Жаһандану жағдайында ұлттық экономиканың бәсекелестік артықшылығын қалыптастырудағы агроөнеркәсіп саласының әлеуетін және мүмкіншіліктері

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3

1. Аграрлық өнеркәсіптік кешенін дамытудың теориялық аспектілері және оны мемлекеттік реттеу мәселелері
1.1. Аграрлық өнеркәсіптік кешеннің құрлымы мен даму қағидалары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..6
1.2. Аграрлық өнеркәсіптік кешен дамытудағы мемлекеттің индустриялдық.инновациялық саясаты ... ... ... ... ... ... ... ... .12
1.3. Аграрлық өнеркәсіптік кешеннің бәсекеге қабілеттілігін арттыру шараларын құқықтық қамтамасыз ету бағыттары ... ... ... .26

2.
ҚР Аграрлық өнеркәсіптік кешенінің қазіргі жағдайы және индустриалды.инновациялық дамыту басымдылықтары
2.1. Аграрлық өнеркәсіптік кешеннің бәсекеге қабілеттілігін арттырудағы әлемдік тәжірибелер және оларды Қазақстанда қолдану механизмдері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..36
2.2. Аграрлық өнеркәсіптік кешенді дамытудағы республиканың азық.түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 47
2.3. Кластерлік жүйе . аграрлық өнеркәсіптік кешеннің бәсекеге қабілеттілігін арттырудың факторы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...57
2.4. Қазақстан Республикасының аграрлық өнеркәсіптік кешенінің инфрақұрлымын дамыту бағыттары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...68

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..83
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...85
«Таяудағы онжылдықта тұрлаулы да теңдестірілген даму жедел әртараптандыру және ұлттық экономиканың бәсекеге қабілеттілігін арттыру есебінен қамтамасыз етілетін болады.» деп Елбасымыз Н.Ә. Назарбаев «Жаңа онжылдық – жаңа экономикалық өрлеу – Қазақстанның жаңа мүмкіндіктері» атты 2010 жылғы халыққа Жолдауында атап көреткендей Қазіргі кезде ел экономикасын дамыту мақсатында әртараптандырудың маңызды сегменті агроөнеркәсіп келенін дамыту болып табылады. [1]
Аграрлык өнеркәсіп кешені Қазақстан Республикасы экономикасының маңызды саласы болып табылады. Бүгінде әлемнің көптеген елдері мен аймақтарында орын алып отырған азық-түлік жетіспеушілігі әлемдік қоғамдастықтан аграрлык өнеркәсіптік кешен салаларын дамыту арқылы азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз етудің жаңа бағыттары мен жолдарын қарастыруды талап етуде. Өз кезегінде әлемдік қоғамдастықтың бір мүшесі ретінде Қазақстан да мұндай мәселелерден тысқары қала алмайды. Аграрлык өнеркәсіп кешені республикадағы экономикасы жоғары әлеуетті, мүмкіндігі мол, ұдайы өндірістік және әлеуметтік мәні жоғары негізгі салалардың бірі саналады. Тәуелсіздік алған алғашқы жылдардан басталған экономикалық реформалар, билік орындары қабылдаған нормативтік-құқықтық актілер мен басқа да іс-шаралар тұтастай алғанда аграрлык өнеркәсіптік кешеннің бәсекеге қабілеттілігін арттыруда шешуші роль атқара алмай отырғаны ақиқат. Осы жерден ауыл шаруашылығы саласының бәсекеге қабілеттілігін арттырудың жаңа әрі тиімді механизмдерін жасау қажеттілігін байқаймыз.
Ауыл шаруашылығындағы экономиканың қалыптасуы, агрокәсіпкерлік құрылымдарды қалыптастырып дамыту аз уақыт ішінде өзінің нәтижелерін беретіні, нарықтық жағдайға сай құрылған агроқұрылымдар өндірістік тиімділікті арттыру барысында құлдырап кеткен ауыл шаруашылығының экономикасын жақсаруына, аграрлық саладағы кәсіпкерлік жүйесіндегі шағын және орта бизнестік субъектілердің ұлғая бастағаны мысал бола алады. Ауылдық жерді дамыту тек қана ауыл шаруашылығын дамытуды емес, одан әлдеқайда кең ұғымды, яғни ауылдық қауымдастықты қамтитын бүкіл қатынастар кешенінің дамуын көздейді. Ауылдың тұрмыс жағдайын жақсарту олардың мықты өндірістік және әлеуметтік сала мен қоршаған ортадағы жетістіктерін жақсарту арқылы мүмкін болады. Дамушы елдерде нарыққа негізделген дамуға қарай елеулі өзгеріс орын алып, оған жеке меншік сектор мен азаматтық қауым барған сайын көп тартыла бастады. Ал ауыл шаруашылығы саласы біршама технологиялық жетістіктерге қол жеткізіп, ақпараттың таралуы шапшаңдай түсті. Ауыл шаруашылығы экономикалық дамудың негізгі катализаторы болып отырған кезде ауылды дамыту мәселесі әлдеқайда кешенді көзқарасты қажет етеді
Ауыл шаруашылығы экономикасының бірден-бір ерекшелігі ретінде оның жермен тікелей байланыстылығын ескеретін болсақ, онда тақырыптың зерттелінуі ежелден басталады деген пікір айтуға толық негіз бар. Бұл тұжырымды экономикалық ілімдер тарихынан белгілі физиократтар мектебінің «Байлықтың көзі – жер» деген пікірі дәлелдей түспек.[2] Ауыл шаруашылығы экономикасын КСРО ғылымында 20-30 жылдарда А.В. Чаянов, Н.Д. Кондратьев зерттесе, кейінгі жылдары Л.И. Абалкин, В.Ф. Башмачников, А.Г. Аганбегян, түбегейлі зерттеп келеді. Одан өзге ауыл шаруашылығының салалық мәселелері отандық экономист-ғалымдар С.С. Сатыбалдинның, Я.Ә. Әубәкіровтың, Е.Б Жатқанбаевтың, Т.А Ө.Қ. Шеденовтың, Л.А. Бимендиеваның, Ж.Я. Әубәкірованың зерттеу еңбектеріне арқау болып келеді.
1. ҚР Президенті Н.Ә. Назарбаев «Жаңа онжылдық – жаңа экономикалық өрлеу – Қазақстанның жаңа мүмкіндіктері» атты 2010 жылғы халыққа Жолдауы. www. akorda. kz.
2. Шеденов Ө.Қ, Ядгаров Я.С, Досқалиев С.Ә. Экономика ілімдерінің тарихы. /Оқу құралы/ – А.: «Қазақ университеті», 2003. – 313 б.
3. Әкiмбеков С, Баймұхаметова А.С, Жанайдаров У.А. Экономикалық теория. /Оқу құралы/ – Астана. – 2002. – 464 б.
4. Оспанов М.Т, Аутов Р.Р, Ертазин Х. Агробизнес теориясы мен тәжірибесі. – А.: «Білім», 1997. – 320 б.
5. Есполов.Т.И, Бельгибаев К.М, Сулейменов Ж.Ж. Аграрная экономика. /Учебное пособие/ – А.: «КазНАУ», 2005. – 320 с.
6. Габдуалиева Р.С Сельское хозяйство региона как объект государственного регулирования // Вестник КазНУ – 2006 . – №6 – С. 58
7. Шеденов Ө.Қ., Сағындықов Е.Н., Жүнісов Б.А., Байжомартов Ү.С., Комягин Б.И. Жалпы экономикалық теория. /Оқу құралы/ – Ақтөбе: « А – Полиграфия», 2004. – 452 б.
8. Бибатырова I.А., Кекілов Б.Ж.. Ұлттық экономиканы мемлекеттік реттеу. /Оқу құралы/ – А.: «Қазақ университеті», 2007. – 102 б.
9. Бимендиева Л.А. Аграрлық секторды мемлекеттік реттеудің теориялық мәселелері. /экон. ғыл. канд. ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертация. – А.: 1999. – 115 б.
10. Құбаев Қ.Е., Ж.О. Ихданов, А.Ш. Кәрібай. Аграрлық сектор экономикасын мемлекеттік реттеу мәселелері. /Оқу құралы/ – А.: «Экономика», 1997. – 88 б.
11. Кайгородцев А.. Государственное регулирование АПК как фактор обеспечения продовольственной безопасности //Транзитная экономика. – 2006. – №1 – С. 30-38
12. Аубакиров Я.А. Национальная экономика в условиях глобализации. – А.: «Қазақ университеті», 2005. – 340 с.
13. Пикулин А.В. Система государственного управления – Москва,2001, С.15-19.
14. Казаченко В.А. Государственное управление. Основы теории и организации. – Москва: Статус, 2002, С.45.
15. Нұрманов А.А. Қазақстан экономикасының ауыл шаруашылық
16. қарым-қатынасының жаһандану шарты // Қазақстанның ұлттық бәсекеге қабілеттілігі: теориясы, тәжірибесі, болашағы. Қазақстан Республикасы тәуелсіздігінің 15 жылдығына арналған халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференция материалдары. Алматы, 2006, 185-190б.
17. Фатхутдинов Р.А. Менеджмент как инструмент достижения конкурентоспособности // Вопросы экономики, 1997, №5, С.118-119.
18. «Агроөнеркәсіптік кешенді және ауылдық аумақтарды дамытуды мемлекеттік реттеу туралы» ҚР-ның 2005жылғы 8 шілдедегі №66-111314 Заңы.
19. «ҚазССР-ғы ауыл, село және агроөнеркәсіптік кешеннің басымды дамуы туралы» ҚазССР-ның Заңы 27 наурыз 1991ж
20. Жусупбекова М.К. Правовые основы государственного регулирования аграрного сектора Республики Казахстан в рыночных условиях /Диссертация на соискание ученой степени канд. юрид. наук. – А.: 2003. – 119 с.
21. Қазақстан Республикасының Жер Кодексі. А. 2001
22. ҚР Президенті Н.Ә.Назарбаевтың халыққа жолдауы «Дағдарыстан жаңару мен дамуға» атты жолдауы // Астана. – 2009.- 6 наурыз
23. Назарбаев Н.Ә. Ауыл шаруашылығын дамытудың жаңа кезеңі //Егемен Қазақстан, 2005, 1 ақпан
24. Дж. Порте Кредитная система в сельском хозяйстве Нидерландов //АПК-экономика, управление. – 2005. – №8. – С. 132-136
25. Приходько Т. Новая система налогов в Чехии //АПК-экономика, управление. – 2004. – №3. – С. 93-98
26. Коваленко Н., Янушкеевич Д. Организация сбыта плодоовощной продукции в восточных землях ФРГ //АПК-экономика, управление. – 2005. – №11. – С. 77-82
27. Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігінің 2009 – 2011 жылдарға арналған стратегиялық жоспары туралы Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2008 жылғы 23 желтоқсандағы № 1215 Қаулысы
28. Баяндин Б.К. Конкурентоспособность, открытость и безопасность казахстанской экономики. //«Макромаркетинг Республики Казахтан: теория и практика» Материалы Международной научной конференции 25-26 апреля 2002 г. – А.: «Қазақ университеті», 2002. – 303 с.
29. Жатканбаев Е.Б., Байзакова К.И., Куренкеева Г.Т.. Приоритеты национальной безопасности в условиях глобализации. – А.: «Қазақ университеті», – 2006. – 330 с.
30. Молдашева А.Б.. Жамбыл облысының азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз етуді бағалау //ҚазҰУ Хабаршысы. Экономика сериясы. – 2008. – №3(67). – 106-110 б.
31. К. Маркс, Ф. Энгельс. Сочинение Т.9 320 с.
32. http://www.stat.kz
33. Молдашева А.Б.. Жамбыл облысының азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз етуді бағалау //ҚазҰУ Хабаршысы. Экономика сериясы. – 2008. – №3(67). – 106-110 б.
34. «Дағдарыстан – жаңару мен дамуға» ҚР Президентінің 2009 жылғы халыққа Жолдауы. //«Жетісу» – 2009. – №29(17155). – 7 наурыз
35. Мамыров Н.Қ., Ф. Акчура Қазақстандағы адам дамуы. Оқулық. – А.: «Taimas Printhouse», 2004. – 412 б.
36. В.И.Ленин. Полный сборник сочинении Т.36 188 с.
37. Сейдахметов А.. Азық-түлік қауіпсіздігі де бір асқар бел Жәрдемші // «Егемен Қазақстан» – 2009. – №184-187 (25584) – 27 мамыр
38. Статистикалық бюллетень – Алматы, 2008. №12(96) – 515 б.
39. http://www.google.ru
40. Тулегенова М.С. Кластерный подход в создании интегрированных структур // «Вестник КазНУ». Серия экономическая. – 2004. – №2(42). – С. 104-111
41. Жаутикова С.А. Особенности кластера текстильной промышленности Казахстана // «Аль-Пари». – 2007. – №3-4. – С. 164-168
42. Ашимова И.Д. Перспективы формирования и развития молочного кластера в Казахстане. //Транзитная экономика. – 2008. – №1. – С. 70-75
43. Дулатбекова Ж.А.. Ауылшаруашылығының өндірістік инфрақұрылымын қалыптастыруды жетілдіру жолдары // экон. ғыл. канд. ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертация. – Түркістан: 2009. – 146 б.
44. Шаменова А.М.. Әлемдік экономикалық дағдарыс жағдайындағы аграрлық саясат және ауыл экономикасын басқаруды жетілдіру // «Саясат»: 2009. – №5. – 51 б.
45. Нурманов А.А. Экономического методы управления в сельскохозяйственном производстве. //Финансы Казахстана, 2006, №3-4.
46. Аяшев О., Рүстемов Н.. Ел межесі – елулік // «Егемен Қазақстан»: 2010. – №90-93 (25939) – 12 наурыз
        
        Мазмұны
| |
| ... |
| ... | |
| | ... өнеркәсіптік кешенін дамытудың теориялық аспектілері | |
| ... оны ... ... ... | ... ... ... кешеннің құрлымы мен даму | |
| ... |
| ... | ... | ... ... кешен дамытудағы мемлекеттің | |
| ... ... | ... | ... ... ... ... қабілеттілігін арттыру | |
| ... ... ... ету бағыттары.............26 | |
|2. |ҚР ... ... ... ... ... және | |
| ... ... ... | |
| ... ... ... бәсекеге қабілеттілігін | ... ... ... тәжірибелер және оларды Қазақстанда қолдану | |
| ... |
| ... | ... |Аграрлық өнеркәсіптік кешенді дамытудағы республиканың азық-түлік| |
| ... ... | |
| ... | ... ... жүйе – аграрлық өнеркәсіптік кешеннің бәсекеге | |
| ... ... | |
| ... | ... |Қазақстан Республикасының аграрлық өнеркәсіптік кешенінің | |
| ... ... | |
| ... | |
| ... |
| ... | |
| ... ... | |
| | | |
| | | |
| | | |
1 ... ... ... да ... даму ... және ... экономиканың бәсекеге қабілеттілігін арттыру
есебінен қамтамасыз етілетін болады.» деп Елбасымыз Н.Ә. ... ... – жаңа ... ...... жаңа ... атты
2010 жылғы халыққа Жолдауында атап ... ... ... ... дамыту мақсатында әртараптандырудың ... ... ... ... ... ... ... өнеркәсіп кешені Қазақстан Республикасы экономикасының
маңызды саласы болып ... ... ... ... ... ... орын алып отырған ... ... ... ... өнеркәсіптік кешен салаларын дамыту арқылы азық-
түлік қауіпсіздігін ... ... жаңа ... мен ... ... етуде. Өз кезегінде әлемдік қоғамдастықтың бір мүшесі
ретінде Қазақстан да мұндай ... ... қала ... ... кешені республикадағы экономикасы жоғары әлеуетті, мүмкіндігі
мол, ұдайы өндірістік және ... мәні ... ... ... ... ... алған алғашқы жылдардан басталған экономикалық
реформалар, билік ... ... ... ... ... да ... ... алғанда аграрлык өнеркәсіптік кешеннің
бәсекеге қабілеттілігін арттыруда шешуші роль атқара алмай отырғаны ... ... ауыл ... ... ... ... ... әрі тиімді механизмдерін жасау қажеттілігін байқаймыз.
Ауыл шаруашылығындағы ... ... ... ... ... аз ... ішінде өзінің нәтижелерін
беретіні, нарықтық жағдайға сай құрылған агроқұрылымдар ... ... ... ... ... ауыл шаруашылығының
экономикасын жақсаруына, аграрлық ... ... ... ... орта бизнестік субъектілердің ұлғая бастағаны мысал бола ... ... ... тек қана ауыл ... ... емес, одан
әлдеқайда кең ұғымды, яғни ауылдық қауымдастықты қамтитын бүкіл қатынастар
кешенінің дамуын көздейді. Ауылдың тұрмыс ... ... ... ... және ... сала мен қоршаған ортадағы жетістіктерін
жақсарту арқылы ... ... ... ... ... ... ... елеулі өзгеріс орын алып, оған жеке меншік сектор мен азаматтық қауым
барған ... көп ... ... Ал ауыл ... ... ... жетістіктерге қол жеткізіп, ақпараттың таралуы ... Ауыл ... ... ... ... ... ... кезде ауылды дамыту мәселесі әлдеқайда кешенді көзқарасты қажет
етеді
Ауыл шаруашылығы экономикасының бірден-бір ерекшелігі ретінде ... ... ... ... ... онда ... ежелден басталады деген пікір айтуға толық ... бар. ... ... ... ... белгілі физиократтар мектебінің
«Байлықтың көзі – жер» деген пікірі ... ... Ауыл ... КСРО ... 20-30 ... А.В. ... Н.Д. ... кейінгі жылдары Л.И. Абалкин, В.Ф. Башмачников, А.Г. ... ... ... Одан өзге ауыл ... салалық мәселелері
отандық экономист-ғалымдар С.С. ... Я.Ә. ... ... Т.А Ө.Қ. Шеденовтың, Л.А. Бимендиеваның, Ж.Я. Әубәкірованың
зерттеу еңбектеріне арқау болып келеді.
Жұмыстың мақсаты – ... ... ... ... ... ... ... саласының әлеуетін
және мүмкіншіліктерін анықтау.
- аграрлык өнеркәсіптік ... ... мәні мен ... ... өнеркәсіптік кешеннің бәсекеге қабілеттілігін арттырудағы
мемлекет саясатының рөлі анықталады;
- жаһандану жағдайында ... ... ауыл ... ... ... қалыптастыру және дамыту
жолдарын анықтау өзекті болып саналады;
- елдің азық-түлік қауіпсіздігін ... ... ауыл ... кешеннің рөлі қарастырылады;
- ауыл ... ... ... бәсекеге қабілеттілігін
арттырудағы кластерлік жүйенің орны.
Зерттеу міндеттері:
- ауыл шаруашылығы саласын агроөнеркәсіптік кешеннің ең ... ... ... ... оның бәсекеге қабілеттілігін
арттырудағы мемлекеттік реттеудің рөлі айқындау;
- аграрлык ... ... ... ... қауіпсіздігін
қамтамасыз етудің алғышарты ретінде қарастыру, оның ... ... ... баға ... ... ... қабілеттілігін арттырудағы шетелдік тәжірибелер мен
құқықтық құралдар талдау және оны Қазақстан Республикасында ... ... ... пәні – ... ... ... бәсекеге
қабілеттілігін арттыру шаралары, оны құқықтық қамтамасыз ету мәселелері мен
аграрлық саладағы экономикалық қатынастарды талдау
... ... ... ... өнеркәсіп кешенін
жаңғыртудың құрылымдық негізі, авторлық көзқараспен қарастырылды;
• саланың құқықпен қамтамасыздандыру ... ... ... ... ... бәсекеге қабілеттіліг мәселелері
анықталып, оларды шешудің тиімді ... ... ... ... ... ... шетелдіердің тәжірибелері
талданып, еліміз үшін қолайлы бағыт ұсынылады;
... ... ... кластерлік жүйенің дамуына
негізделген ұсыныстар тұжырымдалды
Диплом жұмысының құрылымы. Зерттеу жұмысы кіріспеден, 3 ... және ... ... тізімінен тұрады. Бірінші бөлімде
аграрлык өнеркәсіптік кешеннің теориялық аспектілері мен оны ... ... ... және ... ... ... зерттеледі. Екінші бөлім, ауыл ... ... ... ... ... ... тәжірибелер мен
оларды отандық АӨК-нің бәсекеге қабілеттілігін арттыруда қолданудың өзекті
мәселелеріне және ... ... ... ... мен ... саланы
дамытудағы кластерлік жүйенің рөлін зерттеуге арналған.
|1. |Аграрлық өнеркәсіптік кешенің ... ... ... ... |оны ... реттеу мәселелері ... ... ... кешеннің құрлымы мен даму қағидалары ... ... ... ... арттырудағы аса
маңызды саласы –аграрлық өндірістің тиімділігін ... ... ... мәлім. Бүгінде Қазақстанның ДСҰ-ға мүшелікке енуге талпыныс
білдіріп жатқан тұста бұл ... ... арта ... байқауға
болады. Алайда, саланың бәсекеге ... ... ... ... оның ... ... негіздеп алған жөн.
Жоғарыда атап өткеніміздей, аграрлық ... ... ... отандық және шетелдік ғалымдар айналысып келеді. Олардың зерттеу
еңбектері әр түрлі бағытта ... ... ... ... ... ... бір ортақ арнада тоғысып жатады. Алайда, ауыл шаруашылық
өнеркәсіптік кешен ғылыми-теориялық ... ... әлі де ... ... ... өнеркәсіптік кешенді теориялық тұрғыда зерттеуді оған
берілген анықтамалардан бастасақ, бұл саладағы ғылыми көзқарастар да ... ... ... ... ... ... оқу ... азық-
түлік және ауыл шаруашылық шикізатынан тауарлардың ... ... ... жиынтығы жататын ұлттық өндіріс аумағында экономиканың ерекше
сферасы қалыптасады. Ол ауыл шаруашылық өнеркәсіптік ... деп ... Ауыл ... шикізаттарынан азық-түлік және басқа да тауарлар
өндірісінің жаңа жүйесі бойынша біріншілік өнім өндіру тек ... ... ... Ал осы ... аз ... ғана ... таза түрінде
жетеді де көп бөлігі техникалық өңдеуден ... Ауыл ... ... ... ... ... ... жаңа ұдайы өндірістік жүйенің
буынына айналады. Сонымен, жаңа қоғамдық еңбек бөлінісінің арқасында, ауыл
шаруашылық ... ... ... ... ... ... жүйесіне
кіреді және ол осы жүйенің даму заңдарына сәйкес ... ... ... ауыл ... ... ... ... заттарын өндіретін саладан,
өндіріс құралдарын өндіретін ... ... ... ... негізі – кәсіпкерлер, меншік иелері, өндірушілер мен тұтынушылар
арасында ... ... ... қарым-қатынастың негізінде болады.
Қоғамдық еңбек бөлінісі мен оның өнімділігінің артуы барысында ... пен ... ... ... ... қатынас ретінде
нарықтың дамуына жол ашты.
Нарық ... ... ... және оның ... ... әлеуметтік-экономикалық қатынастардың жиынтығын білдіреді. Яғни,
тауар өндірушілер мен ... ... ... ... қажеттілікті
қамтамасыз ететін тауарлы өндірістің экономикалық және ... ... ... орта ғасырлардан бастау алады. Сол уақыттан
бастап-ақ, көпестер, саударгерлер, қолөнершілер ... жаңа ... ... ретінде көрсетті. «Кәсіпкерлік» және «кәсіпкер» ұғымдарын алғаш
өз ... ... ... оны ... ХVІІ ... аяғы ... ... ағылшын экономисі Ричард Кантильон (1680-1734жж.) болды.
ХІХ ғасырдың аяғында ... ... ... ... ... ... осы ... Альфред Маршаллдың (1842-1924жж.) кәсіпкер
мен менеджердің арасында айырмашылықтың бар екендігін алғаш рет көрсеткен
зерттеулерінен ... ... ... өте ... ... атқарады,
бірақ Маршаллдың пікірінше, тек кәсіпкер ғана бизнестің табыстылығына
байланысты толық жауапкершілік пен ... өз ... ... ... ... әрі ... қажетті қасиеттерге ие болуы тиіс деп атап
көрсетті. Негізінен кәсіпкерлер бір ... өте ... бір ... ... ... бірақ кәсіпкердің негізгі міндеті капитал мен еңбекті
қозғалысқа ... ... ... мен оны ... ... дайындау болып табылады. Кәсіпорынның өсуімен қатар кәсіпкерлік
қабілет те өсуі ... ... ... ол ... ... ... ... деген қабілетін, табандылығын сақтауы керек, тек
сонда ғана ол табысты кәсіпкер болып қала ... ... ... ...... рет ... мен менеджер арасындағы айырмашылықты
жиі көрсетуі болды.
Кәсіпкерліктің ... ... ... ... ол ... ... икемділік береді;
• халықтың қаржы және өндірістік ресурстарын тартуға
әсер етеді;
• ғылыми-техникалық прогреске ... алғы ... ... шаруашылықтың еңбекпен қамту және басқа
әлеуметтік мәселелерін шешеді.
Кәсіпкерлікті қалыптастырудың әлеуметтік ... ... ... ... ... ... талғам мен сәнге сәйкес
тауарларды алуға ұмтылуы. Әр түрлі ... бұл ... ... Әлеуметтік жағдайлар жеке тұлғаның жұмысқа қатынасына әсер етеді.
Ол өз кезегінде оның ... ... ... шамасына, еңбек жағдайлары
қатынасына ықпал етеді. Әлеуметтік-мәдени ортаға тәуелді ... ... ... ... рөл ... Осы ... ... өмір
салтына тікелей әсер етіп қатысты тауарларға сұранысты қалыптастырады.
Кәсіпорын санаттарына ауыл шаруашылық өнімдерін өндірумен, ... ... ... ауыл шаруашылық саласында қызмет көрсететін
заңды тұлғалар жатады.
Кәсіпкерліктің ауыл шаруашылығына негізделген экономикалы ... ... ... ... өту барысында ауыл шаруашылық
өнімдерін өндіретін кәсіпорынның экономикалық қатынастарын түпкілікті қайта
құру – ... ... ауыл ... ... өзекті мәселелерінің
негізіне айналып отыр. Сондықтан да, ... ... рөлі ... ... және озық ... ... ... қоғамда жаңа жұмыс орындарын ашады. Сол ... ... ... ... ... етеді. Кез келген кәсіпкерлік
субъектілері өндіріс шығындарын мейілінше ... ... ... ... тырысады
Ғалымдардың бір тобы аграрлық өнеркәсіптік кешенді жалпы ауыл
шаруашылығы экономикасының құрылымында қарастырса, енді бірі ... ... ... ... кешеннің құрылымында қарастыру керек
деген пікірді алға ... ... ... алып ... та бұл екі сала бір-
бірімен өте тығыз байланысты әрі бір-бірінің толықтырушы ... ... ... 70-жылдардың ортасында отандық ауыл шаруашылығы ғылымында
ауыл шаруашылығын аралас ... бір ... ... дами бастады.
Тиісінше, «ауыл шаруашылық өнеркәсіптік кешен» түсінігі пайда болып, ... ... ... еніп ... ... ... ... өнеркәсіптік агрономияға ... ... ... ... жол ашып ... ірі ... ... барлық төрт
сферасын қамтыған агробизнес жүйесі қалыптасып отыр. Мұнда басты ... ... ... ... ... ... ... айналысына, еңбектік жеке меншікке негізделген шаруашылық қожалықтары
тартылып отыр. Алайда, Батыста біздің қолданыстағы агроөнеркәсіптік кешен
түсінігін «агробизнес» деп ... Бұл ... ... ... ... агробизнеске қарағанда, агроөнеркәсіптік кешеннің ауқымы
анағұрлым кең. ...... ... ауыл ... өнімдерін
қайта өңдеумен және тұтынушыға жеткізумен айналысатын бөлігі. Агробизнесте
жүйесінде көбінесе ауыл шаруашылығы ... ... ... кешеннің ауыл шаруашылығынан ерекшелігі – оның құрылымында деп
айтуға болады. Аграрлық өнеркәсіптік кешеннің үш ... – қор ... ауыл ... және ауыл ... ... өңдеу,
тасымалдау, сақтау және өткізумен айналысатын салалар кешені. Көптеген
экономист ғалымдардың еңбектерін саралай келе, Т.И. ... ... ... ... ... мәні мен ... ... ашатын,
әрі оның экономикалық табиғатына сай келетін анықтама ретінде тануға
болатынына көз ... ... ... – бұл ... ... ... ... өндірумен, сақтаумен, қайта өңдеумен, және тұтынушыға
жеткізумен айналысатын салалар жиынтығы.[4-15]
Осыдан кейін ауыл ... ... ... ауыл ... кешеннің құрылымында қарастыратын ұстанымға қосылуға болады.
Себебі, бұл жерде ауыл шаруашылығы саласының ... кең ... Ол ... ... ... мал ... және өсімдік шаруашылығы. Ал,
аграрлық өнеркәсіптік кешеннің ауқымы анағұрлым кең болып келеді. ... ... ... ... боламыз. Мұнда ауыл ... ... ... ең ... ... бөлігі болып табылады,
яғни ауыл шаруашылығы болмаса өнеркәсіптік кешеннің болуы мүмкін ... ... ... мен ауыл ... ... өзара тығыз
байланыста зерттеу ... ... ... тұрғыдан
алғанда орынды саналады.
Аграрлық өнеркәсіптік кешен құрылымы үш ... ... ... ... ... ... ауыл ... кешендегі өнім өндіру үдерісі келесі тізбек бойынша ... ... ... ... өнеркәсіптік кешен
| |
| ... ... ... |
І ІІ ... ... ... |
|Дайындау, сақтау, |
|өңдеу, сату ... ... ... ... ... ... және ауыл шаруашылығы машиналарын жасау,
минералдық ... және ... пен ... ... ... ... ... өндірістік мал азығын ... ... ... ... ... сияқты қорды қажет ететін
салалар кешені кіреді.
Екінші саланы ауыл шаруашылық өндірісінің салалары – егін шаруашылығы,
мал ... және ауыл ... мал ... ... ... ... ... сала ауыл шаруашылығы шикізаттарын дайындау, тасымалдау, сақтау
және өңдеу мен ... ... ... ... мен өндірістің жиынтығы
болып табылады.[4, 69 .]
Аграрлық өнеркәсіптік кешенді жекелеген ... бөлу ... ... ... ауыл шаруашылық өнеркәсіптік ... ... ... ... әрқайсысының орнын анықтауда, екіншіден,
тұтастай ... ауыл ... ... ... ... және
қарқынды дамуы жекелеген салалар мен сфералардың рационалды арақатынасынан
айқындалатын болғандықтан, бұл ... ішкі ... ... ... Қазақстанда маркетингтік сфераның дамымай артта
қалуының басты себебі, ауыл шаруашылығы ... мен ... ... ... ... табылады. АӨК-нің пайда болуы мен дамуы өндіргіш
күштер ... ... ... ... ... ... ауыл
шаруашылығының халық шаруашылығының басқа сфераларымен байланысының ... ... ... дамуымен байланысты. Аграрлық
өнеркәсіптік интеграция дамыған нарықтық экономиканың сипатты белгісі ... ... ... ... ретінде техникалық прогрестің
ауыл шаруашылығының дамуына әсер ету үдерісі түсініледі. Ол өнеркәсіптік
өндірістің ауыл ... ... ... ... және ... әртүрлі типтерін қолдану арқылы шаруашылық
жүргізудің барынша ... ... ... етуге бағытталған.
Аграрлық өнеркәсіптік интеграцияның сипатты белгілері болып:
- ауыл шаруашылығы ресурстарының өнеркәсіптік және ... ... ... байланысы;
- дайын өнім өндіруде аграрлық және индустриалдық ... және ... ... ... ... ... ... өнеркәсіптік фирмаларды құру және
олардың шаруашылық жүргізудің нарықтық механизмдеріне ... ... ... ... және ... ... ... жауап беретін нарықтық инфрақұрылымның дамуы
табылады.
Аграрлық ... ... ... мәні ... ... мен
қоғамдық еңбек бөлінісінің тереңдеуінен өндіріс пен іс-әрекет түрлерінің
даралануы мен ... ... ... ... ... ... сәйкес өнімнің жекелеген түрлерін шығаруға мамандануында жатыр.
АӨК құрамы. АӨК-нің қазіргі құрамы 4 негізгі сферадан тұрады. Бірінші
сфера – ауыл ... ... ... ... ... жиынтығы. Осы сфераға жататындар:
• машина жасау. Қазақстанда бұған Павлодар трактор зауытын, Қостанай
дизель зауытын және мал шаруашылығына қажетті машиналар ... ... ... ... ... «Актюбсельмаш», Мамлют
машина зауыты).
• химия өнеркәсібі. Минералды тыңайтқыш өндірісі мен ... ... ... ... ... ... Республикада өндірілетін фосфор ... ТМД ... ... ... ... Бұл ... ... гидролиз
зауыты, Түркістан жемдік антибиотиктер зауыты, Степногорскідегі
«Прогресс» зауыты кіреді.
Ауыл шаруашылық тауар өндірушілері мен ауыл ... ... ... ... ... ... құралдары нарығы арқылы
жүзеге асады. Өндіріс құралдары нарығы немесе инвестициялық тауарлар нарығы
бүкіл негізгі және ... ... ... ... ... алу
үшін талап етілетін ақша қаражаттарын да өзіне ... ... ... ... мал ... ... ... ирригациялық-мелиоративтік және ветеринариялық-
санитариялық қызмет көрсету салаларын біріктіретін ауыл ... Ауыл ... ... экономикалық және табиғи-биологиялық
жүйемен көрінеді. Бұл жердегі ұдайы өндіріс жерді, өсімдік пен жануарларды
пайдалануға және де ... және ... ... өзара
әрекет етуіне негізделеді. Сондықтан АШӨК ерекшеліктері айтарлықтай көлемде
оның негізгі звеносы – ауыл шаруашылығымен анықталады.
Үшінші сфера – ауыл ... ... ... ... және қайта
өңдеуді қамтамасыз ететін өндіріс салаларының ... ... ... ... ұн, жем ... өнеркәсіптері, сондай-ақ дайындау ұйымдарының желісі
біріктірілген.
Қайта өңдеу өнеркәсібі 25 ... ... ... ... ет ... сүт – 10,5%, нан және макарон өнімдері – 7,3%, кондитер – 3,9%, ... жем ... – 17%, ... ... өңдеу – 15,9%.
Аграрлық өнеркәсіптік кәсіпорынның басқа ауыл шаруашылық ... ауыл ... ... ... оны ... өңдеу кезеңдерін
де қосады, басқаша айтқанда тұтынуға дайын өнімдерді алады. Ал соңғы өнім
тек қана ... ... ... ... және ... ... ... тығыз өндірістік-экономикалық байланысының негізінде, сондай-ақ
өнімді жеткізу мен өткізуде алынады.
АӨК құрамында ... ... ... орын ... ... ... ... жалпы жағдайын қамтамасыз ететін жол-көлік шаруашылығы,
байланыс, материалдық-техникалық қызмет көрсету, сақтау ... ... ... инфрақұрылым салалары кіреді. Әрбір салада өндірістік
және әлеуметтік инфрақұрылымдарда бөліп көрсету қабылданған. ... ... ... ... ... салалар, әлеуметтік
инфрақұрылым – адамның өмір сүру шарттарын қамтамасыз етуші салалар.
АӨК-нің негізгі ерекшелігі – ... ... ... ретiнде жер
пайдаланылады. Жердің тауар айналымына енгізілуі, оны басқа ресурс секілді
сатып алуға мүмкіндік береді. ... ... ... жердің сатып алу-
сатылуы өте теріс әсер етеді – жермен айналысу ... ... ... ... ... ... экономиканы капитализациялауға кедергі болады,
яғни капиталдың еркін ағымына шектеу қояды. Жердің меншік иесі ... ... ... үшін ақы ... ... ... Бұл кәсіпкердің
табысын төмендетеді. ... ... ... ... ... емес – бұл елде ... жер ... түрде мемлекет
меншігінде болған. Бүгін нарық экономикасы жоғары дамыған көп ... ... ... ... ... Жерді жалға беру механизмі қалыптасқан
жағдайда, еркін кәсіпкерлік қолайлы ... ... Жер ... ... ... оны ... мүмкіндік береді, кәсіпкерліктің осы
түрімен айналысатындардың ... үшін ... жол ашық ... ... ... ... ... бойынша және өнім құны
бойынша анықтауға болады. ... ... ... ... ... ауыл ... шикізатынан өндірілген және тұрғындардың жеке ... және ... да ... емес тұтынуға, қорға жинауға, ... ... ауыл ... ... ... Өнім ... АӨК-нің соңғы өнімі АӨК салаларында жасалған өнім құнын, өндірістік
қызметтерге амортизациялық ... ... ... салалық
құрылымында ауыл шаруашылығының үлесі – 78%, қайта өңдеу салалары – ... ... ... ... даму ... ... байланысты,
қайта өңдеу салаларының үлесі көбейеді, ауыл ... ... ... ... келесідей өзіндік құрылымдық ерекшеліктерін атауға болады:
- экономиканың негіз құраушы ... бола ... ... тәуелділігі;
- негізгі өндіріс құралы ретінде жермен тығыз байланыстылығы;
- еңбектің нәтижелілігін және өнім ... мен ... ... ала дәл
анықтау мүмкін емес;
- басқа салаларға қарағанда биологиялық ресурстар мен Күн ... ... ... табылады;
- меншік нысандарының әртүрлілігі оның ... ... ... жоғарыдағы ерекшеліктеріне байланысты саланы ... ... ... ... АӨК кез ... ел ... ... саласы. Ол
елдің азық-түлік қауіпсіздігін ... ... бір сала ... ... ... ... да ... саланың бәсекеге
қабілеттілігін арттыру, оны ... ... ... ... ... ... | ... өнеркәсіптік кешен дамытудағы мемлекеттің |
| ... ... ... шаруашылық өнеркәсіп өндірісін мемлекеттік реттеу ауыл шаруашылығы
өнімі, шикізат пен азық-түлік ... ... ... және ... ... және ... ... әрекет ету жүйесі. Сондықтан да
ауыл шаруашылық саланы мемлекеттік ... ... ... индустриялдық-
инновациялық міндеттерге ауыл шаруашылық өнеркәсіп ... ... ... ... ... ету, ... өндіріс саласын
басқаруды жетілдіру, ауыл шаруашылық өнім, азық-түлік, шикізат нарығын
реттеу, ... ... ... ... ... ... және ... басқа салалары арасындағы паритетті
экономикалық қолдау, ауыл шаруашылығы және ... ... ... ... ... ... өндірушілерді қорғау жатады. Осы
міндеттерді шешу үшін мемлекеттің экономикадағы рөлі ... ... ... ауыл ... ... ... ... қажеттілігі,
мемлекеттік бақылау мен реттеуге жататын негізгі параметрлері тіпті дамыған
нарық жағдайында да бірқатар объективтік ... ... ... мемлекеттік реттеудің индустриялдық-инновациялық шаралары
экономикалық ... ... ... ... өздерінің әлеуметтік
және экономикалық маңызы бойынша олар әртекті болып келеді және ... ... ... ... дамудың әртүрлі кезеңдерінде бұл
шаралар ауысып отыруы мүмкін, бірақ олардың мәні тұрақты болып қалады.
Мемлекеттік реттеу шараларының бірінші тобы ... ... ... ... ... нарықтық тегеріштің барлық жағдайда бірдей қуатты
қару емес екендігін мойындауға негізделеді. Кез келген ... ... ... ... ... және ... араласуды қажет
ететін кең көлемдегі мәселелер ... ... ... ... ... және инвестициялық саясат
сферасындағы дәстүрлі мемлекеттік ... ... ... ... заманғы қоғамның көзқарас тұрғысынан алғанда шешімнің
нарықтық тегеріштері тиімсіз немесе ... ... ... де шешуі тиіс.
Мемлекеттің маңызды индустриялдық-инновациялық міндеті – ... ... ... ... ... қабілетін дамыту. Мемлекет
аралық бірлестіктер мен халықаралық ... ... ... ... ... әсерлерінің артып келе жатқанын
ескере отырып, қолданыстағы ... ... ... елдің азық-түлік рыногын қорғау және реттеудегі ролі мен
жауапкершілігін арттыру ... ... ... керек.
АӨК салаларының қазіргі ... ... ... ... ... ... ... мүмкіндік береді, ол артықшылықтарды АӨК-нің жекелеген ... ... ... және сыртқы экономикалық қатынастарды ырықтандыру
нәтижесінде ДСҰ шеңберінде пайдалануы ... ... ... ... рыноктағы индустриялдық-инновациялық
бәсекелестік қабілетінің деңгейіне және олардың ... ... ... ... ... ... салаларын негізгі үш
топқа бөлуге болады:
- бірінші топ – ... ... ... және ... өнімдерін
өндіруді сыртқы рынокта сату үшін жүргізетін салалар;
- екінші топ - әлемдік рынокта индустриялдық-инновациялық бәсекеге
қабілетті өнім ... ... ... ... өндірістік және ғылыми-
техникалық әлеуеті бар салалар;
- үшінші топ – халықтың қажеттілігін қамтамасыз ету және ішкі ... ... үшін ... ... ... ... ... тобы, өзін-өзі реттеу негізінде дамуға қабілетті,
екінші топтағы салалар сыртқы рынокқа шығу үшін мемлекеттің қолдауын ... ал ... топ – ... тауар жабдықтаушылары мен қызмет
көрсетушілер жағынан ... ... ... ... қажет ететін
салалар. Бұл тәсілдемелер ДСҰ ... ... ... ... ... ... ... механизмін қалыптастыру
барысында анықтаушы болулары керек.
Ішкі ... ... және ... ... өндірісін қолдауға бағытталған мемлекеттік шараларды іс
жүзіне асыру, отандық тауар өндірушілерді ... ... ... ... ... ... қолдану болып табылады. Ол, индустриялдық-
инновациялық ... ... ... және ... ... ... ... алып келеді. Тұтынушылардың мүддесін
қорғау үшін Қазақстан ... ішкі ... жоқ ... ... ... және азық-түліктер алып
келуге қолайлы жағдай туғызудың ... мәні бар. Бұл ... ... баж ... ... оңтайландыру шеңберінде, жекелеген
өнім түрлеріне бажсыз режимді қоса қарастырылуы ... ... ... ... және ... үшін ДСҰ шеңберінде әлеуметтік-экономикалық
дамудың мемлекеттік ... ауыл ... ... ... ... ... бойынша салалық және ... ... ... Осы ... ... және ... коммерциялық емес немесе өзінен-өзі реттелетін ұйымдарға ... ... ... Оның ... ... ... ДСҰ ... жұмыс жасауы оған мүше елдердің бәрі негізгі ... ... ... ... ғана ... болады.
Сонымен, мүмкін болатын тәуекелдерді болжау және ДСҰ-ға қосылғандағы
жағымсыз зардаптарды төмендету үшін елдің азық-түлік ... ... ... мен ... ... ... ... болатын басқа да жағымсыз салдарларды анықтау және оларды
болдырмау ... ... ... ... ... мақсатқа жету
жолында салалық қарама-қайшылықтар да кездесуі мүмкін.
АӨК-ін мемлекеттік қолдаудың шектеулі екенін және ДСҰ ... ... ... ... ... ... дамытудың және
реттеудің жарысын жанама қолдауформаларын пайдалануға маңызды орын берілуі
керек. ... ... мен ... ... ... ... назар аударылуы тиіс, олардың даму деңгейінен, көп ... ... ішкі және ... рыноктардағы бәсекелестік қабілеті
байланысты болады.
Мемлекеттік реттеудің негізгі құралының бірі – ... ... ... қамтамасыз етеді. Осы индикативті жоспарлау
жүйесінде әр түрлі деңгейлерде жоспарлау механизм өзгерісі, сонымен қатар
барлық субъектілер ... ... ... және де ... өнім
өндірушілермен өзара әрекеті ұсынылады. Нарықтық жағдайда жоспарлы жүйенің
негізгі айырмашылықтары: ... ... ... ... ... ... горизонталды жоспарлау рөлінің өсу мәніне ие болуы.
Осындай өзгерістер барлық ... ... ... ... жоғарылатады. Ауыл шаруашылық өндірушілерінен соңғы тұтынушыға дейін
тауар қозғалысы үшін тиімді арналарды қалыптастыру маңызды мәселе ... ... ...... ... ... және әділетті
бәсекелестікті қолдау. Сыртқы тиімдікті реттеу және әделетті бәсекелестікті
қолдау. Сыртқы тиімділікті реттеу мен қоғамдық тауарды қаржыландыруға, ... ... ... ... мемлекет орындайтын қызметтерге
қарағанда бұл міндет ... ... ... ... ... ... ... республиканың ауыл шаруашылық секторы қашанда табиғи-
климаттық факторларға тәуелді. ... да кез ... ... ауыл
шаруашылық саланы белгілі бір мөлшер мен шектерде реттейді, ал ... ... ... ... ... ... Ауыл шаруашылығы өнеркәсіптік
кешен Қазақстан Республикасы ... ... ірі ... ... ... ... халқының 47%-ы тұратындықтан елдегі экономикалық
және әлеуметтік жағдай көбінесе осы ... ... ... ... ... реттеу нарықтық экономика жағдайында өз ... ... оның ... теориялық-әдіснамалық негіздерін анықтау қажет. Ол ең
алдымен елде ... және ... ... ... ... көздеуі керек.
Нарықтық қатынастар жағдайында экономиканы мемлекеттік ...... ... ... іс ... ... сипатқа ие
болатыны сөзсіз. Мұнда біріншіден, реттеудің әкімшілік емес, экономикалық
әдістерінің басымдылығы мен ... айту ... ... ... ... шарт пен ... таңдауға мүмкіндік беретін
реттеудің индикативтік әдістеріне көшудің ... ... ... ... ... ... субъектілердің өзара келісімі негізінде
шешім қабылдаудың демократиялық қағидаларына көшу де ... роль ... ... , өндірістердің жұмыс жасауы барысында есепке алынатын
бірқатар ... ... ... ... құралдарын, тірі организмдерді (жер, ... ... ... ... ... ... өнімдердің аяқталған түрлерін өндіруге мамандану;
- экономикалық ұдай өндіріс процесі ... ... ... және ... ... тығыз тоқайласады;
- ауыл шаруашылығы дайын өнімдерінің бір бөлігі келесі ... ... ... ... ... ... ... және биологиялық
процестердің токайласуы, өндірістің мерзімділігі өнім ... ... ... ... ... табиғи циклімен байланысқан
(малдармен де және өсімдіктермен де) табиғи факторлардан ... ... ... арқасында ауылшаруашылық тауар өндірушілері ... ... ... ... ... бейімделу мүмкіндіктерінен
айрылған.
Жердің ауыл шаруашылық өндірістегі индустриялдық-инновациялық маңызды
фактор ... ... ... айта кету ... Жер ауыл
шаруашылығнда екі жақтама ... ... ... ... орны және өндірістің негізгі факторы ... ... ... көректік заттарды шоғырландыру қабілеті және ... ... оның ... бар ... көрсетеді, ол біркелкі емес.
Сондықтан әр түрлі жер ... ... ... алу үшін ... ... – еңбек пен капиталдың әр түрлі шығындануы керек.
Жер рыногын дамытуға оған ... ... ... ... ... ... ... жеке меншік, әрине, бүгінде барлық әлемдегі аграрлық
секторда жер ... ең көп ... ... Дегенмен, жеке меншік
иелерінің құықтарына мемлекеттің араласуы сақталып отыр және ол ... ... ... жер ... ... да ... ... орналастырудың (шикізат базасына, ... ... ... ... да, ... (су балансы, жылу
режимі, вегетациялық кезеңнің ... және т.б.) ... да. ... әр
түрлі өңірлер ауылшаруашылық ... ... үшін әр ... ... ауыл ... ... өндірістің негізгі
факторы ретінде пайдалану жер ... оны ... ... табыс ретінде пайда болуына жағдай туғызады. Жердің сан жағынан
шектеулі және сапа ... ... ... жер рентасының мынадай
түрлерінің пайда болуына алып келеді:
• абсолюттік жер ... ... жеке ... ... ... ... (ерекше сапалы жерлердің шектеулігі және ұдай
өндірілмейтендігі);
• экологиялық рента (жерлердің ... ... ... ... (жерге шаруашылық жүргізу объекті ретінде
монополиясы).
Жер ... ... ... ... ... жеке ... әр түрлі болуына байланысты, ол нарықтық
баға белгілеу процесіне тікелей әсер етеді: жеке шығындар неғұрлым ... ... ... ... ... ... солғұрлым жоғары
(сатып алушыларды өз жағына тарту үшін). Алынған рентаның мөлшері және ауыл
шаруашылығы шектелгендігі жер ... ... ... ... ... Жер, ... ... пайдаланылса да оның ұсынысы
абсолютті икемді емес. Жер ... ... ... ... жер
рентасын анықтайтын бірден-бір пәрменді фактор екенін ... ... ... ... жерге сұраныс та туынды болып ... ... ... ... ... заңына сәйкес және фермерлер үшін
өнім ... да ... ... ... ... ... ... үшін) біртіндеп төмендей береді. Ұсыныс пен ... ... ... жер ... ... ... өндірісінің ерекшелігі серпінді қасиеттердің болуында,
ал мұндай қасиеттер негізгі қорлардың кейбір түрлерінде де бар екенін атап
көрсету керек. ... ... ... ... паркі, көлік және
т.б., яғни өздерінің кеңістік жайғасуын және уақыт барысында ... ... ... Бұл ауыл ... ... негізгі қорлардың
жоғары басқарымдылығының айғағы.
Ауыл шаруашылығының өндірістік жүйе ретіндегі кейбір ... Ауыл ... ... ... ... ... энергетикалық және ақпараттық байланыстарымен сыртқы ортаға
біріктірілген ықтималдық серпінділік ... жүйе ... ... ... ... ... ... жүйелер бөлінеді, олардың пайда болу
сипаты қойылған мақсаттардан байланысты. Бұл ... ... және ... ... ... ... тағы да майда
бөлімшелері болуы мүмкін. Ауыл ... ... ... ... бағындырылған, бірақ басқа салалардан ... (екі ... ... ... ... өнімімен және
өндіріс жағдайларымен ерекшеленеді.
Ауыл шаруашылығында жер – маңызды, тұрақты және ... ... ... және ... ... бой ... Ол тозбайды, басқа еңбек
құралдары ... ... егер ... ... ... ... және
өзінің құнарлығын жоғарылатады. Мұндай мүмкіндіктер ... ... ... ... ... ... ... өндірілген өнімдерді,
сондай-ақ өндіріс құралдарының өзара алмасушылығы тән қасиет. Бір өнімнің
өзі еңбектің, ... ... және ... әр ... ... мүмкін және, керісінше, әр түрлі өнімдер аталған элементтердің
бірдей қатынасымен алануы ... Бұл ... ... ... таңдауға мүмкіндік береді және оны басқаруда маңызды роль
ойнайды.
Соңғы жылдардағы экономикалық әдебиеттерде ... ... ... ... екі ... бөлінген.
Соғыстан кейінгі өнеркәсібі дамыған елдердің, әсіресе жаңа индустриялық
мемлекеттердің дамуын талдау, мемлекеттің экономикалық саясаты мен нарықтық
қатынастардың даму ... ... ... ... бар ... ... тікелей үйлесімділік сипатқа ие, яғни ... ... ... ... ... ... механизмдер мен
реттегіштерді қалыптастыруға мемлекеттің әсер етуі солғұрлым күшті.
Тек мемлекет қана ... ... ... ... үшін жағдай
туғызады: еркін кәсіпкерлік пен адал бәсеке үшін. Қазіргі ... ... іс ... ... ... ... болып отыр, ол
нарықтық ортаның қалыптасуын реттейді және экономикалық өсудің српінділігі
мен тұрақтылығын қамтамасыз ... ... ... ... ... ... экономикалық процестерге әсер ету формалары мен әдістері ... ... ... ... және жаңа индустриалды елдер тәжірибесі мемлекеттің
араласу саясатының ұзақ және ... ... ... ... қатал
араласудан либералдық монетаризмге, ... ... ... ... реттеу механизмдерін құруға әкелді.
Өзінен-өзі реттелетін индустриялдық-инновациялық экономикалық ... ролі ... ... ... ол ... ... жүйені
негізгі үйлестіруші, әлеуметтік-экономикалық мақсатты бағдарламалар ... ... ... ... ... жағдай туғызушы органға
айналады.
Нарықтық экономика шарттары тұрғысынан қарастыратын болсақ, экономиканы
мемлекеттік реттеудің ... ... ... байқаймыз. Олар, өз
кезегінде келесідей нарықтың кемшіліктері арқылы көрінеді:
1. Нарық банкроттықтан сақтандыра алмайды;
2. Нарық ... ... жер ... ... ... алмайды, оның үйлестіруші қызметін мемлекет өзіне
қалдырады;
3. Нарық әрқашан монополиялануға ... ... ... ... әсерлер деп аталатын мәселелерді шеше
алмайды. Мысалы, қоршаған ортаны ... ... ... ... ... дауларды шешу және т.с.с.[18.105]
Экономикалық тұрғыдан алғанда, таза нарықтық экономика болмайтынын
әлемдік тәжірибе дәлелдеп отыр. ... ... ... да ... тек оның ... ... ... мен нысандары ғана әр түрлі
болып келеді. Бүгінде аграршы-ғалымдар ауыл шаруашылығын мемлекеттік реттеу
және қолдау ... ... ... ... өнеркәсіптік кешеннің
сұраныс пен ұсыныстың төмен бағалық икемділігі жағдайында мемлекеттік
қолдаусыз өзіндік ... ... ... арқылы ғана тұрақты
дамуға қол жеткізуі мүмкін емес. ... атап ... ... реттеу кез келген қоғамда, кез келген экономикалық ... ... ... сәйкес мемлекеттік реттеу мәселелерін зерттеу де шетелдік және
отандық ... ... ... ... ... ... П. Самуэльсон мен В. Нордхаус «рыноктық механизм көптеген салаларда
баға мен өндірісті анықтайды, ал ... өз ... ... салық салу,
шығындар арқылы реттейді. Екі жақ та – рынок және мемлекет те ... ... ... басқару бір қолмен қол соғуға тырысқанмен
бірдей» деген пікір айтады.[9-36]
Экономиканы ... ... ... ... ... ... ХХ
ғасырдың 50-60 жылдарынан бері жүзеге асырылып келеді. Бүгінде көптеген
елдерде ауыл ... ... ... реттеудің әр түрлі
механизмдері енгізілген. Оларда шаруаларды мемлекеттік қолдау механизмдерін
жасай отырып, нарықтың «көрінбейтін ... ... ... ... ... механизмдер өз жеріне меншік иесі бола отырып, оны
тиімді ... мен ... ... ... ... ... ғана ... жұмыс істей алады. Әлемдік ауыл ... ... ... ... экономист-ғалым А. Чаяновтың ғылыми
тұжырымдарының дұрыстығын дәлелдеді. ... оның ... ... аса
зор даму жағдайында да осы салада отбасылық фермерлік шаруашылықтар маңызды
роль атқара алады. Мысалы, АҚШ-та ХХ ... ... ... ... жеке ... ... ... Ал, жерге меншік пен экономикалық
мүддеден ... ... ... көрсеткендей ондай нәтижеге қол
жеткізе алмаған.
Кейбір кәсіпкерлер бизнес мемлекеттік реттеуді ... ... ... ... ... ... Дж. Стиглердің мемлекетік
реттеу жөніндегі белгілі ... ... ... ... ... ... ... қайта керісінше ол бәсекедегі тәуекелді
істерді мемлекет тарапынан қорғауды талап ... ... ... ... ... көп бола ... Қазақстан
экономикасының аграрлық саласына да тән.
Сонымен ... ... ... – мемлекеттік басқарушы
органдардың ... ... ... және ... ... әрекетіне, экономиканы тұрақты дамыту мақсатында
қолданылатын мемлекеттік шаралар жүйесі. Отандық ... ... ауыл ... ... ... ... реттеуді
«ауыл шаруашылығы өнімін және шикізат пен азық-түлікті өндіру, өңдеу мен
өткізуге мемлекеттің ... ... және ... әсер ... деп ... ... деген пікірді алға тартады.[11.108]
АӨК-ді мемлекеттік реттеу қажеттілігі:
1) шикізат пен азық-түлік, ауыл шаруашылығы ... ... ... жағдайына әсер етуімен;
2) өнімді өндіру, ... және ... ... ... ... ... жолмен бөлуді қамтамасыз етуге нарықтың
қабілетсіздігімен;
3) табиғи факторлардың оның ... әсер ... ... ... ... ... ауыл ... ауыл территориясын сақтаудың және ауыл тұрғындары
іс-әрекетінің негізгі түрі ... ... ... ... ... ... ... міндеттері:
1) ауыл шаруашылық өнеркәсіптік өндірістің дамуы;
2) елдің азық-түлік қауіпсіздігін ... ... ... пен азық-түлік, ауыл шаруашылығы өнімдері ... ... ... қамтамасыз етілуін жақсарту;
5) ауыл шаруашылығы мен экономиканың басқа салаларының теңгермешілігін
(паритетін) қолдау;
6) ауыл ... мен ... ... ... ... теңдестіру;
7) отандық тауар өндірушілерді қорғау болып табылады.
Мемлекеттің реттеуі мен қолдауынсыз аграрлық сектордың дамуы мүмкін
емес. Осы ... ... Я.Ә. ... «...мемлекет әсерi ауыл
шаруашылығының ... ... ... ... болуын, халықты
еңбекпен қамтамасыз етудi, ауыл шаруашылығы салаларына жоғары индустриялдық-
инновациялық технологияны енгiзудi, халықаралық еңбек ... ... ... ... ... қамтамасыз етедi» деп санайды.[9-82]
Сондықтан да аграрлық ... ... ... үшін ... ... ... тұрақты және белсенді саясаты, яғни реттеу
мен қолдаудың ерекше ... ... ... ... ... ... ... аграрлық сектордың дамуын мемлекеттік реттеу
тек қана қажеттілік емес, сонымен бірге көптеген шет мемлекеттердің ... ... ... ... ... ... көрсeтіп отыр.[12.102]
аграрлық өнеркәсіптік кешенді индустриялдық-инновациялық ... ... және ... ... ... табылады. Солай бола ... ... ... ... тәуелсіздігіне, ауыл
шаруашылығы өндірісінің тұрақты дамуына қол ... үшін ... ... ұйымдастыру жолдарымен мемлекеттің ұйымдық-шаруашылық
іс-әрекетке мақсатты түрде әсер етуін ... Бұл өз ... ... өнімдерін, шикізат пен азық-түлікті өндіру, ... ... ... ... өндірістік-техникалық қызмет көрсетуге және ауыл
шаруашылық өнеркәсіптік ... ... ... ... ... әсерін білдіреді.
Экономикалық реформаларды жүргізудің тарихи тәжірибесі көрсеткендей,
қоғамдағы әлеуметтік тұрақтылықты қамтамасыз етуде аграрлық ... ... мен ... ... роль ... ... алған
алғашқы жылдары Қазақстанда ауыл шаруашылық саясатты жүргізу ... ... ... пен ... ... етуге қажетті көңіл бөлінбеді де,
соның салдарынан басқарудың, жоспарлаудың әкімшілік әдістерінен бірден бас
тарту орын ... ... ... жергілікті жағдайды ескерусіз
жүргізілді. ... ... ... ... жаңа индустриялдық-
инновациялық жағдайда мемлекеттің экономикалық саясатын жасаудың ... ... ... ... оның ... ... қаржы-несие саясаты мен салықтық реттеу, ғылыми-техникалық болжау
жүйелерін де қамтиды. Қоғамдық мүдде ... ... аса ... ... (соның ішінде ауыл шаруашылығы
өнеркәсіптік кешеннің) дамуын мемлекеттік реттеудің әр түрлі әдістерін ... ... ... ... әр ... жеңілдіктерді
пайдалану арқылы қамтамасыз ете ... Ауыл ... ... ... ... ... және өндірістік инфрақұрылымының
дамуы үшін салықтық жеңілдіктер беру маңызды.
Аграрлық өнеркәсіптік кешеннің құрылымдық ерекшеліктерін ... ... ... және қаржы-несие саясаты аграрлық секторға қатысты
мынадай екі ... ... ... ... қажет:
• ауыл шаруашылығының басымды түрде дамуы;
• шаруашылық жүргізудің ... ... ... ... пен ... сатып алу бағасын едәуір төмендету
арқылы халықты әлеуметтік қорғау жүйесін де жақсартуға болады.
Мемлекеттің индустриялдық-инновациялық ауыл шаруашылығы саясатын ... ... ... осы ... негізінде шешімін табуға тиіс ... ... ... ... мүмкіндіктерін максималды пайдалану және шаруашылық
жүргізудің әр түрлі тиімді ұйымдық-құқықтық ... ... ... ауыл ... ... ... ... осы салада
кәсіпкерлік пен шағын бизнестің еркін дамуын қамтамасыз ету;
- ауыл шаруашылығы секторды кәсіпорындар мен ... ... ... мемлекеттік реттеуді қамтамасыз ету;
- ауыл шаруашылығы сектордың ... ... ... ... асыру негізінде мемлекеттік қолдау;
- отандық ауыл шаруашылығы тауар өндірушілерін қорғауды және ... ... мен ... ... ... ... ... ету;
- салық саясатының және қаржы-несиелік жүйе мен ... ... ... ауыл шаруашылығы өндірісі
мен тамақ өнеркәсібінің ресурстық әлеуетін жаңалауға инвестиция
бағыттау;
- ауыл ... ... ... ... минералды тыңайтқыштармен, өсімдік қорғау құралдарымен,
ветеринарлық медицина ... және ... ... ... ... қамтамасыз ету үшін отандық ауыл
шаруашылығы машинасын жасау және химия өнеркәсібінің ... ... ... ... оны ... ... ... қамтамасыз ету;
- экологиялық таза өнімдер өндірісінде жаңа ... ... ... ... ... және ... ... өнім өндіру мақсатымен
аграрлық өндірісінің өнеркәсіптік қайта өңдеумен интеграциялық
үрдістерін тереңдете ... ... ... ... ауыл ... ... ... мемлекеттің ғылыми-техникалық саясатын іске
асыру;
- ауылдың әлеуметтік дамуын жеделдету, ауыл ... өмір ... мен ... ... ... елді мекендерде өмір ... ... ... ... ... ... индустриялдық-инновациялық мақсаты
– ауыл шаруашылығы ... ... ... ... ... ... ауыл шаруашылығы өнеркәсіптік
өндірістің тұрақты дамуын қамтамасыз ету; ... ... ... етуі үшін жағдай жасау; осы салада ... ... ... ... ... Ауыл ... индустриялдық-инновациялық тауар
өндірушілерін қолдау мемлекеттің қосымша шығындары бола ... ... үшін ... ... ... ... жеделдетеді,
жұмыссыздықты төмендетеді, баға тепе-теңдігін ұстап тұрады, ал тұтастай
алғанда ... ... ... ... ... шығындарға іс
жүзінде әлемнің барлық елдері жол ... ... ... мемлекеттік реттеудің қағидаларын
қарастырмас бұрын АӨК-нің әрекет етуінің өзіндік ... ... ... ... ... ... ... дамуы қағидасы. АӨК-нің
көптеген салалары бар, ... ауыл ... ... қайта
өңдеуші саласын айтуға болады.
- аграрлық кәсіпорындарының басымды ... ... Бұл ... ... ... түбегейлі шешудегі негізгі база ретінде
аграрлық секторды және ауыл ... ... ... ... ... ... ... мойындаудан
туындайды.
- АӨК-нің кәсіпорындарын басқаруда соңғы нәтижеге бағдарлану ... ... ... ... ... ... ... келеді.
Ауыл шаруашылығы секторды индустриялдық-инновациялық мемлекеттік
реттеудің нарықтық қағидалары ... ... ... және ... ... аграрлық саладағы белгілі бір жеңілдіктерді
белгілеуді жоспарлайтын аграрлық протекционизм қағидасы. ... ... үшін ... ... ... ... әлеуметтік институт ретінде
мемлекеттік протекционизмді қолданады.
Ауыл шаруашылығы протекционизмнің негізінде келесідей ... ... ... ... ... сақтау. Елдің экономикалық қуатының
бір атрибуты оның азық-түлік қауіпсіздігі болып табылады.
ә) импортты шектеу және ... ... ... ... ... импорт ағындарын бақылау ... және ауыл ... ... өз ... ... ... ... қажет, сонымен
қатар, бұл екеуінің арасындағы балансты сақтауы ... бұл ең ... яғни ... ... тұтас экономиканың маңызды
салаларының бірі ретінде дамыту:
- әр түрлі деңгейде ... ... ... ... мен ... ... ... АӨК-нің басымды дамуы; АӨК-нің индустриялдық-инновациялық басымды
дамуы ауыл шаруашылық сектордың экономиканың маңызды салаларының
бірі ... ... ... ал ... ... ... ... Мұнда әрбір адамның және тұтас мемлекеттің
мүдделері тоғысып жатыр.
- экономиканың басқа салаларындағы және ауыл ... ... баға ... (паритетін) белгілеу және қолдау.
Мемлекет табыс пен баға теңгермешілігін ауыл ... ... ... ... басқа салаларында да қолдауға тиіс.
- мемлекеттік реттеудің экономикалық әдістермен жүзеге ... ... және ... да ... ... ауыл шаруашылығы
кәсіпорындарының іс-әрекетіне тікелей араласуына жол ... ауыл ... ... ... іс-әрекетті
жүзеге асыруда дербестікті сақтау және кепілдендіру қағидасы.
[13.75]
Осылайша, индустриялдық-инновациялық ... ... ... ... ... ... етеді, меншікті басқарудың
еркіндігін нығайтуға ауыл ... ... ... ... жаңа өндірістік базаны қалыптастыруға ... Ауыл ... ... ... реттеудің экономикалық
әдістерінің басты ... ... ... ... ... ... қажетті өнім өндіру үшін қолда бар ресурстарды толық пайдалануға
мүмкіндік беретіндей өндірушілердің экономикалық ... ... ... ... ... ... ... индустриялдық-инновациялық мемлекеттік
реттеудің маңызды элементі – саланы мемлекеттік ... Ауыл ... ... ... ... сондай-ақ экономикалық факторлармен және
ауыл шаруашылық сектордың ерекшеліктерімен шарттастырылған.
Ауыл шаруашылығына қолдану тұрғысынан қарастырғанда оны ... мына ... ... іске ... тиіс:
Салықтық реттеу – салықтық мөлшерлемелерді саралау, ... ... ... баж ... және ... алымдардан
босату жолымен орындалады;
Ақша-несиелік реттеудің жәрдемімен үкімет ақша айналысына әсер ... банк ... ... ақша ... және ... ақша ... банк несиелік пайызының шекті мөлшерлемесін белгілейді, бағалы
қағаздар шығарады. Осындай реттеу ақша ағымдарын және қорлануды ... ... ... ... әсер етуге қабілетті;
Бюджеттік реттеу – бюджет қаражаттарын мемлекеттік органдар әр ... бөлу ... ие. Осы ... осы ... аралығында басымдығы
мойындалған кейбір салаларға, халықтың әлеуметтік топтарына ... ... ... ... ... ... өнеркәсіптік
кәсіпорындар үшін банктердің пайыздық мөлшерлемелерін қаражаттандырады;
Мемлекеттік бағдарламалар мен ... ... ... ... Бюджеттік қаражаттардың бір бөлігін ... ... ... және ... бағдарламаларды іске асыруға бағыттайды,
кәсіпорындарға денсаулық сақтау, қорғаныс және т.б. ... ... ... мен ... ... түрлерін өндіруге
тапсырыс береді. Соның арқасында өндіріс, мемлекетке қажетті белгілі бір
бағытқа ... ...... ... ... бар ... мен ... бағалар белгілеу арқылы жүргізіледі;
Әлеуметтік реттеу, соның ішінде мемлекеттік әлеуметтік сақтандыру ... ... ... ету, мүгедектерге, балаларға және халықтың
қажет ... ... ... адамдардың денсаулығы мен өмірін
сақтандыру шараларын қарастырады. ... ... ... және ... ... трансферттер формаларының ең төменгі
деңгейін ... ... ... ... ... ... реттеу – еңбек
туралы және жұмыспен қамту ... ... ... формасында көрініс
табады. Олар еңбекті қорғау, ... ... ... ... ... төлеуді қамтамасыз етуді көздейді;
Қоршаған ортаны реттеу және қалпына келтіру – табиғат қорғау шараларын
(ластағаны үшін айыптұл, ықпалшара және ... ... ... міндетті
орындау бойынша ұйғарымдар) көздейді;
Экономикалық қызметтің жекелеген түрлерін ... және тиым ... ... ... ... немесе муниципалдық меншік болып саналатын ауыл шаруашылығы
салалары мен кәсіпорындарын тікелей басқару арқылы.
Ауыл шаруашылығы өнімдерінің экспортын кеңейту ... ... ... ... ... қолдаудың бір тәсілі болып
саналады, соның арқасында ауыл ... ... ... ... ... тартымдылығын арттыру мүмкін болады.[14]
Шетке шығарушыларды мемлекеттік ынталандыру, ең алдымен, ... ... ... ... ... ... ... сәйкес сертификаттау реттемесін жүргізу, өнімдерді ... ... ... ... ... ... шараларын
қарастыруы керек.
Маңызды шараның бірі – экспорттық несиелерге мемлекеттік кепілдік беру.
Ауыл шаруашылық ... ... ... ... кезегінде келесідей қағидаларға сүйенуі керек:
1. ауыл шаруашылығы тауар ... ... ... жұмыс істеуі қажет, ал мемлекет тарапынан қолдау
шаралары ... ... ... ... ... ету үшін толықтырушы роль атқаруы керек.
2. субсидиялар, дотациялар, жеңілдіктер және басқа реттеуші тетіктер
мен құралдар тауар ... ... ... ... қажет, оларды қатаң дифференциалды түрде қолдану керек.
Мемлекеттік қолдау әкімшілік әдістер ... ... ... ... ... табады.
Өндірістік әлеуетті сақтау, қолдау, жаңалау және жаңғырту бойынша
аграрлық секторды тікелей қаржылық қолдау әр түрлі ... ... ... ... ... және ... ... қолданылмай отырған
мемлекеттік мақсатты бағдарламаларды жүзеге асыру;
- ірі өндірістердің әлеуетін қолдау, сондай-ақ ... ... ... ... ... бойынша жеңілдетілген мақсатты
несиелер;
- техникалардың мақсатты лизингін жасау;
- мал шаруашылығының тапшылық өнімдеріне берілетін ... ... мен ... ... зоналық жағдайы есебінен
сақтау;
- өнім мен мүлікті сақтандыруда көмек көрсету;
- жеке меншіктегі ... ... ... дамыту;
- салықтарды төмендету, әсіресе ауыл ... ... ... ауыл ... ... инфрақұрылымдарын дамытуда, көтерме нарықтар ... ... ... ... көрсету;
- импортталатын дайын азық-түлік өнімдеріне кедендік ... ... ... ... ... ... мемлекеттік реттеу
жүйесінің тиімділігін арттыру үшін ел экономикасының осы ... ... ... ... мен ... тұрақты
жетілдіріп отыру қажет. Сөз соңында ауыл шаруашылық секторды ... ... ... ... болады:
1. шаруа-фермерлерге, әсіресе жұмысын жаңа бастаған ... ... ... ... ... қолайсыз аудандарда ауыл шаруашылық
сектордың дамуы үшін қаржылық қолдау көрсету;
3. ауыл ... ... ... үшін ... ... ... негіздерін қарастыру;
4. ауыл шаруашылық секторда жеңілдікті салық салудың арнайы режимін
анықтау.
Қазiргi жаһандық қаржылық ... ... ... ... тiптi ... ... ... аграрлық саладағы мемлекеттiк саясат
бұдан бұрын да күштi ... АӨК өз ... ... да ... ... ... Халқының жартысына жуығы ауылды жерде тұратын және ... ауыл ... ... ... Қазақстан үшiн саланың бәсекеге
қабiлеттiлiгiн арттыруды экономикалық және құқықтық ... ... ... ... ... қала ... ... өнеркәсіптік кешеннің бәсекеге қабілеттілігін ... ... ... ету ... – шаруашылықтағы жүргізуші субъектілердің дербес әрекеті, осы
нарықтағы тауарлар айналымының жалпы шарттарына тиімді әсер ететін жарысы
және ол ... ... ... ... ... ... субъекті және объекті ретінде жүре алатын нарықтың бір
немесе бірнеше субъектілерінің болуын көздейді.
Бәсеке субъектілері ... пен ... ... ... ... өндірушілері болып табылады. Олардың әрқайсысының мақсаты –
максималды ... алу, ... ең ... ... сату жолдарына қол
жеткізу және әрине, өз өнімімен тұтынушылардың ... ... үшін ...... жағдайындағы кез-келген кәсіпорынның өмір
сүруінің сөзсіз шарты.
Бәсеке – ... ... ... ... ... ... өнім саны мен сапасы, тауар ... ... ... жетістіктерін максималды пайдалануға ұмтылуы, нарық
конъюктурасының өзгеруіне ... ... ... ... ... ... ... төмендету де, оның даму жағдайына байланысты болады. Бірақ
оның қызмет етуі үшін ... ... ... ... ... және ... ... кәсіпкерлікті, баға белгілеу еркіндігін,
ресурстарға еркін қол жеткізуді және тағы басқаларды көздейтін қажетті ... ... ... ... ... қалыптастырудың экономикалық негізі:
- АӨК-нің барлық салаларының кәсіпорындары мен ұйымдарын реформалау
және жекешелендіру;
- ... ауыл ... ... құруда шығарылатын өнімдердің
түрлерін көбейту;
- нарықтық инфрақұрылымды дамыту;
- монополияға қарсы реттеудің заңдық базасын құру.
Қазір ауыл шаруашылық индустриялдық-инновациялық ... ... және ... нәтижесінде меншіктің түрлі нысандарының
және осыған сәйкес шаруашылықты жүргізу ... тең ... ... ... ... Республикасының Азаматтық кодексіне, сонымен қатар заңды және
жеке тұлғалар мәртебесін реттейтін ... ... сай ауыл ... ... ... ... ... нысандарының болуы
ықтимал деп есептейміз: унитарлық кәсіпорындар, жауапкершілігі шектеулі
және тікелей қосымша жауапкершілікті серіктестіктер, толық ... ... ашық және ... ... ... ... ... өндірістік кооперативтер, шаруа қожалықтары.
Қайта ұйымдастыру және қайта ... ... әлі ... жоқ. Бұл
Қазақстандағы индустриялдық-инновациялық ауыл шаруашылық шикізаты мен азық-
түлік нарықтарындағы қалыптастырушы ... ... ... ... ... ... ауыл ... өнеркәсіптер өз мәні бойынша,
жеке меншікке негізделген кәсіпорындар ... және олар ... бола ... ... сан ... түрлері жөнінде де
осыны айтуға болады.
Осыған байланысты ауыл шаруашылығында ... ... ... ... ... ... дұрыс деп есептейміз.
Унитарлық кәсіпорындар мен ... ... ... ... тауар өнімін, ең алдымен барлық мемлекеттік мұқтаждықтар ... ... және асыл ... мал шаруашылығында қатарлы технологияны
игеру, ғылыми зерттеулер жүргізу және кадрлар, карантиндық-ветеринарлық
және басқа мемлекеттік шараларды іске ... ... ... серіктестіктер ауыл шаруашылығында кең тарады.
Олар ... ... ... ... және басқа мемлекеттік
кәсіпорындарды қайта құру нәтижесінде құрылды. Жарғылық капиталға ... ... ... ... айналым қаражаттары, оның ішінде кассалардағы,
шоттардағы және есеп айырысулардағы ақшалар (банк пен несие берушілерге
берілетін ... ... ... және ... емес активтер
енгізілді.
Жарғылық капиталда кәсіпорын мүлігін құруға жұмсалған еңбек ... ... ... ... ... ... қайта
ұйымдастырылып отырған кәсіпорын қызметкерлері, зейнеткерлер, сонымен қатар
жиналыс шешімі бойынша әлеуметтік сала қызметкерлері және ... ... ... ... ... ... ... шектеулі серіктестіктер мен қосымша
жауапкершілікті серіктестіктер нысанында адам саны шағын және орташа
кәсіпкерлік ... ... ... ... Олар ... өндіру, мал семірту,
ауыл шарушалық өнімдерін өңдеу және сату, бағалы ... ... ... ... ... ... және ... сервистік қызмет көрсетумен айналысады.
Бұл заңдық мәртебе ауыл шаруашылық бизнес үшін кәсіпорындардың әртүрлі
бола алатындығымен тартымды болады. Инвестициялық ресурстары бар. Бұны ... ... ... ... ... кәсіпорын қызметіне жеке қатысуы
қажет болмады. Ауылдағы ... (ЖШС, ҚЖС) ... олар ... ... кооперативтерге, не акционерлік қоғамдарға айналдырылуы керек
болды.
Бұларды толық серіктестікке айналдыру мүмкін емес болды, ... ... ... мүшелерінің шаруашылық қызметке қатысуын көздеді. Сонымен
қатар жеке мүлігімен толық жауап беру аудандық тауар ... ... ... ... ... ... толықтай онда қатысушылардың екі типі
болуымен ерекшеленеді. Шаруашылық қызметпен тікелей айналысатын және қызмет
нәтижесі үшін өз ... ... ... ... ... ... серіктестік қызметіне қатыспайтын, өз қаражаттарын жинақталатын
капиталға ғана ... жеке ... ... ... ... үлесін
жоғалтып алу тәуекеліне ие қатысушалар-салымшылар.
Бұл нысан шаруашылық тәжірибесінде үлкен мәнге ие бола бастады. Себебі,
бұл еңбекке ... мен ... ... ауыл ... ... ... бағытталады. Капиталдың негізгі үлесінің қатысушыларының шағын
тобында шоғырлануы, жауапкершілік пен ... ... ... серіктестік қайта ұйымдастырылған кәсіпорын аумағында ... мен ... ... ... ... және жер
жарнасын пайдалана алады.
Ауыл шаруашылық өндірістің қызмет ... ... ... ... ... жеке және ... еңбектің
үйлесуі, демократиялық бастамамен өндірісті басқару, ауыл шаруашылығы
кооперативінде көптеп көріне бастады.
Ауыл ... ... ... ... ... ету ... ... ауыл шаруашылығы өнімін өндіру мақсатында,
олардың қызметіне міндетті жеке еңбек ету ... ... ... өз ... ... ... ... Мақсаттарына байланысты
кооперативтер өндірістік және тұтынушылық болып бөлінеді.
Өндірістік кооператив - шаруашылық ... ... алу ... ... ... ... өңдеу және сату үшін құрылады.
Тұтынушылық кооперативтер - коммерциялық емес ұйымдар болып табылады.
Оның негізгі міндеті кәсіпорын қызметінен ... алу ... ... ... ... ... тауарларын өндірушілерге қызмет көрсету облысында
құрылған шаруашылық серіктестіктерге қарағанда, тұтыну ... ... ... ... ... (қызмет көрсетудің)
барлық көлемінің жартысын осы құрылым мүшелері заң бойынша, өзі үшін іске
асыру ... ... ... ... ... ... ... олар ауыл
шаруашылығына жарамайды, не оларды кішігірім тығыз шаруашылық, не бірегей
соңғы нәтижеге жұмыс ... мал ... ... ... ... ... Үлкен алаңдарда орналасқан және құрамында бір-бірімен
технологиялық жиі байланыспайтын дербес өндіріс ... бар ірі ... ... акционерлік қоғамдарды ұйымдастыру тиімсіз
[19.21].
Біздің ойымызша, акционерлік қоғамдар аграрлық салада орын ала ... ... ... мал ... ... ... ірі мамандандырылған кәсіпорындары түрінде әрекет ете
алады.
Қазір әрекет ететін ауыл шаруашылық ... ... ... акционерлік қоғам туралы заңға ... ... ... АҚ ... ... ... ... акция шығаруды ғана
емес, арнаулы шоттардағы жазбалар ... ... ... ... жоқ. Көбіне ауыл шаруашылығы АҚ арнаулы ... ... ... және ... ... ... беру де жүргізілмейді.
Аграрлық секторда қызмет етуші барлық құрылымдарды сандық параметрлері
(қызметкерлер саны, ауылшаруашылық жайылымдар алаңы, мал ... ... ... т.б.) бойынша үш ... ... ... ... орта және ірі
кәсіпорындар.
Жоғарыда айтылғандай, бәсеке нарықтық қарым-қатынастардың қозғаушы
факторы ... ... ... ... ... ... ... жүргізу
қиын. Сондықтан, барлық кәсіпорындардың (нысандардың) монополиялық құрылым
(холдингтер, корпорациялар және басқалар) құру арқылы бірігуге ... ... ... сату ... ... ... ... үшін, олар
нарықтағы белгілі бір ... ... сату ... ... мен құрал-
жабдықтарды жеткізу туралы ... ... ... ... ... ... ... реттеу қажет.
Осы заңмен ҚР монополияға қарсы саясат пен жаңа ... ... ... ... ... Онда нарықтағы
монополистерге ауыл ... ... ... ... ... өсімдік майы, қант т.б.) тыйым салынды (нарықтағы сату көлемі 35%-дан
көп болмауы керек):
- монополиялы түрде жоғары баға ... ... ... ... баға ... әкелетін болса, айналымнан
тауарды алуға;
- бағаны жасанды арттыру, төмендету немесе ұстау ... ... ... нарыққа шығаруға кедергі қоюға (одан шығудан);
- оларды шығару, зиян әкелмейтін жағдайда сұранысқа ие тауарларды
өндіруді ... ... ... ... ... кез-келген келісулер.
Сонымен қатар коммерциялық ұйымдардың нарықта басымды жағдай ... ҚР ... ... ... ... ... кәсіпорындарды
құру, қайта ұйымдастыру және жоюына, сонымен қатар коммерциялық ұйымдардың
жарғылық капиталындағы ... ... ... ... бақылау жасайды.
Қайта ұйымдастыру мен жекешелендірумен қатар осы ... ... ... ... ... ... ... үлес деп есептеуге болады.
Сонымен бірге экономикалық аграрлық сектор аралас ... ... ... ... ... келеді. Бәрінің ауыл шаруашылық нарығын ең
бәсекесі жақсы дамыған деп мойындағанына қарамастан, ол темір жол, ... ... ... ... ... қиыншылыққа ұшырап
отыр. Табиғи монополиялардың өнімдері және оның ... ... ... ... ... ... Ал, кейбір жағдайларда реттеу осы
монополиялар мүддесін қорғайтын министрліктер мен ведомостволарға берілген.
Өңдеуші ... ... да ... кешенінің бәсекелік
ортасына жағымсыз әсер етеді.
Ауыл шаруашылық ... мен ... ... ... ... ... қазіргі кезеңі, шетелдік тауар өндірушілер
тарапынан болатын бәсекемен ... Ішкі ... ... арзан
импорттық азық-түлік тауарларымен тез ... бір ... ... ... ... ... жағынан отандық аграрлық өндірісті қирату
факторына айналады.
Экспортшы ... ... ... ... ... ... ірі ... сатушылар үшін экспорттың субсидиялар, шегерімдер
жасау, сонымен ... ауыл ... ... ... ... ... ... жинақталған азық-түліктің босалқы қорларын арзан ақшаға
сату арқылы іске асырады.
Дамыған ... ... ... ... кең болғанына
қарамастан, сапасы төмен ... ... ... ... ретінде
қабылданылатын арзан тауарлар (АҚШ-тан келетін тауық аяқтары, майлы ет және
басқалар). Олар Қазақстан нарығын жаулап ... ... ... ... 2009 ... ... кезеңде құс етін, импорт 270 ... ... ... 47 ... ... ... ... осы түрін шығару 1801
тоннадан 636 ... ... 3 ... ... ... импорттық азық-түлікті жеткізу арқылы отандық өндірушілерді
нарықтан ... және ... ел ... басымдылыққа ие болып жатыр.
Осындай саясат жүргізу ... ... жоқ ... ... ... ... құны көлеміне дейін артады. Бұл мемлекеттің ... ... ... ... ... ... тамақ өнімдері өндірісі кезінде тез
ашығуды тудырады. Теңгенің құнсыздануы нәтижесінде ел мұны ... ... ... күрт ... ... ... жылға, әсіресе, дайын
мал өнімін ... ... ... Бұны мал шаруашылығы өнімінің әлемдік
нарығы аса ... және ... баға ... кедергі
болуымен түсіндіруге болады.
Дамыған елдерге қарағанда шығын деңгейі 2–3 есеге ... ... ... және ... ... ... ... өнімдігі
аса төмен артта қалған отандық мал шаруашылығы, мемлекет тарапынан қолдау
таппауы сала аралық бәсекенің ... ... осы ... ... мен ... алып келді.
Сонымен, зерттеу бойынша ауыл шаруашылық нарықтағы бәсеке ортасы
жеткілікті дамымаған және ... ... ... нысандар
кәсіпорындарымен көрінген. Шаруашылықты ... ... ... ету ... ... ... қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін
мемлекет өзі реттеуге тиіс ... ... ... көбеюімен
қиындайды. Сонымен қатар монополияға қарсы реттеудің әрекет етуші заңы ауыл
шаруашылық шикізатының негізгі ... ... ... ... ... монополистер әрекетін шектемейді.
Бұдан алдыңғы бөлімде айтып кеткеніміздей, экономиканы мемлекеттік
реттеу кез ... ... ... тән ... ... ... ... бір мөлшер мен шектерде жүзеге асуы тиіс. Сондықтан мемлекет
экономиканы мемлекеттік реттеуді іске ... ... оны іске ... ... мен ... тетіктері мен мерзімін, құралдары мен
әдіс-тәсілдерін, сондай-ақ мемлекеттік реттеудегі ... ... мен ... заң ... ... алуы ... Тіпті, экономиканы,
соның ішінде, ауыл ... ... ... ... реттеу
тиісті органдардың қажетті нормативтік-құқықтық ... ... ... ... жасауға болады. Әрине, өз кезегінде нормативтік-
құқықтық актілер тек жоғарыда айтылған шараларды ғана айқындамайды, ... ... да бір ... мен мүмкіндіктерге қол ... ... ... Бұл ... ... ... ... кәсіпкерлік іс-әрекетке
қатысты болып отыр.
Бүгінгі таңда ауыл шаруашылық өнеркәсіптік кешеннің қызметін және оны
мемлекеттік ... ... ... Заң «аграрлық өнеркәсіптік
кешенді және ауылдық аумақтарды дамытуды мемлекеттік ... ... ... Заңы ... белгілі.[19.170] Ауыл шаруашылық
секторды мемлекеттік реттеу келесідей қағидаларға сүйенген ... ... ... ... мен ауылдың басымды дамуы;
- шаруашылық жүргізудің және меншік ... ... ... ... ... ... шаруашылық жүргізу нысандарының
теңдігі;
- жер телімдерін ауыл шаруашылық тауар өндірушілеріне бірінші кезекте
бөлу;
- ауыл ... ... ... ... ... өнеркәсіптік кәсіпорындардың, бірлестіктер мен ұйымдардың
қатысуы.
АӨК-ді дамытуды мемлекеттік ... ... ... бөлімде қарастырдық. Ал, «аграрлық өнеркәсіптік кешенді
және ауылдық аумақтарды ... ... ... ... ... ... ең негізгі 4 мақсат айқындалған. Олар:
1. Ауылдық аумақтың әлеуметтік және ... ... және ауыл ... ... ... жағдайларымен қамтамасыз
ету;
2. Мемлекеттің азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету;
3. Аграрлық өнеркәсіптік кешенді және ауылдық аумақтарды ... және ... ... қамтамасыз ету;
4. Бәсекеге қабілетті ауыл шаруашылығы өнімін және оның ... ... ... ... ... ... ... қойған мақсатқа сәйкес, осы ... 9 ... 2 ... ... ... ... ... мен ауылдық аумақтар саласында кредит беруді
дамыту;
• аграрлық өнеркәсіптік кешенді субсидиялау;
• сатып алу операциялары мен баға ... ... ... ... құру;
• аграрлық өнеркәсіптік кешен тауарларының экспорты мен импортын
реттеу;
• аграрлық ... ... ... жарақтандыру;
• аграрлық өнеркәсіптік кешенді ақпараттық-маркетингтік қамтамасыз ету;
• аграрлық өнеркәсіптік кешенді ғылыми, ... ету және ол үшін ... ... ... аумақтың әлеуметтік және инженерлік инфрақұрылымының ... ... ... ... оңтайлы қоныстандыруды ұйымдастыру;
• ветеринариялық-санитариялық және фитосанитариялық қауіпсіздікті
қамтамасыз ... ... ... ... ... ... мемлекеттік реттеудің нарықтық қағидаларын жан-жақты қарастырған
болатынбыз. Енді осы ... ... ... яғни ... ... ... ... тоқталсақ, ол:
- экономикалық өсу әлеуеті бар ауыл шаруашылық ... ... ... ... ... ... ауыл ... жөніндегі халықаралық ... ... және ... нормаларға
сәйкестік;
- мемлекет жүзеге асыратын іс-шаралардың ашықтығы;
- мемлекетік қолдау шараларын көрсетудің атаулылығы;
- отандық аграрлық ... ... ... дамыту;
- ішкі нарықтың жосықсыз бәсекеден қорғалуы;
- мемлекеттік басқару ... ... ... аражігін
ажырату;
- аграрлық өнеркәсіптік кешен қызметінің және тұрғындардың ... ... ... экологиялық қауіпсіздігі;
- кәсіпкерлердің қоғамдық бірлестіктерімен, қауымдастықтарымен
өзара іс-қимыл;
- мемлекеттік реттеу шараларының тиімділігі;
- аграрлық өнеркәсіптік ... мен ... ... дамытуды
мемлекеттік қолдаудың жыл сайынғы қажетті көлемін ... ... ... ... ... ... іс-қимылының
оңтайлы нысандарын дамыту қағидаларына ... ... ... ... ... ... ... алғанда, азық-түлік
қауіпсіздігін, агроөнеркәсіптік кешен өнімі нарықтарының ... ... ... ... ... құруға, отандық өнімнің
бәсекелестік артықшылықтарын қолдауға, сондай-ақ, өсімдік шаруашылығын, мал
шаруашылығын, балық шаруашылығын, ауыл шаруашылығы ... ... ... ... ... ... үшін жағдай жасау арқылы ауыл халқының тұрмыс
деңгейін көтеруге, ветеринариялық-санитариялық және ... ... ... мен ... да ... ... салаларын
қамтамасыз етуге, ауылдық аумақтардың әлеуметтік және ... ... ... ... ... Заңдағы кемшіліктерді саралай келе, бізге «Ауыл
шарушылығын дамыту туралы» жаңа заң қабылдау ... ... ... жасауға
негіз бар. Әрине, әрекет ... ... ... ... ... жаңа Заң ... қажеттілігі уақыт талабынан ... ... ... Осы жаңа ... ... аграрлық саясат міндетті түрде
айқындалуы тиіс. Заңдағы мемлекеттік саясаттың негізгі мақсаты келесідей
болуы керек:
- ауыл ... ... ... және бәсекеге қабілетті
дамыту;
- шикізат пен азық-түліктің, ауыл шаруашылығы өнімдерінің дамыған
нарықтарын ... ауыл ... ... ... үшін, экономиканың басқа
салаларында әрекет етуші шаруашылық ... мен ... ... ... ... табуда, қаржылық
тұрақтылығын арттыруда тең жағдай жасау;
- ауыл шаруашылығында жұмыс істейтін ... ... ... елді ... ... азаматтардың өмір сапасын арттыру;
- қоршаған ортаны қорғау, ауыл шаруашылығында қолданылатын табиғи
ресурстарды сақтау және ... ... ... Францияда, АҚШ-та, Ресей мен басқа да ... ... ... сәтті қызмет етіп тұрғанын әлемдік ... ... ... ... ... ... бір кезең ішінде
экономикалық, қаржылық, ұйымдық, әлеуметтік және кадрлық мүмкіндіктеріне
қарай ... кез ... ... мен ... ауыл ... ... үшін ... бағдарламасы болып табылады. Ауыл
шаруашылығының ... ... ... ... ... ... негіздері мен бағыттарын
мемлекеттің әлеуметтік-экономикалық саясатының бір құрамды бөлігі ретінде
Заң жүзінде ... ... ... ... ... ... шаруашылық өнеркәсіптік
кешенді және ауылдық аумақтарды дамытуды мемлекеттік реттеу туралы» Заңның
шеңберінде ауыл шаруашылығы тауарларына, соның ішінде нанға ... ... ... ... ... Осы ... 9 бабының 2 тармағы, ... ... ... жыл ... ... ... сатып алу операциялары
мен баға интервенциясын жүргізу үшін шешім қабылдауға ... ... ... мен баға ... ... ... саудасының өркениетті
механизмдерін қалыптастыруға жағдай жасай алады. ... бұл ... ... ... ... ... мен ... барлық
қатысушыларынан жоғары біліктілік пен кәсіби шеберлікті талап етеді.
Келесі бір түйіні шешілмеген мәселе – ауыл шаруашылық мақсаттағы ... ... ... ... рим ... кезінен бері жерге абсолютті
жеке меншік болған емес. Жер – өндіріс факторы, ... ... ... өмір
сүру ортасы. Жердің осындай ең негізгі екі қасиетін тарихта ... ... ... ... ... алған жоқ. Жер қандай да бір меншік
нысанына ... сол ... ... және оны ... пайдаланатын адамның
меншігінде болуы тиіс. Ал, ... ... ауыл ... ... ... ... үстеме пайда табуының қуатты механизмі болып
отыр. Әрине, жер нарығы қашанда ... ... ... ... ол нарық
өркениетті нарық болғаны жөн. Бұл үшін ҚР Жер ... ... ... және ... ауыл ... мақсаттағы жерлерді жекешелендіру
бойынша дұрыс шешім қабылдауы керек. Келесі мәселе – жердің ... ... Жер ... бұл ... ... ... ... «Ауыл шаруашылық мақсаттағы жерлердің ипотекасы туралы» ... ... ... Осы ... ... ... ... шарттары,
механизмдерінің құқықтық негіздері көрініс табуы қажет. Оны келесідей
көрсетуге болады:
- біріншіден, жер ... ... ... ... ... мен ... ... Бұлар мүлде бөлек
түсініктер;
- екіншіден, әр елде ол әр ... ... ... ... ... жер айналымы, өндірілген өнім нысанындағы еңбектің
нәтижесі ретінде, жердің онда ... ... ... өту ... және ... Заңды енгізу төмендегідей мәселелерді шешу үшін ... ... ... ... ... ... тәжірибе
көрсетіп отыр:
1. жер нарығы үшін сәйкес нарықтық инфрақұрылымдарды, ең ... Жер ... ... жер нарығының элментарлы базасына – кепілдікке, ... ... ... сай ... бойынша сатуға кәсіби іс-
тәжірибені енгізу үшін ... ... ... өнеркәсіптік және ауыл шаруашылығы өнімдеріне мүмкін болатын баға
диспаритетінің алдын алу;
4. ... ... ... ... ... ... техника мен
техологияларды құру және т.б.
Мемлекеттік басқару саласында құқықтық нормаларды әрдайым жетілдіріп
отыру өмір талабы. ... ... ... мен ... ... әрқашан
үнемі қозғалыста, дамуда болатын ... және ... да ... ... ... ... ... мемлекеттік
реттеуді құқықтық қамтамасыз ету осы саладағы нарықтық ... ... да ... тиіс. Саланың бәсекеге қабілеттілігін арттыруды
құқықтық қамтамасыз ету саланың өзіндік ерекшеліктерін қатаң ескеруі ... ... ... ... ... ... және ... дамыту басымдылықтары ... ... ... ... ... ... ... |
|әлемдік тәжірибелер және оларды Қазақстанда қолдану ... ... ... ХХІ ... ... ... аяқ басты.
Он жылдан астам уақытта еліміздің тәуелсіздігі мен қатар жүргізіліп келе
жатқан ... және ... ... ... ... ... көз ... Бұл мәселенің өзектілігі әлемдік
қауымдастықта еліміздің ... ... ... ел деп тануымен арта түсті.
Себебі, Елбасы Н.Ә. Назарбаев атап көрсеткеніндей, ... ... ... ... ... ... ... тиіс».[1]
Қазақстанның халық шаруашылығының ең негізгі ... ...... ... ... Оның ... – ең алдымен ... ... ... ... ету, ал ... ... ... ауыл
шаруашылық шикізатымен. Ауыл шаруашылығының еліміздің экономикалық,
әлеуметтік ... ... орын ... баршымызға белгілі. Ауыл
шаруашылығы дамуының деңгейі көбінесе ... ... ... ... ауыл ... ... ... көп
болғандықтан, әлем нарығында бәсекелестікке қабілетті агроөнеркәсіп
секторын ... ... ... бар. Оған ... ел ... ... ... жағдайы ауыл аймақтарымен тығыз байланыста.
Ауыл республика экономикасы дамуындағы ... ... ... ауыл ... қоғамдық – саяси тұрақтылығының да шешуші факторы болып
есептеледі. Республика ... 44 ... ... ... жерлерде тұрады.
2003-2005 жылдары Елбасының шешімімен Ауыл жылдары деп ... ... ... ... ... ... қолдаудың үш жылдық
бағдарламасы қабылданғаны белгілі. Ауыл шаруашылығы ұлттық экономикамыздың
негізін құрайды. Ауылдың ... ... ... ... ... ... үш ... ауылға арнау елімізге үлкен өзгерістер әкелді.
Ауылдық ... ... ... тек қана, ауыл шаруашылығын дамытудан әлдеқайда
үлкен нәрсені көздейді. Бұл ауылдық қауымдастықты қамтитын бүкіл қатынастар
кешенінің дамуы ... ... ... бүгінгі таңда ауылды жандандыру
ауылдағы саяси, әлеуметтік әрі ... ... ... ... құрамдас бөлігі ретінде қарастыруымызға болады. Ауыл
дегеніміз – сайып келгенде, халықтың ... ... ... әдет ... бен ... ... ... [22.212].
Осынау саяси-моральдык және әлеуметтік факторлардың өзі-ақ бізден ... ... ... ... етеді.
Қазіргі жағдайда Қазақстан Республикасының тұрақты экономикалық өсуінің
құраушыларының бірі болып агроөнеркәсіптік ... ... ... ... ... ... кешенін дамыту үшін үлкен мүмкіндіктер
бар, ауылшаруашылық қатынас ... ... ... ... ... және ... тауарларын өндіру көлемінің ... ... ... ... ауылшаруашылығы мен ауылшаруашылық
территорияларының дамуы жеткілікті тиімді ... асып ... жоқ. ... әлі де ... және ... даму ... төмен.
Бұл жағдайда АӨК-нің дамуына қаржы тапшылығы, техникалық артта
қалушылық, жетілмеген жер ... ... ... ... ... өнімді тасымалдаудың жоғары ... ... ... ... дамуы, сақтандырудың тиімді жүйесінің болмауы
кедергі келтіреді.
Жалпы аграрлық өнеркәсіп ... ... ... мен жеке ... ... даму ... ... мәселелерінің шешімін табу
қажеттілігін анықтайды.
Қазақстанның аграрлық секторы елдiң жалпы iшкi өнiмiнде ... ... ие. ... ... кешеннiң бәсекеге қабiлеттiлiгiн
арттыру шараларын қолға алғанда шетелдiк тәжiрибелерге ... ... ... ... экономикаға сай келетiн тұстарын алып, пайдалану маңызды ... ... ... ... ... ... көп ... берi
қолданылып, кейбiрi өзiнiң өмiршеңдiгiн дәлелдеп үлгерген.
Нарықтық ... ... әлем ... ... ... қолдау тәжiрибесiн зерттеп, талдау Қазақстан Республикасы үшiн
мәндi ғылыми және тәжiрибелiк мүдденi бiлдiредi. ... ... осы ... ... ... ... қолдаудың әлемдiк тәжiрибесi ретiнде
Нидерландыдағы қаражат ... ... ... ... ... ... инфрақұрылымы және сол әлемдiк тәжiрибелердi отандық ауыл
шаруашылық өнеркәсiптiк ... ... ... арттыруда қолдану
мәселелерiн қарастыратын боламыз.
Нидерландыда аграрлық секторды қолдау банк инфрақұрылымын кеңiнен
пайдалану ... ... ... ... Бұл үкiметке де, сонымен
бiрге ... үшiн де ... ... жақсы фермерлерге өз iсiн кеңеутуге,
банкке несие саясатының негiзгi шарттарын ... өз ... ... ... Бұл жүйе өзi ... ... ... 60
мыңнан астам фермерлерге көмегiн тигiзiп келедi. Еуропалық ... ... ... ... ... ... болып табылатын және өнiм
сапасын жақсарту мен қоршаған ортаны ... ... ... ... ... банк ... ... әрi инвестицияны
ақтайтын фермерлерге бағыттауға ықпал етедi.
1950 жылдың аяғынан бастап Еуропалық Одақты ... ... ... қажеттiлiктерiне жауап беретiн қаржыландыруды қамтамасыз ... ... ... ... технологиялық және экономикалық
жағынан күрделi секторға айналатыны және тек кәсiби ... ... ... фермерлер ғана бұл бизнесте тұрақтанып қалатыны белгiлi болды. ... ... ... бағалап орналастыра алатын және
фермерлерге несиенiң өзiн-өзi ақтау есебiн ... бере ... ... ... тартуға шешiм қабылданды. Сарапшылар ... ... ... техникалық және қаржылық әлеуетiне
сүйене отырып жүзеге асырады. Сонымен қатар, жергiлiктi ... ... ... ... ... және оған қатысушы адамдар
санының өте аз болуы мен құпиялылығын қамтамасыз ету ... ... аз ... ... тиiс. Бұл ауыл ... оған ... ... көп бөлiнуiне және жергiлiктi ... ... ... ... ... ... ... 4 млн-ға дейiн голланд гүлдерiне
(2,5 млн АҚШ доллары) несие беру ... ... Олар мұны ... банк немесе қандай да бiр басқа ... ... ... алмай-ақ жүзеге асыра алады. Рабобанк Голландия ауыл ... ... ... ... 90 ... ... ұсына алады, сонымен қатар ол
басқа бағыттарда да сәттi жұмыс iстейдi. Голландиядағы ауыл шаруашылығына
қатысы жоқ ұсақ ... ... бөлу ... оның ... ... ... ал жылжымайтын мүлiктi кепiлдiкке алып ... ... ... – 30 пайыз құрайды. Сонымен қатар, ... ... 40 ... ... осы ... ... Оның активтерi 300 млн-
нан астам голланд гульденiн (170 млн АҚШ ... ... ... ... ... 7 пайыз, ал баланс көрсеткiштерi ... ... ... ... санатына жатқызуға мүмкiндiк
бередi.[23]
Жергiлiктi банк өз ... ... ... ... ... және ... жағдайының жақсы болуы үшiн толық жауапкершiлiкте
болады. Берiлген несиелердiң қайтарылмауына ... ... ... ... ... басқа да шығындарға байланысты қалыптасуы
ықтимал шығындардан жергiлiктi банктердi сақтандыру үшiн, барлық банктер
өздерiнiң әдеттегi ... ай ... ... ... ақша ... ... ... осылармен жабылады. Әрине, өтемақы тиiстi
зерттеулерден ... және ... ... ... және ұйымдастыру
құрылымдарын реттегеннен кейiн, сондай-ақ банк саясатындағы шешiмiн күткен
өзгерiстер жөнiндегi әзiрленген ұсыныстар iске ... ... ... Банк ... үшiн де, ауыл шаруашылығы секторы үшiн де
несиелердi ... ... ... ... роль ... Голландия ауыл шаруашылығы секторымен өзара тығыз қарым-
қатынасы Рабобанк ... ... мен ... ... бiр ... мойнына алатын бiрқатар келiсiм-шарттардың түзiлуiне алып келдi.
Жас шаруаларды ... ... ... ... ... ... жоқ
жас шаруалар үшiн бес жылдық жеңiлдiк кезеңi және ... ... 50 ... ... ... ... және ... құрылыстарды сатып алуға
рұқсат етiлген. Мұндай несие жоғарыда аталған кепiлдiк қоры ... ... ... жетiлдiру тәжiрибесi Қазақстан үшiн пайдалы.
Чехияда жаңа жүйе бойынша аграрлық өндiрiстi қоса ... ... ... салық арқылы ынталандыру бiртұтас жүйе бойынша жүзеге
асырылады. Заңнамалық ... ... және ... ... түрi ... ... ... тәртiбi мен мерзiмi жөнiндегi ережелер егжей-тегжейлi
белгiленген. Жекелеген жағдайларда ауыл ... ... үшiн ... мен ... ... ... ... көрсетiлген. Сөйтiп ауыл
шаруашылығы өнiмдерi үшiн ... құн ... ... ... қойылымдары
белгiленген. Сонымен бiрге қаржы ... ауыл ... ... ... құн ... ... ... мерзiмiнен 25 күн
кешiктiрiп аударуға рұқсат етедi, бұл ... ... ... ... ... ... құрайды. Бұл жалпы сомасы 8 млрд-қа жуық крон құрайтын ... ... ... артық 10 күн бойы пайдалануға мүмкiндiк бередi.
Арнайы қаулымен аграршыларға ... ... құн ... ... ... қысқартылған.
Чехиядағы жерге салық жер телiмдерi мен ғимараттарға салынатын салықтан
тұрады. ... ... ... ... ... қолданыстағы
бағасы ауыл шаруашылығына жарамды жерге ... ... үшiн ... болып
табылады. Арнайы өнiммен жыртылатын жерлер, шабындықтар, жүзiмдiктер, жемiс
плантациялары мен жайылымдарға арналған баға белгiленген кадастрлы аймақтар
тiзiмi ... ... 13 мың ... ... ... мұндағы
бағалар 1м2 үшiн 0,50-ден 12 кронға дейiн белгiленген.
Жыртылған ... ... мен ... ... үшiн салық
қойылымы жердiң тиiстi бағасының 0,75 ... ... ... және ... ... өсiруге арналған көлмектер үшiн салық
қойылымы – 0,25 ... ... 10 ... ... ауыл шаруашылығына
арналған жердi меншiк иесi өңдейтiн болса, оған ... ... және ... ... жер ... жер қорының
жалға берiлмеген телiмдерi, сондай-ақ мектеп, шiркеу ... ... пен ... ... ... жер ... босатылған. Заң
жүзiнде белгiлеген шектеулерден басқа салық жеңiлдiктерi сол кадастрдағы
басқа ... ... ... едәуiр төмен немесе ... ... ... оларды пайдалану шектелген ауыл шаруашылығы
жерлерiнiң қожайындары үшiн де салық жеңiлдiктерi жасалған.[2.144]
Германияның тәжiрибесiнде шығыс аймақтарының нарықтық экономикаға ... ... ... ... ... ... едi.
Германия қосылғаннан кейiн бұрынғы ГДР-дiң ауыл шаруашылығы кәсiпорындары
күрделi жағдайға тап ... ... ... ... ауыл шаруашылығы
өндiрушiлерi жеткiлiктi жоғары әлеуеттiң: жоғары бiлiктi ауыл шаруашылығы
өндiрiс мамандарының, қолайлы табиғи-климаттық ... ... ... ... көп ... ... ... түпкiлiктi тұтынушыға
жақындығының болуына қарамастан өткiзу нарығынан айырылып қалды.
Германияда дәндi-дақылдар немесе қант ... ... ... пен көкөнiс нарығы мемлекет тарапынан шамалы дәрежеде ғана реттеледi.
Германияда өндiрушiлердiң бiрiгуi ауыл шаруашылығы ... ... бiр түрi ... ... Олар ... шоғырландыру мен
босату бағасын реттеу мақсатында жеке ... ... ... ... ... ... ... бiрлестiк арқылы сатуға мiндеттеледi,
бiрақ едәуiр тиiмдi өткiзу базарларын тапқан жағдайда мiндеттемелерiнен бас
тарта алады. Келiп ... өнiм ... ... ... қоятын талаптарға
сәйкес болуы керек. Сонымен қатар, өндiрушiлер ... да бiр ... ... көлемiне қатысты бiрлестiктiң ұсыныстарымен де
санасуға мiндеттi. Бұл ... ... ... өзгерiсiне жедел
мән беруге мүмкiндiк бередi, ... ... ... жатқан нақты
өзгерiстерге, сұраныстағы байқала ... ... ... ... ... мамандар ғана жауап бере ... ... ... ... ... шығуға алғышарттар жасайды және
жоғарыда аталған талаптардың орындалуына мүмкiндiк жасайды. ... өнiм ... ... ... ... ... сауда дүкендерi
желiсiнiң көтерме сауда ... мен ... алу ... қамтамасыз етуге болады.[25.133]
Дамыған елдерде көп жылдар iшiнде басымдылығы сақталып келе ... ... ... ... басқару мен реттеу сонымен
қатар оларды қолдау жүйесi жүзеге асырылып отырады. Ол өнiм өндiру ... өнiм ... ... ... етуге, бiрқатар экономикалық
және әлеуметтiк жағдайларды реттеуге бағытталады. Деректер бойынша әлемнiң
24 елiнде ауыл ... ... ... ... ... ... ... тауарлы өнiм құнның 40-50%-ын ... ал ... ... ... ... өнеркәсiптiк кешендi мемлекеттiк қолдау, шетелдiк тәжiрибеде
мақсатына ... ... ... Солардың iшiнде ... ... үшiн ... ... ... ... болады:
- өнiм өндiрушiлер табысына қолдау жасау. Оған тiкелей мемлекеттiк
төлемдер, соның ... ... ... төлемдерi, яғни
компенсация; табиғи апаттардан келген шығынның орнын толтыру
төлемдерi; өндiрiстi қайта ... ... ... ... ... төлемдерi;
- баға деңгейлерiне аралас арқылы азық-түлiк нарығына әсер ету
шаралары, соның iшiнде ауыл ... ... ... ... және ... ... ... квота мен
тарифтердi белгiлеу; азық-түлiк ... ... ... ... салу ... ... ... орнын толтыру: өндiрiс құралдарын сатып алушы
өндiрушiлерге субсидиялар бөлу; тыңайтқыштар, жем-шөп және ... ... ... ... жеңiлдiктер берудi
қалыптастыру және ... ... ... ... нарықтық қатынастардың дамуына жағдай жасау. Бұл шараларға
мемлекеттiк қаржының есебiнен нарық бағдарламаларын жасау ... ... ... ... ... үшiн ... бөлу, ауыл
шаруашылық өнеркәсiптiк кешеннiң өнiмдерiн тасымалдау және басқа
да транспорттық жұмыстар ... ... ... ... ... ... ... инфрақұрылымының дамуына жағдай жасау. Оған ... ... ... ... қаржыландыру жатады.
Аталған iс-шаралар өндiрiс тиiмдiлiгiн арттыруға ... ... ... мен ... ... ... шығындарын және жердi қайта өңдеуге субсидиялар бөлу;
шаруа қожалықтары бiрлестiктерiн ұйымдастыруға ... ... ... ... ... асыру. Бұған өндiрiстi дамыту
үшiн мемлекеттiк ... ... ... ... ... ... бұл түрi Еуропалық Одаққа мүше
елдерде, АҚШ-та және Канада да қолға алынған.
- макроэкономикалық ... Бұл ... ... ... ... ... ... байланысты болмайтын, бiрақ
оның қызметiне әсер ететiн әдiстер арқылы жеңiлдетiлген салық
саясатын жүргiзу, ұлттық валютаны қолдау, сыртқы ... ... және т.б ... ... ... ... тауар өндiрушiлерiн жан-жақты қолдау көптеген дамыған
мемлекеттердiң аграрлық саясатының ... ... ... ... ... ... ... тетiктер арқылы ауыл шаруашылығы
өнiмдерiнiң өндiрiсiн ұлғайтудың ... ... ... бюджеттен тiкелей төлемдер, шығындардың орнын толтыру, бағаны
қолдау, ... ... ... ... ... бөлу, аймақтық
бағдарламаларды жасау және жүзеге асыру, ... ... ... ... ... қатынастарды жаңартуға қажеттi жағдай жасайтын
макроэкономикалық саясат.
Әлемнiң дамыған алдыңғы қатарлы елдерiнiң даму ... ... ... ... саясатын қалыптастырып, жүзеге асыруда өзектi
болып отыр. Әрине, дамыған елдер ... ... үшiн сол ... ... ... оның ... ... оңтайлы тұстарын алып,
пайдалану қажет. Бұл, ... ... ... ... ... ... сөз емес.
Осы дамуы жағынан бір көш алда келе жатқан ... ... ... еліміз өз мүмкіндігінше қолдануда, сәйкесінше,
маңызды тәжірибелерінің бірі агроөнеркәсіп кешенін ... ... ... ... еліміз де агроөнеркәсіп кешенін барынша мемлекет
тарапынан қолдап ... және ... ... ... жатыр.
«2008-2009 жылдары ауыл шаруашылық өнеркісіп кешеніне жұмсалған қаражат
96 млрд. теңгенің шамасында болса, 2010 жылы бұл ... 103 ... ... ... ... ... еліміздегі азық-түлік қауіпсіздігін
қамтамасыз етуге бағытталған шығыстар соңғы үш жылда 4 есеге ... ... ... ... шығын 2 есеге өсті. Азық-түлік
қауіпсіздігі аясындағы маңызды ... бірі ... ... ... ... ... ... «ҚазАгро» холдингі арқылы
да инновациялық сипаттағы жобалар жүзеге асуда.
Соңғы 8 ... ең ... ... ... ауыл шаруашлығының жалпы
өндіріс мөлшері 13,8%-ға өсті.
Егерде 2003 жылы ... ... ... ... ... ... ... ал өткен жылы біз астық өнімінің шамамен жартысын ұн ретінде
экпортқа ... Ол ... 2,2 млн. ... ... ... 3 ... ... баламалы өніміне жетті. Осымен біз әлемдегі ұн экспорттаушы
көшбасшы ел екенімізді тағы да айқындап бердік».
Сонымен ... ... ... ... ... ... ... да кем емес. Отандық тауар өндіруші
жайында ... ... және ... саясатты жүргізу қажет.
Мұнымен қатар ұсақ тауар ... ... ... ... ... ... қолдау шаралары арқасында жандандырып елде
жылдың аяғына дейін шамамен 40 жуық дайындаушы қызмет ... ... ... ... жеке ... құюына жағдай жасауға, табиғат
қорын ... ... және ... оның қорғауда мемлекет рөлінің күшейту
үшін қолданыстағы бар заңға өзгертулер мен толықтырулар енгізілді. Қазіргі
таңда аң ... ... 49%, ... ... шаруашылығы су
қоймаларының 82% және ... су ... 77% ... 10 ... 49 ... ... бекітілген. Инспекциялық
қызметтің сирек кездесетін және жойылып бара жатқан жабайы аңдарды күзету
жұмыстары. Осылайша, былтырғы жылы ... саны 32,7% ... 81 мың ... Бұл ... ... ... ... береді.[26]
Орман шаруашылығында негізгі күш «Жасыл ел» бағдарламасы және ... ... ... кеңейту үшін іске асыруға бағытталған. Өткен
жылы ормандарды қалпына қайта ... ... 10%-ға ... ... ... ... көлемі 300 мың гектарға дерлік өсті. Бүгін
бұлардың үлес салмағы мемлекет территориясының 8,3%. ... ... ... ... ... халықаралық нормаларға сәйкес
10-12% деңгейімен жақындады.
Елбасының тапсырмасы бойынша былтырғы жылы ауылдық ... ... және ... ... ... сала ... ... рет
мемлекеттік қолдау көрсету шаралары өтті.
Ауыл шаруашылығы тауар өндiрушiлерiн жан-жақты ... ... ... ... ... басымдылық бағыты болып табылады.
Сонымен қатар, ... ... ... ... ауыл ... ... ... жағымды конъюнктурасын қалыптастыру
негiзiнде бюджеттен тiкелей төлемдер, шығындардың орнын толтыру, ... ... ... ... ... ... ... аймақтық
бағдарламаларды жасау және жүзеге асыру, сонымен бiрге аграрлық сектордағы
өндiрiстiк ... ... ... ... жағдай жасайтын
макроэкономикалық саясат.
Әлемнiң дамыған алдыңғы қатарлы елдерiнiң даму тәжiрибесiн қолдану
Қазақстанның өзiндiк ауыл ... ... ... ... ... ... отыр. Әрине, дамыған елдер қатарына қосылу үшiн сол елдердiң
даму тәжiрибесiн зерттеп, оның ұлттық ... ... ... ... ... Бұл, ... ... iс-тәжiрибелердi елiмiзге жаппай
көшiру деген сөз емес.
|2.2. |Аграрлық өнеркәсіптік кешенді дамытудағы республиканың азық-түлік |
| ... ... ету ... ... ... қауіпсіздік әлемдік мәселеге
айналып отырғандықтан, ... ... ... пен ... ... ... ... дамуында өте маңызды факторлардың
бірі болып табылады.
Жалпы қауіпсіздік және ... ... ... ... ... Мәселен, Б.К. Баяндин “қауіпсіздік – бұл ішкі ... ... ... ... болжауға қиын факторлар әрекеті
жағдайындағы объектінің өмір сүруге және ... ... ... ... ... Е.Б. ... ... қауіпсіздік – бұл
мемлекет пен қоғамның және жеке тұлғаның өмір сүру әрекетін ... ... ... ... ... ... және ішкі ... етілетін экономиканың жағдайы” деген анықтама береді.[28.123]
Ал, ... ... А.Б. ... “Азық-түлік қауіпсіздігі
дегеніміз – тамақтанудың ғылыми дәлелденген мөлшеріне сәйкес халықты азық-
түлікпен қамтамасыз етуді ... ... ... деп ... ... болса, “азық-түлік қауіпсіздігі деп, отандық өндіріс ... ... ... қабілеттілігі мен өмір сүруін қолдау және сақтау
үшін қажетті және физикалық, сондай-ақ қолжетімді ... ... ... ... ... ... деген анықтама
ұсынады.[30] Жоғарыдағы ... ... ... ... ... – жеке ... мемлекет пен қоғамның ... ... ... ... ... ... байқаймыз. Өз кезегінде,
бұл ұқсастық азық-түлік қауіпсіздігіне келесідей анықтама беруге ... ... ... ...... ... ... кепілдіктермен қамтамасыз етілген, ішкі және сыртқы жағдайлардан
тәуелсіз, тұрғындардың қажеттіліктері тамақтанудың физиологиялық ... ... ... ... ішінде агроөнеркәсіптік
кешеннің жағдайы”.
Соңғы жылдары бүкіл әлем ... ... ... ... ... де ... сезілуде. Бұл
дүниежүзіндегі адам санының өсу қарқынына әлемде өндірілетін азық-түлік
өнімдері көлемінің сай ... ... ... жағдай бірінші
кезекте, қолайсыз географиялық аймақта орналасқан даму ... ... ... ... ауыр тиіп ... Өз ... ... да әлемдік
қоғамдастықтың бір мүшесі ретінде мұндай үдерістерден қалыс қала ... ... бар ... ... ... мен ... тым жоғары болуы халықтың әлеуметтік ... мен ... ... көші-қон секілді жаһандық маңызы бар мәселелерді туғызады.
Азық-түлік қауіпсіздігі – ... ... өнім ... мен ... бұқаралық тұтыну мүмкіндігі үшін қолда бар табиғи шикізаттық
ресурстарды ... ... ... ... азық-түлік
қауіпсіздігін қамтамасыз ету бірінші орында сол ... ... ... яғни ... ... ... уақытта, керек мөлшерде тамақ
өнімін алуға мүмкіншілігі болуы тиіс. Ақшалай табысының аздығынан ... ... ... ... Сонымен бірге азық-түлік баға
өскенде, тұрмыс деңгейі төмендей түскенде, түсімділік кемігенде де тапшылық
көрініс ... ... ... дамуы төмендеп, ... ... ... ... ... ... қауіп
экономикалық өсу қарқыны төмендегенде, ұлттық валюта курсының тұрақсыздық
жағдайында, сыртқы қарыз көлемі өскенде, экспорт мөлшері ... ... ... ... ...... ... 80%-ы елде
өндірілген жағдайда немесе экспорты сыртқы сауда ... оң ... ... беретін қандай да бір азық-түлікті өндіруге маманданған
жағдайда қамтамасыз етіледі. Оның үстіне, ... ... ... ... ... ... елдер деңгейінде ... ... қоры ... ... қосымша шығарылған жағдайда
қамтамасыз етіледі. Бұл жағдайда ... ... ... ... ... және ... да тәуелділіктің орнын алмау маңызды.
Елдің азық-түлік қауіпсіздігін аграрлық секторды белсенді ... ... ету ... ... ... ... реттеуді ауылшаруашылығы өнімін, шикізатын және азық-түлігін
өндіру, қайта ... және ... ... ... ... экономикалық ықпал ету ... ... ... ... ... басты міндеті – қолда бар интеллектуалдық ресуртарды ... ... ... ... ... ... ... Бұл үдерісте басты
рөлді ғылым мен ... ... ... ... оларды Қазақстанның басқа
әлеуметтік салалары ... ... ... ... ... ... ету мәселесін шешуде аса зейін
қоятын сұрақтың бірі – елдің негізгі тұтыну тағамымен өзін-өзі ... ... ... ... ету қажеттіліктерді ең алдымен
сыртқы саудаға мейлінше ... ... ... ішкі өндіріс жолымен
қанағаттандыруды білдіреді. Елдің өзін-өзі азық-түлікпен ... ... ... үшін ... өнім ... қажет. Ал, мұндай өнім көлемі халықтың
қажеттілігін барлық әлеуметтік топтар үшін өнімдергек қолжеткізуге кепілдік
беретін баға ... ... ... ... ... ... ... қамтамасыз етуге елдің әлемдік рыноктан ... ... ... аталған мәселені шешуде бірқатар маңызды және
сенімді ұстанымдарды қалыптастырды, олардың қатарында отандық өндірушілерді
икемді және ... ... ... елде шектелген немесе мүлдем жоқ
тағамдар импортын өндірісі ... ... ... ... мүмкіндік
беретін ара-қатынастарды реттеу.
Азық-түлік қауіпсізігін қамтамасыз ету әлемнің кез келген мемлекеті
үшін маңызды болып ... Ол ... ғана ... ... ... ... даму үрдісінің негізі ретінде қашанда маңызды болды және ... ... ... қауіпсіздігін қамтамасыз ету көптеген
экономистердің, соның ішінде ... ... ... де зерттеу
тақырыбына арқау болған. Мәселен, физиократтар мектебінің ... ... ... ... ... қамтамасыз етудің, сондай-ақ
одан басқа да қажеттіліктердің негізі ретінде ... ... ... ауыл ... ... өндірісі ғана барлық мамандықтардың негізі,
сауданы, халықтың әл-ауқатын гүлдендіреді, өндірісті қозғалысқа ... ... ... деген байламы соған дәлел.[1-46] Ал, ... ... ... да және ... ... ... да басқа нәрсені
ойламас бұрын, ең ... ... ... ... етуі ... ... мәліметке сүйенсек, 2025 жылы Жер шарын мекендеген халық
саны 8 млрд-тан асып жығылмақ.[31.177] Демек, ... ... ету ... ... ... жағдай одан ары шиеленісе
беретіні сөзсіз. Бүгінде ауыл шаруашылығы өнімдерін өсіріп-өндіретін елдер
ең алдымен, ішкі ... ... ... ... ... ... ауыл шаруашылығы саласының ... ... ... ... ... бұл мақсаттың сол елдер үшін маңыздылығын ... ... Осы ... ... асыру үшін астық, күріш, какао, ... ... қант т.б ... ... ... жыл ... аталған
өнімдер экспортына шектеу енгізуде.
Қазіргі таңда, Жер бетіндегі 6 млрд халықтың 1,5 млрд-ы ... ... ... ... ауыл ... ... өсіруге қолайлы
елдерде тұрады. Орталық Азиядағы дәнді-дақыл ... ... ... ... ... ... Егер ... елдерде ұзақ уақыт бойы
аштық салдарынан әлеуметтік тұрақсыздық орын алса, көп ... ... ... да ... жетеді. Егер есімізде болса, 2007 ... ... ... бірге азық-түлік дағдарысы да орын ... ... ... ... ... ... ... экспортына
2008 жылдың бас кезінен бастап 1 қыркүйекке дейін шектеу қойды. Қазіргі
таңда ішкі ... ... ... ... ... 250 000 ... Негізгі
экспортерлар Ресей, Грузия, Қырғызстан, Өзбекстан, Украина, ... ... ... ... ... бірнеше жылдардан бері сүт пен қымызды
Қырғызстаннан, көкөніс пен жеміс-жидекті ... ... ... арақ-шарап өнімдерін Украина мен Ресейден тасымалдап келеді. Оған ... ... ... ... ... көз ... болады. (2-
кесте)
2-кесте
Ауыл шаруашылығының өндіріс көлемі*
|Өсімдік шаруашылығы өнімдерінің |2007ж |2008ж |2009ж ... ... ... | | | | ... мың т |13781,4 |16511,5 |20137,8 |15578,2 ... дақылдар мың т |439,8 |458,9 |459,4 |414,0 ... ... мың т |83,6 |86,4 |84,9 |85,1 ... мың т |2168,8 |2059,2 |2196,4 |2280,0 ... ... ... | | | | ... ... мың т |762,2 |808,6 |838,2 |874,2 ... мың т |4749,2 |4926,0 |5073,2 |5198,0 ... млн дана |1282,1 |1210,3 |1273,4 |1282,5 ... ... www.stat.kz [31]
Сурет 4. Негізгі ауыл шаруашылық дақылдарының жиынтық көрсеткіші
[31].
Статистика агенттігінің мәліметіне ... 2009 ... ... ... 1316,4 мың теңгенің ауыл шаруашылық ... ... ... бұл ... ... ... ... салыстырғанда 29,8%-ға артқан. [26](5-сурет). Астық жөніндегі
халықаралық кеңестің мәліметтеріне сүйенсек, 2009 жылы әлем ... ... 672 млн ... ... Бұл ... ... көрсеткішпен салыстырғанда
63 млн тоннаға ... ... ... ... мамандар АҚШ, Канада,
Австралия, Украина, Ресей мен ЕО-ға мүше елдерде жалпы жиын-терін көлемінің
өскенін айтады. Бірақ, сонда да ... ... ... ... өсуі ... отырған жоқ. Азық-түлікпен қамтамасыз ету, тек астықпен және нан
өнімдерімен қамтамасыз ету деген сөз ... 5. Ауыл ... ... ... (млрд. теңге)
[26].
Елдің азық-түлік қауіпсіздігі тұтыну тауарларының 80% өндірген ... ... ... ... оң ... ... өнім ... жағдайда толық қамтамасыз етіледі. ... ... ... ... ... ... ... тұрақты әрі
перспективті дамыту маңызды саналады. Осы орайда ҚР ... ... ... ... ... айтқым келеді, өнің дамуы арқасында біз бір
мезгілде еліміз үшін аса ... екі ...... ... ... және ... әртараптандыруды шешеміз», – деп ерекше
атап көрсетті.[33.185] Қазіргі ... ... ... ... алыс, жақын шет елдерге экспорттайды, алайда сонымен бір уақытта
көптеген азық-түлік тауарларын импорттайды. Оның ... ... ол ... ... елде мүлде өндірілмейді немесе өте аз мөлшерде өндіріліп, ішкі
нарықты ... ... ете ... ... ... ... ... экспорттың және импорттың үлесін келесі кестелерден көруге
болады:
Кесте 4.
Негізгі азық-түлік тауарларының экспорты*
млн АҚШ ... ... |2007ж |2008ж |2009ж ... ... мал және мал |68,8 |67,0 |66,3 |69 ... ... | | | | ... ... |10,4 |14,7 |14,0 |14,7 ... тамақ өнімдері |148,3 |144,7 |147,1 |154,4 ... ... |456,5 |837,3 |869,9 |913,3 ... | | | | ... көзі: www.stat.kz
Кесте 4.
Негізгі азық-түлік тауарларының импорты*
млн АҚШ доллары
|Өнім атаулары |2007ж |2008ж |2009ж ... ... мал және мал |230 |302,9 |304,1 |354,2 ... ... | | | | ... ... |86,8 |91,2 |93,2 |94,1 ... ... ... |823,3 |1082,6 |1155,7 |1164,1 ... ... |133,8 |185,3 |188,4 |191,2 ... | | | | ... ... ... ... ... қауіпсіздігін қамтамасыз етуді талдау үшін
келесідей ... ... жан ... ... ... өндірісі;
- жан басына шаққанда азық түліктің тұтынылуы;
- азық-түлік импортының құрылымы;
- жан басына шаққанда импорттық азық-түліктің тұтынылуы;
- жылына бір ... ... ... ... ... өзін өзі ... ету деңгейі.
Ал, азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымы (ФАО) ... ... ... ... ... негізгі көрсеткіштері келесі
астық өнімін жинауға дейін сақталатын астықтың өту қорларының көлемі және
жан ... ... ... ... ... болып табылады.
Азық-түлік проблемасы бүкіл әлемнің мемлекет ... ... мен ... ... ... ... тауарларының жетіспеушілігі ең бірішіден, оның бағасын ... ... ... ... ... ... ... да құны жоғары. БҰҰ,
Бүкіләлемдік Банк,(ББ) Халықаралық Валюта Қоры,(ХВҚ) Бүкіләлемдік азық-
түлік бағдарламасы және Азық-түлік және ауыл ... ... ... ... қауымдастықты азық-түлік дағдарысы күтіп тұрғанынан ... 2008 ... ... ... ... 39 елін ... ... 2007
жылдан бастап әлемде азық-түлік тауарлары бағасының кенет өсуі байқалды, ал
бұл ғаламшар тұрғындарының кедей бөлігіне өте ауыр тиді. 2008 жылы ... ... 181%, ал ... ... ... ...... Сарапшылардың пікірінше, ауыл шаруашылығы азық-түлік өнімдеріне
баға жоғары деңгейде қалады. ЮНЕСКО-ның мәліметіне сүйенсек, ... ... ... ... соя – 87%, ... – 130%, ... – 20%-ға
қымбаттаған. Бұл құбылыс, тек қана күріш өндірісінің өсу қарқынынан, оны
тұтыну қарқынының атуымен ... ... ... ... Индонезия және
Египет секілді ірі өндірушілердің ішкі тұтыну ... өсуі мен ... ... шараларымен байланысты. Азық-түлікке бағаның ... ... ... 75-100 млн ... жеткізді. Барынша ауыр
жағдай Солтүстік Кореяда қалыптасты, мұнда халықаралық азық-түліктік
көмекке 6,5 млн адам ... ... ... күрішпен қамтамасыз етуде
айтарлықтай қиыншылықтар Филиппинде де ... ... оның ... 1 млн ... ... Бұл ... ... Филиппинге күріш
экспорттауын тоқтатуына байланысты орын ... ... ... Азия мен ... ... ... ғана дамуын қиындатқан жоқ,
сонымен бірге дамыған елдерге де теріс әсер етті. Мысалы, АҚШ-та ... екі есе ... ... 1000 АҚШ долларын құраған. Бұл жағдай АҚШ
әкімшілігін күріш сатуда бір тұтынушыға 2 ... ... ... ... ... ... Израйль мен Никарагуада да қолға алынды.
Жан жақты зерттеулер нәтижесінде әлемдік азық-түлік ... төрт ... ... ... ... жүйелі экономикалық;
технократ-прагматиктердің техника мен технологияның ... ... ... ... ... ... себептер. Астыққа, күрішке және басқа да азық-түлік
тауарларына бағаның өсуін қадағаламау және соның ... ... ... ... ... – нарықтық экономиканың құндық (ақшалық)
неоклассикалық парадигмасы, яғни ... ... ... өндірілген
материалдық игіліктердегі материалдық-заттық номенклатураны есепке алмай
тек құндық көрсеткіштерге бағдарланған. Бұл ... ... төрт ... жасауға болады:
- ақша бәрін шешеді;
- қарымды экономиканың мотивациясы ақша болып табылады;
- өндіріссіз пайда табу, яғни қызмет ... ... ... ... арқылы;
- ақша болған жағдайда қажетті азық-түлік тауарларын ... ... ... ... экономистері құндық(монетарлық) позицияда берік тұр,
яғни азық-түлік өндірісімен байланысты экономикалық категориялардан, тұтас
АӨК мен ауыл ... ... бас ... ... ... ... акция секілді жасанды экономикалық категорияларға
тұрақтаған. Бұлардың барлығы көптеген ... ... ... ... ... нарықтық экономиканың заманауи үлгісін басқаша
қабылдауды қалыптастырады. Олар үшін барлығын сатып алуға ... ... ... ... ... ... техника мен технологияның ... ... ... ... бұл тобы ... соңғы ширегінде ҒТР-дің өркендеу ... ... ... ... ... анықтады. Олардың барлық
идеялары мен әзірлемелері ЮНЕСКО-ның және БҰҰ-ның ... да ... ... мақтауға ие болып, әлемдік қаржылық құрылымдар – ХВҚ ... ... ... ... ... ... ... жетістіктері, авиағарыштық және ... ... ... ... ... ... ие екеніне
технократтарды сендірді және олар техника табиғатты оның ... ... ... деп ... Бұл ... қоршаған ортаның
деградациясыны әкелген биология ғылымының және агроэкологиялық-шаруашылық
тәжірибесінің ... басы ... ... ... нақты-экономикалық себептері. Қытай мен
Үндістанда және әлемнің басқа да ... ... ... кенет
өсуі; әлемдік астық қорының соңғы 30 жылда өте төмен ... ... ... мұнай бағасының өсуі салдарынан ... ... ... ... бір ... жұмсау; протекционизм саясатының
негізінде «көршіні бағындыру» қағидасы бойынша «күріш ... ... ... бірқатар елдердің бидай, күріш, картоп, соя, қант
құрағы мен пальма майын ... ... үшін ... бұл ... қате болып табылады. Неге десеңіз, биоотын өндіруге
дайын өнімнің өзі емес, дайын өнім ... ... ... ... себептер, соңғы 50 жылда адамзаттың антропогендік-
техногендік іс-әрекетінің нәтижесінде ғаламшардағы экологиялық тепе-теңдік
бұзылды. Дәл осының ... ... ... ... ... ... ... шөлдену, ғаламдық жылыну, дауылдар, су тасқынына
әкелетін жауын-шашындар ... ... ... 50 ... ауыл ... ... ... өсті, алайда агробизнесті жүргізу әдістері
ұсақ өндірушілерге, қоршаған орта мен тұтас ... ... ... ... ... Ауыл шаруашылығындағы өнімділік проблемасын шешу мүмкін
болды, бірақ мұнымен байланысты экономикалық және әлеуметтік проблемалар
мен қоршаған ... ... үдей ... Ауыл ... бұдан
арғы жетістіктер келесідей үш мәселеге ... ... ... ... Демографиялық болжамдар мәліметіне сүйенсек, 2050 жылы
Азияда 5 млрд. 222 млн, ... – 1 млрд 803 млн, ... ... ... Америка мен Австралияда 2 млрд 286 млн адам өмір сүреді. Мұнымен
байланысты ... ... ... ... ... оңтайлы
шешімін іздестіруде.
Азық-түлік саясатын әзiрлеу жөнiндегi Халықаралық институттың деректерi
бойынша, 2020 жылы әлемдегi фермерлер 1999 ... ... ... 40%-ға ... өндiрулерi тиiс. Әрi, бұрын айтылғандай, өндiрiс
көлемдерiнiң өсуi жаңа жерлердi ... ... ал ... ... ... ... ... Бүгінде ХВҚ, Дж.Банк және Азық-
түлік және ауыл ... ... ... Азия мен ... дамушы
елдеріндегі азық-түлік жетіспеушілігінің басты себебі ауыл шаруашылығы
өнімділігінің төмен деңгейі деп ... ... ... ... ... ... қашан да маңызды болған. Ал, еңбек өнімділігі ауыл шаруашылығы
тауар өндірушілерінің біліктілігі мен олардың ... және ... ... ... ... ... жөнінде В.И.Ленин «Еңбек өнімділігін
арттырудың басқаша шарты халықтың білімділігі мен мәдени деңгейін көтеру
болып ...... [35, ... ... ... ... Қазақстанға да өз әсерін тигізіп
отыр. Қазақстанның кейбір ... ... ... импортқа тәуелді
екенін Президент те мойындап отыр. Ол өз Жолдауында ... ... ... ... 80 ... ет ... ... сүттің 53 пайызын сырттан әкеліп жүрміз», – деген болатын [33,166].
Адамзат қоғамы неше ... өмір ... ... проблемасы оның өмір
сүруінің негізі ретінде өзінің өзектілігін ешқашан жоғалтпайды. Олай болса,
адам еңбегінің алғашқы нысаны ретінде танылған ауыл ... ... ... ... өз ... былай Қазақстанның азық-түлік қауіпсіздігі мемлекеттің ұлттық
қауіпсіздігімен бірге қарастырылатын болады. Әлемдік нарықты шайқап өткен
дағдарыстан ... ... ... ... үшін ... ... ... өзінің ұстанған бағытын осылайша айқындады. Осыдан дәл бір жыл
бұрын әлемдік нарықта ... ... ... ... ... ... жоқ. Яғни, былтыр лайланған агроинфляцияның арты тұнған
жоқ, әлі де қалай болары болжаусыз қараңғы күйінде ... ... ... ... ... ... ... әр мемлекет өзінің ... ... ... жүр. ... ішкі ... сұранысын өз ішінен
тауып, сыртқы импорттың бетін қайтару алдыңғы орындағы мәселеге ... ... күні ... тұрақсыздығына, шайқалуына, құлдырауына,
еліміздің сырттан келетін тағамдық тауарлар басқыншылығының ... ... ... ... әсер ... ... зоры осы ... болып отыр. Бұл әлем ... күн ... ... де ... Сондықтан да бұл қауіпсіздік ұлттық қауіпсіздіктің
негізгі бөлшектерінің біріне айналды. ... күні ... ... ... ... назар бөліп, оны заңнамалық тұрғыдан бекітпек. ... ... ... ... «ҚР ... ... актілеріне астық
нарығын реттеу және агроөнеркәсіптік кешеннің жекелеген ... ... ... ... заң ... ... Аталған заң
жобасы тұтастай алғанда инфляциялық үдерістерді ... ішкі ... ... ... ... көмегімен астықты есепке алу мен мониторинг
жүргізудің нақтылығын қамтамасыз етуді заңмен бекіту үшін әзірленген. Оның
үстіне азық-түлік ... ... ... ... жекелеген
заңнамалар ішкі нарықтағы тұрақтылыққа бағытталған шараларды толық қамти
алмай отырған сыңай танытып келеді. Жиын ... ... ... Ауыл
шаруашылығы министрі Ақылбек Күрішбаевтың айтуынша, заң ... ... ... орын алған құбылыстарға орай және республикамыздың
азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ... ... ... ... ... ... заң ... ұлттық қауіпсіздік, мемлекеттік материалдық
резерв, астық туралы, мемлекеттік сатып алулар секілді жеті ... ... ... ... «Азық-түлік қауіпсіздігі мәселесіне
бағытталған заң жобасын қабылдау, жалпы алғанда осы ... ... ... ... болады. Ең бастысы, заң жобасы бойынша азық-
түлік қауіпсіздігіне төнген қатер ұлттық қауіпсіздікке төнген ... ... ... ... «Ең ... еліміздің азық-түлік қауіпсіздігі
мәселесіне ерекше назар аударып, бұл бағыттың басымдығын ескере отырып, оны
ұлттық ... ... әрі сол ... ... ... ... Осыған орай, қолданыстағы «Ұлттық қауіпсіздік туралы»
заңға «азық-түлік қауіпсіздігі» деген нақты ұғым енгізілді. ... ... ... байланысты тізімге де мемлекеттің азық-түліктік
тәуелсіздігін сақтау үшін ... ... ... ... дамыту
шаралары да кірістіріліп отыр.
Өндірілетін ауыл шаруашылығы ... ... ие ... ... қызметкерлерінің басты мақсаты. Шынымен кейінгі кездері
өндірілген өнім ... ... ... ... Мемлекет бөлген субцидия
қайтарымсыз қалуда. Сұранымға сараптама, тіпті болжам жасалмайтын тәрізді.
Азық-түлік қауіпсіздігі де елеусіз ... ... ... ... 60
пайызын сырттан тасымалдайды. Өзімізде өндірілген өнімдердің бағасы қымбат.
Неге? Тиімді шешімдер ... ... ... ... ... ... ... күннің басты талабы. Мол өндірілген астық өнімдері сұранымға ие
болмай отыр.
Азық-түлік ... ... ең ... мәселе екені жөнінде
Елбасымыз «Нұр Отан» ХДП кезектен тыс XII- съезінде баса ... ... Ауыл ... ... ... ... ... жатыр. Атап
айтқанда, 2003 жылдан бері 500 млрд.теңге бөлінгені жөнінде Елбасымыз ... Әр жылы ауыл ... ... 165 ... ... Қаз-
агрохолдингке 1 млрд. АҚШ доллары көлемінде бюджеттен қаржы бөлініп жатыр.
Соның арқасында бұл ... ... ... ... ... ... жұмыстар одан да көп. Бұл өте ... әлі ... ... ... және ... Республикамыз бойынша азық-түлікпен халықты
қамтамасыз ету кезек күттірмес басты мәселенің бірі.
Біздің елімізде ауыл шаруашылығының мүмкіндігі орасан зор ... ... ашық ... ... ... ... ... ете алмай отырғанымыз,
барды ұқсата алмай отырғанымыз біздің дәрменсіздігіміз деп ... ... ... 75%, ... 30%, ерте пісетін жеміс-
жидектердің 4%, қант қызылшасының 6%, ... ... 33%-ын ... ... ... сүтті 70-80% импорттаймыз, осыны қалай түсінуге болады?
Осы кемшіліктердің барлығы бөлінген қаржыларды тиімді, керек жерлерге
нақты ... ... ба деп ... ... 160 ауыл шаруашылығымен шұғылданатын аудан бар.
Оған жоғарыда айтқандай 500 млрд. ... 2003 ... ... әр жылы 1 ... доллары бөлініп жатыр. Әр ауданға шаққанда 4 млрд. теңгеге жуық ... ... жүзі ... ... қамтыған қаржылық, экономикалық дағдарыс
кезеңінде Қазақстанның агроөнеркәсіп кешенінің тұрақтылығын қамтамасыз
етіп, оны одан әрі ... ... және ... ... қауіпсіздігін
сақтаудың әлеуметтік-экономикалық және саяси мәні зор ... ... ... ... ... ауылшаруашылық өнімдерін өндіретін негізгі
25 мемлекеттің қатарына енеді және өзінің ... ... ... ... 3-5 есе ... өнім ... ... бар екені белгілі. Сонымен
қатар, сарапшылар аграрлық сектор ... ... ... жаһандық дағдарыс
салдарынан болып отырған кедейшілікті азайтуға басқа секторлардың ЖІӨ-нің
өсуіне әсер етуі жағынан 4 есе ... ... ... ... ... отыр. Осы тұрғыдан алғанда Қазақстанның аграрлық секторында шешімін
күтіп тұрған күрделі әлеуметтік-экономикалық проблемалар да жоқ ... ... 2009 ... 6 ... Жолдауында аталған саланы
ұтымды түрде дамытуға барынша мән беріп, “Агроөнеркәсіптік кешен туралы
айрықша айтқым ... оның ... ... біз бір ... ... ... маңызды екі міндетті – азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз етуді және
экспортты әртараптандыруды шешеміз”, деп ерекше атап көрсетті.[33.134]
Қазақстанның ... ... оның ... құрамы – ауыл
шаруашылығы, соңғы жылдары дүние жүзіне кең тараған ... ... ... етуі ... дамып отырғаны белгілі. Дегенмен,
дағдарыс аясының кеңеюі мен күрделенуі, отандық аграрлық жүйеге дер кезінде
мемлекет тарапынан көрсетілген ... ... ... ... ... рецессияға ұшырамай, белгілі бір деңгейде даму қарқынын бәсеңдеткен
жоқ. Сонымен қатар, соңғы жылдары ауылшаруашылық өнімдері ... ... ... өнім ... ... ... 2008 жылы 1,1
трлн. теңге деңгейінде ... 2009 жылы 1,3 ... ... болып 18,2% өскен,
ал 2000 жылмен салыстырғанда 3,3 есеге өскен.[31.131]
Ауыл шаруашылығы секторды мемлекет тарапынан қолдау ... ... ... ... 2008 ... ... 1,7 есе ... оның
ішінде тікелей қолдауға (субсидия) бөлінген қаржы 2,0 есе, ... ... 2,2 ... ... Соның нәтижесінде аса қажетті дақылдардың егістік
көлемін ұлғайтуға, агроөнеркәсіп жүйесін технологиялық және ... ... ... ... ... ... жетіспейтін өнім
түрлері – майлы дақылдар, қант, көкөніс, ... ... одан ... ... ... бөлінді, яғни өсімдік шаруашылығын әртараптандыру
мақсатында аса қажетті дақылдардың ... ... ... ... ... 2008 жылы 2007 ... қарағанда майлы дақылдар
егістігі – 35%, көкөніс, жеміс-жидек – 17%, қант қызылшасының егістігі 39%
өсті. [31.132]
Еліміздің азық-түлік ... ... ... ... АҚ ... ... ... мемлекеттік қорға отандық тауар
өндірушілерден нарықтық бағамен сатып алу ... ... 12,0 ... ... бөлінді. Мал шаруашылығы жүйесінде де оңды өзгерістердің
қалыптасқаны байқалады. ... 2008 жылы 2007 ... ... мүйізді
ірі қара мал 2,8% көбейген және сәйкесінше қой мен ешкі – 5,0%, ... ... ... – 6,0%, ... және құс 10,5% ... ... ... асыл тұқымды малдың үлес салмағы әлі күнге дейін төмен
деңгейде қалып отыр және оның ... ... ... ірі қара ... қой мен ешкі – 7,4%, ... – 2,6%, түйе – 10%. Ал ... ... озық ... ... ... өнім алу үшін асыл тұқымды мал
басының үлес салмағы 30% кем ... ... ... ... мал ... ... ... отырған басқа да факторлар бар. Мысалы, 2007 ... ... ... ауыл ... санағының мәліметтері бойынша
ауылдық өңірдегі үй шаруашылығында мүйізді ірі қараның – 85%, қой ... – 77,0%, ... мен ... 79,0% ... ... Яғни бұл жүйеде
заман талабына сай өнім ... мен оны ... ... ... ... үшін ... орта және ірі ... жүйесін
қалыптастырудың қажеттігі туындап отыр. [31.134]
Сондықтан мал шаруашылығын әртараптандырып, одан түрлі өнімдер өндіру
мен оны экспортқа шығару ... ... ... ... АҚ ... құрылымдардың қатысуымен қазіргі талапқа сай мал ... және оған ... ... ... құру ... ... ... асыру үшін 2008 жылы республикалық бюджеттен ... ... және ет ... ... ірі фермаларды құруға қажет негізгі құрал-
жабдықтарды сатып алуға 5,0 млрд. теңге және ... ... ... ... ... 5,3 млрд.теңге қаражат бөлінген. Тауарлы сүт
өндіру фермаларын асыл тұқымды мүйізді ірі қарамен, ал мал ... және ет ... озық ... ... ... ... халықаралық стандарттарға сай келетін мал өнімдерін
экспортқа шығаруын ұлғайтуды жолға қою ... ... ... ... өнімін шетелден сатып алу, яғни
импорттың үлесі әлі де жоғары болып ... Ол ... ... ...
45,0%, консервіленген көкөніс, жеміс-жидек – 80%, құс еті – 70%, ... – 35%. ... ... ... ... өндіруге толық мүмкіндік
болса да шетелден әкелуге мәжбүрміз. ... да ... ... ... ... 2,3 ... АҚШ долларын құрған.[36.146]
Азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету мәселесі қазіргі орын ... ... ... одан әрі ... ... ... Сондықтан да
алда шешуін күтіп тұрған ең күрделі мәселе – бұл ... ... даму ... ... одан әрі ... даму ... ету үшін мемлекет тарапынан қолдауды күшейту.
Әлемдік экономикалық дағдарыс кезінде ауыл шаруашылығы саласын одан ... үшін ... ... республикалық бюджеттен 350 млрд. теңге болу
көзделген. Оған қосымша агроөнеркәсіп ... ... және одан ... “ҚазАгро” холдингінен 1,0 млрд. доллар (150 млрд теңге) көлемінде
қаражат ... Бұл ... ... ... ... отырып жүзеге асыру көзделген. Мемлекет тарапынан
бөлінетін ... ... ... ... істеп тұрған және өнімі
экспортқа бағытталған ... мен ... ... ... ... ... ... қамтамасыз
ету проблемасын шешудің маңызды бөлігі – ол ... ... ... оны ... басым көпшілігінің қолы жететіндей деңгейден
асырмауды қамтамасыз ету ... ... ... ... ... көбінесе отандық өнімдер ... ... ... ... ... қараймыз да, оның шешуші көрсеткіші – ... ... ... тұрғыдан қол жеткізу мүмкіндігін, яғни олардың
бағасының халықтың табысына сәйкес ... ... ... ... ... ... ұлғайтумен қатар, халықтың әл-ауқатын
жақсартуда да экономикалық даму тетіктерін жүйелі үйлестіре жүргізу қажет.
Бұл ... ... ... ... жағдайларды ескеру қажет
сияқты. Еркін рынок жағдайында кез келген тауарға баға ... ... ... ... ... ... ... бар екені белгілі.
Әлемдік тәжірибе көрсеткендей, нарықтық экономика жолымен дамыған елдерде
экономикалық жүйенің толыққанды жұмыс істеуі үшін тек қана ... ... ... ... маңызы зор, соның ішінде
халыққа аса қажет ... ... ... ... ... ... және ... жолдармен де үнемі реттеліп отырады. Нарықтық экономика
жағдайында ... ... ... мен оның ... деңгейінің арақатынасы
бағаны өзі реттейді деген қағиданың ғаламдық интеграция мен ... ... ... ... аса ... соңғы жылдардағы күрделі
әлеуметтік-экономикалық өзгерістер көрсетіп отыр. Сонымен бірге оның ішкі
рынокқа, жалпы ... ... да кері ... ... ... Осы
орайда айта кететін бір жәйт – ол халық арасында тұтыну бағасының өскені
ауылдағы тауар өндірушілердің толық ... ... ... ... ... Нақты мәліметтерге жүгінсек, өнімді сату бағасы жылдан-
жылға өсіп ... ... оның ... ... дүкендердегі тұтыну
бағасының өсу ... ... кем. ... осы ... ... ... мал өнімдерінің бағасы алдындағы жылмен салыстырғанда
17-18 % өссе, базардағы сүт бағасы – 41% , еттің бағасы – 30-33%, құс еті ... ... 35 % ... ... ... өнім ... мен ... арасында жүрген делдалдардың, алыпсатарлардың көптігі,
ауылшаруашылық ... ... ... ... ... сатып алудың және көтерме сауда ... ... ... ... ... ... ... жағдайда азық-түлік
базарларына өнім өндірушілер ... ... шыға ... ... ауыл ... ... ... күшейте отырып, дамыған
шетелдердегідей ауылшаруашылық өнімдері мен азық-түлік бағасын тікелей және
жанама түрде реттеу ... ... ... ... ... ... ... баға реттеу
тетіктері тек тауар ... ғана ... ... ... ... да мүддесін қорғауға және импортты шектеуге бағытталған.
Мысалы Жапония ауыл ... ... ... бірі ... ел
ішінде өз тауар өндірушілерінен ынталандыру мақсатында әлемдік бағалардан 6-
8 есе жоғары бағамен ... ... ... қатар бұл өнімнің импортына
шектеу де қойылған. Біздің республикада да азық-түліктің бағасын реттеу мен
оның ... ... ... үшін ауылшаруашылық өнімдерінің біраз көлемін
(әлеуметтік маңызды түрлерін) мемлекет кепілді бағамен, өнім өндірушілерден
сатып алу ... ... ... ... кететін жағдай, мемлекет қорына астық сатып алу жұмысын жүргізуде
Азық-түлік корпорациясы соңғы жылдары тиімді нәтижеге ... жүр. ... ... алу көлемі жылына 1,0 -1,2 млн. ... ғана ... соң, ... ... ... ... әсер ете ... Сондықтан, бұл
мемлекеттік кәсіпорын астықты сатып алу ... 3 млн. ... ... 2,5 млн. ... азық үшін, 500 мың тоннасы – ... ... ... ... пен астық өнімдерінің тұтыну бағасын тұрақты бір деңгейде
ұстауға мүмкіндік туар еді.[37.166]
Осы орайда, еліміздің ... ... ... ... ... тұрақты қорын жасаудың маңызы зор. Өйткені астыққа елімізге
қажетті ішкі ... қана ... ... рыноктағы сұраныстың да өте ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттік
қорға астықты жеткілікті мөлшерде ... ... ... ... ... ... жүргізу арқылы ұтымды түрде шешімін табатыны белгілі.
Тауарлық интервенция – ұсыныс азайып немесе сыртқы сұраныс көбейіп, әлемдік
баға күрт ... ... ... ... ... ішкі ... жетіспеушілік
байқалып, тұтыну бағасы шамадан тыс ... ... ... ... ... астықтың тұрақты қорын жасау, екіншіден, ауылшаруашылық
өнімін өндірушілерден ... ... ... қажет өнімдерді
тұтыну көлеміне сәйкес сатып алып, бюджеттен ... ... ... ... ... ... ... т.б) толық
қамтамасыз ету керек. Бүгінде олар ... ашық ... ... ... тым жоғары бағамен сатып алуда. Бұл ... ... қою ... ... де ... [38.167]
Егер мемлекет бұл мәселені өз құзіретіне алса, біріншіден, көптеген
мемлекет қаржысы ... еді, ... ... ... үшін бұл өнімдердің кепілді, тұрақты сату көзі ... ... ... ... ... ауыл шаруашылығын қолдауға ... ... ... ... көбейтумен қатар, субсидия бөлу мен
бағаны реттеу тетіктерін жетілдіру – ... ... ... маңызды факторлары болып қала бермек.
2.3 Кластерлік жүйе – аграрлық өнеркәсіптік кешеннің ... ... ... ... даму ... ... ... өзекті міндет
қойып отыр: жақын он жыл ... ... ... бәсекелестік қабілеті
ең жоғары 50 елдің қатарына оның халықаралық рыноктарға шығуы үшін өңірлік
және ғаламдық ... ... ... ... ... мен ... ... қабілетін арттыру есебінен қосу.
Бәсекелестік қабілеттің ең жоғары биігінде тұрған елдер тәжірибелері
жекелеген салаларды дамытуда осы ... ... ... ... ... бәсекелестік қабілетінің өсуіне жетуге мүмкіндік бергенін
көрсетіп отыр.
Жалпы алғанда кластерлердің үш ... кең ... бар, ... оның ... ... ... шегін (бағытын) айқындап
көрсетеді:
- экономикалық тиімділіктің туындас секторлар ... ... ... ... ... ... байланыстырылған (ҒЗИ,
университеттерге және т.б.);
- сатылас ... ... ... ... анықталған секторлар.
Олардағы өндірістік процестердің шектесуші кезеңдері кластердің ядросын
анықтайды (мысалы, «жеткізуші - ... - ...... ... ... негізгі фирма төңірегінде қалыптасатын тізбектер қосылады;
- агрегацияның жоғарғы деңгейінде ... ... ... ... ... немесе агрегацияның мұнан да биік деңгейіндегі
секторлар жиынтығы ... ... ... даму ... ... ... ... кластерге мына
төмендегідей анықтама береді: «... бұл географиялық көршілес ... ... тобы ... ... және т.б.) ... ... ... (білім беру орындары, мемлекеттік басқару
органдары, инфрақұрылымдық компаниялар), олардың бәрі белгілі бір ... ... және ... ... ... елдің бәсекелестік қабілетін кластерлердің халықаралық
бәсекелестік қабілеті тұрғысынан – ішкі ресурстарды тиімді ... ... ... ... ... ... ... керек деп
есептейді. Ол, елдердің бәсекелестік ... ... ... ... ... деп ... Оларға жататындар:
- факторлық жағдайлар – адам және табиғи ресурстар, ғылыми-ақпараттық
әлеует, капитал, инфрақұрылым;
- ішкі сұраныс жағдайлары – ... ... мен ... ... сұраныстың даму үрдісіне сәйкестігі;
- шектесуші және қызмет көрсету салалары – шикізаттар мен ... ... ... ... түсетін сфералар,
шикізаттарды, құрал-жабдықтарды, технологияларды пайдалану сфералары;
- ... ... мен ... ішкі ... ... ... мақсаттары, ұйымдастыру тәсілдері, фирмалардағы менеджмент,
ішкі салалық бәсеке.
Мұнан басқа, екі ... ... ... елдегі ахуалға елеулі
дәрежеде әсер етіп ... ... бар: ... ... ... жатпайтын) және мемлекеттік саясат.
Әдетте, кластерлер, мына төмендегі мақсаттарға жетуге бағытталған:
- жаңа технологиялар ... ... ... қатысушылардың
бәсекелестік қабілеттерін арттыру;
- синергиялық эффект және тәсілдемелерді сапа, логистика, инжениринг,
ақпараттық технологиялар және т.б. ... ... ... ... және тиісті ғылымды қажетсінетін қызметтер сапасын
арттыру;
- ірі кәсіпорындарды қайта қалыптастыру жағдайында жұмыспен қамтамасыз
ету.
Кластерлік стратегия мына ... ... ... ... географиялық – экономикалық белсенділіктің кеңістіктегі кластерлерін
құру (өз ... бар ... ... ... ғаламдық сипаттағы
кластерлерге дейін);
- латерлік – ауқымды эффект есебінен үнемдеуді ... ... ... ... ... ... - өндірістік процестердің шектесуші кезеңдерінің бірге болуы;
- технологиялық – бірдей ... ... ... жиынтығы;
- фокустік – бір орталықтың ... ... ... ҒЗИ ... жоғары оқу орындары).
Портер, өзінің зерттеу жұмыстарының барысында әр түрлі ... ... аса ... ... ... талдап шықты, соның
нәтижесінде «перспективті бәсекелестік артықшылықтар ішкі ... ... ... қорытындыға келген.[38.188]
Кластерге, сатылас интеграция негізінде бірігу жаңа ... ... ... ... бір ... ... Осы ... табыстарының жаңартпашылыққа, ал жаңартпашылықтардың бәсекелестік
артықтарға тиімді ... ... ... ... ... ... ... тұрақты байланыстар тізбегін қалыптастыру
болып ... ... ... үшін ... ішкі ... өсу
нүктесінің ролін орындайды. Бір кластерден кейін, әдетте, жаңа ... бола ... және ... ... ... ... ... арта түседі. Ол жекелеген кластерлердің күшті ұстанымдарына
негізделеді, ал кластерден тыс ... ең ... ... ... өзі ... ғана ... ... мүмкін.
Қазіргі өнеркәсіптік саясатта өнеркәсіптік кластер – бұл ... және ... ... ... жүмыс істейтін компаниялар және
олармен байланысты, белгілі бір салалық (салааралық) сферада жұмыс істейтін
және бірін-бірі өзара ... ... ... ... жалпы экономикалық мағынада географиялық
оқшауланған, өзара байланысқан компаниялар, құрал-жабдықтарды жеткізушілер,
арнаулы өндірістік қызметтер, инфрақұрылымдар, ... ... оқу ... ... ... ... ... көрсетеді. Олар нақты шаруашылық
нәтижеге жетуде бірін-бірі толықтырады және ... ... ... күшейтеді, демек кластердің де артықшылықтарын
көбейтеді. Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымының (ОЭСР) ... ... ... ... ... кластерлер өзара
тығыз байланысқан, бір-бірімен өндірістік тізбекке біріккен фирмалардың
өндірістік тізбегі ретінде анықталады, ... ... ... өнім ... құн ... Кейбір жағдайда кластерлер, кәсіпорындардың
университеттер; ғылыми-зерттеу ... ... ... және кеңесшілермен бірлескен стратегиялық альянстарды қосады.
Осылайша, белгіленген кластерлерді қолданбалы мәні бар инновациялық жүйелер
деп есептеуге болады.
Қазіргі ... ... ... ... ... сәйкестендіруде әр түрлі тәсілдемелерді пайдаланады.
Көп жағдайда, кластерлерге кіретін салалар өнімдер мен ... ... ... ... ... оған мыналарды
қосады:
• өнім және аралық тауарларды ... ... ... ... ... ... мен ... өзара іс-әрекетімен
байланысты технологиялар тасқыны;
• патенттеумен, патенттерді ... ... ... ... ... ... сондай-ақ бірлескен зерттеу
жобаларында көрініс тапқан техникалық өзара іс-әрекет;
• басқарудың ең ... ... ... ... ... арасында персоналдың икемділігі.
Кластерлік тәсілдеме технологиялардағы және т.б. ең ... ... ... ... ... ... ... қарқынына
және соңғы өнімнің бәсекелестік қабілетін әсер ететін іс ... ... ... ... кешенінде кластерлік жүйені қолдану
қажеттілігі шығарылатын отандық өнімнің бәсекеге қабілеттілігінің, сондай-
ақ өндірістің экономикалық тиімділігінің ... және ... ... ... ... ... БСҰ-ға кіруі бәсекеге
қабілеттілікке қатаң талаптар қояды, ... ... ... ... ... ету ... өте қатаң талаптарды орындау қажеттілігін
қамтитын ортақ мақсатқа жету үшін ... ... ... ... ... талап етеді. Бұл ретте өнімді өндіру, қызмет көрсету және
буып-түю технологиялары үдерісінде инновациялардың маңыздылығына баса назар
аударылады. Жалпы ... ... ... сүт, ... ... және т.б ... ... қалыптасуы мен қызмет көрсетуіне
ұйымдық-экономикалық және институционалдық алғышарттар бар.
Қазақстанның алдағы ... ... ... ... елімізде
технологиялық негіздегі мәселелер шешімдерін тез қабылдауды қажет етеді,
онсыз халықаралық стандарттарға сәйкес ... ... ... ... ... Бұл ретте елдің немесе аймақтың дамуының кластерлік моделі
салыстырмалы артықшылықтарды ... ... ... мүмкіндік береді.
«Кластер» ұғымы экономикалық термин ретінде соңғы жылдары ғана пайда
болды. Кластерлік идеяның авторы М.Портер деп ... ... Ол ... қабілеттілік жағдайын халықаралық бәсекелестік тұрғысындағы ... ... ... ... ішкі ресурстарды тиімді пайдалана ... ... ... ... ... ... ... қарау
керек дейді.
Отандық экономикалық ғылымда кластерге берілген анықтамалар әртүрлі
болғанымен, ... ... ... өте ... ... Мысалы, М.С.
Төлегенова «Азық-түлік кластері – отандық тауар өндірісіндегі аймақтық және
корпоративтік ... мен ... ... ... ... ... С.А. Жаутикова «Кластер – бұл салалар мен
кәсіпорындар, ұйымдар және олардың іс-әрекеттерін ... ... ... ... ... жаңа ... ... деген анықтама береді.[39.156][40.177] А. Кайгородцев «Кластер ... ... ... ... ... ... ... өндірістік, инжинирнгтік және басқару технологияларын енгізудің
инновациялық бағдарламасымен ... ... ... деген анықтама ұсынады.[12.178] Ал, И.Д. Ашимова «Кластер – ... ... ... ... ... ... өзара тығыз
байланысты салалар ... ... ... ... Әрине, бұл анықтамалардың ешқайсысына қандай да бір қарсы
пікір білдіру мүмкін емес. Себебі, ... ... ... ... ашып ... ... болып отыр.
Кластерлердің негізгі ерекшелігі оның инновацияларға бағытталуында. ... ... өзі жаңа ... мен ... ... ... ғана күтілетін не жүзеге асырылған «серпіліс» есебінен
жаңа нарықтарға шығуы арқылы қалыптасады. Осыған ... ... ... ... де барлығы дамудың кластерлік моделін өзінің ... ... ... ... түрде қолдануда. Айта кету
керек, кластерлік бағыт білімнің жаңа нысандарының бірігуіне негіз құрайды.
Кластерлік ... тек ... ... ... ғана емес, отандық
бизнестің қызмет жасауындағы бірқатар мәселелерге әсерін ... ... ... Үкімет инвестициялық және саяси басымдылықтар мен кластерлік
саясатты бiрiктiретiн бiрыңғай ... ие ... 5-7 ... жоба ... белгiлi бiр қызметтер атқарып, жұмыс
жүргiзедi. Сонымен қатар, бәсекеқабiлеттiлiктi ... ... ... 5-7 ... ... ... ... кластерлер қосымша
қосылған құн мен еңбекпен қамтуда өсуге әкеледі.
... ... ... ... ... құрылуы
макроэкономикалық, сауда саясатында және шағын және орта бизнес
өкілдеріне бағытталған саясатты шешуде дұрыс шешiм ... ... ... ... ... ... «санаққа» кiретiн
болады, өз кезегiнде ол елiмiздiң әлемдiк қоғамдастықпен жемiстi
диалогты қамтамасыз етумен қатар реттеп, қадағалайды.
• Бизнес көшбасшылары сапаны басқару мен ... ... ... жаңа ... мен бiлiмдер алуды
жеңiлдетедi.
... оқу ... ... ... ... пен
кластерлiк даму мәселесiнде ... ... ... ... асуы ... ... ... нәтижелерге
әкеледi. Мысалға: тұрақты экономикалық өсу; ... ... ... экспорттық өнiмдер мен тауарлардың өзiндiк құнына қосылған
қосымша құнның артуы; экспорт ... ... ... ... беделдi
iскерлiк қауымдастық; әрiптестiк-iскерлiк климаттың елеулі ... ... ... ... ... және т.б. ... ... кластерлік бастамасы өсу нүктелерi деп аталатын
ролдi атқарады, сол ... ... ... ғана емес iшкi
инвестициялардың өсуi, сол сияқты Қазақстанды әлемдiк ... ... ... ... ... жол ... ... моделі болашақта Қазақстанның бәсекеқабiлеттiлiгiн арттырудың
негiзгi күшi болмақ. Жоба аясында ... ... ... iшкi ... ... экономика салаларының перспективтiлiгiн бағалау, жан-
жақты зерттеулер барысында жақын ... ... ... ... мен дамыту маңызды болмақ:
- Қостанай, Солтүстік Қазақстан, Шығыс Қазақстан, Ақмола, Алматы
облыстарында – сүт өнімдері;
- Қостанай, ... ... ... облыстарында – ет және ет
өнімдері;
- Алматы, Оңтүстік Қазақстан, Жамбыл облыстарында – ... ... ... ... ... Ақмола, Қарағанды облыстарында – балық;
- Қостанай, Солтүстік Қазақстан, Ақмола, ... ... ... өңдеу,
- Оңтүстік Қазақстан облысында – мақта-мата кластері.
Байқағанымыздай, елімізде ... ... ... ... ... ... ... біріктіру жолымен құруға болады. Бұл
осы аймақтарда ... ... ... дамытуға қажетті
алғышарттардың болуымен түсіндіріледі. Ондай алғышарттарға – ... ... ... ... ... болуы, осы салада жұмыс
істейтін кәсіпорындардың болуы ... ... ... астықтың ең
жоғары сапалы сұрыптары ғана экспортқа шығарылады және оның көлемі жылдан-
жылға ... ... ... ... ішкі рынокта сапалы астық ... ... ... ... Ел ... бастапқы пилотты кластерлер
болуға 3 сала таңдалып алынған. Олар сүт ... ...... ... дақылдарды өндiру, өңдеу кластерi – Солтүстiк аймақта,
көкөнiс-жемiс кластерi – Оңтүстiк аймақта орналаспақ. Бiрақ бұл ... тек атап ... ... ғана ... ... болады дген сөз емес. Кластердi аймақта қалыптастырудағы
негiзгi ... ... қай ... ... ... ... ... дайын өнiмдер мен тауарлар шығаруда инновациялық жоғарғы
технологиялардың болмауы, ауыл ... және ... ... ... ... инфрақұрылым, салаларды дамытудағы қаржылық құралдардың
нашар қолданылуы. Бұл мәселелердi шешу үшiн ... ... ... ... мен ауыл ... ... ... керек деп санаймын. ... ... ... ... ... ... деңгейi ретiнде
де, кластер элементтерiнiң деңгейi ретiнде де ... ... ... ... ... ... ... ынтымақтастығының
қызметтерiнен туындайды. Осыған сәйкес ... ... ... өндiрiс көлемiн ұлғайту мен қызметтер аясын кеңейту;
2. ақпарат пен оқу қабiлеттiлiгiн арттыру;
3. шығындар мен тәуекелдіктерді бөлу;
4. ... пен ... ... ... ... әсер ету ... нарықта бiрқалыптылық пен тұрақтылық позицияларын жоғарылату;
7. бiлiмдер мен технологияларды алуда және ... ... ... ... кластер iшiнде пайда болатын артықшылықтардың
көрсеткiш нәтижесi болып табылады. Олардың негiзгiлерi:
1. салықтық түсiмдердiң көбеюi;
2. халықты ... ... ... ... ... ... ... мультипликативтi маңызға ие болады, ол бүтiндей
экономиканың қарқынды ... ғана ... ... бiр ... үлгiсi болады.
Бүгiнде Қазақстанда 7 перспективтi кластерлер анықталып, ... ... ... азық-түлік, мұнай-газ машинасын жасау, мақта-мата
өнеркәсібі, ... ... ... ... ... алынған 7 кластердің екеуі республиканың ауыл шаруашылығы саласына
тікелей қатысты. Ол ... ... ... жүйесінде азық-түлік
қауіпсіздігін қамтамасыз ету, отандық ауыл шаруашылығы тауар өндірушілерін
қолдау, сонымен қатар, еліміздің ... ... ... мен ... ... мақсатымен байланысты түсіндіріледі. Қазақстан ірі аграрлық
әлеуетке ие. 30 көрсеткіш бойынша әлемдік аграрлық нарықта 1-35 ... ... ... 11 ... ... ... ... кіреді. Дәнді-
дақылдар, ет және сүт өнімдерін өндіру ... ірі ... ел ... ... Елімізде ауыл шаруашылығын мемлекеттік қолдау біршама жылдан
бері жүзеге асып ... ... ... ... ... ... де
жоқ емес. Оның ең бастысы – ауыл шаруашылығы өнімдерінің ішкі ... ... ... да бәсекеге қабілеттілігін арттыру болып табылады.
Ауыл шаруашылығын ... ... ... ешқашан да бюджеттен
бөлінген қаржының көлемімен бағаланбайды. Бұл жерде мәселе сол ... әрі ... ... ауыл ... ... ... ... ауыл инфрақұрылымын дамытуға, ауыл ... ... ... ... ауыл шаруашылығының техника-технологиялық
жарақтандырылуына ықпал етуінде болып отыр. ... ... ... ... 2 есе, ... 2,3 есе ... Әр сиырдан алынатын орташа
жылдық сүттің ... 2127 кг ... бұл ... ... ... 70%-ға ... болып отыр. Оған ... егіс ... ... артта қалуда. Майлы және техникалық дақылдардың
үлесі тым аз. Мал басы санының жылдан-жылға артуы ... ... ... ... ... қой-ешкінің, жылқы мен шошқаның 80%-ы
жеке шаруалардың ... ... сүт пен ... ... ... де ... Астық кластерін қалыптастыруға тұтастай осы салаға қатысты
бірқатар ... ... ... ... қатысушыларының әлсіз өзара іс-әрекеті;
- олардың ақпараттандырылу дәрежесінің төмендігі;
- ... ... ... ... ... жаңа ... технологияны енгізуге меншікті құралдардың
жеткіліксіздігі;
- басқарушы звенодағы білікті мамандардың тапшылығы және т.б.
Ең басты проблема ... ауыл ... ... ... ... деңгейі, шикізатты терең қайта өңдеудің жоқтығы, саладағы
еңбек ... өте ... ... ... ... ... ... өнімділігі Шығыс Еуропамен салыстырғанда 5 есеге
төмен.[38.145] Ауыл ... ... ауыл ... ... ... ... көз ... 2001-2005 жылдар
аралығында тракторлар мен комбайндардың жаңартылу дәрежесі, сәйкесінше 1-7%
және ... ... Ауыл ... техникаларының негізгі түрлерінің
жетіспеушілігі шамамен 70-83%-ды құрайды.
Ауыл шаруашылығы құрылымында азық-түлік ... ... ... ... ... кластер қатысушыларының өзара іс-әрекет механизмін қалыптастыру;
- инновация мен жаңа технологияны енгізу арқылы тамақ өнеркәсібі
саласының бәсекеге ... мен ... ... ауыл ... қажетті кадрлар дайындау проблемасын бірлесіп
шешу;
- дайын өнім мен шикізаттың сапасы бойынша ... ... алыс және ... ... ... бос ... іздеу және оны
өнімдермен толтыру, ... ... ... мен ... брэндін қалыптастыру.
- Жоғарыда атап кеткеніміздей, елімізде Ақмола, Алматы, Солтүстік
Қазақстан, Шығыс Қазақстан, Қостанай ... сүт ... ... перспективті болмақ. Алайда, республикада сүт
өндірісін дамытуға кедергі келтіріп отырған бірқатар проблемалар да
жоқ ... ... ... ... ... ... ... алыс аудандар үшін қажет. Сүтті қайта өңдеуші
кәсіпорындарда сүт жинау проблемасы айтарлықтай қиындық ... ... 85%-ы ... жеке ... ... Сондықтан
да осындай жолмен дайындалған өнімнің сапасы өте ... ... ... ... Сүт ... ... аталған
кластердің ядросы болып табылады. Кластердің құрамына енген
кәсіпорын тікелей және жанама ... ... Сүт ... ... жеткізушілері әр түрлі меншік нысанындағы
шаруашылық жүргізуші сүт өндірушілер болып табылады. Сонымен қатар,
кластер қозғаушы күш ретінде әр түрлі салаларды ... ... ... сүт ... саланың бәсекеге қабілеттілігін
арттыру мен дамытуға келесідей бағыттар бойынша ықпал етуі тиіс:
1. жаңа шаруашылық саясатты жасау мен жүзеге асыру ... ... ... ... ... құрылымның жетілдірілуі; сүт
өндірісі өнімділігінің артуы; жем-шөп өндірісінде ... ... және ... ... ... үшін ... ... жақсарту.
2. сүт өңдеу кәсіпорындарының техникалық деңгейі мен ... ... ... ... ... климат қалыптастыру;
3. «мал өнімдері» корпорациясының қолдауынсыз-ақ жүзеге асатын сату,
сатып алу жүйесінің ... ... ... ... сатып алушыларды іздеу;
5. менеджменттің жетілуі, сертификаттау, стандарттау, жұмыстарды
үйлестіру;
6. қажеттілікке қарай ғылым, ... ... ... ... ... ... коммерциализациялануына
ықпал ету;
7. кедендік процедураның жетілуі;
8. баға ... ... ... өнімдердің жоғары имиджін қалыптастыру (БАҚ, ... ... ... ... ... ... ... ету үшін қажетіне қарай шетелден
сарапшы мамандар тарту.
Мақта кластерін ... ... ... ... «Мақта саласын
дамыту туралы» Қазақстан Республикасының Заңы ... ... ... ... Экономикалық Аймағы (АЭА) құрылған болатын. «Оңтүстік»
осы аймақта құрылған пилотты кластердің негізі ... ... АЭА ... аймақтың таңдалуына әсер еткен бірқатар маңызды факторларды атап
өткеніміз жөн: шикізаттың қол жетімділігі, осы ... ... ... ... ... болуы, өндірістік шығындардың ... ... ... ... арнайы инфрақұрылымның болуы. Қазақстан экспортқа 3-
3,5 млн. тонна астық шығарып, оны сатудан 300-350 млн АҚШ доллары көлемiнде
қаржы ... 150 мың ... ... ... экспорттау 165 млн АҚШ доллары
көлемiндее пайда әкеледi. Сондықтан мақта өнiмiн өндiруде кластерлiк жүйенi
белсендi ... ... ... кластерін құрудың қажеттілігі,
біріншіден, мата ендірісі ... ... ... ... ... ... жіп және мата ... артуы кезінде, жергілікті
шикізатқа тоқыма және тігін өнеркәсібі өндірісі көлемінің ... ... ... және дамытудың алғышарттары мыналар
болып табылады:
- шикізатқа (мақта) қол ...... ... ... Түркіменстан, Тәжікстан;
- қолда бар тоқыма кәсіпорындарын қайта жарақтау және жаңаларын құру;
- дамыған инфрақұрылым;
- адам ... ... ... ... ҒЗТКЖ;
- өндірістік шығындардың темен деңгейлілігі;
- әлеуетті өткізу ... ... ... ... Еуропа, Таяу
Шығыс) жақындық және үлкен сұраныс.
Қазақстан мақта ... ... ... ... ... ... Азиялық-Тынық мұхит өңірі елдеріне жылына 16,5 млн.тонна, Еуропа
елдеріне - 1,6 млн.тонна, бұрынғы КСРО елдеріне - 0,6 ... ал ... ... ... ... 100 мың ... ... жіп қажет. Қазақстан
экономикалық қайтарыммен осы ... ... ... ... ... ... және ... да Батыс Еуропа мемлекеттері Қазақстан
экспортын әлеуеті жоғары маржамен қамтамасыз етеді, бірақ жеткізілетін
өнімнің ... ... және ... ... талаптар қояды.
Жақын болашақта Қазақстанның тоқыма өнеркәсібі ... ... ... алға ... және жетілдіруге күш жұмсауы керек. Бұл ... ... ... ... құны жағынан жоғары және әлемнің
көптеген негізгі нарықтарында иірілген ... ... ... жоғары
болуымен түсіндіріледі. Иірілген жіпті нарыққа, әсіресе Қытай, ЕО және
Ресейге ... үшін ... ... бар.
Осы сегменттің бәсекеге қабілеттілігін арттыру ... ... ... ... жіп түрлерінің өндірісін жөнге келтіру және
халықаралық стандарттарға сәйкес келтіру ... өнім ... ... ... жіптің құрама технологиясын әзірлеу қажет.
Мата өндірісінің бәсекеге қабілеттілігін арттыру үшін Қазақстанға ішкі
және сыртқы нарықтағы ... ... ... ала отырып, «сұрыптық мата
түрлерінен бастап мата шығару және дайын өнім ... ... ... ... ... тізбекті игеруі қажет.
Қазақстандық тоқыма кәсіпорындары бәсекеге қабілеттілікті арттыруды
қамтамасыз ететін мынадай факторларға, тәсілдерге жұмылуы керек:
- ... ... ... ... ... ... ... логистикалық тізбектерді түзету және шығу;
- бизнес ахуалды жөнге келтіру.
Кластерлік дамыту жолымен тоқыма ... ... ... өнеркәсіп
саласының тобы ретінде) бастапқы кезеңінде мақта ... мен ... ... ... ... ... қоса, оның дамуы тоқыма
саласының мақта-тоқыма сегментінің қосылған құн тізбегін қалпына келтіруге
ықпал етеді. Қазақстанда ... ... ... ... ... өсуде, сондай-ақ ішкі және сыртқы нарыққа ... өнім ... ... компаниялары да бар. Бәсекеге қабілетті тоқыма сегментін
құру қосылатын ... ... және ... ... әрі ... өңдеу
үшін қажетті өнім шығарумен Қазақстанда өндірілетін мақтаны қайта өңдеуге
мүмкіндік ... ... ... ... ... олар:
- тауарлар мен қызмет көрсетулер ... ... бiр ... шоғырлануы;
- бүкiл әлемде шикiзатқа ... ... ... ... ... кластер негiзiнде экономикалық мүдделерiн жолға қойғысы келетiн
кәсiп иелерiнiң және кәсiпорындардың болуы;
- аймақты дамытуда нормативтiк-құқықтық базаның ... ол ... жеке ... басшыларының iскерлiк сенiмдерiне оң әсер
етедi;
- билiк органдарының аймақтың ... ... ... ... ... Олардың iскер серіктес ретiнде бизнеспен
келiсiмге келудiң дайындығы;
Елімізде кластердің қарқынды дамуы мемлекет тарапынан қолдауды қажет
етеді. Бұл ... ... ... мен құрал-жабдықтарды жаңарту, кластер
үшін маман кадрларды даярлау, қайта даярлау, өнеркәсіптің өндіру мен ... ... ... ... мен жаңа ... ... ... ұйымдастыру мен нарығын кеңейтудің қажеттілігі болып
тұр. Бүгінде Қазақстанда ... даму ... ... ... ... мәселе оның тиімді жүзеге асуында болып отырғаны белгілі.
Бәсекеге қабілетті ауыл шаруашылығы кластері технологиясын құру келесі
бағыттар бойынша жүргізілуі керек:
1. ... ... ... ... ол өнеркәсіптің
өндіріс күшінің ... ауыл ... ... артта қалушылығын еңсеруге ықпал жасайды.
2. көрмелер, конференциялар, конкурстар, ... ... ... ауыл ... ... ... имиджін қалыптастыру.
3. әлемдік тенденцияларды ... ... осы ... ... реттеу.
4. нарыққа маркетингтік зерттеу жүргізу, сатып алушыларды іздеу,
жалпы саланың ... ... ... ... ... ... ... қосылу үшін экономиканы
модернизациялап, дамыған елдердің тәжірибесіндегі озық технологиялар мен
әдіс-тәсілдерді алып ... ... Бұл ... ... ... дамытудың қуатты қозғаушы күші бола алады.
|2.4 Қазақстан Республикасының ... ... ... | ... ... ... | ... ауыл шаруашылық саласының қазіргі нарықтық экономика
жағдайындағы тұрақты дамуының бірден-бір жолы – ... ... ... және ... ... табылады. Ауыл шаруашылығы
өндірістік инфрақұрылымы негізгі өндіріс өнімінің құнын құруда өндірістік
қызметтердің қатысуына байланысты ... ... ... елеулі әсер етеді. Соңғы жылдардағы аграрлық саладағы
өндірістік инфрақұрылымның кейбір ... ... ... ... ... бұл ... ... ғылыми талдауды қажет етеді.
Елбасының Қазақстан халқына Жолдауларына сәйкес Қазақстан Республикасы
Үкімeтінің 2010 ... ... ... ... ауыл шаруашылығын
дамыту мәселелерiне баcты назар аударылған. Ауыл шаруашылығы өнеркәсіптік
кешенді және ... ... ... ... реттеу туралы
Қазақстан Республикасының 2005 жылғы 8 шілдедегі №66 ... ... ... ... азық-түлік қауiпсіздiгін, агроөнеркәсіптік кешен
өнiмi нарықтарының ... ... ... кәсіпкерлiктің тиiмдi
жүйесiн құруға, отандық өнiмнiң бәсекелестiк артықшылығын қолдауға ... ауыл
халқының тұрмыс деңгейiн ... ... ... ... ... инфрақұрылымын дамытуға бағытталған» деп көрсетілген [20].
Аграрлық ... ... ... ... ... және ... болып бөлінуінің негізінде тарихи және ... ... ... пайда болып, экономикалық жүйеде ерекше орын алады.
Аграрлық өнеркәсіп ... ... ... ... өндіріс
саласындағы өзгерістерге сәйкес салалар мен аймақтардың ерекшеліктеріне
байланысты. Қазақстанда жүргізіліп ... ... ... ... ауыл ... ... көрсету бойынша өндірістік
инфрақұрылымның жағдайында көрініс ... ... ... ... ... құнын және тұтыну құнын құруда өндірістік
қызметтердің қатысуына байланысты ... ... ... ... әсер ... Осыған байланысты оның ролі, орны және
ауыл шаруашылығы ... ... осы ... зерттеу өзектілігін
негіздейді. Сонымен қатар, соңғы жылдардағы ауыл шаруашылығының ... ... ... ... қазіргі нарық жағдайында
бұл тақырып жан-жақты ғылыми талдауды қажет етеді, себебі ... ... ауыл ... сала ... ... ... ... көрсету
жүйесіне кешенді жанасуы болмай, осы ... ... тек оның ... ... ... ... ... кең мағынада алатын болсақ, материалдық
өндісітің негізгі базалық саласына ... ... ... ... ... дамуына ықпал ететін өндірістік емес сфералардың
бөлімшелері мен салалар жүйесінің құрылымдық таралымы ... ... ... ... халыққа және қоғамға қызмет көрсетсе, осы
қызметтердің нәтижесі қоғамға керекті экономикалық ... ... ... ... ... ... оның қоғам өміріндегі
қызметтері мен рөлі туралы әлі де біртұтас ... ... ... ... ... ... да аз. Өйткені инфрақұрылым түсінігі
теориялық және тәжірибелік жағынан әрдайым кеңейтіліп ... ... ... ... ... және
ғылыми техникалық өрлеу негізінде өндірістік қатынастарды алдағы уақытта
дамыту мен ... ... ... ... болды.
Инфрақұрылымның дамуын үш кезеңге бөлуге ... ... ... ... мәнін талдаудағы тәсілдердің қалыптасу кезеңі. Бұл кезеңде
инфрақұрылым түсінігі және ... ... ... қарастырылмайды,
тек қоғамдық мекемелер арқылы инфрақұрылымның объектілеріне жанама түрінде
ғана қатысты бола отырып, олардың ... ... ... ... Бұл кезеңнің негізгі ерекшелігі, ол инфрақұрылым объектілері
бағыну сипатына ие бола ... ... ... ... ... толық анықталады.
Инфрақұрылым бүкіл қоғамдық өндірістің қызмет етуіне, ... ... ... ... ... ... ... жағдай туғызады.
Дегенмен, бұл көрсетілген анықтамаларда инфрақұрылымды экономика сферасы
ретінде толығымен ... ... ... теория ғылымында инфрақұрылымды зерттеу ... ... ... ... қалуда. Бірінші рет «инфрақұрылым» түсінігі
батыс әдебиеттерінде өткен ғасырдың 40-шы жылдардың ... ... ... Оны ... ... жеке элемент ретінде қарастырудың
себептері бір жағынан, қоғамдық еңбек ... ... ... ... ... тек ... ... арқылы инфрақұрылымның толық
көлемде дамуы мүмкін емес ... ... ... Бұл инфрақұрылым
мәселесін зерттеудегі екі тұжырымды қалыптастыруға мүмкіндік берді. Бірінші
тұжырым негізінде инфрақұрылымды қоғамдық ... ... ... ... қарастырса, екінші – тәжірибеге негізделе отырып инфрақұрылымның
дамуын реттеудегі мемлекет ролінің кеңеюі қажеттілігін көрсетеді.
Экономикалық ... ... ... ... ... ... анықтамалары негізін құрайтын көп бағыттардың пайда
болуына ықпал етті. Кеңінен таралған тұжырым бойынша ... ... ... ... ... ... және ... тікелей пайда
әкелмейтін «қоғамның үстеме шығындары» ретінде ... ... ... негізінде нарықтық сектордағы пайда нормасын
жоғарылататын және ... ... пен ... ... ... қол жеткізуге көмектесетін, капиталдың ... ... ... ... ... ... ... кешені
ретіндегі категорияны қарастырады [43.104].
Өндірістің дамуына және өндіріс үрдісінен шыққан, бірақ тұтыну үрдісіне
келіп түспеген тұтыну заттары мен ... ... ... ... ... бөлігін құрайтын тауар қорлары мен дайын өнім ... ... ... көп ... сақтау үшін бөліп қарастыру
қажеттілігі туды. ... ... ... ... ... ... ... болатын өндіріс буындарын біріктіруі қажетті шарт болып
табылады. Осы ... өнім ... ... ... ... болса да,
оны сақтау шығындарды қажет етеді: өнімді сақтау үшін ... және ... ... ... ол өнімнің маңызына байланысты зиян әсерлерді жою
үшін жұмсалатын көп ... аз ... ... ... ... қоғамдық
шоғырлануы жоғары болған сайын бұл шығындар салыстырмалы түрде азаяды
[44.188]. Осының ... ... ... ету ... ... ... ... салалар құрыла бастады.
Сонымен, бастапқыда қызметтерді негізгі және көмекшіге ... ... ... ішінде әрекет етті. Кейіннен көмекші
қызметтерді көрсететін ... ... ... ... ... ... айналады. Олардың өнімі жеке болып қызмет тауар ретінде
сатылады, бірақ мәні бұрынғыдай негізгі өндірістің қызмет ету ... ... ... қала ... Жоғарыда айтылғандарды ескере келе
өзара қатынастар негізінде пайда ... ... және ... ... ... қоғамдық еңбек бөлінісі кезінде болатын жеке ... ... ... ... болады. Негізгі және ... ... ... ... табылады. Көмекші өндіріс
қызметінің субъектілері негізгі өндірістен бөлінгеннен ... ... ... ... агенттері ретінде әрекет етеді. Тауар
өндірушінің ...... ... ... ... өнім болып
табылады. Сондықтан өндіріс үрдісінің оңтайлы болуы үшін ол өз қызметтерін
мақсатқа қол жеткізуге тікелей ... ... ... ... ... ... ... тауар өндірушілердің мақсатқа
қол жеткізуін қамтамасыз ететін агенттер болып табылады. Еңбек бөлінісінің
негізгі факторы ретінде еңбек бөлінісіне алып ... ... ... ... ... нәтижесі осы мүмкіндіктің шеңберімен, ... ... ... шектелуі тиіс. Нарық сыйымдылығы кең болмаған
жағдайда сұранысы жоқ еңбек ... ... ... ... ... бұл ... түрімен айналысу ынтасын төмендетеді. Сонымен, айырбас
шеңбері кең болған сайын экономикалық кеңістікте үлкен болады, өндірістік
инфрақұрылым жоғары ... ... ... ... инфрақұрылымды бөліп шығарудың
негізгі себебі, оның тек қана ... ... ... ... даму
мүмкіндігінің болмауынан болып отыр. Сондықтан, ... ... ... бір ... ... ... дамуына мемлекеттің
араласуы туралы мәселе көтеріліп, ... өзі ... ... 40 ... ... ой пікірдің таралуына себеп болды. Көп авторлардың
пікіріне ... ... ... ... ... экономиканы
орталықтандырылған басқару мәселесін күшейтті. Себебі, өндірістің қоғамда
үдерісі күрделенген ... ... ... ... өндірістік
күштердің өсуіне ықпал ету айқындала бастады .
Осы ... ... ... ... және ... ... ... сияқты көмекші сипатта болып, жанама немесе
тікелей түрде негізгі өндірістің соңғы ... әсер ... ... ... болып, әдетте, оларды тұтыну және өндірудің
орындарымен уақытының сәйкес келуі табылады.
Нарықтық ... ауыл ... ... ... ... ... талаптар қояды. Себебі, оған тікелей саланың
барлық кәсіпорындары мен ұйымдарының экономикалық ... ... ... ... өмір сүру ... байланысты болады.
Өндірістік инфрақұрылым кәсіпорындарының негізгі өндірістің белгілі бір
қажеттіліктерін қанағаттандыру қабілеттілігі ... ... ... ... ... ... сұраныс келесі
факторларға байланысты өзгереді:
1) ... ... ... ... қолданылатын өндірістік қызметтердің өзара орын ауыстыру мүмкіндігіне;
3) материалдық игіліктерді өндірумен айналысатын ... ... ... ... ынтасына.
Өндірістік инфрақұрылым кәсіпорындарының қоғамдық қажетті ... ... ... яғни осы ... бағалар бойынша
нарыққа шығаруға мүмкін болатын ... ... ... ... ... ... ... сияқты сұраныс ұсынысты
тудырады. Нақты өндірістік қызметтің ұсынысы түрлі ... ие ... ... ... ... ... және олардың шектеулілігі
заңы болып табылады, ... ... ... да әсер етуі орын алуы
мүмкін. Өндірістік қызметтердің ... ... ... ... ... 1) ... ... бағалары; 2) өндірістік
инфрақұрылым кәсіпорындарының технологиялық даму денгейі; 3) осы ... ... 4) ... ... ... ... 5) ... күту.
Өндірістік инфрақұрылымды зерттеудің әдістемелік негіздері бір жағынан,
оны салыстырмалы түрде тұрақты ... ... жүйе ... ... ... оның жеке ... мен ... ... ... ... ... ... қамтиды. Жүйелі
талдаудың негізгі принципі болып кешенділік қағидасы табылады, яғни ... ... ... ... оның түрлі құрылымдарының өзара
байланысты даму үрдісі түрінде өндірістік инфрақұрылымды қарастыру.
Жүйелі ... ... ... ... ... ... ... (мақсатты функциясының болуына қарай) және
құрылымдық (элементтер ... ... ... қарай) тұжырымдарда
анықтауға мүмкіндік береді.
Батыс әдебиеттерінде өндірістік инфрақұрылым, әдетте жеке ... етуі үшін ... ... жағдай құруға бағытталған салалар
кешені ретінде қарастырылады.
Кеңес ... ... ... ... ... шет елдік
әдебиеттерге ұқсас ... ... және ... ... Мысалы, өндірістік инфрақұрылмыды “материалдық ... ... ... сала” немесе “бүкіл өндірістің тиімділігі және
ырғақтылығы тәуелді болатын салалар тобы” деген ... ... ... ... көрсететін аса кең тараған басқа анықтама
келесідегідей: “Өндірістік ... – бұл ... және ... ... ... ... ... қажетті материалдық
техникалық жағдайлармен қамтамасыз ететін ... ... ... [7.53]. ... ... ... кәсіпорындарының әрекет етуі үшін ішкі және сыртқы жағдайларды құру
деп анықталған өндірістік инфрақұрылымның ... ... ... ... ... ... анықтау мысалы ретінде оны
“тауар өндірушілер мен қызметтер арасындағы ... ... ... өнім ... ... жабдықтаумен өндірістік-
техникалық қызмет көрсетумен, ... ... ... құрамдас бөліктердің тізбегі ретінде қарастырылады. ... ... ... түрлі блоктардың тауар өндірушілерімен тікелей
арақатынасы көрсетілген. Осы ... ... ... инфрақұрылымдық қызмет
көрсету кәсіпорындарының екінші деңгейдегі әрекеттері бағытталған ... ... ... көп ... ... ... ... қатынастарды қамту дәрежесіне (бүкіл экономика, аймақ, сала немесе
жеке кәсіпорын денгейінде) ... ... ... ... ... ... әрекет етуі белгілі бір заңдарға бағынады, ... және ... ... ... ... ... ету ... қарастырсақ, онда экономикалық ... ... ... ал ... ... әрекет
ету шығындардың” үнемдеуімен немесе трансакциондық шығындармен анықталады.
Өндірістік инфрақұрылымда ... етіп ... ... типтеріне
сәйкес ішкі жағдай сыртқы орта әсерлерімен анықталатын жүйелерге жатқызуға
болады. Өндірістік ... жүйе ... ... рецепторлар және заңдар, стратегиялар түріндегі ... ... алып ... ... - ... ... ... инфрақұрылым жүйесі үшін
негізгі ... ... ... ... ... жүйе ... және солардан ақпарат алатын элементтер, олар ... ... ... ... ... ... ... ететін ережелер жиынтығы”, экономикалық жүйе үшін олар
нарық заңдары және ... ... ... нормативтік актілері
ретінде берілген. Осы үш компонент ... ... ... ... және ... туралы негізгі әдісін қалыптастырады. Әдістемелік тұрғыда ... оның ... ету ... ... және жүйе ортасының
талдауынан бөлінбей зерттеледі, жүйе оның ортасы ретінде ... ... ... ... жеке тұратын бір бүтін болып қарастырылады.
Сыртқы орта болып өндірістік инфрақұрылымға тікелей және ... ... ... ... ... ... ... инфрақұрылым жүйесі оның
әрекеттері қызмет етуге бағытталған ... ... ... ... байланысты. Мысалы, ауыл ... ... ... ... ... сыртқы орта жағдайы ... ... ... нормативтік актілер, ... ... ... ... деген сұраныс,
шикізаттармен материалдардың бағалары туралы ақпаратты алады. ... ... ... ауыл ... ... сыртқы ортаның шығыс
элементтері үшін ақпарат көзі болады.
Белгілі бір ... ... ... ... ... ... және ауыл шаруашылық кәсіпорынның жағдайы туралы шығыс ақпаратын
алып өндірістік ... ... ... үшін ... ... көрсетілген қызметтердің түрлерін және соған сәйкес стратегиясын
анықтайды. Қатаң бәсеке жағдайында өндірістік ... ... ... күрт өзгеру жағдайынан сақтандыру үшін және жаңа
пайдалы салалардағы ... ... ... алу үшін жаңа ... ... ... ынта ... экономика жағдайында өндірістік инфрақұрылымның аудандық
жүйелерінің мәні артуда. Өндірістік инфрақұрылымның аудан ... ... ... ... ... ірі аймақтық өндірістік кешендердің
қалыптасуына өндірістік инфрақұрылым субъектілерін басқаруда ерекшеленеді.
Өндіріс дамуының маңызды факторына жергілікті ... ... ... Ол жеке ... ... ... ... өндірістерінің
әрекет ету тиімділігін қамтамасыз ететін элементтермен көрсетілген.
Оның дамуының негізгі бағыттарының ішінде ірі ... ... ... және шаруашылық аралық жолдардың болуы машиналарға
техникалық қызмет көрсету және ... ... ... ... ... ... мамандандырылған бөлімдермен қызмет түрлерін дамытудың
маңызы зор.
Өндірістік инфрақұрылымның түрлі салаларының қалыптасуы уақыт бойынша
бір-біріне ... ... Бұл ... ... даму ... материалдық секторындағы және инфрақұрылым салаларындағы
ғылыми-техникалық жетістіктердің кезеңімен ... ... бір ... ... ... жетілдіру басқа салалардағы
қайта құруларды туғызады. Осыған байланысты өндірістік инфрақұрылымды пайда
болу кезеңдеріне байланысты ... ... ... ... және ... Әдістемелік тұрғыда мұндай жіктеу әсіресе
ағымдағы перспективті жоспарлау және ... үшін ... ... ... инфрақұрылымының негізін көп уақыт бойы әрекет ететін
дамыған элементтер құрайды. Өндірістік ... ... ... шаруашылық жүргізу жағдайларында ... ... ... етуі ... факторына сәйкес өндірістік инфрақұрылымның дамуында үш типті
инфрақұрылымды бөліп ... ... ... ... ескі ... жіктеу негізгі өндірістік инфрақұрылымды қаматамасыз ету денгейін
тәжірибелік талдау үшін аса маңызды.
Ол шаруашылық субъектілердің қажеттілігіне ... ... ... ... саланың сәйкестік дәрежесін анықтауға мүмкіндік
береді. Қазақстанның ауыл ... ... ... ... ... ... ... ескі типі тән. Сондықтан, өндірістің
өсіңкілік дамуына тек қана ... ... ... ғана ... бүкіл
инфрақұрылымның қолдауы қажет.
Ауыл шаруашылығына қызмет көрсету бойынша бүкіл өндірістік инфрақұрылым
екі ... ... ... ішкі салалық және ішкі өндірістік. Осы
тұжырымның теориялық мәні келесіде, жалпы функционалдық арналымы бар ... ... және ... ... ... ... ... тенденцияларын бекітуге мүмкіндік беретін, түрлі ... ... ... экономикалық ролін талдаудан келіп
шығады. Өндірістік инфрақұрылымның ішкі салалық субъектілеріне агрохимиялық
қызметтерді, ... ... ... ... және бір сала ... қызмет көрсетуге бағытталған
қызметтерді қамтиды.
Ауыл шаруашылығының өндірістік инфрақұрылымы екі ... ... ... ... ... болып табылады: ауыл
шаруашылығына немесе агросервиске қызмет көрсететін, ... ... ... ... ... ... ететін, яғни айналыс саласында
өндіріс үрдісін жалғастыру. Ауыл шаруашылығының өндірістік инфрақұрылымының
негізгі қызметтері келесідей. Біріншіден, ... ... ... ... агаралық өңдеу) өзара байланысын инфрақұрылым жүйесінің
буындары көмегімен қамтамасыз ететін интеграциялық қызмет. Екіншіден, ауыл
шаруашылығының ... ... ... ... ... ... өсуімен
қаматамасыз ету. Осы қызмет ... ... ... және ... ... көлікпен жол шаруашылықтарымен энергетикалық
жүйелермен, сақтау орындарымен және ... ... ... ... ауыл ... ... ... және
химиялық құралдарды сақтауға байланысты. Бұл қызметтер ... ... ... ... ... ... ... орман
мелиоративтік және агрохимиялық қызметтерге байланысты – жер, ... ...... ... ... Осы ... ... құралдарының тұтыну қасиеттерін жақсарту және қалпына келтіру
сақтауды қарастырады. Төртіншіден, ... ... ... ... ... ету ... ғылыми-техникалық, инновациялық-инвестициялық,
аграрлық саясатта жүзеге асырылады. Бесіншіден, биологиялық ... ... ... ... ... ... ... өндірістік инфрақұрылым
кәсіпорындарымен мүлдем орындалмайды немесе шектелген көлемде орындалады,
бұл өндірістік инфрақұрылым ауыл ... ... ... және ... ... ... кәсіпорындардың қызметті сатып алу
мүкіндігінің ... ... ... ... ... сұраныспен ұсыныстың критерийлерінің ауқымына байланысты
кешенді және көп аспектілі сипатқа ие және оны ... ... ... ... және ... ... мәні бар
субъектілер бүкіл еліміздің ауқымында шаруашылық субъектілерге қызмет
көрсету үшін ... ... ... ... ... ... жатады және әрбір аймақ оларды ұстауға жағдайы жоқ. Аймақаралық
мәндегі субъектілердің ерекшеліктері ... құру ... ... ... етуі ... – бірнеше аймақтардың тікелей мұқтаждары және
“жоғарыдан” – ірі құрылымдардың аймақтық бөлімшелерін құру мен ... ... ... ... ... аймақ аумағында
орналасады және осы аумақтарда орналасқан кәсіпорындарға қызмет көрсету
үшін арналған.
Аталған белгілер бойынша ... ... бөлу оның ... ... ... және ... құрастыруды
оларды жетілдіру кезінде пайдалануға мүмкіндік береді. ... ... ... ... ... ... ... саланың
өзіндік ерекшіліктеріне байланысты әр түрлі факторлар әсер ... Сол ... ... ауыл ... ... ... қалыптасуына
әсер ететін факторлар қарастырылады.
Ауыл шаруашылығы өндірісіндегі түбегейлі қайта құрулар, ... құру ... ... ... өндірістік инфрақұрылымды
нарықтық қатынастардың қазіргі жағдайына бейімделуінен ... ... ... ... ... әсер ... түрлі элементтерге
байланысты келесі факторлар ... ... ... жөн: ... ... техника-технологиялық, саяси-құқықтық және
әлеуметтік-мәдени. Аталған топтардың арасында іс-әркет сфераларына сәйкес
барлық факторлар ... ішкі ... ... ... етуінен
экономикалық сала жүйесінде пайда болатын ... ... ... ... ... ауыл ... өндірістік
инфрақұрылымды дамытушы екі аспектіде қарастыру қажет: ынталандырушы және
тежеуші. Табиғи-географиялық факторлар блогы ресурстық, географиялық ... ... ... Әдетте, осы факторлардың әсерін сыртқы
факторлаға жатқызады. Табиғи-климаттық жағдайлар және ресурстық ... ... ... ... шаруашылығына өндірістік инфрақұрылымдық қызмет көрсетудің бүгінгі
жағдайы және материалдық-техникалық жабдықтаудың ауыл шаруашылығы ... ... ... және оны ... ... заманғы индустриалдық
және технологиялық негізде, ... жер және ... ... ... ... ... қаматамасыз
ету, өндірісте қызмет етудің тиімділігіне тікелей байланысты болады. Ауыл
шаруашылығы ... ... ... кәсіпорындардың
қызметтеріне сұранысы ... ... ... ауыл ... ... кезеңінде өседі, осы кезеңде күтілетін өндірістің соңғы
нәтижелі көрсеткіштері мен сапалық көрсеткіштердің сипаттарын жақсылау үшін
қажетті ... ... ... ... ... өндірістік
инфрақұрылымның жетекші буыны болып кезінде кеңінен тараған алдыңғы қатарлы
техникалық және технологиялық базасы бар машинна-технологиялық бекеттердің
желісі ... ... ... ... ұйымдардың қызметтерінің толық
жүзеге асу мүмкіншіліктері мен тиімді дамуының ұзақ ... ... ... ... ... ... қажет. Қазіргі кезде әр-бір
кәсіпорын өз стратегиялық даму ... ... және ... үрдісінде
түрлі әдістер қолданылады.
Ауыл шаруашылығын жекешелендіріп, қайта құру үдерісінде инфрақұрылымдық
қызмет көрсету ескерілмеді, мұның өзі жерлерді ... ... ету ... ... ... ... салалардағы
кәсіпорындардың толық істен шығып, тоқтап қалуына алып келді.
Оған қарамастан жер шаруашылығына ... ... ... үшін ... ... ... агрохимиялық қызмет көрсету
тәжірибелік тұрғысынан әлі бастапқы ... бұл ... ... ... қолдануды тежейді. ... ... ... ... – бұл кешенді технологиялық
бірінғайлылық сиптаттамаға ие.
Оның жалпы мақсаттарының болуы, қызметтер мен ... ... ... кәсіпорындарды мемлекеттік реттеу
және дамуын қолдау жүйесі бағалық, салықтық, несиелік қаржылық ... ... ... ... ... ... тікелей бюджеттік
қолдауды қамтиды. Осының көмегімен нарық өзіндік реттеу үшін ... ... ... ... ескере отырып,
нарықтық тетіктердің іс-әрекетін мемлекет тарапынан ... ... ... ... арасында тауар айырбастау барысында эвиваленті бағалық
айырбастау мәселесі әліде шешімін тапқан жоқ. ... ... ... және ... ... бір ... қамтамасыз ететін кепілдік
бағаларды белгілеу, энергетикалық ресурстарының бағаларын ... ... ... ... ... ... өсуін шектеу қажет.
Шаруашылық тетіктерді қайта қалыптастыру барысында кооперациялық
бірлесу қатынастарының ... ... ... ... ... агроөнеркәсіп
кешенінде ауыл тауар өнідірушілерінің қызметтерін бағалау агроөнеркәсіп
кешенінің ... ... ... тең емес экономикалық жағдайға алып
келді. Бұл ... ... ... ... ... ... тауар өндірушілердің мүдделерінің ... алып ... Ауыл ... ... ... ... ... құлдырауына алып келді. ... ... ... және ... құрылымдардың монополиялық мүддесімен
күресу үшін, ауыл ... ... ... ... және ... ... ауыл шаруашылығында құрылып, қалыптасып дамып жатқан
өндірістік кооперативтер мен серіктестіктер тік ... ... ... ... ... ... бұл ... кооперативтік бірлесу түрлері ауылдық елді ... және ... ... ... ... ... құтылуға ықпал етеді. Кооперативтік құрылымдар барлық бір-
бірімен интеграциялық байланысты кәсіпорындардың тиімді ... ... ... Интеграциялық бірлескен құрылымдар ауыл ... ... ... ... ... өндіру және өткізу бойынша
технологиялық тізбек буындарының тиімді жұмысын қамтамасыз ... ... ... ... ресурстарын оңтайлы пайдалануға және ... ... ... ... мүмкіндік береді. Әлеуметтік
экономикалық тұрғыда кәсіпорындарара кооперациялық ... ... ... ... техникалық және еңбек ресурстарын өндірісте толық және
тиімді пайдалану үшін ... ... ... ... және ... қарым-қатынастардың жиынтығын көрсетеді. Шаруашылық
жүргізудің ... ... ... ... ... арасындағы өзара экономикалық қарым-қатынастарды реттеуге
мүмкіндік ... ... ... мәні өндірістің
бірігуінде, еңбек нәтижелерінің айырбасында, алынған нәтижелерді бөлуді
қамтиды және ... мен ... ... ... ... ... экономикалық байланыстар нәтижесінде көрініс табады.
Экономикалық қарым-қатынастар тетігі оның барлық мазмұндарын анықтайтын
кооперативтік бірлескен ... ... ... ... ... ... ... және үйлестірілген
қызметінің келісімді қамтамасыз ... ... ролі ... Олардың
өзара байланысы және өзара тәуелділігі өндірілген өнімнің саны, сапасы және
мерзімі бойынша міндеттемелердің ... ... ... ... ... даму ... ... қарым-қатынастардың
келісімдік нысаналы қажеттілік ретінде қолданылады.
Экономикалық қарым-қатынастардың барлық элементтерінің жалпы ... бөлу ... ... Олар ... ... және ... ... қызметіндегі экономикалық қызмет жүзеге асырылады.
Кооперация және интеграция қатысушыларының ... ... ... экономикалық реттеудегі ұйымдастыру-басқарушылық, өндірістік-
технологиялық және қаржы экономикалық қатынастарды жүйелі ... ... ... тұтынушылармен өндірушілерінің арасындағы
экономикалық қарым-қатынас жүйесін жетілдіру негізінде келесі ... ... Бұл ... ... ... ... ... көрсетеді. Екі жақтың тең құқықта болуы
және экономикалық әдістер арқылы өндірушіге нақты әсер етуге мүмкін ... ... ... ... беріп отыр. Кәсіпорындармен мен
ұйымдардың және мемлекеттік реттеудің өзінділігі, өзара ... және ... ... ... ... ету ... етіп ... қатынастарға өту ауыл шаруашылығы өнідірісінің қызмет көрсету
саласымен өзара әрекет етуінің ... ... ... ... жоғарлату белгілі бір пайда деңгейін өнімді және қызметтерді
өткізу арқылы алу күрделі ... шешу ... ... ... ... ... мәселені кешенді тұжырымдау
талап етіліп отыр. Шоғырланған пікір нарықтық экономика ... пен ... ... ... ... тұжырыммен шоғырландыру
амалдарын қолдана отырып шешуге болады.
Нарықтық қатынастарға бейімделу жылдары ауыл шаруашылығы кәсіпорындарын
техникалық ... ... ... және ... ... деңгейінің
жоғарылауы ауыл шаруашылығы саласының өзекті технико-экономикалық
мәселесінен ... ... Көп ауыл ... ... ... ... ... тұр: мысалы, бір жаңа машинаны сатып алу ... ... ескі ... бес ... жөндеу. Осы жағдайларда кәсіпорындарға
маркетингтік зерттеу әдістерін қолдану негізінде ... ... ... ... ... шешу ... ... ие.
Ауыл шаруашылығы өндірістік инфрақұрылым жүйесінің қазіргі ұйымдастыру-
басқару құрылымы өндірістік қызметтің көптеген түрлері мен ... Ол ... ... ауыл ... ... мен мал
шаруашылығы фермаларының жабдықтарын жөндеу және техникалық қызмет көрсету,
материалдық техникалық жабдықтау, ... ... ... ауылдағы
агрохимиялық және малдәрігерлік қызмет, егін шаруашылығы жұмыстарын жүргізу
барысында түрлі қозғалмалы механикаландырылған топтармен ... ... ... ... өндірістік қызмет көрсету. Қазіргі уақытта
берілген ... ... және ... ... ... ... жөндеу техникалық ... ... ... және ... кешенінің инфрақұрылымдың өндірістік
бөлімшелерінің негізінде коммерциялық негізде шаруашылықтарға қызмет
көрсететін кең ... ... ... ... ... ... өнеркәсіптік өндірісінің жаңа және жетекші буыны МТБ
ауыл ... ... ... ... ... көрсететін топ
болып табылады.
Нарықтық экономикаға өту және оған үйрену жағдайында қызмет ... ауыл ... ... ... ... ... жедел
жүргізуге мұқтаж. Атап айтқанда, аграрлық маркетингте жалпы сипаттамалар
көрініс тапқан оны арнайы қызметтік сала ... ... ... ... ... ауыл шаруашылығы өндірісінің маусымдылығына қалыптасқан
жағдайына және жер телімдерінің орналасуына, жер және аграрлық ... ... ... ... ... Мысалы, ауыл
шаруашылығында өнеркәсіптік және басқа да кәсіпорындарда орын ... ... ... ... ... тез ауысуы нысаналы
жағдайға айналып отыр. ... ... ауыл ... ... дамып
жатқан ауылдық индустрияның өмірлік қамтамасыз етудегі ... ... ... және басқа да кезектегі қажеттіліктерді өндірумен
сипатталады. Сонымен қатар, нарық ... ... ауыл ... бойынша белгіленген өнімдер мен олардың ... ... ... ... ... ... жағдайы жақсарту үшін макроэкономикалық
тұрақтану, онша үлкен емес тұрақты инфляция, валюта ... ... ... ... анық ... және ... алатын заңдық база,
ипотекалық несиелендіру мен астық ... ... ... ... ... ... мақсаты құрылымдық шараларды
қолдауға бағытталуы тиіс. Оларға инфрақұрылымдарды дамыту – жол тізбектері,
сумен ... ету, ... ... аумақтарды дамытуға жәрдемдесетін
т.б. шаралар жатады. Сондай-ақ өндірушілер үшін нарықтық ақпараттарға қол
жетушілік, АӨК барлық ... ... ... үшін ... жағдай құру
және жалпы экономикалық тұрақты өсуін қамтамасыз ету мәселелері де өте
маңызды.
Елімізде ... ... ... ... қазіргі таңда
алға қойған міндеттердің бірі ... ... ... ... ... ... алып ... ауылдық елді мекендердің
аралары шалғай орналасқан. Қаладан алыс ... ... ... ... ... отыр, себебі байланыс, жол қатынастары,
тасымал, өнімдерді сақтау мәселелері кедергі ... ... ... кешендерінде білікті мамандар тапшылығы да кешеннің дамуына
үлкен кері әсерін тигізеді. Ауылдық жерлерге жас мамандарды тарту үшін ... жаңа ... ... ... ... ... ... бала-
бақша, мәдениет үйлерін дамыту қажет. . Көптеген ... ең ... ... ... да бір ... шаруашылық жүргізудің өзі
мүмкін емес. Сондай-ақ ауылды жерлерде ... өнім ... ... ... ашу ... ... ... Ауыл шаруашылық ... ... ... ... беру ... де жыл ... ... келеді. Бүкіләлемдік сауда ұйымына кірер тұста отандық шаруалардың
әлемдік бәсекеге төтеп бере ... ... үшін мұны ... ... ... ... өнімділігі ең төмені және жылына бір жұмыс
істеушіге 3 мың ... ... ... Ал дамыған елдерде бұл көрсеткіш
50-70 мың долларды құрайды екен.
Ауыл үшін өсу ... міне ... ... ... міндетіміз –
2014 жылға қарай агроөнеркәсіптік кешенде ... кем ... екі ... ... ... шешуде үкімет тарапынан қазіргі таңда шаралар жүргізіп
жатыр. Осы уақытқа дейін 4200-ге жуық әлеуметтік-мәдениет ... ... ... ... ... салынып, күрделі жөндеуден
өткізілді. Мұнымен қоса 94 елді мекен газбен жабдықталып, 600 ... жол ... және ... жерлерге 579 шақырымға созылатын электр
жүйесі тартылды. Еліміз дамыған елдер ... ... үшін ең ... ... бар ауылшаруашылық тауарларының ... ... ... өнімді
экспорттау болып отыр. Сол себепті ең алдымен, ... ... ... ... ... ... мақсатында тартылып жатқан инвестициялар
мемлекеттік бағдарламада көрсетілген талаптарға сәйкес ... ... ... экономикалық даму перспективасы бар ауылды
аумақтарға ... ... да атап ... жөн. ... ... Кеңес
Одағы кезінде жоспарлы-жоспарсыз салынған көлік ... ... ... энергиясы мен телефон желісін тарту экономикалық тұрғыдан
тиімсіз және экологиялық жағынан қолайсыз елді мекендер көптеп саналады.
Олардың ... ... ... ... ... айтсақ, өркениеттен алшақтау
жатыр. Осыған орай ауылдық аумақтарды дамыту бағдарламасы аясында осындай
елді мекендерді оңтайландыру жұмысы жүргізілді. ... ... ... ... өзінде экололгиялық жағынан қолайсыз елді мекендердің
тұрғындарын қолайлы аумақтарға ... ... ... 172 ауыл
жабылған. Нәтижесінде, дамудың жоғары әлеуеті бар ... ... 260 мың ... ... ... ауыл ... деп ... бәрімізге белгілі, осы
тұста ҚР Экономика және бюджеттік жоспарлау ... ... ... ... ... ... шараларды
жүзеге асыру үшін 2003-2005 жылдары тек республикалық ... ... ... жуық қаржы бөлінді. Агроөнеркәсіп кешенін ... ... 8-10 ... теңгеге артып отырған. Ал, ауылдық аумақтарды
дамытудың 2004-2010 жылдарға арналған бағдарламасын жүзеге асыру ... ... 56 ... ... жуық қаржы бөлініп жатыр. Ауылды
аумақтардың инфрақұрылымын дамытуға бұл стратегиялық тұрғыдан аса ... ... ... үш ... елді ... ... ... ету
жүйесін қалпына келтіруге және оның құрылысына 14 миллиард теңге, ауылдағы
мектептерді салуға 17,2 ... ... ... сақтау нысандарына 15,2
миллиард теңге жұмсалған. Ауыл жылдарында ауылдық жерлерде 208 мың ... ... бұл ... ... бес есе көп. Ауыл
шаруашылығы қызметкерлерінің ай ... ... ... ... 2 есе ... ... жоғары дәрежеде даму мүмкіндігі бар ауылдық ... ... ... ... көбейтті. Мәселен, осы кезең ішінде
олардың саны 31 пайызға ... ... ... саны 692 мыңға жетті.
Экологиялық жағдайы нашар деп танылған төртінші ... елді ... ... ... ... үш жыл ... селолық елді мекендерде тұратын халық
саны 45 мыңға жетті.
Қазіргі таңда халықты (әсіресе ... ... ... таза ... ауыз ... ... ету еліміздегі көкейкесті проблемалардың бірі
ретінде қалып отыр. Бұл әсіресе еліміздің орталық және батыс ... ... «Су – ... көзі». Сондықтан мемлекеттің болашағын
баянды ететін Қазақстанның әрбір азаматының дені сау болғаны аса ... адам ... ... ... ... көп жағдайда халықтың
дұрыс тамақтанбауы және осымен бір мезгілде сапасыз су көздерін ... ... ... ... ... ... ... айтып, дабыл
қағуда. Бұл ретте Ауылдық аумақтарды дамыту мақсатында ... ... су ... ... ... асырыла бастағанына тоқталып өткен
жөн. Аталған бағдарлама ... ... ... ... төрт ... ішінде 50
миллиард теңгеден астам қаржы игерілген. ... осы ... ... ... адам ... 1500 елді мекенді сумен қамтамасыз ету
жақсарған. Осының барлығы 2001 жылмен ... ... ... ... ішек ... 28 ... төмендеуіне әсер етті.
Ауылдық жерлерге мамандарды тарту мақсатымен, ... ... ... ... ... Бұл ... негізгі мақсаты ауылдық жерлерге
жас мамандарды тарту болып табылады. Елбасының тапсырмасы бойынша былтырғы
жылы ауылдық жерлерге жұмыс ... және ... ... әлеуметтік сала
мамандарына алғаш рет мемлекеттік ... ... ... өтті. Қазіргі
таңда ауылға келген 6582 маманға көтерілмелі жәрдем беріліп, сондай-ақ
мамандарға биылғы жылы ... үй ... ... ... несиелер бөлінеді.
“Жол картасы-2009” бағдарламасын табысты іске асырудың ... ... ... ... ... ... ... жылу трассасы,
автожолдар, жүздеген мектептер мен ... ... пен ... ... тұрған онжылдықтың аса маңызды міндеті – Қазақстанның барлық
азаматтарының өмір сапасы мен деңгейін жақсарту, әлеуметтік ... ... ... Осы ... жету үшін ең ... ... инфрақұрылымын дамытып, ауылдық жерлердегі халықтың өмір сүру
деңгейін жақсарту болып табылады.
Қорытынды
Жаһандық азық-түлiк жетiспеушiлiгi жағдайында ... ... ... қабiлеттiлiгiн арттыру, сол арқылы ... ... ету ... ... ... бағыттарының бiрiне
айналуда. Саланың табиғи-климаттық факторларға тәуелдiлiгi оның бәсекеге
қабiлеттiлiгiн арттыруда ... ... ... тағы да ... ... өзге, Қазақстан өз алдына БСҰ-ға мүше болу секiлдi үлкен мiндет қойып
отыр. Соған ... ... ... ... ... ... ... дайын өнiм шығару мәселесi өткiр тұр.
Зерттеу жұмысын аяқтауда, алға қойған ... ... ... нәтижесiнде келесiдей қорытындылар жасауға негiз бар деп
есептеймiн:
1. Жұмыста ... ... ... ... ... ауыл
шаруашылығы саланы жаңғыртудың ... және ... ... ... барысында оған жан-жақты
сипаттама берiлдi және ауыл шаруашылығы өнеркәсiптiк ... ... ... ... ... өнеркәсiптiк кешеннiң бәсекеге қабiлеттiлiгiн арттыруға
бағытталған ауыл ... ... кез ... ... қатысуын талап етедi. Алайда, өтпелi кезеңде
жүргiзiлген асығыс реформалар барысында, ... ... мен ... қабылданып, реформа нәтижесiнде ауыл
шаруашылығы өнеркәсiптiк кешеннiң ... ... ... Тек ... жылдары ғана бiртiндеп өсу байқалуда. Соған
сәйкес, жұмыста ... ... ... рөлi мен басым
бағыттары айқындалды. Мемлекеттiк реттеу механизмiн жетiлдiруде
бiрқатар ұсыныстар әзiрлендi.
3. Қоғамдағы, сондай-ақ экономика салаларындағы кез ... ... ... ... қажет ететiндiгi белгiлi. Қазiргi
таңда, агроөнеркәсiптiк кешендегi көптеген ... дәл ... ... етудiң немесе құқықтық ... ... ... Оған ... өркениеттi
нарығының қалыптаспауы, мемлекеттiк реттеу мен қолдаудың тек
қаржылық ... ... ... ... аграрлық саладағы
нарықтық қағидалармен өзара үйлеспеуi жатады. Жұмыста жан-жақты
зерттеулер нәтижесiнде ауыл ... ... ... құқықтық
қамтамасыз етудiң бiрқатар бағыттары ұсынылды.
4. Жаһандану жағдайында экономиканың бәсекеге қабiлеттiлiгiн арттыру
кез келген елдiң алдына ... ... ... ... ... Бұл әсiресе, Қазақстан секiлдi дамушы елдер үшiн
өзектi. Дамыған елдер қатарына қосылу үшiн сол ... ... ... ... ... сай ... элементтерiн алып
қолдану объективтi қажеттiлiк. Ауыл шаруашылығы салада мұндай
әлемдiк тәжiрибелердi зерттеу Қазақстанның ... ... ... ... болып отыр. Жұмыста бiрқатар
шетелдiк тәжiрибелерге ғылыми шолу жасалып, оның негiзiнде
отандық ауыл ... ... ... бәсекеге
қабiлетiлiгiн арттыру бағыттары көрсетiлген.
5. Қазiр бүкiл әлемде азық-түлiк өнiмдерiнiң ... ... ... жағдайдың орын алуы Жер бетiндегi адам санының
өсу қарқынына ... ... ... көлемiнiң сәйкес
келмеуiне байланысты болып отыр. Сонымен қатар, көптеген елдерде
кейбiр азық-түлiк ... ... отын ... ... ... осы ... ... зерттелiп, «азық-
түлiк қауiпсiздiгi» түсiнiгiне дербес, теориялық анықтама
берiлген. ... ... ... ... ашып
көрсетiлген.
6. Жұмыста ауыл шаруашылығы өнеркәсiптiк кешен салаларында ... ... ... ... ... кластер жүйесi
бәсекеге қабiлеттiлiк артықшылықтарға бастапқы негiз құрайтын
өндiрiс факторларының толықтырушы қосымшасы бола алатынын ... ... ... жүйе ауыл ... өнеркәсiптiк
кешеннiң бәсекеге қабiлеттiлiгiн арттырудың құралы ... ... ... ... ... құқықтық және институционалдық
алғышарттары көрсетiлген.
7. Қазіргі ... ... ... дамытуда инфрақұрылымның рөлі
өте зор, осыған байланысты инфрақұрылым түсінігінің мәні жан-
жақты қарастырылды. ҚР ... ... ... ... көрсетілген.
Жан-жақты зерттеулер нәтижесiнде агроөнеркәсiптiк кешеннiң бәсекеге
қабiлеттiлiгiн арттыруда ... ... ... ... жаңа қаржылық құралдарды атап айтқанда, өнімді ... ... ... ... ... ауыл шаруашылық тауар өндірушілерін қажетті ақпаратпен қамтамасыз
ету мақсатында ауыл әкімшіліктерін ... ... ... ... ... қызмет көрсету инфрақұрылымдарын және өнімнің сапасы мен
қауіпсіздігін бағалау ... ... ... ауыл ... өнеркәсiптiк кешен Қазақстан
экономикасының негiзгi салаларының бiрi ... ... Оның ... ... ... көптеген экономикалық және ... ... ... ... ... ... артуы
Қазақстанның iшкi аграрлық мүмкiндiктерi мен әлеуетiн толық пайдалануға,
әлемдiк қоғамдастыққа сәттi кiрiгуiне және өзiне ... ... ... ... ... ... тауарларының әлемдiк экспортарларының бiрiне
айналуына мүмкiндiк бередi.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. ҚР Президенті Н.Ә. Назарбаев «Жаңа онжылдық – жаңа ...... жаңа ... атты 2010 ... ... www. akorda. ... Шеденов Ө.Қ, Ядгаров Я.С, Досқалиев С.Ә. Экономика ілімдерінің
тарихы. /Оқу құралы/ – А.: ... ... 2003. – 313 ... ... С, ... А.С, ... У.А. ... /Оқу құралы/ – Астана. – 2002. – 464 б.
4. ... М.Т, ... Р.Р, ... Х. ... теориясы мен
тәжірибесі. – А.: «Білім», 1997. – 320 б.
5. Есполов.Т.И, ... К.М, ... Ж.Ж. ... ... пособие/ – А.: «КазНАУ», 2005. – 320 с.
6. ... Р.С ... ... ... как ... ... // ... КазНУ – 2006 . – №6 –
С. 58
7. Шеденов Ө.Қ., ... Е.Н., ... Б.А., ... Ү.С.,
Комягин Б.И. Жалпы экономикалық теория. /Оқу құралы/ – Ақтөбе: «
А – Полиграфия», 2004. – 452 ... ... I.А., ... Б.Ж.. ... ... ... /Оқу құралы/ – А.: «Қазақ университеті», 2007. – 102 ... ... Л.А. ... ... ... ... теориялық
мәселелері. /экон. ғыл. канд. ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған
диссертация. – А.: 1999. – 115 ... ... Қ.Е., Ж.О. ... А.Ш. ... ... сектор
экономикасын мемлекеттік реттеу мәселелері. /Оқу құралы/ – А.:
«Экономика», 1997. – 88 б.
11. ... А.. ... ... АПК как ... ... безопасности //Транзитная экономика.
– 2006. – №1 – С. 30-38
12. ... Я.А. ... ... в условиях глобализации. –
А.: «Қазақ университеті», 2005. – 340 с.
13. Пикулин А.В. Система государственного управления – ... ... В.А. ... управление. Основы теории и
организации. – Москва: Статус, 2002, С.45.
15. Нұрманов А.А. ... ... ауыл ... ... ... ... // Қазақстанның ұлттық бәсекеге
қабілеттілігі: теориясы, ... ... ... ... 15 ... ... халықаралық
ғылыми-тәжірибелік конференция материалдары. Алматы, 2006, 185-
190б.
17. Фатхутдинов Р.А. ... как ... ... // Вопросы экономики, 1997, №5, С.118-119.
18. ... ... және ... аумақтарды дамытуды
мемлекеттік реттеу туралы» ҚР-ның 2005жылғы 8 шілдедегі №66-111314
Заңы.
19. «ҚазССР-ғы ауыл, село және ... ... ... ... ... Заңы 27 ... ... Жусупбекова М.К. Правовые основы ... ... ... ... ... в ... ... на соискание ученой степени канд. юрид. наук. – А.:
2003. – 119 ... ... ... Жер Кодексі. А. 2001
22. ҚР Президенті Н.Ә.Назарбаевтың халыққа жолдауы «Дағдарыстан жаңару
мен дамуға» атты жолдауы // Астана. – 2009.- 6 ... ... Н.Ә. Ауыл ... ... жаңа ... //Егемен
Қазақстан, 2005, 1 ақпан
24. Дж. Порте Кредитная ... в ... ... ... управление. – 2005. – №8. – С. 132-136
25. Приходько Т. Новая ... ... в ... //АПК-экономика,
управление. – 2004. – №3. – С. 93-98
26. Коваленко Н., Янушкеевич Д. ... ... ... в ... ... ФРГ ... управление. –
2005. – №11. – С. 77-82
27. ... ... Ауыл ... ... 2009 – ... ... ... жоспары туралы Қазақстан
Республикасы Үкіметінің 2008 жылғы 23 ... № 1215 ... ... Б.К. Конкурентоспособность, открытость и безопасность
казахстанской экономики. //«Макромаркетинг Республики ... и ... ... ... ... ... 25-
26 апреля 2002 г. – А.: «Қазақ университеті», 2002. – 303 с.
29. Жатканбаев Е.Б., Байзакова К.И., ... Г.Т.. ... ... в ... ... – А.: «Қазақ
университеті», – 2006. – 330 с.
30. Молдашева А.Б.. Жамбыл ... ... ... ... ... ... Хабаршысы. Экономика сериясы. –
2008. – №3(67). – 106-110 б.
31. К. Маркс, Ф. Энгельс. Сочинение Т.9 320 ... ... ... А.Б.. Жамбыл облысының азық-түлік ... ... ... ... ... ... сериясы. –
2008. – №3(67). – 106-110 б.
34. «Дағдарыстан – ... мен ... ҚР ... 2009 ... ... ... – 2009. – №29(17155). – 7 наурыз
35. Мамыров Н.Қ., Ф. Акчура Қазақстандағы адам ... ...... ... 2004. – 412 ... ... Полный сборник сочинении Т.36 188 с.
37. Сейдахметов А.. Азық-түлік қауіпсіздігі де бір ... бел ... ... ... – 2009. – ... (25584) – 27 ... Статистикалық бюллетень – Алматы, 2008. №12(96) – 515 б.
39. http://www.google.ru
40. Тулегенова М.С. Кластерный подход в ... ... // ... ... ... ... – 2004. – №2(42).
– С. 104-111
41. Жаутикова С.А. ... ... ... ... // ... – 2007. – №3-4. – С. ... Ашимова И.Д. Перспективы формирования и развития молочного кластера
в ... ... ... – 2008. – №1. – С. ... Дулатбекова Ж.А.. Ауылшаруашылығының өндірістік инфрақұрылымын
қалыптастыруды жетілдіру жолдары // экон. ғыл. ... ... алу үшін ... ...... 2009. ... б.
44. Шаменова А.М.. Әлемдік экономикалық дағдарыс жағдайындағы ... және ауыл ... ... ... // ... – №5. – 51 ... ... А.А. ... ... управления в
сельскохозяйственном производстве. //Финансы Казахстана, 2006, №3-
4.
46. Аяшев О., ... Н.. Ел ...... // ... ... – №90-93 (25939) – 12 ...

Пән: Ауыл шаруашылығы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 85 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Азиядағы өзара іс-қимыл мен ынтымақтастық төңірегіндегі мәселелер8 бет
Қазақстан Республикасының ұлттық құқығы мен халықаралық құқықтың арақатынасы (басымдылықтың қалыптасу мәселелерi)278 бет
Қаржы жүйесін ұйымдастыру5 бет
Ұлттық киімдердің қоғамдағы маңызы7 бет
Кәсіби педагогтың құзіреттілігін дамытуда қолданылатын шығармашылық жұмыстар5 бет
Медицина қызметкерлерінің техникалық қауіпсіздігі4 бет
Практикалық психология және практик психологтың қызметі6 бет
Қазақстан Республикасының газ өнімдерін пайдалануы14 бет
Қызмет көрсету нарығының қызмет ету мәні және негізгі принциптері23 бет
Өндірістік емес сала22 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь