XVI ғасырдың бірінші жартысындағы қазақ мемлекеті

1. ҚАСЫМ ХАН. ХАНДЫҚГЫҢ ӨРЛЕУІ. ЖЕР АУМАҒЫНЫҢ КЕҢЕЮІ
2. XVIҒАСЫРДЫҢ БАСЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТІ
БИЛЕУППЛЕРШЩ МАУАРАННАХРДЫҢ ӨЗБЕК ХАНДАРЫМЕН
ӨЗАРА ҚАРЫМ.ҚАТЬШАСТАРЫ
Қазақ хандығының негізін салушылардың бірі Жәнібек ханның ұлы Қасым 1445 жыл шамасында туған;1513жылы күзде Шу өзені жағасында онымен Шағатай ұрпағы Саид хан арасында жүздесу болған кезде, олар-дың замандасы Мырза Хайдар Дуғлаттың айтуына қарағанда, «Қасым хан-ның жасы алпыстан асып, жетпіске жақындаған еді». Оның Жаһан бегім есімді анасы Шайбани ханның бауыры Махмұд сұлтанның шешесінің ту-ған сіңлісі болатын. Уақыт қастерлі қасиетке айналдырған үлкенге бағыну дәстүрін ұстанған нағыз дала ұлы ретінде Қасым сұлтан әкесінің үлгісі бой-ынша бастапқыда барлық жағынан Бұрындық ханның айтқанынан шық-пай, бас иіп жүрді деп жазады Мырза Хайдар. Шынында да, Шайбани хан-ның қазақ билеушілерімен XV ғасырдуң 80-жылдарындағы соғыстары суреттеуге байланысты деректемелерде Касымсұлтан Қыпшақтың«белгілі сұлтандары мен даңқты баһадүрлерінің» бірі және Бұрындық ханның атты әскерінің басшысыіһелінген. Жұрттың пікірі адамды билікке лайық деп тапса, көбінесе биліктің өзі қуып келетіні қашаннан белгілі. XVІ ғасырдың басына қарай Қасым сұлтанның жеке билігі қатгы күшейді. Қасым сұлтанның күшеюін оның ағасы Әдік (Атик) сұлтанның Шайбаңи хан 1503 жылы Ташкентгі басып алғаннан кейін көп ұзамай қайтыс болуымен байланыс-тыратын Мырза Хайдар Жәнібек хан ұлы жағдайынын нығаю себептері жайлы ешнәрсе айтпайды. Бұл деректерді біз Махмұд ибн Уәлидің «Бахр әл-асрар» деген шығармасынан табамыз, ол Шайбани ханның 1504 жылғы көктемнің басындағы Әндіжанға жорығын суреттей келіп, былай деп ха-барлайды: «Бұл кезде Қасым хан маңғыттардан көмек алып, солардың қол-дауымен бүкіл Қыпшақ даласында үстемдікті қаратып алды, сейтіп оның Ташкент пен Түркістан шегіне шапқыншылык және шабуыл жасауына мүмкіндігі болды»1.
Қасым сұлтан хандықтағы билік пен инициатива іс жүзінде өз қолында екенін білгенімен, көреген саясатшы ретінде ол сақ болды, жағдай мәселенің шешілуін тездетуге мүмкіндік беретін жерде шыдамдылықпен аңысын андай білді. Мырза Хайдардың айтуынша, І510 жылы шайбанилер Қасымның ұлы-сына шапқыншылық жасаған «кезде-ақ оның билігі жоғары болғаны сон-ша, Бұрындық хан жөнінде ешкім ойына алмаса да, ол әлі хан атағын алма-ған еді. Бірақ ол (Қасым) Бұрындық ханға жақын жүргісі келмеді, өйткені жақын жүріп, тиісінше құрмет керсетпесе, ханға карсы шыққандық болар еді, ал оған бағынуды жаны қаламады, сондықган да ол Бұрындық ханнан аулак, жүруге тырысты».
Хандықтағы аса ықпалды екі адамның бақталастығы сайып келгенде құдіретті де жігерлі сұлтанның жеңіеке жетіп, бар беделінен айрылған хан-ның қуылуымен аяқталды. Ерте дегенде 1511 жылдың күзінде Бұрындық хан маңайындағы бір топ адаммен бірге Мауараннахрға кетті. Хандықга жоғарғы билік Жәнібек ұрпағына көшті, олардың ішінде бірінші болып оның ұлдары-ның ең дарындысы Қасым сұлтан хандық құрды.
        
        XVI ҒАСЫРДЫҢ БІРІНШІ ЖАРТЫСЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ
МЕМЛЕКЕТІ
1. ҚАСЫМ ХАН. ХАНДЫҚГЫҢ ӨРЛЕУІ. ЖЕР АУМАҒЫНЫҢ КЕҢЕЮІ
Қазақ хандығының негізін салушылардың бірі Жәнібек ... ұлы ... жыл ... ... ... Шу ... жағасында онымен Шағатай
ұрпағы Саид хан арасында жүздесу болған кезде, олар-дың замандасы Мырза
Хайдар ... ... ... ... хан-ның жасы алпыстан асып,
жетпіске жақындаған еді». Оның ... ... ... ... ... ... ... сұлтанның шешесінің ту-ған сіңлісі болатын. Уақыт қастерлі
қасиетке ... ... ... ... ... нағыз дала ұлы
ретінде Қасым сұлтан әкесінің үлгісі бой-ынша ... ... ... ханның айтқанынан шық-пай, бас иіп жүрді деп жазады Мырза ... да, ... ... ... ... XV ғасырдуң 80-
жылдарындағы соғыстары суреттеуге байланысты деректемелерде ... ... мен ... баһадүрлерінің» бірі және Бұрындық
ханның атты әскерінің ... ... ... адамды билікке
лайық деп тапса, көбінесе биліктің өзі қуып келетіні қашаннан ... ... ... ... Қасым сұлтанның жеке ... ... ... ... ... оның ... Әдік (Атик) сұлтанның Шайбаңи хан 1503
жылы Ташкентгі басып ... ... көп ... ... ... байланыс-
тыратын Мырза Хайдар Жәнібек хан ұлы жағдайынын нығаю себептері ... ... Бұл ... біз ... ибн ... ... ... шығармасынан табамыз, ол Шайбани ханның 1504 ... ... ... жорығын суреттей келіп, былай деп ха-барлайды: «Бұл
кезде Қасым хан маңғыттардан ... ... ... ... ... ... ... қаратып алды, сейтіп оның Ташкент пен Түркістан шегіне
шапқыншылык және шабуыл жасауына мүмкіндігі болды»1.
Қасым сұлтан ... ... пен ... іс ... өз қолында
екенін білгенімен, көреген саясатшы ретінде ол сақ болды, жағдай мәселенің
шешілуін ... ... ... жерде шыдамдылықпен аңысын андай
білді. Мырза ... ... І510 жылы ... ... ... ... «кезде-ақ оның билігі жоғары болғаны сон-ша, Бұрындық
хан жөнінде ешкім ойына алмаса да, ол әлі хан атағын ... еді. ... ... Бұрындық ханға жақын жүргісі келмеді, өйткені жақын ... ... ... ... ... шыққандық болар еді, ал оған
бағынуды жаны қаламады, ... да ол ... ... ... ... аса ... екі адамның бақталастығы сайып келгенде
құдіретті де жігерлі ... ... ... бар ... ... ... ... аяқталды. Ерте дегенде 1511 жылдың күзінде Бұрындық хан
маңайындағы бір топ ... ... ... ... ... жоғарғы
билік Жәнібек ұрпағына көшті, олардың ішінде бірінші болып оның ұлдары-ның
ең дарындысы Қасым сұлтан хандық ... ... ... ... Жаһан-Бақгы, Кімсін деген төрт
ұлы және бірнеше қызы болған. Оның Дәдім ханым деген бір қызы ... ... ... ... ханы ... сұлтанға ұзатыл-ған. Басқа
үшеуі XV ғасырдың ... ... ... ...... ... ... Шайбани ханның інісі Сұлтан Махмұдқа, үшіншісі
Шайбани ханның ұлы ... ... ... ... еді. Михр ... ханым
деген соңғысы Самарқандта тұрған және сақталып қалған вақфтық құжатгардан
көрінгеніндей, ірі меншік иесі болған. ... ... ... хан міне
соған барған. Оның бұдан кейінгі тағдыры бізге белгісіз, сірә, ол жат жерде
жүріп өлген ... ... ... мен ... саяси өмір оқиғаларына
оралайық.Шайбанилердің аяусыз жеңіліс табуы және ең ... ... ... ... ... кіру ... Шайбани ханды қазақгар көшіп
жүретін ... ... ... ... үшін ... ... мәжбүр етті, олар тіпті мемлекетке қатерлі қауіп төнген кезде ... ... ... ... ... еді. ... ... кезінде Шайбани хан жаңа парсы мемлекетінің негізін қалаушы Исма-ил
шахтың аттанысқа шыққаны туралы хабар алып, дереу ... ... және ... ... ... ... ... билеушілері
мен сұлтандары өз қосындарымен бірге күш қосу үшін ... ... ... еткен. «Бұйрыққа сәйкес әрқайсысы ез иқталарынан аттанып кетгі,—деп
жазады «Бахр әл-асрардың» авторы, — бұған Көшім хан қосылған жоқ, ол ... ... ... ... ... төндіруі себепті Түркіставда қалып қойды».
Иран шахы Исмаил әскери айлакерлікпен қақпанға түсірген Мұхаммед ПІайбани
ханның Мерв түбінде қаза табуының (1510 ... ... ... ... кейін өзбек ханы әскерлерін қызьшбастардыңтолықтал-қандағаны,
Бүхарада, Самарқандта және Түркістанның ... ... ... уакут Темір ұрпағы Бабырдың қолына көшкені, Әбілқайыр хан
ұрпақгарының ... ... ... ... ... ... хан ... Оңтүстік Қазақставда билігін нығайту үшін
пайдаланып қалуды қалт жіберген жоқ. Көп кешікпей Сыр ... ... ... Сайрам қазақ ханының қол астына көшті, сөйтіп ол
Тафкентті қаратып ... ... ... Бұл ... жағдайларда болған еді
1512 жылы Шайбани ханның немересі Убайдолла сұлтан ... ... ... ... шықты; Бабыр Кабулға қайтып барып, сонан соң ... ... ... ол онда «Үлы ... ... ... ... кеткен Бабырдың Сайрамдағы әкімі Қат-табек шайбанилер
әскеріне қарсылық көрсетті, алайда қаланы ұстап ... күші ... ... ... ... болып шешті. 1513 жылы ерте көктемде, Қасым хан
Қараталда (Жетісуда) болған кезінде оған ... бір топ ... ... ... оны ... атынан қалаға кіруге шақырды. Үсыныс
қабыл алынды. Қасым хан ... ... өз ... ... ... ... арқылы Түркістанға асығыс аттанды да, өз жақындарының
бірін бұрынырақ жіберді, Қаттабек Сайрамды ... ... ... ... ... билеушісі Шайбани ұрпағы Сүйінші-Қожаға қарсы аттануға
кендірді. «Қасым хан, — деп ... ... әрі ... ... ... ... деген еңбегінде, — сансыз көп әскер-мен Ташкентке аттанды. Сүйінші
хан Ташкент бекінісіне бекінді. Қасым хан Ташкент ... ... ... бір түн ... ... соң ол ... төңірегін тонап, қолға
түскеннің бәрін алып кетті. Одан әрі ол ... ... ... пен мал ... есептеумен ... ... ... ... ... ... хан мён ... хан қақтығысьшың басқа
бір нүсқасын келтіреді. «Қасым хан, — деп ... ол, — ... ... ... Ол ... мен ... ... әскерімен Түркістан
мен Ташкентке жорық жасап, бірнеше қорғансыз адамды тұтқынға адды. Қасым
хан Ташкентке жақындап ... ... хан оған ... ... ... шайқ-ас болды; Қасым хан атынан құлап ... ... ... ... ... ханды танымай, оның өмірін осы жағдай сақтап
қалды. Нөкерлері оған дереу ат тауып берді; Қасым хан тізгінін ... ... ... ... ... ... моғолдар ханы Сұлтан Саид Қасым ханның
Ташкентке аттанғанын естіп, онымен бірлесіп қимылдау үшін қалаға ... ... мен ... ... ... Кендірлік деген тау
асуында Қасымның қайтып кеткені туралы хабар ... Саид хан ... ... бас ... кері ... Сол 1513 жьшы ... ... ол Шу
өзеніндегі Қасым ханға барып, қазақтар ... ... ... жаңа ... ... екеніне көндірмекші бол-ды. Бірақ Қасым сыпайы түрде бас
тартты.
/ Мерв ... ... ... ... ... Шайбани ханның ұлан-
байтақ мемлекетінің орнында екі мемлекет: біреуі басты қаласы Самар-қанд,
содан соң ... ... ... және ... әуелі Үргеніш, сонан соң
Хиуа болған Әбілқайыр ханның ұрпақгарынатәуелсіз Арабшах (ол да ... ... ... ... хан қаза ... ... және Сүйінші-
Қожа сұлтан аз уакьгг хандық қүрғаннан кейін Мауаран-нахрдың жоғарғы
билеушісі ... ... ... ұлы ... ... ... жарияланды, ол
ешқандай талантымен көзге түспеген адам және «аты ... ... ... Шағатай ұрпағы Саид хан Жетісудан шығып, ша-мамен
5000 адам болатын қосынымен Қашғарияға басып кірді. Онда ... ... ... шығып, Шығыс Түркістанда орталығы Жаркент болған, жергілікті
авторлардыңтарихи хроникаларында Могулийе, Мамла-кат-и могулийе — ... деп ... жаңа ... негізін қалады.
Орта Азиядағы осылайша згерген саяси жағдай, ... ... да ... ... ... екінші онжылдығында Қасым хан
қазақтың кең-байтақ далалық жерінде өз үстемдігін нығайтып алды. Бұл кез-де
хандықгың шекарасы оңтүстігінде ... оң жақ ... ... ... ... бір бөлігін қосып алды, оңтүстік-шығысында ол
Жетісудың тау етектері мен жазықтарыньщ едәуір ... ... ... және ... көлі ... ... ... Қарқа-ралы
тауларының сілемдеріне дейін, солтүстік-батысында ... ... ... ... ... ... сол ... халықаралық қатынастарға
біртіндеп тартыла берді. Казақ хандығымен дипломатиялық байланыстар ... ... бірі Үлы ... III ... ... басқарған
Москва мемлекеті болды. Қасым хан билік еткен кезендегі Қазақ ... нақ сол ... ... ... Европаға дербес этникалық қауым
ретівде белгілі болуымен ... ... ... рет (1517 жөне 1526 ... ... ... ... Герберштейн қазақгар туралы өз
жазбаларын қалдырғани
'Қасым ханның билік еткен ... ... ... ... мен
шайбанилердің өзара қатынастарына келер болсақ, олар шиеленіскен және ... ... емес ... қала ... ... ... негізгі күрес
Ташкент төңірегінде жүрген; бұл уәлаяттың билеушісі Сүйінші-Қожа ханның
қазақтармен бірнеше рет шайқасуына тура ... ... ол ғана ... ... қазақтарға қарсы КЖІім хан бастаған ... ... ... ... ол ... ... жылдың қысында
болса керек.
Шайбанилердің Қыпшақ даласына бірлесіп жасаған бүл жорығы ... ... ... ... хан ... ... ... кезеңге сәйкес
келеді.
Кейінгі авторлар әл-Ғаффаридің, ... бек ... ... ... ... қарағанда, Қасым хан хижра бойын-ша 930 жьшы
(1523-1524 жж.) қайтыс болған. Қасым ханнын, замандасы Мүхам-мед Хайдардың
деректеріне қарағанда, бұл ... ... ... 924 жылы (1518 ж.) ... ғасырдың басындағы автор Қадыралы бектің мәліметтері бойынша, ... ... ... қайтыс болған; «оның қабірі қазір де сонда». Алайда
соңғы пайымдау түсінік беруді керек ... ... ... ... Жошы ... үшін шын мәнінде де екінші орталық ретінде ... және онда Жошы ... ... ... жерленген: Әбілғазының
айтуынша, Алтын Орда хандары Жәнібек, Бердібек сонда хан ... ... Орда ... ... ... ... (XV ғасырда
Қазақхандығының негізін қалаушылардың бірі Жәнібек ханмен шатастырмау
керек. ... ... ... ... 1580 ... ... бұл ... казактары басып алып, жермен-жексен етіп қиратқан, тағылықпен еліктер
де моладан шыға-рылып тасталған. Демек Қадыралы бек өз ... ... ... ... ... ... өзі де, Жошы ... бейіттері де
болмаған. Ол кезде Ресейде тұрған ... бек бұл ... ... айтқысы келмеген.
иҚасым ханның Мамаш және Хақназар деген екі ұлы болғаны мәлім, екеуі
де хан болған. Фольклор материалдарына қарағанда, бір қызы ... ... ... ... берілген. Оның екінші қызы (оның да есімі
келтірілмейді) Шайбани Убайдолла сұлтанға ұзатылған.Бинаи, Ибн ... ... ... ... сияқгы замандас-тарының пікірлеріне
қарағанда, Қасым хан ... атгы ... ... ... ... ... ... талантымен, жеке басының ержүректігімен және езгелерді өз соңынан
ерте білу ... ... ... ... ... ... моральдық
қасиеттері жоғары, еліктеуге лайық адамның бейнесі көз ... ... хан ... оның ... ... ... берік болмаған және
қазақ хандарының ешқайсысы Қасым хан ... ... ... ез ... оның ... ... миллионнан астам адам деген.
Қазақтардың халық аңызында «Қасым ханның қасқа жолы» ... ... ... ... ханның есімімен байланыстырылады,ол зандар ... ... ... ... ... және ... заманымызға дейін жетпеген.
Қасым хан тұсында едәуір нығайғанына қарамастан, Қазақ хандығы дегенмен
де орталықтаңцырылған ... ... жоқ. Бұл ол ... ... ... ... ол кезде сұлтандар мен басқа да феодалдардың оқшаулануы
айқын ... ... ... ... ... қырқыстың теріс зардаптары
хандықгың жағдайына сыртқы ... ... ... ... ... ... әсер етті. Қазақ әміршілеріне қарсы моғол және езбек хандарының одағы
құрылды.
2. XVIҒАСЫРДЫҢ БАСЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТІ
БИЛЕУППЛЕРШЩ МАУАРАННАХРДЫҢ ... ... ... ... ... оның ... этникалық аумақгың бірігуі XVI
ғасырдың ... ... және ... ... ... ету ... Солардың тұсында мемлекеттік аумақ оның қазақтар мекенде-ген
этникалық шекаралармен толық дерлік сәйкес болатындай етіп кеңейтілді. ... ... ... ... ... құлдырап, қазақханда-рына
қарасты аумақ қысқарады. Қазақтардың этникалық аумағының едәуір бөлігі
көрші мемлекеттер билеушілерінің — ... өз ... ... ... дейін қоныставдырған ноғай мырзаларының және Қазақ-станның
шығысы мен оңтүстік-шығысы қазакхардың жайылымщық ... ... ... ... ... тайшыларының қол астына түседі. Сібір хандығының
билеушілерімен әсіресе, XVI ... ... ез ... ... ... ... Орыс ... қатынастар күрделі болды.
XVI ғасырдың екінші ... ... ... ... бұрынғысы сияқты
қазақтардың этникалық аумағы шегінде тағы да ұлғаю-ымен сипатталады, ... ... ... жоқ. XVI ... сияқ-ты, XVII ғасырда да
мемлекеттікті нығайту және қол ... ... ... ... ... ... қалалары мен Жетісу жері үшін күреспен
байланысты ... ... жері XVI ... ... Түркістанның моғол
хандарынан және XVII ... ... ... ... кеп қысымға
үшырады. Қазақ хандарьгаың қазақ рулары мен тайпала-рының жерлерін ... қосу ... бүл ... ... ең ... ... түсіндіруге болады. Қазақстан даласының көшпелі халқы үшін Орта
Азияның отырықшы-егіншілік аудан-дарымен шаруашылық байланыстарының, Сыр
өңірі ... ... ... асырылған байланыстардың зор маңызы бар еді.
Жетісуда қазақ билеушілері өздерінің көшпелі бодандарының жерлерін қорғады.
ҚазақтардыңТүркістан (Сыр ... ... үшін ... ... ... соң Мұхаммед Шайбани хан мен оның мирасқорларына қарсы екі ... ... ... ... ... да, ... билеушілері
тарапынан да зор табандылығымен және қатадцығымен ерек-ше ... Сыр ... ... ... ... ... ... хандары-на бұл қалалар Шығыс
Дешті Қыпшақта өз билігін нығайту үшін ... ішкі ... ... ... ... ... ... бола-тын, ал өз жауларынан жеңіліс
тапқан кезде олар сол қалалардың дуалда-рына тығылып ... ... ... өз қол астындағы хандық-тың экономикалық күш-қуатын нығайту
үшін орталықгар ретінде керек ... осы ... ... Орта Азия мен ... ... көшпелілерге керекті қолөнер мен егіншілік өнімдері
әкелінетін, олар ... және мал ... ... әкеліп сататын. Қалалар
әміршілерінің егіншілерден, қолөнершілерден алатын салықтүсімдері ... осы ... ... ... Орта Азияға жүріп өтетін
саудагерлерден алы-натын баж зор рөл ... ... ... ... ... жағдайлары мен географиялық ерекшеліктері
мынадай болатын: Сырдария алқабы, әсіресе Сырдарияныңтөменгі ағысы, ... ... ... ... орналасқан жерлер еді, ал оларды бұл
аумақ-тың түйінді пункттері — қалаларды ... ... ғана ... мүмкін
болатын. Осының бәрі қазақ билеушілерінің Сырдария қалалары үшін күресте
табандылық керсетуін ... ... ... үшін бекіністері бар бұл аумақ әрқашан-да Шығыс
Дешті Қыпшақ көшпелілерінің шапқыншылығына ... ... шеп ... Осы ... ... ие болып, оларға гар-низондарын орналастыру
арқылы олар көшпелілерді Мауараннахрдыңоты-рықшы ... ... екі ... ... қарсы бағытталған осы агрессиялық
ниеттері табан тірескен күреске әкеп соғып, онда бір жағының сәтсіздіктері
оның жеңісімен ... және ... ... отырды. Екі ғасыр бойы қазақ
билеушілерінің мерейі үстем болып, Оңтүстік Қазақстанның жері мен ... ... ... да өз ... қаратып алды.
Қалаларды иеленіп алу қазақхандарын қырда да күшейтгі. XVI ғасырда, ... хан, ... хан мен ... хан ... ... оның ... қалалары ғана емес, сонымен қатар Ташкент те Қазақ хандығы-ның
құрамына қарады, ... ... ... ... болды.
Қазак, хандығының XVI ғасырда Орта ... ... ... ... ... бұрынғысынша күрделі болып қала берді. Ол
қатынастарға Сыр өңірі қалаларын иелену ... ... ... ... ... Бұл ауданның қарастырылып отырған уақыттағы тарихы жалғыз осы
күреспен анықталған жоқ. Орта ғасырлардағы Қазақстан халқы көршілес ... ... ... ... қарым-қатынас-тар орнатты. Тату
көршілік қатынастар бейбіт экономикалЪІқ байланыстар ... ... ... экономикалықукладының мазмұны мен ерекшеліктері ... ... ... араласуын қажет етті. Қазақ-тар, көшпелілер кебінесе қалалық
қоленер кәсігшілігінің бұйымдарымен және отырықшы ... ... ... ... ... өз кезегінде олар артық малы ... мал ... ... өнімдерін еткізуге мұқтаж ... мен Орта ... ... ... ... ... байланыстары өзара мүдделлікке негізделген дағдылы құбылыс еді.
Шаруашылық ... ... ... ... ... ... ... дағдыларын, әдет-
ғұрыпты, зандарды, қоғамдық өмір укладын, мемлекетгік құрылыс нысандарын,
өскери ... және т. б. ... ... ... мен Орта ... және отырықшы халқының орта ғасырларда шаруашылық және мәдени
байланыс-тар жасауға езара ... ... ... керуендері туралы,
товарлар алу ... ... ... деректемелерде көрініс тапқан.
Өзінің саяси мақ-саттарына бола халықгың бейбіт сауда ... ... ... Шайбани ханның нысаналы саясаты туралы ибн Рузбихан
Исфаханидің мәліметтері бірқатар деректер ... ... және ... ... ... ... бейбіт шаруашылық байланыстарды
бұзды, өз мемлекеттерінде шаруашылықтың дамуына тежеу жасап, мемлекеттердің
өздерінің тұрактылығын әлсіретті. Осы ... ... сол ... ... асырылған және соғыс қимылдары жүргізілген ауданның
экономикалық жағдайына — Оңтүстік ... ... ... ... ете ... әсер етіп ... ... қолға өту, біртұтас биліктің, саяси тұрақгылықтың бол-мауы,
ойрандаулар, қала тұрғындарын ... мен ... ... әкету — осының
бәрі бұл қалаларды экономикалық жағынан әлсіретіп, ... ... ... ... халықтың әлеуметтік және мәде-ни ... бұл ... ... ... ... ... ... саяси жағынан әлсіретті. Қазақ
билеушілері хандықгы нығайту үшін Оңтүстік Қазақстанды бағындыру ... ... ... ... қарсы ұзаққа созылған күрес
жүргізді, бұл үшін барлық мүмкіндіктерді, соның ішінде көршілерінің ... ... ... ... да ... отырды. Оңтүстік
Қазақстан аймағын иелену қазақгар мемлекеттігінің ... ... ... процестердің дамуында маңызды іздер қалдырды. Сыр өңірі қалалары
аумағының бірқатар ғасырлар бойы бірде бір, бірде екінші билеушілер ... өтіп ... бұл ... ... мен өзбектердің, моғолдар мен
маңғыттардың азды-көпті ұзақ ... ... етуі бұл ... ... жағынан ала-құла болуына, ... ... ... және ... халқының құрамында тек Оңтүстік Қазақстанға ғана тән
этникалық компоненттердің пайда болуына жеткізді. Қазақ ... ... ... ... қатынастары мен бай-ланыстарының ерекшеліктері
әлеуметгік байланыстар, қазақтардың әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ... атап айтқанда, Қазақстанның
оңтүстігінде феодалдық-жер қаты-настарының неғұрлым жедел дамығанын,
әлеуметтік қарым-қатынастардың ... ... ... ... меншік, тәуелділік, бағыныштылық, ... және т. ... ... ... атап өтуге болады. Сыр өңірі қалалары ауданында
қазақтардың отырықшы-лыққа көшуі ... ... мен ... ғана ... сонымен қатар көршілес Орта Азия аудандарының ықпалымен
де басқа ... ... ... да ... ... ... аймағына ие болу қазақ хандарының аймақ көшпелілері ара-сындағы
билігінің ұлғаюы мен нығаюына да жәрдемдесті.
Кейін, қазақхандары XVI ... ... ... ... ... ... ... Сырдариядағы иеліктері — Түркістан, Сайрам,
Отырар, Сығанаққалалары мен басқалары, ... ... Орта ... ... ... ... үшін ... мекендер болды.
Ал ғасырдың бас кезінде Түркістан аймағында қазақтарға мейлінше белсенді
қарсы әрекет жасаған Мауараннахрдың жаңа ... ... ... ... Ол ... ... қалаларына ілгерілеуіне әске-ри және
экономикалық шаралар арқылы барынша қарсы әрекет жасауға, сол ... ... өз ... ... ең ...... ... тырысты. Шайбани хан қазакгардың Туркістан мен Ма-уараннахрға
өтуіне жол бермеу жөнінде ... ... ез ... ... да, ... ... да ... бағытталды. Мұхаммед Шайбани ханды
осы шараларды қолдануга мәжбүр еткен экономи-калық себептерді Ибн ... өз ... ... деп ... ... «Қазақтар
әшекей заттарды, береке-байлықты, ... ... ... ... ... осы ... керу ... өзбектермен соғыс
және қырқыс жолына түспекші бо-лған шешімге әкеп салып, бұл елдерді жаулап
алу ... ... ... осы әшекей заттар мен ... ... үшін ... жауыздық-пен қырғын-сүргін семсерлерін суырмасын,
сол кезде оларды қуып шығу өте қиын ... ... екі жақ ... пен ... да болсын қарым-қатынастың үзіліп, олардың,
қазақтардың, бұл жерлерді кезіп жүрген іздерінің ... ... ... ... ұлы хан ... ... мен ... елдеріне келіп
тұруына тыйым салу жөніндегі пікірді өте даналықпен баяндады»1.
Мауараннахрдағы өз ... ... ... ... ... ... ... хан XVI ғасырдың басында Сыр өңірі қалаларын, тым
болмағанда Түркістанның оңтүстік ... ... ... ... аумағын Мауараннахрды Шығыс Дешті Қыпшақтың көшпелі ... ... ... ... ... XVI ... басында Мүхаммед
Шайбани хан жүзеге асырған саясат жаңа емес еді. Мүндай саясат ... және ... ... ... де ... Ақ Орда мен ... ... сонан соң Әбілқайырмен де қатынастары-мен жүргізілген болатын.
Өз кезегінде Шығыс Дешті ... ... ... ... ... ... ... өздерінің көшпелі аудандар халқына билік
жүргізуінің экономикалық және әскеритірегі деп ... Бүл ... ... ұмтылысында олар осы аймақтағы Орта Азия
билеушілерінің мүдделерімен ... ... ... Орта ... өзара қатынастар, XV ғасырдың екінші
жартысындағы сияқгы, Сырдария ... үшін ... ... ... ... қазақ сұлтандарының да Орта Азия ... ... да Сыр ... ... мен ... іргелес
иеліктеріне басқыншылық шапқыншылықгарына, тонаушылық жо-рықтарына толы.
XVI ғасырдың алғашқы онжылдығында қазақгардың даңқгы ханы Бүрын-дық ... ... ол 400 ... ... ... ... алады, оның адам-дары,
қазақтар, Дешті Қыпшақта көшіп жүреді деп жазады. Шығыс ... ... ... ... ... деп атай ... Рузби-хан өзі
суреттеп отырған уақыт (1508—1509 жылдар) женінде «шілденің ыс-
тығы мен қатты аңызақ уақыты туған жаз кезінде ... ... оның ... ... шет ... мен шет жақтарына барып қонады» және ... көп, ... ... ... ... олар осы ... ... иеленіп алады» дейді4. «Михман-наме» авторы «әрбір сұлтан бұл
елдің бір өлкесін ... ... ... ... ... Шығыс Дешті
Қыпшақга ұлы хан бастаған ... ... мен ... же-келеген
сұлтандар, мысалы, Жаныш сұлтан, Таныш сұлтан және ... ... ... атап ... ... Сығанақ, Отырар, Түркістан (Ясы), Сауран және
басқа қалаларымен қоса ... ... ... сыртқы саясатының
оңтүстік бағыттағы аса маңызды мақсаты, ал оларды уақытша болса да ... ... ... ... хандығы билеушілерінің экономикалық күш-қуатын
нығайтудың елеулі факторы болып қала берді.
«Қыстыгүні, — деп жазады Ибн ...... ... ... ... ... ... көшіп барып, Сығанаққа дейін жетіп
жүрді»6. Қазақтарға қарасты жерлер — Сырдарияның төменгі ... ... ... ауданына дейін созылып жатқан: «Көшіп-қонатын жеріне
жеткен кезде (қазақтар), Сырдария ... ... ... Олар-дың
Сырдария өзенінің жағалауьщ бойлай орналасатын жер (көлемі) 300 фар-сахтан
асады. Олар Сырдария жағалауына келген ... олар ... ... Ол да Сейхун жағалауында орналасқан»7. Басқа бір жерде Рузбихан
Сығанақтан әріректегі Қара-Абдал деген жерді қысқы қоныстың орталығы ... ... хан жер ... ... ... шығып, Түркістанға
беттеді. Ол қазақгар жерінің (билад-и қазақ) ... ... ... ... ... қысқы қыстауларының орталығы бо-лып табылатын Қара-
Абдалға дейін жетті»8. Шайбани ... ... ... ... ... ойдағыдай ілгерілеуін қанағатгана оты-рып айта алмайтын еді,
сондықтан да Рузбиханнан Түркістанның солтүстік ... ... ... ... ... ... аңғары-лып тұрады, дегенмен де, осы
автордың айтуынша, Сығанақ қазақ хандары иелігіне кірген. Бірақ «Михман-
наме» авторының ... бұл ... ... ... ... ... шын көрінісін керсеткен, ол XVI ғасырдың алғашқы
онжылдықтарында бұрынғысы сияқты тұрақты емес ... Егер ... ... ... ... ... маңғыттармен, Темір ұрпақтарымен
одақгаса отырып, кейде соларға қарсы күресе отырып, Шайбани өзбектерімен
Сыр ... ... ... ... ... ... хандары үшін де,
Шайбани ұрпағынан тарайтын сүлтандар үшін де Шығыс Дешті Қыпшақгың ... ... ... ... ... мақсат етш келген болса, енді Жәнібек
пен Керей, Бүрындық пен Қасым хандар ... ... ... ... ... ... қоса ... хандығына
берік біріктірген кезде, ол хандықтың ішкі жағдайын нығайту үшін де,
оңтүстік ... ... ... ... ... үшін де ең басты
экономикалық негіз бола-тын. Мұхаммед Шайбани хан Қазақ хандығының күшеюіне
жол бермеуге ... және XV ... ... ... ... Сыр өңіріндегі билігінің орнығуына барынша кедергі жасап
бақты.
Мұхаммед ... хан әр ... ... ... ... атап айтқанда,
қазақ саудагерлерінің Түркістан (Сыр өңірі), Мауараннахр мен ... ... ... салу, қырға ең жақын тұрған қалалар халқы-ның да
қазақтармен сауда жасауына тыйым салу арқылы ... ... ... ешқандай да сауда мәмілесін жасамасын және ... ... мен осы ... ... ... қарым-қатынас және
кепестердің араласуы болмасын»)9, сондай-ақ қазақтарға қарсы ... ... да ... ... мен ... ... тоқ-
татуға тырысты. Өз тарапынан қазақ хандары Оңтүстік ... ... ... ... ... тұрақты сауда қатынастарын
орнатуға ... ... ... иеліктерін жаулап алуды мақсат ... ... ... хан ... ... мен Иранға бет алған жолы-нан
талай рет кері оралып, қазақтардың кезекті тегеуірініне тойтарыс беру үшін
солтүстікке, Мауараннахрға және одан әрі ... ... ... ... ... ... ... ханды оның Иранға жорықтары кезінде «сол
халықтың (яғни ... ... мен ... ... (би-лад)
шапқыншылығы мен шабуылы» осылайша үнемі кдуіп төңціруі аланда-тып
отырғанын жазады. ... 909 ... ... ... хан Түркістан
арқылы жүріп өтіп, ... ... мен ... ... ... ... шегінген қазақтарға қарай қырға бет алды. Өзбек ... ... ... мол олжа ... кері ... бұл жолы бәрі де
шайқассыз өтті. «Бір жылдан кейін, — ... ... — Орта ... мен Хорасандағы басқыншылық мақсатгарын жүзеге асыруға өзіне тыл
жасау үшін Мұхаммед Шайбани хан қазақтарға ... ... ... ... 910 ... ... ж.) Бұрындықхан қазақтарына жасалған ... да ... дала ... ... ... ... Руз-биханның
айтуына қарағанда, ... ... ... ... ... сәті ... «ол оңтүстікке кетісімен, қазақтар қайта-
дан Түркістан мен ... ... деп ... Рузбихан.
Қазақ сұлтандары жорықтар кезінде олжа түсіріп, тұтқындар ... ... жер ... да ... отырады. XVI ғасырдың бірінші онжылды-ғының
аяғына қарай Түркістанды Жәнібектің ұлы Жаныс сұлтан ішінара ... ... ... ... ұлы ... ... қазақтары] [Са-марқанд пен
Бұхараны шапқаннан ... ... ... ... бекінісі тұсынан өтіп,
Түркістанға, қазақтардың ең жақын иелігі ... ... ... ... келді»10.
Жаныс сұлтанның Түркістандағы иеліктері шегінен Самарқанд пен Бұха-раға
Ахмет сұлтанның бұл шапқыншылығы 1508 ... ... ... еді. ... Хорасаннан асығыс қайтып келе жатқанын білген қазақ-тар Сырдарияның
арғы жағындағы Түркістанға қайтып, өздерімен бірге ... ... ... ... хан ... келген кезде қазақтардың Сырдариядан өтіп те
кетуіне, ал Хорасан істерінің тез ... ... ... ... етуіне
байланысты өзбек ханы қазақтарға қарсы жорықты бір жылға кейін қалдырып,
оларға бір ... ... ... ... 914 жылы (1509 ... ... аттанды. Осы жорыққа қатысушы Ибн Рузбихан Исфахани нақ осы ... ... ... баяндайды. Оның қазақтар мен ©збектердің жауласуы
туралы ... 1509 ... ... ... ... Мұхаммед Шайбани
әскерлерінің Түркістан қалаларыңда азық-түлікпен жабдықгалу тәртібі туралы
мәліметгері ... ... ... баратын жолындағы алғашқы бекініс Шайба-ни ханның
иелігіңцегі Аркек болатын, ол ... ... ... үшін үш кунге аялдады, мұнда оған өз өскерлерімен өзбек ... ... ... ... ... ... 30 ... астам әскері бар
баласы Мұхаммед-Темір сұлтан келіп жетті, басқа да «атақты өзбек ... ... ... ... өзінен де, Түркістанның басқа жерлерінен де
қазақтарға жорық ... ... көп ... ... пен жем-шөп
жиналды: «Түрлі өлкелер мен шет аймакгардың шайқасқа ат-танатын ... ... бір айға ... ... ... ... мен азық-
түлік, салт мінетін ат пен жүк ... ... ... ... алып,
өзбектер (қазақтар) жакқа аттануға... жеңімпаз әскер ... ... ... ... ... көп мөлшерде жабдықтар, қару-
жарақ заттарын, азық-түлік жинауға қасиетгі бұйрық берілді»''.
Сырдария жағасындаш ... ... ... соң, ... ... ... ... 1509 жылғы ақпан айында Сырдариадан мұз арқылы арғы
жағалауға шыққанда оған «Түркістанның, Ташкенттің, Әндіжанның өзге де ... және ... ... ... мен ... ... әмірлері»12,
атап айтқанда, Түркістан уәлаятының билеушісі Көшім сұлтан (Кучкунди-
сүлтан), Ташкентгің ... ... хан ... ... ... Ясыда (Түркістанда) калдырып, Шайбани хан Жаныс сұлтанның
қыста ... ... жері және ол ... ... келе ... ... ... барған жері Қара-Абдалға жетті.
Рузбиханның мәліметтері бойынша, Жаныс сұлтанның бүкіл ... 100 ... ... ... ... ... 30 мың жауынгер шыққан. Жеңіліс тапқан
қазақгар Шығыс Дешті Қыпшаққа терендеп, Бұрындық ханға ... ... ұлы ... ... ... өлтірілген. Қашқан Жаныс сұлтанның
ұлысы толық талап-тоналды. Қолға ... ... ... мен сан ...... ... ... мыңнан астам жылжымалы үйі (киіз
үйлер), үй жабдықтары, мүлкі, салт мінетін ... ... ... қой ... ... ... ... олардың саны «санауға сан
жетпейтін қисапсыз көп» болып13, оларды кейіннен ... ай бойы ... ... мүның өзі қазақтардың экономикалық күш-куаты едәуір мықты
болғанын да, оларды толассыз соғыстар көп ... ... ... да
аңғартады.
Осы жорық кезінде Мүхаммед Шайбани ханның өзбектері басқа да ... атап ... ... сұлтанның ұлысын да талап-тонады. Жа-ныс
сұлтанды талқандағаннан кейін Шайбани Бұрындықханның ... ... бет ... ... ... дала түкпіріне шегініп көшіп кетті. Мол олжа
түсірген Шайбани Сығанаққа беттеді. Сансыз көп ... бәрі Ясы ... да, ... соң ... ... ... ... сол кезге қарай Қасым сұлтанның қолына шоғыр-ланған ... 1509 ... ... тиіскен жоқ. Шайбанидің қазақгарға қарсы
жасаған үш жорығының нәтижесінде ол қазақ билеушілерін ... ... ... ... қол ... ... жыл-дың өзінде-ақ Мұхаммед
Шайбани тағы да қазақтарға қарсы аттанады. Оның осы соңғы жорығы ... ... ... ... және ... ибн Мұхаммед ибн Әли
Насруллахидың «Зубдат әл-асарында» ... ... ... ... ... қысында (1509 жылғы 21-сәуір — 1510 жылғы 12-наурыз) ұйымдастырылды.
Бұл жолы Мұхаммед Шай-бани-хан қазақтардың жаңа ... ... ... ... ханның ұлы Қасым сұлтан сол кезге қарай қазақ ... ең ... ... ол ... ханмен билікке таласта та-бысқа
жетіп жүрген еді. Бұрындықтың ... ... ... ұлысы Жетісуда
орналасты. Небәрі бір жыл өткен соң, ... ... ... ... ... (1511—1518). Мұхаммед Хайдар қазақгардың жаңа билеушісінің күш-
куатын былай деп ерекше атап ... «Ол ... ... өз ... Оның ... ... миллионнан ас-там адам болды. Жошы ханнан
кейін бұл жүртта одан күдіретті хан болған жоқ»15. Бұл сөздер ... ... мен ... ... ... Шайбани ұрпақтарын
үздіксіз мазалап ... ... ... ... ... Ал бұл ... ... кысында Мұхаммед Шайбани хан өзінің қазақтарға қарсы осы
жаңа жорығын ... нақ ... ... жылжуына жауап ретінде
ұйымдастыруға мәжбүр болғ-ан еді. Мұхаммед ... атап ... ... «өз иеліктеріне кершілері тарапынан қатер төнбеуі үшін» қазақтарға
тойтарыс ... ... ... ... ... ... бұл жорығы сәтсіз болып шықты, жорық
оның толық талқандалуымен аяқталды. ... ... ... ... ... өз ордасын Көк-Қашанға орналастырды да, ... ... ... ... ... ... ілгері жіберді. Үлытау ма-ңыңцағы бір
жерде ... ... ... ... шапты. Қазақ ханы негізгі күштерімен
онда жоқ болатын. Алайда бірнеше ... ... ... ... ... ... ... бастауымен Қасым хан жіберген шағын
қосын шабуыл жасады16. Қарсылық көрсете алма-ған ... қаша ... хан ... ... ... ... та-стап, кептеген адамдарынан
өлідей айрылған өзбектер Шайбани ханның орда-сына жетті де, зәресі ұшқан ол
шегініп кетті. «Талқандалып, ... ... олар ... ... (1510
ж.) «әбден бейшаралық жағдайда» Самарқан-дқа қайтып оралды17.
1510 жылдың аяғывда Мұхаммед Шайбани ханның қаза табуы және ... ... ... ... ... ... ... Түркістаннан алаң етгі. Бұл Қасым ханның оңтүстік аудандарда
өз жағдайын нығайтып алуына мүмкіндік ...

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 29 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ мәдениетінің саяси құрылымы және оның рухани -құқықтық дамуының ерекшеліктері 82 бет
XVIII – XIX ғасырдың бірінші жартысындағы Қазақстанның мәдениеті43 бет
Әйтеке Бәйбекұлының өмірі және XVІІ ғасырдың екінші жартысы мен XVІІІ ғасырдың бірінші ширегі аралығындағы қазақ қоғамындағы саяси жағдай57 бет
ХІХ ғ. і жартысындағы музыкалық өнеріне жалпылама талдау жасау14 бет
ХІХ ғасырдағы қазақ әдебиетінің тарихы, зерттелуі11 бет
1960 ж. екінші жартысы - 1980 ж. бірінші жартысындағы Қазақстан5 бет
4-7 ғасырлардың бірінші жартысындағы византия империясы5 бет
XIX ғ. ІІ-жартысындағы Қазақстан7 бет
XIX ғасырдың бірінші жартысындағы Ресейдің Қазақстанға жүргізген саяси құқықтық реформалары33 бет
XIX ғасырдың бірінші жартысыңдағы Батыс Европадағы саяси және құқықтық ілімдер22 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь