Қазақтың ат тағалау өнері

Адамзат атты бағындырып қолға үйрету үшін алғашқы ауыздықтан, ер-тұрманның соңғы жабдығы үзеңгі мен тағаны ойлап табуға дейін бірнеше мыңдаған жылдар уақыт өткен. Жалпы ер-тұрман жабдықтары өте консервативті кеш дамыған. Мысалы: алғашқы ауыздық б.з..д. ІІІ-мыңжылдықтарда пайда болса, үзеңгі біздің заманның аржақ-бержағында пайда болып VI-VII ғасырларда кәзіргі пошымына, күйіне келді. Ат жабдықтарының ең соңғысы-тағы VIII және IX ғасырларда бірнеше елдерде бір мезгілде пайда болып, халықтардың ұлы көші (Великое переселение народов А.Т.) сияқты оқиғалар тағаның пайда болуына, көп жыдық крест жорықтары тағаның дамып жетілдірілуіне себепші болған дейді зерттеушілер [1.202б]. Европа елдерінде ат тағалауға ерекше маңыз бергені соншалық «бір мемлекеттің тағдыры бір шегеге байланысты» деген мәтел болған, себебі «шеге тағаны сақтайды, таға атты сақтайды, ат батырды сақтайды, батыр қамалды қорғайды, қамал бүкіл мемлекетті қорғайды» [2,54б]. Көшпенді халықтарға қарағанда отырықшы елдер ат тағалауға ерекше мән берген. Тіпті ат тағалау арнаулы пән ретінде кавалериялық мектептерде оқытылған. Ат тағалау теориясына арнаулы, кітаптар мен көмекші құралдар жазылған. [3.5]
Қазақта жаппай ат тағаламаған. Біріншіден қазақ жылқыларының қатты құйма тұяғы тағаны керек етпеген, екіншіден темірдің, металдың жетімсіздігінен болуы мүмкін. Бірақ үстем тап өкілдерінің хан, сұлтан, батырлардың атты көбінесе сәндік үшін алтын, күміс тағалармен тағалағаны халық эпосында кездеседі:
...Ұсарма, билер ұсарма!
Арғымақтың аяғын
Алтынменен тағалап,
Күміспенен шегелеп
Ит жібек тұрғанда,
Арқанменен тұсарма? [1.331-бет ]

Тұрманының барлығын алтындатып,
Күміспенен төрт аяғын тағалатып [4.417-бет]
(Ер Тарғын)
XVIII ғасырларда қазақ-жоңғар соғысында барлық қазақ әскерлері аттарын тағаламасада, қолбасшылардың аттарын тағалағанын көреміз.
Қабанбай батырдың жорыққа шыққалы жатқанда серігі Шағалақ батырға айтқаны:
-Ей Шағалақ, Шағалақ,
Ертіп едім жасыңнан,
Жүз кісіге бағалап.
Қубас атты алып кел,
Төрт аяғын тағалап [4а.185б]
Ат тағалау оңай шаруа сияқты көрінгенмен, әр аттың тұяғының формасы әртүрлі қалың, жұқа, үлкен, кішкене және әртүрлі уақытта өсіп жетіледі, сондықтан ат тағаларда тағаны жыл мезгіліне және ат қай жерде пайдаланылады жазық жердеме тау-таспа, соған сәйкес таңдап алады.
1. Урусов С.П. Книга о лошади. Т.2. СПб, 1911 глава ХІ
2. Граф Гуттен –Чапский История лошади // ЖК. 1981. №11. с.52-84
3. Доминик Теория ковки. Перевод издание Конева Харьков. 1891. с 213
4. Сейфуллин С. Шығармалар 6-том. 1964
4а Сәдуақасұлы Ә. Тарихыңды танып біл. А. «Шартарап» 1996
5. Абдюшев Х.Х Ковка лошадей. Куйбышев. 1950
6. Высотский Н.А Оригинальный способ ковки лошадей //Архив ветеринарных наук. 1909. с.949-956

І.Мешітхан Сәкенұлы 1927ж. МХР Баянөлгий аймағы, Сақсай аумағы.
ІІ. Тікей Бүтікейұлы 70ж. МХР Баянөлгий аймағы Ногоонур аумағы
ІІІ. Наурыз Қосанбайұлы 85ж. Ташкент қаласы
ІV. Дәурен Ескекбаев 1954ж. Астана қаласы т.ғ.к. доцент
V. Андас Әжібеков 1946 ж Алматы қаласы
        
        Ахмет Тоқтабай т.ғ.к. доцент
Алматы қаласы Қазақстан
Ш.Ш.
Уәлиханов атындағы Тарих және
этнология институты
Қазақтың ат тағалау өнері
Адамзат атты ... ... ... үшін ... ауыздықтан, ер-
тұрманның соңғы жабдығы үзеңгі мен тағаны ойлап табуға ... ... ... ... ... ... ... жабдықтары өте консервативті
кеш дамыған. Мысалы: ... ... ... ... ... үзеңгі біздің заманның аржақ-бержағында пайда ... ... ... ... ... ... Ат ... ең соңғысы-тағы
VIII және IX ғасырларда бірнеше елдерде бір ... ... ... ұлы көші ... ... народов А.Т.) сияқты оқиғалар
тағаның пайда болуына, көп ... ... ... ... ... себепші болған дейді зерттеушілер [1.202б]. Европа ... ... ... ... бергені соншалық «бір мемлекеттің ... ... ... деген мәтел болған, себебі «шеге тағаны сақтайды, таға
атты сақтайды, ат ... ... ... ... ... ... бүкіл
мемлекетті қорғайды» [2,54б]. Көшпенді халықтарға қарағанда отырықшы елдер
ат ... ... мән ... ... ат тағалау арнаулы пән ... ... ... Ат ... ... ... ... көмекші құралдар жазылған. [3.5]
Қазақта жаппай ат тағаламаған. Біріншіден ... ... ... ... ... ... етпеген, екіншіден темірдің, металдың
жетімсіздігінен болуы мүмкін. Бірақ ... тап ... хан, ... атты ... сәндік үшін алтын, күміс тағалармен тағалағаны
халық эпосында ... ... ... ... тағалап,
Күміспенен шегелеп
Ит жібек тұрғанда,
Арқанменен тұсарма? [1.331-бет ]
Тұрманының барлығын алтындатып,
Күміспенен төрт аяғын тағалатып [4.417-бет]
(Ер Тарғын)
XVIII ғасырларда қазақ-жоңғар соғысында ... ... ... ... қолбасшылардың аттарын тағалағанын көреміз.
Қабанбай батырдың жорыққа шыққалы жатқанда ... ... ... ... ... едім ... ... бағалап.
Қубас атты алып кел,
Төрт аяғын тағалап [4а.185б]
Ат тағалау оңай шаруа ... ... әр ... ... ... ... жұқа, үлкен, кішкене және әртүрлі уақытта өсіп жетіледі,
сондықтан ат тағаларда тағаны жыл ... және ат қай ... ... ... ... ... сәйкес таңдап алады.
Таға соғып жүрген ұсталар тағаны формасына қарай бүршік таға (емшек
таға), жайпақ таға, жыл ... ... ... емшек тағасы, күздің
(жаздың) жайпақ тағасы деп бөледі. Тағаларды суға ... ... ... асыл ... соқса морт сынғыш болады. Халық арасында ай ... таға ... ... ... ... ... ... тозған тағаны
айтады. Бүршік тағаның ортасында және екі жақ ұшында үш ... ... ... см ... көлденеңі 10 см, ұзындығы 11,5 см (орташа
ат тұяғының ... А.Т.) әр таға бес ... ... ... 4,5 см, басы ... төртбұрыштанып трапеция тәрізді боп келеді,
бір атқа 20 шеге кетеді. ... таға ... ... сырт жағынан, қазақша
қамшылар жағынан үш шегемен, іш жағынан екі ... ... ... ... сырт ... көп күш ... деп есептелінеді. Жаздың (күздің)
жайпақ тағасы төрт шегемен ғана шегеленеді, сонда бір атқа 16 шеге ... ... ... тай таға, құнан таға-депте атау қалыптасқан. (І)
Жетісуда жазда да қыста да жайпақ тағаны пайдаланған, ... ... ... ... ... ... қылып, оны әдейі үшкірлеген-мұны ... деп ... ... ... ... ... ішіне кіргізіп тағалайтын.
(V) Төсін шауып алып, жара қылады –деп бәйгеге шабатын атты ... ... ... ... ат тағалау Қазақстанның Ресейге қосылған кезінен біраз
уақыт өткен соң Батыс Қазақстанда кең ... ... оған ... кіші ... би ... деген:
Арғымақтың аяғы,
Айдай таға қағылса,
Кілегей мұздан таярма.
Ел ішінде таға соғатын, ат тағалайтын, ... ... шыға ... ... ... ... таға ... таутекенің мүйізінен
үзеңгі жасау күні кешеге дейін ХХ ... 50- ... ... жалғасып
келе жатқан мүйіз ұқсату өнерінің көне саласы болған. ... ... ... ... мен ... өсетін Қазақстанның барлық жеріне тән.
Баянөлгий қазақтарында Лайық деген ұста 1960ж. ... ... таға ... шегесін темірден қаққан. Лайықа ұстаға заказ
берушілердің айтуынша арқар таға өте ... ... ... ... ... ... шегесі қиылып қалады, шегені ауыстырып отыру керек. [1]
Мүйіз тағаға архардың құлжасының (Ovis Argali), қырлы жуан ... ... ... тағаның көлеміне сәйкес ... ... ... да, отқа ... ... күйге түскенше, қысқышпен ұсталып
қыздырылады. Балқытылған мүйізді ... ... ... ... ... соң қолдан соғылған басы бүршік шегелермен аттың
тұяғына қағылады. Шегенің ... ... ... ... ... ... ролін атқарады.
Мүйіз тағаның ерекшеліктері мен артықшылықтары:
1. Қалың және өте қатты, ең ... ... өз ... қатты болып
шығады.[І]
2. Біршама майысқан, икемді, иімді келеді, ... ... ... таға ... морт сынбайды.
3. Жеңіл, бар салмағы 100-120 грамм темір тағаның салмағы 350-400 грамм.
4. Қанша ... ... ... ажымды күйін сақтайды, себебі
архардың мүйізінің құрылымы (структурасы) сондай
5. Таулы жерде аттың тек табанын, ... ғана ... ... аяқ
киімі туфлиге ұқсас тұяққа кигізіліп ... ... ... ... ... және ... ... факторлардан қорғайды.
6. Үнемді, бір жылға бір атқа екі-ақ мүйіз таға кетеді екен, темір таға
небәрі 3-4 ... ... ... ... Мүйіз таға әсіресе алысқа шабатын бәйге аттарға жақсы, ... ... ... ... шығармай, арнайы шеге ойығына
кіргізе тағалайды. Көнекөз қариялардың айтуынша мүйіз таға өте ... ат ... ... әсер береді. Темір тағамен аттар төсін
шауып алады, жарақаттайды
ХІХ ғ. ІІ жартысына дейін қазақтар ... таға ... ... Ортасынан бастап орта ... ... ... ... ... келуі, мүйіз тағаларды ұмыттыра бастайды. Дегенмен ХХғ. басына
дейін ... мен ... жеке ... ... ... ... ... Мүйіз тағаның тағы бір жоғалу себебі орыс қоныстанушыларының
арқарды ... ... ... ... еді. ... ... табуға
қарағанда темір табу одан таға соғу оңайға түсті.*
Ел ішінде таға ... ат ... ... ... еткендер шыға
бастаған еді. Кіші жүзде он екі Байұлының ішіндегі Есентемірден тарайтын
ағайынды Көн, ... ... сол ... тері ... мен ... әулетін білдіреді. Ресей шекаралас қазақ ... ... кең ... ... ... ... қыз ұзатылғанда
айтылатын сыңсу жырынан да ... ... ... ... ... ХІХ ғ. аяғында тұрған
Карамыш деген (Қазақтар Қарамеш деп атаған А.Т.) бай орыс ... ... ... ... ... ат ... атын қосып жүрген. Қарамеш
Байболат –деген қазақ ұстасына ... ... таға ... екі ... ақысына бір тоқты берген. Қарамеш айтыпты дейді: «мүйіз таға,
таға емес, атымның аяғының сандалы, башмағы ғой-дейді»-екен. ... алып ... ... ... атқа ... жүріп алыс жолға кетіп барам
Қош сау бол ... ... ... ... ... ... ... сияқты аттар қою сол
замандарда пайда бола ... ... ат ... ... ... ... ... көп өзгешелігі бар өзіндік үрдіс. Кәзіргі таңда ... ... ... ... ... ... қайта шығарып, күнделікті
өмірде ... ... ... ... кеткен бір саласын жаңғыртар
едік.
ӘДЕБИЕТТЕР
1. Урусов С.П. ... о ... Т.2. СПб, 1911 ... ... Граф ... ... ... лошади // ЖК. 1981. №11. с.52-84
3. Доминик ... ... ... ... ... ... 1891. с ... Сейфуллин С. Шығармалар 6-том. 1964
4а Сәдуақасұлы Ә. Тарихыңды танып біл. А. ... ... ... Х.Х ... ... ... ... Высотский Н.А Оригинальный способ ковки лошадей //Архив ветеринарных
наук. 1909. с.949-956
І.Мешітхан Сәкенұлы 1927ж. МХР Баянөлгий аймағы, Сақсай ... ... ... 70ж. МХР ... ... ... аумағы
ІІІ. Наурыз Қосанбайұлы 85ж. Ташкент қаласы
ІV. Дәурен ... 1954ж. ... ... т.ғ.к. доцент
V. Андас Әжібеков 1946 ж Алматы қаласы

Пән: Өнер, музыка
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 4 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ жылқысының көне замандардағы тарихы397 бет
БАҚ тағам өнеркәсібінде қолдану6 бет
БАҚ тағам өнеркәсібінде қолдану жайлы ақпарат4 бет
Тағам өнеркәсібінде қолданылатын микроорганизмдер12 бет
Жүсіпбек Аймауытұлы мақалалары мен аудармалары. Ақжан Машани «Әл-Фараби және Абай»14 бет
Өнеркәсіптік роботтарды қолдануы65 бет
Айғырды азықтандыру27 бет
"тағам өнімдерінің қауіпсіздік менеджмент жүйелері. тағам тізбегіне қатысатын ұйымдарға қойылатын талаптар"5 бет
1. қ.р. және тағам өнімдерінің ғылыми мекемелері 2. тағам өнімдерін модельдеудің математикалық әдістерін қолдану5 бет
6М070100 «Биотехнология »мамандығының «Тағам өнімдерінің биотехнологиясы» пәнінің тәжірибелік сабақтары бойынша ӘДІСТЕМЕЛІК НҰСҚАУЛАР12 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь