде 272 Савроматтық және
697 ерте ... ... ... ... ... ... қайта
зерттеуден өткізді.Савромат кезеңінің мерзімделуі б.з.б.6-5ғ.ғ.ал ерте
сармат ... ... ... пен ... ... мәдениетінің генезисінің яғни шығу ... ... ... ... қана ... ... ... Оралдың сол ... ... ... ... ... ... келісе отырып,шындығында,б.з.б.3-
ғасырда Орал жағалауларындағы халықтың басым бөлігі бұрынғы қалыптасқан
жерінен,батыс аймаққа,оңтүстікке,солтүстікке,қоныс аудара бастады.
Б.Ф.Железчиковтің ... ... ... көзқарасы
бойынша,мәдениеттің таралуына,дамуына сол аймақтың табиғи-климаттық фактор
тікелей әсер етіп отырған.Оңтүстік Оралдың ... ... ... ... ... ... ... аймаққа
қоныс аударуға тура келді.Бірінші кезеңде-Аралдың далалық аудандарында
халықтың көп қалыптасқан яғни ... ... ... ... жаңа ... ... болды.Осындай жағдайлар 100-
500жыл аралығында қайталанып тұрды.
Б.Ф.Железчиковтің пікірінше ерте сармат мәдениеті тұсында,Оңтүстік
Оралдың ... ... ... ... жүргізіліп,Арал
маңындағы малшылармен байланысы барын ... ... Орал ... қалыптасып,пайда болды.Сондықтан да,Арал
жағалауындағы ... ... орны ... болғандықтан,б.з.б.5ғ.аяғында
Прохоров мәдениетінің қалыптасуына әсерін ... ... ерте ... ... өз ... ... жүргізілген археологиялық қазба жұмыс ... ... ... т.б.Оңтүстік
Оралдың шығыс аудандпрының ескерткіштері б.з.б.5ғасырға ... ... ... ... ... отырып,(катакомбалық
жерлеу орыны,дромосты қорғандар,оңтүстік жағалық таспен ... ... ... ... ... ... заттай мәдениет саз
балшықтан жасалған ыдыстар)прхоров мәдениетіне тән ... ... ... ... ... аудандарында қалыптасып,Орал тау
қыраттарының,Оралдың ... ... және ... ... жергілікті
тұрғындарының арасында кеңінен таралған.(15,34).Кейініректе А.Х.Пшеничнюк
пен Б.Ф.Железчиков бірігіп,бір қорытындыға келіп,Оңтүстік Оралдың Савромат
мәдениетін екі ... ... ... және ... ... ... ... пайда болды.Оралдың далалық малшаруашылығының
дамуын,б.з.б.6-5ғ.ғ.жатқызады.(17,94).А.Х.Пшеничнюк ... ... ... ,Оңтүстік Оралдың ерте көшпенділерінің мәдениетін 4-
ғасырдан емес,соңғы ... ... ... ... ... басталуы
мүмкін деді.Оңтүстік Оралдың ескерткіштерінде,Савромат-сармат мәдениетінің
алатын орны өте ... ... ... ... және ерте ... ... ерте көшпенділердің мәдениетімен біркелкі
дамығаны байқалады.М.К.Қадырбаев пен Ж. Құрманқұловтың зерттеу жұмыстарында
Іленің ... ... ... ... ... жүргізілген қазбаның нәтижесінде, ол зерттеу жұмысы Оңтүстік
Оралдың далалық жаңа зерттеулеріне ұласты. Бұл жердегі ... ... ... ... ал ... туыс ... ... рәсімдерден көруге болады. Іледегі, Арал жағалауларындағы
сақтардың мәдениеті, бір ... ... Қара ... ... ... ... өте ... байланысты болып келеді(25,75).
Сынтас, Бесоба, Күміссай, Жалғызоба қорғандарының жерлеу орындарында ... ... ... ... ... ал ... де ... және шығысқа қаратылғандарында кездестіруге болады.
Прохоров мәдениетінің ескерткіштері есепке алына ... ... ... ... ... ... ... VI ғасыр аралығын
қамтиды(27,38). А. Д. Тайров Оңтүстік ... ... ... ... ... ... ... болды. 1988 жылы ол А. Г.
Гаврюлюкпен бірінші рет өз пікірлерін алға ... ... VI-II ғ.ғ. ... ... ... мәдениеттің бар ... ... бұл ... ... ... ... тән Некропольдағы Іленің биіктегі Ор, Іле, Оңтүстік ... VI-V ғ.ғ. ... ... ... болды. Оларды Прохоров
мәдениетінің ескерткіштері б.з.б. VI-V ғ.ғ ерте Прохоров кезеңіне жатқызды.
Прохоров ... көп ... ... ... ... ... Сақ-
сарматтардың, скифтердің халқының қалыптасуына ... Қара ... өмір ... туралы тезис қабылданды.
Тара-Бұтақ қорғанды моласы. Бұл қорған Құмақ селосымен Тамар-Өткел
селосының бірдей шамалас ... ... ... ... ... 1957 жылы ... 43 ... есепке алынған. Бұл жерде
белгісіз формадағы үйінділер көп таралған. Көбісі ... аман ... ... ... ... ... жағында қазақтардың көне
зираттары бар.
Қорғанның оңтүстік ... ... ... ... дм 12 м, және ... 0,75 м. ... ... орны зерттелген. Бұл жерлеу орындарында ... ...... жарты жылдықта б.з.б. IV ғ.ғ. таралған комплекстік жебе ұштарының
темірден ... аз ... Бұл ... ... жебе ұштарының
жанында түрлі қару-жарақ және әшекей-бұйымдар да табылды. 90-жылдарының
бірінші жартысында б.з.б. IV ғ.ғ. Орск ... ... ... орнынан
теріден жасалған әр-түрлі түрдегі белдік ... ... ... ... ... ... ұшы мен ... түрі және қола айналармен 9,10,12,13-16 және14-ші типте ... ... ... ... түсетін жебе ұштары кең көлемде
дөңгеленген бастарымен, немесе ... 13-14 ... ... жиі
ұшырасады. Жерлеу орындарының ішіндегі 5К ... 9 ... ... дөңгелек басы кеңінен таралған(19,82).
Веселый хут қорғанында ... ... ... және тас ... ... бар жылқының жүгендерін кездестіруге болады(23,79).
Оңтүстік Орал территориясына б.з.б. V-IV ... ... ... ... ... темірмен қысылған 1,5-2 (2 типте) табылды. Осы
кезеңде бір ... ... ... кең ... сырғалар 1,5-2 типтегі
және дөңгелене жұқа алтын темірмен қапталған. Көбінесе ... ... ... ... ... Осы ... моншақтарды бөліп
қарастыру: Моншақтар ірі ... ... ... ... ... ... тастан жасалынған үстіңгі ... ... ... ... алты ... ... қорғандарда зерттеушілердің көмегімен
белгілі бола ... шиша ... ... ... түсті
пирамидалық және конустық формада;жүрек және ... ... ... ... ұшы ... ... басымен және металл сынықтарымен жиі
ұшырасады.Бұл қарулар ... ... ... ... к2
қорғаны мен Мечетсай 10/1жерлеу орындарының комплекстерінен айқын анықталып
отыр.
5-тип.Садақтың ұшы ромб ... ... екі ... бөлінді;А-
ұзартылған және Б-қысқа басымен.Көне архаикалық қорымдарда б.з.б.7-
6ғ.ғ.Целинный 59/1 ... ... ... ... ... ... ... және ағаштан жасалған жебенің ... ... ... ... бөлінді;Еуразия аймағының Б-нұсқадағы жебенің
таралуы мен ... өте ... ... ... ... ... ... кездейсоқ табылғаны;екі данасы-Шұбаршы
селрсының құмды ауданынан орын ... ... ... ... табылды.К.Ф.Смирновтың классификациялық топтастыруы бойынша,бір-
біріне ... ... жебе ... алған уақыты таралуы,б.з.б.8-
7ғ.ғ.Шығыс Еуропа аймағынан орын алды.(36,68).Танаберген 2к қорғанынан ромб
формасында ұзартылған ... ... ... ... ... жебе ... табылды.
8-тип.Дөңгеленген бүйірлі бастарымен,өте сирек кездесетін жебе.Үш
нұсқасы берілген;А-қысқа сабымен;Б-төрт қырымен;В-ұзартылған ұзын жебенің
теңестірілген ... ... ... ... соңы ... ... табылғанын көруге болады.(10,19-21).Олар көбінесе
кездейсоқ ... ... ... ... ... жебе ... ... жасалған жебе ұштары Ақтөбе облысының Ақкөл
селосының,жоғарғы Ырғыз өзенінің жағалауынан ... ... жебе ... б.з.б.6-5ғ.ғ.жатқызды.Осындай типтегі жебе ұшы 6ғасыр
бірінші жартысымен б.з.б.5ғ.ғ.аралығында ... ... ... жебе ұшы ... ... ... орындарында б.з.б.6-
ғасырда табылды.
10-тип.Базисті жебенің ұшы айналасы дөңгеленген бастарымен,б.з.б.7-
ғасыр ... жебе ... ... ... ... Орал және Батыс Қазақстанның
скиф дәуірінің ... ... ... ... ... ... ... Покровка №2 қорғандағы төртпласты жалғыз бір ... ... ... ... ұшы ... ... кездеспейді.
2-тип.Көне архаикалық жерлеу орнында,Целинный селосынан базисті
төртпласты шеңбер басты жебенің ұшы анықталды.Мұндай жебе ... ... ... скиф және ... ... ... таралғаны жөнінде аз
мәліметтер берілді.(38,78)
3-тип.Б.з.б.6-5ғ.ғ.2к Мечетсай2 жерлеу ... ... ... 2-ші жартысында базисті төртпласты ұзартылған шығыңқы
бастарымен осы аталған қорғаннан табылып,белгілі бола бастады.
4-тип.Төртграньдық-төртпластық ... ... ... және ... ұшына дейін,б.з.б.6-шы ғасырда Іленің жерлеу орындарынан
кездесті.
5-тип.Төртграньдық ... ... жебе ... тәрізді формада
кездесті.Б.з.б.6-5ғ.ғ.аралығында Бесоба к4қорғанынан бір данасы бізге
белгілі.
6-тип.Көне архаикалық ... ... ... ... жебе ... негізгі бөлігі ұшталған бастарымен жиі
ұшырасады.
7-тип.Төртграньды оқ тәрізді формадағы жебе алдыңғы ... аз ... ... 8қорымынан табылып отыр.
8-тип.Төртграньды шеңберлі басымен жебе ұшы айналасы дөңгеленген
түрінде,б.з.б.6-шы ... соңы мен 5-ші ... ... Іленің жоғарғы
аймағы мен Оралдың сол жағалауларынан,морфологиялық жағынан жақын,екіпласты
1және 3 типте шықты.
9-тип.Төртграньдық сабы ... ... және ... 1 ... ... әзірге бір ғана данасы шықты.
10-тип.Төртграньдық шеңберлі басымен,егерде ерте кезеңмен алатын
болсақ,б.з.б.7ғ аналогиялық жағынан тағы бір ... ... 1 1к. ... ... ... ... ... басымен,7-ғасырдың соңы мен
б.з.б.6-5ғ.ғ.Орск-Орал аймағының комплексті аумақтарынан кездестіреміз.
12-тип.Төртграньдық базистік ұзартылған-шығыңқы бастарымен ... ... ... ... жалғыз данасы 2к.Мечетсай 2 қорғанынан
шықты.Төртграньдық темір ... ... ұшы ... ... ... комплексінен табылды.Аналогиялық жағынан танымал емес.Іленің
көне архайкалық жерлеу орындарынан кездестіруге болады.Б.з.б.5-4ғ.ғ.соңында
саз балшықтан және талькпен араласқан күйіндегі ыдыстар ... ... ... ... ... ... Оңтүстік
Оралдың аралас далалық аудандарынан бөліп қарастыру ... ... ... ... ... ... ... - сармат тайпаларының
тарихи ескерткіштерін зерттеу жұмысы, ... ... ... 1762 жылы П. И. ... ... ... ... жазба
ескерткіштерін оған жақын ... ... ... ... ... ... IXX - ... 2 - ші жартысында экономикалық дамуға
байланысты,біршама археологиялық зерттеулер ... ... А. А. ... И. А. ... П. ... А. В. Попова және тағы да басқалары, қазба және барлау жұмыстарын
IXX - ғасырдың аяғында Орынбор ... ... ... ... - ... зерттелуінің алғашқы бастамасы ... ... ... ... ... ... ала ... Оралдың ерте көшпенділерінің ... ... ... Бесоба, Қарғалы, және Бөрте өзендерінің жағалауларындағы
қорғандар. ... - ... ... ... ... қорғаннан» басталады.
Сонымен бірге Покровка селосындағы бұзылған қорғандар зерттеуден өтті. ... ... 1910 жылы ... ... ... ... ... туралы
көп мәлімет бере отырып, оның ішіне археологиялық обьектілер ... Ұлы ... ... ... ... ... далалық зерттеу
жұмыстары басталып, көптеген деректер толықтырылды. 1926 жылы М. Л. ... ... ... ... жасай отырып, Оңтүстік Оралдың Эбетте,
Қиялы-Бурте, Киргильде, Алимбет, ... және де ... ... ... ерте ... [47,47].
Б. Н. Граков 1930-1933 жылдары барлау және қазба жұмыстарын Орь және
Сундук өзендерінің жағалауларында ... ... ... ... ол
көбнесе қазба жұмыстары арқылы Матвеевка селосындағы, Орь жағалауларындағы
қорғандарды зерттеп ашты 1953 жылы И. А. ... ... ... қазба
жұмысын бастады, нәтижесінде көпшілік туыстас қауымнын қорымдарын V -
ғасырдың аяғы IV – ... басы б. э. д. ...... ... ... ... ... 50 – ші
жылдардың ортасында жалғастырды. ... ... 1955 жылы ерте ... ... ... ... және ... зерттеу жұмыстары ИИМК
тобы В. С. ... ... ... Ол ... және ... ... қорғандар ашылды [44, 57]
50 - ші жылдардың екінші ... және 60 – шы ... ... ... ... дала зерттеулері, ертедегі көшпенділердің
Орынбордың территориясында археологиялық экспедиция ИААН СССР К.Ф. Смирнова
және М. П. ... ... ... ғылыми зерттеулерге жер қыртыстары
туралы археологиялық дерек ұсынылды. VII – I ғ. ғ б. э. д ... ... ... ... Ол ... ... Тара – Бутак,
Егіздер, Увак, Жаңа ... және т. б. ... ... ... ... ... алдындағы зерттеушілер қазба жұмыс кезінде Төменгі Волгада ... ... ... ... деректер берілді. Волга – ... ... VII – IV және IV – II ғ. ғ б. э. д ... ... ... [40. 90 - ... – шы жылдардың аяғында 80 – ж. ж аралығында Оңтүстік Орал ... ... ... ... ... зерттеулеріне
көптеген ескерткіштер Оралдағы және Оралдан кейінгі Башкир ... ... ... өзіндік ерекшеліктері бар. Оларға: Сибай
II, Пере ... ... ... ескерткіштері ст Кишики,
Бишунгарово жаңа сипаттама беруге, жаңа көз ... ... ... ... ... ... ... болады.
Археологиялық экспедиция УПИ А. С. Пушкин атындағы мына төмендегі
ғалымдардың жетекшілігімен Г. А. Кушаева, Б. Ф. ... және В. ... сол ... ... оң және сол ... көптеген қорғандар
зерттелді. Оларға жеке қорымдары мен молалар жатқызылады. Челкар [32, ... ... ... Новопавловка, Лебедевка, Жарсуат және жерлеу
орындары ескерткіштері, Кушум, Кособа, Вишневая ... ...... және т. ... – дің ... лабороториясында ерте темір
дәуірінің сирек кездесетің ескерткіштерінің негізгі ... ... ... тобы ИИАЭ АН Каз ССР М. К. ... және ... ... 70 – ж. ж. Савроматтардың ... ... ... ... ... жүргізілді. Ғылымның
жинақталған мынадай бірінші топтағы ... ... ... ... жатады. [21, 43]. Орь және Іле аралығында зарттелген
қорғандар Усуп 1,11, жақынырақта «мұртты обалар» бар.
Ақтөбелік өлкетанушы В. В. ... М. К. ... ... топ ... өлкетау музейінде, ертедегі Ақтөбе облысының
тереториясынан көп мағұлматтар жинап, зерттеулер жүргізді. ... ... ... ... ол мына ... 2 қорған Бесоба, к. 3 қорған
иманғазы – Қарасу. В. В. ... ... ... ... ж. ж оны мен ... ескерткіштер зерттелді: Болгарка 1,2
және қорымдар Қызылжар, Жаман – Қарғалы II.
70 – ші ... ... кең ... ... ... ... қорғандарынның ... ... ... экспедициясының жетекшілері: Н. Л. Моргуновой, Н. М. Ледяева,
О. И. ... ... ... ...... ... Черный Яр және т. б. [30. 31], [28. 86], [29. 88].
70 – ші жылдардың ... – 80 – ші ... ... Р. ... кең ... ... ... қылыш және қанжар прохоров
кезеніне жататың Оралдың өлкетану музейінің ... ... ... [8, 65]. Оған ... ... ... деректемелік
анализ жасай отырып, жаңа туындап отырған соғыстар, ал соңдықтан Оңтүстік
Оралдың ерте көшпелілерінің мәдениеті туралы толығымен баяндайды. XXI ... Б. ... қару – ... ең бай ... Оңтүстік Оралдың
аймағынан кездестіре отырып, ... ... ... ... ... туралы, Сармат тайпаларының осы ... ... ... ... ... ... ... дала
зарттеулеріне археологтар үлкен ... ... ... ... Березовский, Жоғарғы Орал және Обручевка және ... ... ерте ... ... ... ... ... жылы АОИКМ көмегімен Ақтөбе пединститутында археологиялық
экспедициясы ... 1986 – 1993 ж. ж ... ... қорғандарда қазба
жұмыстары жүргізілді. Атпа I, II, IV, Целинный I, ...... ... II, ... I, және ... ... Оралдың ерте көшпенділер
мәдениетіне далалық зерттеулеріне ИА РАН экспедициясы Л. Т. Яблонский үлкен
үлесің қосып, 1990 ... ... ... ... ... ... табылды. Осы экспедицияға мамандар тартылды, осы кезде ғылым
және дер кезінде жарияланған ... ... ... сол ... ... [25, ... зерттеулердің он жылдығында өте үлкен қомақты ... ... ... Оңтүстік Оралға жаңа көзқарас пайда болды. Ескі
номадтардың генезис ... ... ... ... ... ... кезенде Савромат – Сармат мәдениетің Оңтүстік ... ... ... ... Олар ... төменде айтылады. Мыналар; жаңа
құрылыс процесі Оңтүстік Оралдағы ерте көшпенділердің шығу ... ... ... ... бізге жетті
Келесі кезең археологиялық зерттеуде онын хронологиялық ... ... ... ... даталармен үлкен
комплекстер қазіргі заманда, өзекті зерттеуге савромат –сарматтардың
мәдениетіне ... әсер ... Сол ... ... ... ... ескерткішті алсақ, түпкілікті тарихи суреттемесі өзгереді.
Жазба ... ... ... ... ... ... туғызады. Хронологилық тізбе сармат мәдениетің Оңтүстік ... ... ... ... мәдениеттерімен
Солтүстік Қара теңізбен байланысты [17, 12]. Әр ... дата ... ... ... ... түседі. [5, 15 - 17]. Сондықтан ... ... ... ... ... ... жоғалтып, көне
ескерткіштер кейінгі кезендегі мәдениетте кездеседі. Басқа ... ... ... ... элемент археологиялық комплексте
алыан – ала кездеседі. ... ... ... бір – ... ... ... ... екі комплексті скифтердің Іле бассейіндегі
Покровка 2, 17/1 және Целинный 1,59/1. Біржағынан ... екі ... ... ұшы ... ... ... және үш ... созылған
үшбұрышты бастарымен табылған.
Біріншісінің жариялануы VII – VI ғ. ғ б. э. д. және үшбұрыш бесінші типтегі
ерте ... ... ... ... типтің садақтары IV және III ғ.
ғ б. э. д. ... ... ... ... бір комплексті қарап, әртүрлі
детальне, санына, категориясына және басқа жерлеу орындарындағы ... мән беру ... Осы ... шығу үшін математикалық,
статистикалық, әдістен және ... ... бір – ... кездесетін
айырмашылығын байқау керек. Мысалы дұрыс ... ... бус ... заттармен А. С. Скрипкин [8, 17] А. М. Алексеевой [29, 116],
[30, 73], [31, 19] зерттеулерінде көрсетілген.
М.К.Қадырбаевтың ... ... ... қола ... ... ... ... мәдениеті,Беғазы –Дәндібай және Қарасу
мәдениетінің негізінде пайда болды.Бұл тұжырымға Л.Р.Қызыласовта толығымен
қосылады.
Л.Р.Қызыласовтың пікірінше ерте сақ-сарматтардың ... ... ... ... аймақтарында «Андроновтық
элементтердің» бірнеше ерекшеліктерін белгілерін алғанын ... өз ... ... ... ... ... ... дәуіріндегі Орта Азия
тайпаларымен бірге антропологиялық ортақ ұқсастығын және ... ... ... ... Азияның көшпелілеріне,және Орта
Азияның жергілікті халқымен байланыстырады.
Қазіргі таңда аргументальды фактімен ... ... ... ... ... Скиф ... Отаны
Солтүстік Қара теңіз.Негізінде скифтердің мәдениетінің көне ескерткіші
Еуразия даласындағы ... ... ... б.з.б. VIII ғасырға
жатқызады.Р.Б.Исмагиловтың аталған қорғанның ... ... ... ... ... ... ... орындары 3к.Гумар
қорымы Оңтүстік Орал аймағындағы зерттеу жұмыстарының ... Орта ... ... жол ... ... ... маңызды проблема ертедегі сарматтардың Прохоров кезеңіндегі
мәдениетінің ... ... ... табылады.Оның маңызды шешуші кезеңін
К.Ф.Смирновтың 500-ден астам жерлеу ... ... ... ... ... ... ... ерте дәуірдегі
Савромат-сармат мәдениетін,К.Ф.Смирновтың жарияланған мақалаларымен
монографиясынан ... ... ... ... ... ... даму кезеңдерін әрбір жекеленген бөлімдерінде ... ... ... ... енді ... ... ... мәдениетінің шығу тегімен,гипотезасын тереңінен
зерттеп,схемалық ... ... ... ұқсастығы болды.Жерлеу
орындарының мүлікті рәсімдеумен ... келе ол екі ... ... ... ... ... ... б.з.б.4-2ғ.ғ.көшпенділердің мүліктік заттай
мәдениетінің ескерткіштерін зерттей келе үш ... ... ... ... тән ... ... ... 28-жерлеу орындарымен бірге,327-Поволжья-Донскілік салыстыра
отырып,дұрыс шешімге келу ... емес ... ... ... ... ішіндегі қылыштың салыстыра отырып,б.з.б.4-3ғ.ғ.және
3-2ғ.ғ.стандартты және бір-бірінен айырмашылығының жоқ екенін байқады.Алдын-
ала айтылғандай ... ... ... автохтонды идеясын
дамытты.Оның көзқарасымен барлық комплекстік ... ... ... ... ... өз ... Поволжьяның,Оңтүстік
Орал және Батыс Қазақстанның соңғы қола мәдениетіне ... ... ... ... ... мен бірге
жергілікті халықтың бір-бірімен қарым-қатынасы жоғарыдан көріне ... ... ... ... ... өсуін көруге
болады.(10,137.).Бұдан автор Оңтүстік Орал номадтарын,сақ әлемімен жақын
байланыста ... ... ... Оңтүстік Оралдық
номадтар Савроматтардың құрылуына үлкен маңызды рөл ... ... ... орны ... болды.Прохоров мәдениетінің дамуын
б.з.б.5ғасырда көбінесе жерлеу орындарының ескерткіштері ... ... ... Оралдағы жерленген қорымдарды сол кезде есепке
алып жүрді.Прохоров мәдениетінің ... ... деп ... ... ... пікірін Савромат-сармат
мәдениетінің ерте кезеңін,гипотезалық шығу тегін,Оңтүстік Оралдан ... ... ... өмірінің ақырғы кезіне
дейін,зерттеу жұмыстарында айтып кетті.К.Ф.Смирнов Жаңа Кумак қорымы туралы
жарияланған мақаласында,Прохоров мәдениетінің құрылуына Ор ... әсер ... рөл ... жөнінде айтты.Сол себептен ... ... ... аймақтарының жергілікті халқымен тығыз байланыста
болғанын мәлімдеді.Сонымен ... ерте ... ... мәдениетінің
генезис мәселесін,М.Г.Мошкованың ... де ... ... ... ... мәдениетінің
дамуымен,Прохоров мәдениетінің осы аймақта пісіп жетілгендігін,және ол
архелог ... ... ... ... ... толығымен
қосылды.Қазақстан-Арал далалық аймақтарының жекелеген жергілікті көшпенді
халықтың топтары,Прохоров мәдениетінің қайта құрылудағы ... ... ... ... айтылған.Оралдың жағалық Савромат субстратына
б.з.б.4ғасырда сол аймақтың мәдени ... ... сол ... кірді.Б.Ф.Железчиков өзінің диссертациялық жұмысында Оңтүстік
Оралдың жағалауындағы ерте көшпенділердің мәдениетінде 272 Савроматтық ... ерте ... ... ... ... ... орындарын қайта
зерттеуден өткізді.Савромат кезеңінің мерзімделуі б.з.б.6-5ғ.ғ.ал ... ... ... ... пен ... ... мәдениетінің генезисінің яғни шығу тегінің
таралуын,жерлеу орындарының дәстүрлі ... қана ... ... ... ... сол жағалауларында
кездесетінін,Б.Ф.Железчиковте ... ... ... ... ... ... ... Орал жағалауларындағы халықтың басым бөлігі бұрынғы қалыптасқан
жерінен,батыс аймаққа,оңтүстікке,солтүстікке,қоныс аудара бастады.
Б.Ф.Железчиковтің зерттеу жұмыстарының ... ... ... сол ... ... ... әсер етіп ... Оралдың далалы аудандарында,мөлшерден
тыс құрғақшылықтың әсерінен,бұл ауданнан,табиғи ... ... ... аударуға тура келді.Бірінші кезеңде-Аралдың далалық аудандарында
халықтың көп қалыптасқан яғни ... ... ... ... жаңа ... ... болды.Осындай жағдайлар 100-
500жыл аралығында қайталанып тұрды.
Б.Ф.Железчиковтің ... ерте ... ... ... заттай мәдениетіне археологиялық зерттеулер жүргізіліп,Арал
маңындағы ... ... ... ... ... Орал аймағында ... ... ... ... ... орны ... ... мәдениетінің қалыптасуына әсерін тигізді.А.Х.Пшеничнюк ... ерте ... ... өз ... ... жүргізілген археологиялық қазба жұмыс ... ... ... т.б.Оңтүстік
Оралдың шығыс аудандпрының ескерткіштері б.з.б.5ғасырға ... ... ... ... алына отырып,(катакомбалық
жерлеу орыны,дромосты қорғандар,оңтүстік жағалық таспен үйімшек,қорымның
үстіне ағашпен соғылған табытқа ... ... ... мәдениет саз
балшықтан жасалған ыдыстар)прхоров мәдениетіне тән болып келеді.Савромат-
сармат ... ... ... ... қалыптасып,Орал тау
қыраттарының,Оралдың орманды даласының және ... ... ... арасында кеңінен таралған.(15,34).Кейініректе А.Х.Пшеничнюк
пен Б.Ф.Железчиков бірігіп,бір қорытындыға келіп,Оңтүстік Оралдың Савромат
мәдениетін екі локальды нұсқаға ... және ... ... ... ... пайда болды.Оралдың далалық малшаруашылығының
дамуын,б.з.б.6-5ғ.ғ.жатқызады.(17,94).А.Х.Пшеничнюк ... ... ... ... ... ерте ... ... 4-
ғасырдан емес,соңғы шегін 5ғасыр немесе б.з.б.6ғасыр аралығынан басталуы
мүмкін деді.Оңтүстік Оралдың ескерткіштерінде,Савромат-сармат мәдениетінің
алатын орны өте ... ... ... ... және ерте ... ... ерте ... мәдениетімен біркелкі
дамығаны байқалады.М.К.Қадырбаев пен Ж. Құрманқұловтың зерттеу жұмыстарында
Іленің ... ... ... ... ... жүргізілген қазбаның нәтижесінде, ол зерттеу жұмысы Оңтүстік
Оралдың далалық жаңа зерттеулеріне ұласты. Бұл жердегі ... ... ... Жалғызоба, ал савроматтардың туыс қауымдарының жерлеу
орындарындағы рәсімдерден көруге болады. ... Арал ... ... бір ... Солтүстік Қара теңіз ... ... ... өте ... ... болып келеді(25,75).
Сынтас, Бесоба, Күміссай, Жалғызоба қорғандарының жерлеу орындарында ... ... ... ... ... ал басқаларының
ішінде де батысқа және шығысқа қаратылғандарында кездестіруге болады.
Прохоров мәдениетінің ... ... ... ... ... ... ескерткіштерінің екінші жартысының б.з.б. VI ... ... А. Д. ... ... ... ... ... ежелгі
көшпенділері Прохоров мәдениетінің жақтаушысы болды. 1988 жылы ол А. ... ... рет өз ... алға ... ... VI-II ғ.ғ. осы
аймақтағы бірыңғай археологиялық ... бар ... ... бұл ... ... ... ... тән Некропольдағы Іленің биіктегі Ор, Іле, Оңтүстік Оралдың
б.з.б. VI-V ғ.ғ. бір-бірімен ... ... ... ... ... ... б.з.б. VI-V ғ.ғ ерте Прохоров кезеңіне жатқызды.
Прохоров мәдениетінің көп компонетті күрделі құбылыспен тезис ұсынды. Сақ-
сарматтардың, ... ... ... Солтүстік Қара теңіз
жағалауларында өмір сүргендігі туралы ... ... ... ... Бұл ... Құмақ селосымен Тамар-Өткел
селосының ... ... ... (5-5,5км) қорғанның батыс жағында
орналасқан. 1957 жылы ... 43 ... ... ... Бұл жерде
белгісіз формадағы үйінділер көп ... ... ... аман ... ... ... Қорғандардың оңтүстік жағында қазақтардың көне
зираттары бар.
Қорғанның оңтүстік шығысына жақын орналасқан, дөңгелек формада дм 12
м, және ... 0,75 м. ... 2 ... орны ... Бұл жерлеу
орындарында жебенің үштары 1Б бұлар екінші жарты жылдықта б.з.б. IV ... ... жебе ... темірден жасалғандары аз кездеседі. Бұл
табылған заттардың, жебе ұштарының жанында түрлі қару-жарақ және әшекей-
бұйымдар да ... ... ... жартысында б.з.б. IV ғ.ғ. Орск
қаласының жанында жерлеу орнынан теріден жасалған әр-түрлі ... ... ... ... ... ... ішінде жебенің
ұшы мен қылыштың көптеген түрі және қола айналармен 9,10,12,13-16 және14-ші
типте бірге жерленген. Архаикалық белгілерімен ... ... жебе ... ... ... бастарымен, немесе қасындағы 13-14 ... жиі ... ... ... ...... 9
қорғанында жебе ұшының дөңгелек басы кеңінен таралған(19,82).
Веселый хут қорғанында қоладан жасалған балық және тас ... ... бар ... ... кездестіруге болады(23,79).
Оңтүстік Орал территориясына б.з.б. V-IV ғ.ғасырларға ... ... ... ... ... ... 1,5-2 (2 типте) табылды. Осы
кезеңде бір уақытта білезіктермен бірге, кең көлемде сырғалар 1,5-2 ... ... жұқа ... ... қапталған. Көбінесе жерлеу орындарында
білезіктер ... ... ... Осы жерде моншақтарды бөліп
қарастыру: ... ірі ... ... ... үстіне ақ
көздерімен;кубик формадағы ... ... ... ... ... ... үлкен алты бұрышты,жасыл-көк
түсті(б.з.б.5ғ.ғ.2-ші жартысында ... ... ... бола ... шиша моншақтар конус формада;Жасыл түсті
пирамидалық және конустық ... және ... ... ... ... ұшы ... үшкір басымен және металл сынықтарымен жиі
ұшырасады.Бұл қарулар б.з.б.6ғ.ғ.ғ.2-ші жартысына тіркелді.Олар Сынтас ... мен ... ... орындарының комплекстерінен айқын анықталып
отыр.
5-тип.Садақтың ұшы ромб формасында табылды.Олар екі нұсқаға бөлінді;А-
ұзартылған және Б-қысқа басымен.Көне ... ... ... 59/1 ... ... ... мәдениетінің скиф-
сармат дәуірінде сүйектен және ағаштан жасалған жебенің ... ... ... топтарға бөлінді;Еуразия аймағының Б-нұсқадағы жебенің
таралуы мен табылуы өте ... ... ... ... үшеуі сақталған,ал кездейсоқ табылғаны;екі данасы-Шұбаршы
селрсының құмды ауданынан орын алса,біреуі ... ... ... табылды.К.Ф.Смирновтың классификациялық топтастыруы бойынша,бір-
біріне ... ... жебе ... ... ... таралуы,б.з.б.8-
7ғ.ғ.Шығыс Еуропа аймағынан орын алды.(36,68).Танаберген 2к қорғанынан ромб
формасында ұзартылған ... ... ... ... ... жебе ұштары табылды.
8-тип.Дөңгеленген бүйірлі бастарымен,өте сирек ... ... ... ... ... ұзын ... бөлігі.Бірінші нұсқадағы жебелер ... соңы ... ... табылғанын көруге болады.(10,19-21).Олар көбінесе
кездейсоқ табылғандықтан ... ... ... қорғандарынан
сүйек жебе ұштары шықты.Қоладан жасалған жебе ұштары Ақтөбе облысының Ақкөл
селосының,жоғарғы Ырғыз өзенінің ... ... ... жебе ... ... ... жебе ұшы 6ғасыр
бірінші жартысымен б.з.б.5ғ.ғ.аралығында Покровкада ... ... жебе ұшы ... ... ... орындарында б.з.б.6-
ғасырда табылды.
10-тип.Базисті жебенің ұшы айналасы дөңгеленген бастарымен,б.з.б.7-
ғасыр соңы-б.з.б.6-5ғ.ғ.жатқызылады.К.Ф.Смирнов жебе ұштарының әртүрлілігін
толығымен ... ... Орал және ... ... дәуірінің ... ... ... ... ... ... қола
жебелеререкшеленді.
1ші-тип.1к17 Покровка №2 қорғандағы төртпласты ... бір ... ... ... жебенің ұшы алдыңғы жарияланғандардың
арасынан кездеспейді.
2-тип.Көне ... ... ... селосынан базисті
төртпласты шеңбер басты жебенің ұшы анықталды.Мұндай жебе ұштары көбінде
ертедегі алдыңғы скиф және ... ... ... ... ... ... ... Мечетсай2 жерлеу қорымынан сонымен бірге
б.з.б.6-ғасырдың 2-ші ... ... ... ... ... осы аталған қорғаннан табылып,белгілі бола бастады.
4-тип.Төртграньдық-төртпластық сабымен дөңгелек басымен және терең
қасықтарымен ұшына дейін,б.з.б.6-шы ғасырда ... ... ... ... ... жебе ... ... формада
кездесті.Б.з.б.6-5ғ.ғ.аралығында Бесоба к4қорғанынан бір ... ... ... ... орындарында Целинный 59/1қорғанынан
төртграньдық-төртпластық жебе ұшының негізгі бөлігі ұшталған бастарымен ... оқ ... ... жебе ... ... аз кездесуде.Б.з.б.5-ғасырда Пятимары1 8қорымынан табылып отыр.
8-тип.Төртграньды шеңберлі басымен жебе ұшы ... ... ... соңы мен 5-ші ... басында Іленің жоғарғы
аймағы мен Оралдың сол жағалауларынан,морфологиялық жағынан жақын,екіпласты
1және 3 типте шықты.
9-тип.Төртграньдық сабы ... ... және ... 1 жерлеу орнынан әзірге бір ғана данасы шықты.
10-тип.Төртграньдық шеңберлі басымен,егерде ерте кезеңмен ... ... ... тағы бір ... ... 1 1к. 59
қорғаннан табылып отыр.
11-тип.Төртграньдық шеңбер тәрізді ... соңы ... ... ... ... кездестіреміз.
12-тип.Төртграньдық базистік ұзартылған-шығыңқы бастарымен негізгі
бөлігі ойылған түрде,осы ... ... ... ... 2 ... темір сапты жебенің ұшы шеңберленген басымен Покровка
2,17/1жерлеу комплексінен табылды.Аналогиялық ... ... ... архайкалық жерлеу орындарынан кездестіруге болады.Б.з.б.5-4ғ.ғ.соңында
саз балшықтан және талькпен араласқан күйіндегі ыдыстар ... ... бұл ... ... дәуіріміздің ІІ-ІҮ ғасырларынағ,
яғни сармат мәдениетінің соңғы кезеңіне жатады.
Осы қырымнан қазылып, зерттелген ... ... ... отыз ... ... ... ... екі метр. Үйінді астынан ашылған қабірдің
көлемі 3,2 х 3,5 метр. Қабірдің қабырғалары ... ... ... Ол ... ... тұру үшін көмілсе керек. Тігінен басы
солтүстікке қаратылған ер адамның ... ... Оның ... ... ... ... ағаш сабының шіріген қалдығы бар найзаның ұшы,
бір ұшынан қола ыдыстар, ... ... ... тұрмыс заттары табылған.
Адамның бас жағында темір найзаның ұшы, ал аяқ сүйектерінің оң ... ... екі ... ... ... ... ... түбіне домалақ тұзақ тасы
орнатылып, алтын жалатылған.
Археологтар сақталған мата қалдығына және басқа да ... ... ... ... шар пішіндес алтын қаптамалармен безендірілгенін,
сондай-ақ ... ... ... қарағанда, қару-жарақты ілетін бірнеше
кісілер болғандығын дәлелдеп отыр. Сонымен қатар қабірдің бір ... ... ... ... ... мен ... табылды.
Табылған заттардың ішіндегі ең маңыздысы гректер жасаған қола құмыра.
Оның тұтқасы ернеуіне бекітілген жерінде ... ... ... бейнесін
береді. . [19;8-б]
Сармат жауынгерінің басына тұрғызылған бұл ... ... ... ... ... ... ... ғасырларына жатады. Бұл бай
қорғандар сарматардың Қара теңіз жағалауындағы гректің қала мемлекеттерімен
тығыз ... ... ... грек ... ... ... әсер ... дәлелдейді.
Археологиялық деректемелерге қарағанда,б.з.б. VI-IV ғасырларда Еділ-Жайық
бойы далаларының ұлан-ғайыр территориясын мәдениеті мен этникалық жағынан
туыс тайпалар топтары мекендеген.Олардың шартты түрде ... ... бір ... ... батыс аудандарының (қазіргі
Гурьев,Орал,Ақтөбе облыстарының және ішінара Қостанай облысының
территориясы) тайпалары кірген.
Тайпалар топтарын орналастыру мен оларды жазба деректемелер
мәліметтерімен салыстыру мәселелері осы ... ... ... ... болып
келеді.Қазақстанның, батыс аудандарының ескерткіштері орталығы Солтүстік
Каспий маңында болған,аттары б.з.б. II ... грек ... ... бұл
тайпалардың арғы аталарына тән болуы керек деген болжам бар./13/.
Қазақстанның батыс және солтүстік аудандарының ежелгі ... ... ... ... ... арқылы қалпына
келтірілуі мүмкін.
Еділ-Жайық өзендері аралығындағы қорымдардың шоғырланған жерлері
Үлкен және Кіші өзен жағалаулары, Қамыс-Самар көлдерінің маңы ... маңы ... олар ... ... жағалауларында,Утваның жайыққа құяр сағасында,Қобданың Елекпен
қосылған жерінде,Жайықтың сол жақ жағалауында ... ... ... ... ... Қобда,Елек,Ор,Жем өзендерінің жоғарғы
ағыстарынан табылған.
Қазақстанның солтүстік далалық және орманды

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 51 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
X-XII ғасырлардағы Қазақстан халықтары мен тайпаларының мәдениеті43 бет
XX ғасырдағы Қазақстандағы археологиялық ескерткіштердің зерттелуі мен қазба жұмыстары55 бет
«Жәми ат-тауарих» шығармасындағы Орта және Кіші жүз негізін құраған ХІ-ХІІІ ғғ. түркі тайпаларының тарихы50 бет
Алматы қаласының аумағындағы археологиялық ескерткіштер4 бет
Алтай-Тарбағатай аралығындағы ерте темір дәуірінің археологиялық ескерткіштері (кезеңделуі, мерзімделуі және мәдени атрибуциясы)39 бет
Ақтөбе облысындағы археологиялық ескерткіштер9 бет
Герман тайпаларының діні мен әдет-ғұрыптары7 бет
Герман тайпаларының наным-сенімдері мен әдет-ғұрыптары4 бет
Мезолит және неолит ескерткіштерінің зерттелу тарихы83 бет
Н.А.Аристовтың «Түркі халықтары мен тайпаларының этникалық құрамы туралы жазбалар мен олардың саны жөніндегі мәлімет» атты еңбегіндегі түркі тайпалары13 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь