Қазақ және түрік тілдеріндегі астрономиялық атаулардың лексикографиялық деректердегі көрінісі мен семантикасы

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

І ҚАЗАҚ ЖӘНЕ ТҮРІК ТІЛДЕРІНДЕГІ АСТРОНОМИЯЛЫҚ АТАУЛАРДЫҢ ЛЕКСИКОГРАФИЯЛЫҚ ДЕРЕКТЕРДЕГІ КӨРІНІСІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...8

1.1 Қазақ тіліндегі астрономиялық атаулар: түсініктемелер мен
этимологиялық этюдтер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..8

1.2 Түрік тіліндегі астрономиялық атаулардың түсіндірме
сөздіктердегі көрінісі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 24

1.3 Қазақ және түрік тілдеріндегі кірме космонимдік атаулар ... ... ... ... 29

ІІ ТҮРКІ ТІЛДЕРІНДЕГІ АСТРОНОМИЯЛЫҚ АТАУЛАРДЫҢ СЕМАНТИКАСЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..33

2.1 Түркі тілдеріндегі космонимдердің когнитивтік.танымдық
бейнесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..33

2.2 Түркі тілдеріне ортақ астрономиялық атаулар ... ... ... ... ... ... ... .45

2.3 Космонимдердің тілдік бірліктердегі көрінісі (мақал.мәтелдер
мен фразеологизмдер) ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..51

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..64

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .66

ҚОСЫМШАЛАР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...70
«Әр елдің ұлттық аспабының құлақ бұрауы бар, ол өзгерсе, шығарманың мәні өзгеріп, көркемдік құны түседі», – деп Әл-Фарабидің музыка жанрына қатысты айтқан ойы біздің зерттеу нысанымыз қазақ және түрік тілдеріндегі астрономиялық атаулардың танымдық құндылығына да қатысты. Себебі, дүниедегі заттар мен құбылыстардың жер шарын мекендейтін адамдарға ортақ болуымен қатар, әр халық сол заттар мен құбылыстарды өз мәдениетіне, танымына, болмысына қарай атау береді. Көзделетін нысан адамның қабылдау ерекшелігінен және ұлттық-мәдени, физика-әлеуметтік, астрономиялық тәжірибесінен бастау алады. Берілген атаудан әр халықтың дүниетанымын, ақыл-ой деңгейін, таным-түйсігін, мәдениетін, тілдік ерекшелігін саралауға, салмақтауға болады. Әр ұлттың тәжірибесі мен білімі, сыртқы дүниемен байланысы, көрген-білгені мен көңілге түйгені бірдей емес. Адамзат көне замандардан-ақ өзін қоршаған ортаның құпияларын тануға ұмтылған. Әсіресе адам баласын көгілдір аспан, ондағы жұлдыздардың сырлы да, жұмбақ әлемі ерекше қызықтырды. Бұл қызығушылық қазіргі дамыған және техника өркендеген заманда да өрши түспесе, кеміген жоқ. Оған басты себеп – «Болмыста екі ғаламат нәрсе бар: бірі – жұлдызды аспан, екіншісі – әрбір адамның ішкі дүниесі» деп неміс ойшылы И. Кант айтқандай, сырлы аспанның құпиясы таусылмақ емес. Керісінше ғылым дамыған сайын жұлдызды аспан жаңа тылсым жұмбақтарын алға тосуда.
Ата-бабаларымыз көне дәуірлерде жұлдызды аспанның құпиясын өздерінше танып, ондағы аспан шырақтарына ат беріп, айдар таққан. Аспан шырақтары туралы әртүрлі ертегілер, аңыз, мифтер шығарған. Кейіннен аспан әлеміндегі жұлдыздардың қозғалыстары мен сипаттары туралы құнды ғылыми еңбектер жазып қалдырды. Атап айтқанда, Орта Азия мен Қазақстаннан шыққан орта ғасырлардағы ұлы бабаларымыз Ғаббас Жауһари, Әбунасыр Әл-Фараби, Әбу Райхан Әл-Бируни, Тарағай Ұлықбек және т.б. еңбектерінен аспан атаулары туралы терең ғылыми тұжырымдарды кездестіреміз. Олардың ішінен Отырардан шыққан ұлы ойшыл Әбу Насыр Әл-Фараби «Ғылымдарды топтастыру» деген еңбегінің бір бөлімін «Жұлдыздар туралы ғылым» деп атап, онда жұлдыздар туралы түсініктер мен таза ғылыми мағлұматтарды баяндайды [1, 154-156].
Түркі халықтарындағы космонимдер мен олар жайындағы мәліметтерді көне жазба ескерткіштерден кездестіре аламыз. Мысалы, Махмұт Қашқаридің атақты сөздігінде Ерентүз (Мизан), Бақыр соқұм (Марс), Үлкар, Қарақұш (Юпитер), Темур қозуқ сияқты аспан шырақтарының атаулары аталған.
Кітаптар мен монографиялар:

1. Аль-Фараби. Философские трактаты. – Алма-ата: Наука, 1970. – 270 с.
2. Әбішев Х. Аспан сыры /екінші басылуы/.–Алматы:Қазақстан,1966.-260 б.
3. ҚТТС І-Х – Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. Ред.Б.Қалиев. Ж-К. Алматы, Қазақ ССР-нің «Ғылым» баспасы, 1974-1986.
4. ҚСЭ І-ХІІ – Қазақ Совет Энциклопедиясы. І-ХІІ т. – Алматы: Ғылым, 1966.-78.
5. Потанин Г. Н. Сага о Соломоне: Восточные материалы к вопросу о происхождении саги. – Томск, 1912.-160с.
6. Жанұзақов Т. Д. Космонимдердің лексика-семантикалық ерекшеліктер// ҚазССРҒА хабаршысы. 1978, №6. 51-62 б.
7. Кайдаров А. Т. Структура односложных корней и основ в казахском языке. – Алма-ата: Наука, 1986. -328с.
8. Севоротян Э. В. Этимологический словарь тюркских языков.–М.:Наука, 1974, 1978. Вып.I.-767с.; Вып.II.-349с.
9. Щербак А. М. Сравнительная фонетика тюркских языков.–Л., Наука, 1970. –204с.
10. Егоров В. Г. Этимологический словарь чувашского языка.-Чебоксары, 1964.-430с.
11. Рясянен М. Материалы по исторической фонетике тюркских языков / Перев.с нем. А. А. Юлдашева. Ред.пред. и прим. Н. А. Баскакова/ - М.: Издательство иностр. лит-ры., 1955. –222 с.
12. Рамстедт Г. Н. Введение в алтайское языкознание: Мифология/ Под ред. И с пред. Н.А. Баскакова/. – М., 1954. –234с.\
13. Немет Ю. Названия созвездий Плеяд в тюркских языках//Вопросы тюркологии.-Баку: ЭЛМ, 1971.с. 18-26.
14. Эргис Г. У. Очерки по якутскому фольклору.-М.,1974.-404с.
15. Никонов В. А. Материалы по космонимии Средней Азии// Ономастика Сред. Азии.–Фрунзе, 1980. С.290-306.
16. Потанин Г. Н. Очерки северо-западной Монголии. СПб.,1881,вып.2. – 187.
17. Исқақов М.Ө. Халық календары: / Өңд. Және толықт. 2-ші бас/. – Алматы: Қазақстан, 1980.
18. ЭСТЯ 1989 – Этимологический словарь тюркских языков /Общетюркские и межтюркские основы на буквы «Ж», «И» /М.: Наука, 1989. -293с.
19. Рустемов Л. З. Казахско-русский толковый словарь арабско-иранских заимствованных слов. –Алма-ата, 1989.- 320с.
20. Карпенко Ю.А. Названия звездного неба. –М.: Наука, 1985.-216с.
21. ДТС – Древнетюркский словарь. – Л., 1969. -676с.
22. Материалы по этнографии киргиз Тургайской области. –Оренбург, 1898.-80с.
23. Куфтин Б. А. Календарь и первобытная астрономия киргиз-казацкого народа // Этнографическое обозрение. 1916, № 3-4, - М., 1918. С.123-155.
24. Святский Д. О. Очерки истории астрономии Древней Руси. Ч.1// Историко-астрономические исследования, вып.7.-М.,1961. С.5-98.
25. Азим-заде Э.Г. К сопоставительному анализу славянских и тюркских названий созвездий// Советское славяноведение. 1980, №1. С. 96-103.
26. Никонов В. А. Этнография и ономастика/ на материале Украины/ //Советская этнография. 1971, №5. С.13-27.
27. Рут М. Э. Материалы по русской народной астрономии// Русская ономастика и взаимодействие с апеллятивной лексикой.-Свердловск, 1976.с.33-56.
28. Никонов В. А. Космонимия Поволжья / Ономастика Поволжья, вып.3.–Уфа, 1973. С.373-381.
29. ҚТФС – Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігі. Кеңесбаев І.К. Алматы, Қазақ ССР-ның «Ғылым» баспасы. Алматы, 1977.–712 б.
30. Қоңыров Т. Қазақ тілінің тұрақты теңеулері сөздігі.–Алматы: Ғылым, 1990.–320 б.
31. Афанасьев А.Н. Мифы, поверья и суеверия славян. – М., 2002. – 729 с.
32. Валиханов Ч. Ч. Избранные произведения. Алма-ата: Наука, 1986. – 414с.
33. Матеиалы по истории кочевых народов в Китае III-V вв. Вып. 1: Сюнну. –М.: Наука, 1989.-162с.
34. Васильева О. В. Временные и пространственные представления в «Книге моего деда Коркута» (Небесные тела) // Советская тюркология. -1978. №6. -69-73 с.
35. Алдар Көсе мен жылан// Әдеби нұсқалар. -Алматы: Ғылым,1992. -419 б.
36. Малов С. Е. Памятники древнетюркской письменности. Тексты и исследования.-М.,-Л., 1951. 380 с.
37. Радлов В. В. Опыт словаря тюркских наречий. Т.1 (в 2-х кн.). 1914с.; Т 2 (в 2-х кн.). 2230с.; -М.: Издательство восточной литературы, 1963.
38. Аронов Қ. Қазақ тіліндегі кейбір халықтық космонимдердің этнолингвистикалық табиғаты// Қазақстан Республикасы Ғылым Академиясының хабарлары. Тіл – әдебиет сериясы, 1992. №5.3-13б.
39. Толстой Н. И. О предмете этнолингвистики и ее роли в изучении языка и этноса// Ареальные исследования в языкознании и этнографии. Язык и этнос.–Л., 1983. С. 181-190.
40. Ураксин З. Б. Сравнительное изучение и этимологизация фразеологизмов в тюркских языках // Проблемы этимологии тюркских языков.- Алма-ата: Ғылым, 1990. С.244-249.
41. Катанов Н. Ф. О погребальных обрядах у тюркских племен с древнейших времен до наших дней// ИОАИЭ при Казан.ун-те.–Казань, 1884. Т. ХII, вып.2. с. 81-102.
42. Абишев Х. «Элементы астрономии и погода в устном народном творчестве казахов» -Алма-ата, 1949.-29 с.
43. Айтбаев Ө. Қазақ терминологиясының дамуы мен қалыптасуы. – Алматы: Ғылым, 1988. -205 б.
44. Алиев Ф. Ф. Очерки по лексике языка турок Казахстана.-Алма-ата:Наука, 1978.-100 с.
45. Аронов Қ. Термин сөздердің қалыптасуы мен қазіргі жайы.// Қазақстан мектебі. 1991, №2. 54-55 б.
46. Astronotlarin gözüyle Uzaydan Türkiye. Üstün Aydıngöz. Istanbul, 2004 y. 227s.
47. Doğan Aksan. Her yönü ile dil ana çizgileri ile dil bilim. 1-3 cilt. Ankara, 1998.
48. Devellioğlu Ferit. Türk argosu. Ankara, 2002.
49. Gülen Soy D. Türkçe el kitabı. Ankara, 2000.
50. Koç Nürettin. Yeni Dilbilgisi. İstanbul, 1990.
51. Әбішұлы Х. Халық астрономиясы.–Алматы, 1959.-320б.
52. Бартольдт В. В. Сочинения:–М., 1966. Т.4.-496 с.
53. Башкирское народное творчество:Предания и легенды.Т.2.–Уфа,1987-76с.
54. Джанузаков Т. Д. Очерки казахской ономастики.–Алма-ата:Наука,1976. 176с.
55. Ж. Баласағұн. Құтты Білік / Көне түркі тілінен аударған А. Егеубаев/.– Алматы: Жазушы, 1986.-616 б.
56. Звегинцев В. А. Очерки по общему языкознанию.–М.: Издательство МГУ, 1962. -384с.
57. Каташ С. С. Мифы и легенды Горного Алтая.–Горно-Алтайск.: Алтайск.книжн.издательство, 1978.–112с.
58. Кононов А. Н. Способы и термины обозначения стран света у тюркских народов // Тюркологический сборник, 1974.–М., 1978. С. 72-89.
59. Лавров М. Кочевники. Жизнь Киргизской степи.–СПб,1903, М/Ф.
60. Машанов А. Аспан ертегілері// Жұлдыз.1958,№ 7.103-115б.
61. Никонов В. А. Нерешенные вопросы ономастики Поволжья // Ономастика Поволжья.–Ульяновск, 1969. С.265-274.
62. Рамстедт Г. Н. Введение в алтайское языкознание: Мифология/ Под ред. И с пред. Н.А. Баскакова/.–М., 1954.–234с.\
63. Рясянен М. Материалы по исторической фонетике тюркских языков / Перев.с нем. А. А. Юлдашева. Ред.пред. и прим. Н. А. Баскакова/-М.: Издательство иностр. лит-ры., 1955.–222 с.
64. Щербак А. М. Сравнительная фонетика тюркских языков.–Л., Наука, 1970. –204с.
65. Доспаганбетова М. К. Лексикографиялық деректердегі космонимдер (түркі тілдері бойынша). ҚР Ақтөбе, 2006.
66. Кайдаров А. Т., Жайсакова Р. Е. Принципы классификации фразеологизмов и их классификационные группы в современном казахском языке// Известия АН Каз ССР. Серия филологическая, 1979, №1. С.3-11.
67. Кеңесбаев І. «Жеті», «Үш», «Тоғыз», «Қырықпен» байланысты ұғымдар // Қаз ССР ҒА хабарлары филологиялық серия, 1946, 8» /29/. 3-14б.
68. АТОҚС 1959 – «Астрономия терминдерінің орысша-қазақша сөздігі» /құраст. Х. Әбішев/ // Орысша-қазақша терминология сөздігі. 2-т.–Алматы: Қаз ССРҒА баспасы, 1959. 289-347б.
69. ҚТДС 1969 – Қазақ тілінің диалектологиялық сөздігі. – Алматы:Ғылым, 1968.-240б.
70. ҚТОС 1988 – Қазақ тілінің орфографиялық сөздігі. /өңд.толықт., 3-бас./, Алматы: Қазақстан, 1988.-400 б.
71. Altın Atasözleri ve Deyimler Sözlüğü. Altin Kitaplar Yayinevi. Istanbul,2006. Hazırlayanlar: Ülkü Kuşçu, Hüseyin Kuşçu.
72. Deyimler sözlüğü. Yrd. Doç. Dr. Ahmet Doğan.
73. Türkçe sözlük. Yeni Baskı. 2 cilt. Ankara, 1988. Türk tarih Basım Evi. Prof. Dr. Hasan Eren.

Интернет-сілтемелер:

http://www.yasarkalafat.info/index.php?ll=newsdetails&w=1&yid=162
http://www.sensizliksokagi.biz/buyuk-turk-tarihi/48496-eski-turklerde-yildizlar.html
http://www.yenidenergenekon.com/449-gok-ve-turkler-2/
http://www.google.com.tr/#hl=tr&q=gezegenler+ile+ilgili+inançlar+inanışlar&start=30&sa=N&fp=edfa780d91871367
http://www.sensizliksokagi.biz/buyuk-turk-tarihi/48499-eski-turklerde-gunes.html
http://www.haberakademi.net/haberyaz.asp?hbr=10296
http://www.yasarkalafat.info/index.php?ll=newsdetails&w=1&yid=67
        
        Денотат (лат. Denotatum – таңбаланушы, белгіленуші) – тілдік бірлік арқылы
белгіленетін шындықтың көптеген объектілері. Мысалы, кітап деген сөздің
денотаты – ... ... ие кез ... зат тән. Денотат арқылы адамның
танымдық қызметінің нәтижесі белгіленеді.
Калькалау (фр. Calque – көшірме, еліктеу) – ... ... ... үлгісін
пайдалану арқылы жаңа сөздер мен сөз тіркестерін жасау.
Когнитивтік лингвистика (лат. сognitio – білім, түсінік, көзқарас) – ... ... ... игеру Табиғи тіл механизмін түсіндіру үшін білім
жинау, қолдану және оны ... ... құру ... зерттеледі. Бір
жағынан, когнитивтік лингвистика бұл модельді тек бүкіл когнитивті ғылымдар
шеңберінде ғана жасай алады. Ол ... ... әр ... титерін, олардың
ұйымдастырылу және өзара әрекеттесу тәсілдерін зерттейді
Лексикография (грек. Lexicon – сөздік, grapho – ...... ... ... ... ...... ағыл. semantics, фр. semantique
нем. Semantik – тіл ... ... оның ... бір ... (сөз, ... ... ... арқылы берілетін мазмұн.
Транслитерация ( лат. trans – арқыды + littera - әрір ) – ... ... ... ... ... ... мәтінді екінші бір алфавиттің
әріптерімен таңбалау. Мыс., ... ... ... жоқ ... ... ... qarlygash, Almaty.
Этнолингвистика ( грек. ethnos – халық,тайпа + фр.linguistique< lingua –
тіл) – тіл және ... ... ... тіл ... ... ... және ... мәдениетін, оның менталитетін, тарихы мен
қазіргі қалпын бейнелейтін тілдік элементтер. ... ... ... жеке тіл ... тіл топтарының дамуын тілді қолданушылардың
этностың тарихымен байланыстыра зерттеу бір мәнге ие болғанымен, тіл ... ... ... ... зерттеу, сонымен қатар этностың
өзіндік ... ... ... ... зерттеу этнолингвистика
міндетіне жатады.
Этимология (грек. еtymologia, etymon – сөздің ... ... + logia ... ... etymology,фр. etymologil, нем. Etymologye – 1. Сөз ... шығу ... ... тіл ... бір саласы. 2. Зерттеу
тәсілдерінің жиынтығы және сол зерттеудің ... ... ... ЖӘНЕ ... ... ... АТАУЛАРДЫҢ ЛЕКСИКОГРАФИЯЛЫҚ
ДЕРЕКТЕРДЕГІ КӨРІНІСІ...........................................8
1.1 Қазақ тіліндегі астрономиялық ... ... ... ... ... ... астрономиялық атаулардың түсіндірме
сөздіктердегі көрінісі………………………………………………......24
1.3 Қазақ және түрік тілдеріндегі кірме космонимдік
атаулар……….......29
ІІ ТҮРКІ ТІЛДЕРІНДЕГІ АСТРОНОМИЯЛЫҚ ... ... ... ... когнитивтік-танымдық
бейнесі………………………………………………………………......33
2.2 Түркі тілдеріне ортақ ... ... ... бірліктердегі көрінісі (мақал-мәтелдер
мен фразеологизмдер)………………………………………………....51
ҚОРЫТЫНДЫ………………………………………………………………….......64
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ……………………………….........66
ҚОСЫМШАЛАР..................................................................
.....................................70
КІРІСПЕ
   
  «Әр елдің ұлттық аспабының құлақ бұрауы бар, ол өзгерсе, шығарманың
мәні өзгеріп, ... құны ... – деп ... ... ... ... ойы біздің зерттеу нысанымыз қазақ және ... ... ... ... ... да ... ... заттар мен құбылыстардың жер шарын мекендейтін адамдарға
ортақ болуымен қатар, әр халық сол заттар мен құбылыстарды өз ... ... ... атау береді. Көзделетін нысан адамның қабылдау
ерекшелігінен және ... ... ... ... ... ... атаудан әр халықтың дүниетанымын, ақыл-
ой деңгейін, таным-түйсігін, мәдениетін, тілдік ерекшелігін саралауға,
салмақтауға болады. Әр ... ... мен ... ... ... ... мен көңілге түйгені бірдей емес. Адамзат ... өзін ... ... ... ... ... адам ... көгілдір аспан, ондағы жұлдыздардың сырлы да,
жұмбақ әлемі ерекше қызықтырды. Бұл ... ... ... және
техника өркендеген заманда да өрши ... ... жоқ. ... себеп – «Болмыста екі ғаламат нәрсе бар: бірі – жұлдызды ...... ... ішкі ... деп ... ... И. Кант
айтқандай, сырлы аспанның құпиясы таусылмақ емес. ... ... ... ... аспан жаңа тылсым жұмбақтарын алға тосуда.
Ата-бабаларымыз көне ... ... ... құпиясын
өздерінше танып, ондағы аспан ... ат ... ... ... ... ... ... ертегілер, аңыз, мифтер шығарған.
Кейіннен аспан әлеміндегі ... ... мен ... ... ... еңбектер жазып қалдырды. Атап ... ... мен ... ... орта ... ұлы бабаларымыз
Ғаббас Жауһари, Әбунасыр Әл-Фараби, Әбу Райхан ... ... және т.б. ... ... ... ... терең ғылыми
тұжырымдарды кездестіреміз. Олардың ішінен Отырардан шыққан ұлы ... ... ... ... ... ... еңбегінің бір
бөлімін «Жұлдыздар туралы ғылым» деп атап, онда ... ... мен таза ... ... ... [1, ... халықтарындағы космонимдер мен олар ... көне ... ... кездестіре аламыз. ... ... ... ... ... ... ... соқұм
(Марс), Үлкар, Қарақұш (Юпитер), Темур қозуқ сияқты аспан шырақтарының
атаулары аталған.
Қазақ ... ... ... мен олар ... ұғым ... Ш. ... Г. Н. ... Ә. Диваев,
Б.А. Куфтин және т.б. ... ... ... Ұлы Отан
соғысынан кейінгі жылдары Х. Әбішев, Ә. ... М. ... ... ... ... ... туралы еңбектер мен
мақалалар жариялады. ... ... ... Х. ... ... зерттеу барысында жарық көрген еңбектерін атап ... ... ...... ... ауыз ... ауа райы
мен астрономия ... ... (1949 ж.), ... астрономиясы»
(1959 ж.), «Аспан сыры» (1962 ж., 1966 ж.). ... ... ол ... ... ... ... ... құрастырды.
Түркия ғалымдары да астрономияға қызыққан және көңіл ... ... Абд ... ... ... ... Михалиджи, Анаксагор,
Лютфи Такади және т.б. астрономдар ... ... ... ... ... ... Абд ... еңбектеріне ерекше
тоқталып кетуді ұйғардық. Абд аль ... ... ......... ... атақты астрономия
кітабына комментарий;Sharḥ Sі faṣl — Ат-Тусидың практикалық ... ... кез ... халықтың дүниесін бейнелейтін астрономиялық
атаулардың тілдік ... тану үшін ... ... ... ... зерттеу жұмысын жүргізу қажеттілігі қазіргі таңдағы ... жаңа ... ... байланысты. Осымен байланысты тіл
білімінің тылсым ... ... да ... ... ... ... логика, мифология, этнография т.б. тығыз ... ... ... ... ... ... ... болмыс пен дін сияқты заңдылықтары негізінде ғана зерттеу
жеткіліксіз. Бүкіл ... ... ... ... ... ... ... мәдениетімен, ой-танымымен бірлікте қарау мәселесі
тіл ... ... өріс алып келе ... ... ... ... елтану ғылымдарының пайда
болуына негіз болды. Бұл ... ... ... ... ... ... ... кешенді үлгілерін айқындауды
мақсат ... ... ... – тек ... және ... тіл ... емес, түркітанудағы ... ... ... ... халықтық космонимдерді зерттеу тарихи ... ... ... ... ... ... ... сияқты астрономиялық
атаулар да аз ғана ... бір ... ... ... ... ... қалыптасуының және дамуының сан
ғасырлық тарихы бар.
Қазақ және ... ... ... халықтарының өмірінде аспан
шырақтары ерекше міндеттер атқарған. Ата-бабаларымыз аспан ... ат ... ғана ... ... ... ... тұрмыс-тіршіліктің
қажетіне жарата білген, яғни солардағы құбылыстарды ... ... ... ... ауа райын болжады, жер тараптарын ажыратып,
уақытты белгіледі. Ал тым көне ... ... ... ... ... ... ... оларға табынды. Аспан ... ... ... ... және ... тілдерінде ... ... ... ... тапқан. Сондықтан екі
тілдегі космонимдерді этнолингвистикалық тұрғыдан зерттеу нәтижесінде
тек ... сөз ... ... ... ... ... ... бірге соларды жасаушы, ... ... ... әдет-ғұрпы, салт-дәстүрі, т.б. байланысты
құнды мәліметтер мен ... де ... ... екі тілдегі басқа
сөздер тәрізді космонимдер мен оларға байланысты ... де ... ... жалпы түркі халықтарына тән ... ... ... ... Қазақ және түрік тілдеріндегі ... ... ... ... олардың тілдегі
қалыптасуы мен дамуының тілдік және ... ... ... ... сай ... ... ... қойылды:
❖ Қазақ тіліндегі космонимдерді барлық тілдік деректерден жинап,
оларға ... мен ... ... ... ... тілдері бойынша жазылған лексикографиялық деректердегі
космонимдердің ... ... ... ... ... түсіндірме сөздіктерде берілген космонимдердің
мағыналық, танымдық сипатын ашу;
... ... ... мен олардың ... ... ... ерекшеліктерін зерделеу.
Зерттеу нысаны ретінде түркі ... ... ... ерекшеліктерді сақтаған космонимдер.
Зерттеу пәні. Түрік және ... ... ... ... тілдік бірліктер.
Жұмыстың зерттеу әдісі. Зерттеу ... ... ... ... мен ... байланысты айқындалды. Зерттеу барысында
сипаттама-синхрондық, салыстырмалы-тарихи-диахрондық, лексика-семантикалық,
құрылымдық-грамматикалық, анализдік, когнитивтік ... ... ... ... ... ... ... материалдар қазақ,
түрік және басқа ... ... ... диалектологиялық,
фразеологиялық, этимологиялық, т.б. сөздіктерден алынды. Космонимдерді
диахроникалық тұрғыдан қарастыруда М. ... Ж. ... В. ... Л. ... және т.б. ... ... ... Сонымен қатар І.К. Кеңесбаев, Б. Қалиев, Малов, Сүлейменова,
А. Доған, Ү. Айдынгөз, Ү. Кушчу мен Х. Кушчу, ... Г. Н. ... ... Э. ... Б. А. ... Х. Әбішев, А. Машанов, М. Исқақов
және т.б. жұмыстарындағы астрономиялық атаулары мен ... ... ... ... ... асырылды.
Зерттеудің материалдары мен дереккөздері. Жұмыста түркі тілдеріне
қатысты ... ... ... ... ... көне ... орта ғасыр ... ... ... ... түркі тілдеріне ортақ космонимдерге қатысты
материалдар сұрыпталып ... Атап ... С. ... сөздігі»; Л. З. Будаговтың «Сравнительный словарь»,
«Древнетюркский словарь», «Қысқаша этимологиялық ... В.В. ... ... ... , Б. ... ... ... түсіндірме
сөздігі», І.К. Кеңесбаевтың «Қазақ ... ... ... ... ... языков /Общетюркские и межтюркские основы
на буквы «Ж», «И» /», Ахмет Доғанның «Deyimler ... ... ... ... ... Uzaydan ... ... Ереннің «Türkçe sözlük»,
Үлкү Кушчу мен Хүсейін Кушчуның «Altın Atasözleri ve Deyimler ... ... ... ... сөздіктер мен сөздікшелер,
анықтағыштар қазақ және түрік тілдерінің ... ... ... ... ... ... ... этнолингвистикалық,
семантикалық, когнитивтік, құрылымдық, ... және ... ... ... қазақ және түрік, басқа түркі
тілдеріндегі астрономиялық ... сөз ... ... Космонимдерді теориялық әрі практикалық ... ... ... ... ... ... ... тақырыбының
жаңалығы болып табылады.
Жұмыстың ... ... Тіл ... ... ... ... мифология, этнография, т.б. салаларымен тығыз қарым-
қатынастың нәтижесінде танылып, ашылып ... ... ... ... ... ... ... аспектіде қарастыру жаңаша
көзқарастың дәлелі. ... біз ... ... ... ... ... және ол сол ... ... мол ... береді.
Зерттеудің практикалық маңызы. Зерттеудің нәтижелерін жоғары оқу
орындарында тіл білімінің ... ... ... ... ... когнитивтік лингвистика салалары бойынша
жүргізілетін дәрістерде, ... ... ... ... пайдалануға болады.
Қорғауға ұсынылатын тұжырымдар.
... ... ХІХ ... ... ... мен ... жүйесі әдеби қалыптасқан нормаға сәйкес
келеді. Бұл ... көне ... ... ... ... де белсенді жұмсалып, халық санасында бейнеленген
жинақтық ... ... ... ... ... сөздердің
қай мағынасын алсақ та, ол тілдік нормадан алшақ ... ... ... ... ... дәл ғылыми
анықтама беру оңай емес. Әсіресе, сигнификаттық мағыналы ... ... не ... беру өте ... Бұл үшін ... ... ... шығу тегіне назар аударып, ... иек ... ... принципке жүгініп отырған.
❖ Көптеген атаулардың қазіргі тіліміздегі ... мен ... ... ... ... ... салыстырмалы
сөздіктердің тигізер пайдасы мол.
❖ Лексикографиялық ... ... ... ... ... және тілдік бірліктердегі көріністері қазақ және
түрік тілдерінің сөздік қорларының ... ... ... ... құрылымы. Дипломдық жұмыс кіріспеден, екі
бөлімнен, қорытындыдан, пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ЖӘНЕ ... ... АСТРОНОМИЯЛЫҚ
АТАУЛАРДЫҢ ЛЕКСИКОГРАФИЯЛЫҚ ДЕРЕКТЕРДЕГІ КӨРІНІСІ
1. Қазақ тіліндегі астрономиялық атаулар: түсініктемелер ... ... тілі ... ... бірі ... осы ... ... ерекшеліктерді сақтап отыр, әлі де сақтай бермекші. Дегенмен
әрбір ... ... ... ... ... байланысты туыс
тілдер бір-бірінен ерекшеленіп отырады. Әсіресе ... бір ... ... оның сөз ... яғни ... ... ... лексика тілдің басқа салаларына ... ... тез ... ... бір тілде бар сөздердің ... ... ... ... ... Мұны қазақ тіліндегі кейбір
халықтық космонимдер ... ... ... Тіліміздегі
космонимдерді басқа туыс ... ... ... ... мұндай космонимдер тек бір-екі ... ... ... ... ... ... космонимдерінің татар,
башқұрт тілдерінде болуы.
Сонымен қазақ тіліне тән ... деп ... ... Ақбозат, Көкбозат, Күзетші, Ағласон, Қыз, Үркердің қызы,
Үлпілдек, Көгалдай мергеннің көк ... ... оғы, Оқ, ... ... Арқан жұлдызы, Босаға, Төрт босаға, Екі босаға,
Үшмерген, Үшқарақшы, ... ... ... ... ... ... ... Шідердің оқтығы, Шідердің желісі, Қырыққарақшы,
Жетіқарақшы, Жетіұры, Жетіқұрт, ... ... ... бақырашы, Жетіқарақшының ... ... ... ... жұлдызы, Қамбардың екі мұрты, Қамбардың ауыз омыртқасы,
Қамбардың өті, Қамбардың ... Қос ... ... қос ... оғы, ... екі босағасы, Тұлқатын, Іңір жұлдызы, Керуен
жұлдызы, Ақ жұлдыз, Есекқырған, Сары ... ... ... ... ... ... ... Үшарқардың ұрғашысы, Мерген, Мылтық,
Мергеннің аты, Сұлусары, Қырлыжігіт, Жігіт, Қыранқарақшы, Сабақты ... ... ... ... ... ... тілдеріне ортақ немесе кірме сөздер
болғанымен тек ... ... ғана ... ... бір ... атауы болып табылатын мына ... де ... ... Сарысүмбіле, Кішісүмбіле, Текесүмбіле, Үлкентаразы,
Кішітаразы, Мұсылмантаразы, Шайтантаразы, Саттары сегіз, Нарық жұлдызы,
Үшарқар-таразы т.б. ... ... ... ... ... түсіндірме сөздіктеріне сүйене отырып, түсініктемелер беріп
кетсек дейміз:
Темірқазық – ... Кіші ... α деп ... ... ... ... солтүстік бөлігінде, дүние полюсіне өте ... жай ... ... ... болып көрінеді.
Жұлдыздың бұл ерекшелігі Темірқазық деп ... ... ... ... ... жұлдызы да басқа аспан шырақтары тәрізді
дүние ... ... ... ол ... ... өте жақын
орналасқандықтан бізге оның ... ... ... ... ... ... ... үнемі ... ... ... ... ... бұл жұлдыз жұрттың бәріне
танымал. Қазақ және ... ... ... аталмыш жұлдыздың өзі
де, оның атауы, яғни Темірқазық космонимі де ... ... ... ішінде жалпыхалықтық ... ... ... ... ... Алтынқазық, Жалғызқазық деген варианттары болса,
түрік тілінде Кутуп йылдызы деген нұсқасы да ... – Кіші Аю ... үш ... ... ... ... бұл жұлдызыды γ деп атайды. Ақбозат жұлдызы
туралы ... ... ... ... «... ...
көмескілеу үш жұлдыз арқылы ... ... ... ақшылдау
жұлдыз. «Ақбозат» аталуына жұлдыз түсінің ақшылдығы, әрі ... ... ... ... ... ... космонимінің
пайда болуына басты экстралингвистикалық ... бірі – ... ... ... қатысты түркі ... ... ... миф болып есептеледі.
Көкбозат – бұл да Кіші Аю шоқжұлдызындағы ... ... ... ... жұлдызын Кіші Аюдағы β немесе Кохаб жұлдызы деп
атайды. Бұл ... да ... ... осы ... шырағының жай
көзге көкшіл болып көрінуі негіз болған. ... ... ... ... Темірқазықты айналады.
Күзетші – ... ... α деп ... ... ... Бұл ... Темірқазық пен Жетіқарақшыға байланысты
космогониялық мифте ... пен ... ... ... ... Сондықтан жұлдызды Күзетші деп атаған.
Ағласон – астрономия ғылымында Лира шоқжұлдызындағы α ... деп ... ... ... ... ... ең жарық
жұлдыздың ... ... Бұл ... ... ... көктем, жаз, күз
айларында көрінеді.
Айдасон – Жетекші ... α деп ... осы ... ... жұлдыз. Бұл жұлдыздың Капелла деген нақты ... де бар. ... ... ... ... ... ... те атайды. Сонымен қатар осы жұлдыз Босаға топ ... ... ... де ... ... ... мен ... – Темірқазыққа байлаулы
Ақбозат пен Көкбозаттардың иелері, батырлар.
Қыз – ғылымда ... деп ... ... ... ... Қыз
жұлдызы Жетіқарақшы шоқжұлдызындағы Қыранқарақшы (Мицар) жұлдызының
қасынан ... ... ... Қыз ... ... ... ұрлаған Үркердің қызы деп атайды. Сонымен ... Г. ... ... ... Қыз ... ... Үлпілдек деп те
нақты космониммен атаған.
Жігіт – Жетіқарақшы шоқжұлдызындағы ξ ... ... деп ... ... ... Жігіт жұлдызы – Жетіқарақшы шоқжұлдызындағы
жай көзге көрінетін жеті ... ... яғни осы ... ... ... ... Халық түсінігінде Жігіт жұлдызы ... ... ... Г. Н. ... мәліметі бойынша,
бұл жұлдызды ... деп те ... ... ... ... Қыранқарақшы жұлдызы ұрланған Үркердің қызын атының алдына
мінгестіріп ...... ... ең ... жұлдыздың халықтық атауы.
Сұлусары жұлдызын астрономия ғылымында ... деп ... бұл ... термині арабтың Әд-дабаран ... ... ... ... ... яғни ... ... жұлдызды
осылайша атаған. Қазақтар да ... ... ... ... оның ... ... көрінуі мен түсінің сарғыш ... ...... ... шоқжұлдызындағы α ... ... ... ... ... ... Сүмбіле – аспанның оңтүстік жарты
шарындағы ең ... ... ... ... ... ... ... текесүмбіле деп те ... ... ... ... ... ... ... бар. Ақсүмбіле космонимі
аталмыш жұлдыздың түсіне байланысты ... ал ... ... ... осы ... ... ұқсас басқа жұлдыздан
айыру үшін ... – Кіші ... α, яғни ... ... Кішісүмбіле
жұлдызы аспанда Сүмбіле немесе Үлкенсүмбіле ... ... ... ... түсі де ... ... ақсары жұлдыз. Алайда бұл жұлдыздың көлемі Үлкенсүмбілеге
қарағанда кішілеу ... ... ... осы ... ... бұл аспан шырағын Кішісүмбіле деп ... ... да ... туатын жұлдыздардың қатарына жатады. Кішісүмбіле де
Үлкенсүмбіле тәрізді мамыр айының ... ... ... ... ... ... ... айының 5-10-дары шамасында
туады.
Көгалдай мергеннің көк ...... ... Ригель деп аталатын жұлдыздың халықтық атауы. Жұлдыздың
Көгалдай мергеннің көк ... ... ... ... арасына
тараған аңшылық аңызымен байланысты шыққан. Көгалдай ... ...... ... ...... шоқжұлдызындағы α немесе Бетельгейзе деп аталатын
жұлдыздың халық ... Оқ ... ... да ... ... ... ... қатысы бар. Яғни ... ... ... оғы ... дарымай, көкте жұлдыз ... ... ... ... кейде халқымыз Мылтықтың оғы деп те
атайды.
Қойшының ... ...... Сиыршы шоқжұлдызындағы α
немесе Арктур деп ... ... ... ... ... ... – аспанның солтүстік жарты шарындағы ең ... ... Бұл ... атау ... көктем, жаз айларында
іңірде тууымен байланысты шықса керек.
Жұлдыз – ... ... ... ... Жұлдыз космонимін көне
замандарда-ақ аспан шырақтарының жалпы атауы ... ... ... ... ... ... сан ... т.б.
ерекшеліктеріне қарап ажыратып, соған орай ат ... Мұны көне ... ... ... анық ... ... ... Йығаш йулдуз, Сув йулдуз және т.б. ... ... осы ... ... ... ... ... сақталған. Тіліміздегі халықтық космонимдер –
Жарық жұлдыз, ... ... ... Сары ... ... ... ... т.б. осының толық дәлелдері бола алады.
Ай – Күн жүйесіндегі Жер ... ... ... ... ... серіктерінен тек Жер ... ... ғана ... аспан шырағы ретінде белгілі.
Ақпа жұлдыз – ... ... ... ... ... жер ... енуінен пайда болатын құбылыс.
Қамбар жұлдызы (Арыстан) – Ел ... ... ... ... ... он екі зодиак ... ... ... жуық ... Арыстан Аймен тоғысады.
Астероид – Күн ... ... ... ... ... қиыр ... ... ғаламат ойранның –
Жердің астероидпен соқтығысуының ізін тапты.
Балықтар – Он екі ... ... ... ... ... ... ендіктерінде жазда, күзде, қыс басында ...... бірі ... ... ... күн ... теңелу нүктесі орналасқан.
Босаға – Егіздер шоқжұлдызындағы β /Поллукс/, α /Кастор/ ... ... ... α ... β ... ... Бұл топ жұлдыз төрт жарық жұлдыздан тұратын ... төрт ... деп те ... төрт ... біріктіріп, екі
босаға деп те атаған. Осы ... ... ... ... ... аспанда есіктің босағасы сияқты ... ... ...... оңтүстік бөлігіндегі ... ... ... СССР-дің оңтүстік ендігінен көктемде көрінеді.
Галактика – ... ... ... де қоса ... ... ... Ал, ... ... ... саны жүз
миллиардтан асады. «Ғажайып планетадағы» ... ... ... ... ... ... – Аспан күмбезінің солтүстік жарты ... ... ... мен ... қосатын сызықтың бір жағында
Аққу, Лира, Бүркіт шоқжұлдыздары, ал ... ... ... Егіздер,
Торпақ, Үшарқар-Таразы, Үлкен Арлан шоқжұлдыздары орналасқан. ... ... ... ... ... – Юпитер планетасының қазақ арасындағы ... ... ... ... ... болғандықтан оны Шолпанмен
шатастырып алуға ... оны ... ... деуі де ... таң ... ... ... еңбек күнін есеп ... ... ... десе жан ... – Кім екен ... деп өсек
қылған. (Б. ... ...... ... ... ... ... ішкі құрылысы өте
күрделі. Қатты ... ... Жер ең ... болып есептеледі. Беткі
қабаты үнемі ... ... ... Жер ... теориясы бойынша
жердің сұйық және қатты ядросы анықталады. Жер көкшіл көгілдір, Ай ... ... Ай ... тек бір жақ ... ... ... ... айналып шығу
уақыты оның өз осімен айналып шығу ... тең. ... ... ... ... жоқ. ...... ... ... шоқжұлдыз. Жетіқарақшының шөмішіндегі
сабының ортасындағы қос ... ... ... бәріне мәлім. Аспанда,
сонау қол ... ... ... ожау ... ... бұл ... (С. Талжанов, Сейфолланың Сәкені). Жетіқарақшы ... (Ж. ... ...... ... ... ... астрономдар тілінде
комета болуға тиісті. ... - ... грек ... ... жұлдыз» деген сөз (В. А. ... ... ... көп ... бар. Метеорлар – құлама ... ... ... пайда болады деп бекітіп айтуға болады.
Көкжиек – Көз көрім жер, ... ... көз ... ... аяқ ... ... ... (Қ. Мырзалиев).
Қарақұрт – аспанның солтүстік жарты шарындағы шоқжұлдыз, ... ... ... ... ... ... Қарақұрт шоқжұлдызындағы бес жарық жұлдыздардың орналасуы
қарақұртқа ұқсайтын ... ... ... осылайша атаса
керек. Кейде «Өрмекші жұлдыз» деп атайды. ... ... ... ... батпайтын аспан шырақтарының қатарына жатады. Сол
себепті ... ... ... Қарақұрт ... ...... ... жарты шарындағы шоқжұлдыз. Құзғын СССР-
дің оңтүстік аудандарында ... ... ... ... жолы – Жыл мезгіліне қарай орын ауыстырып отыратын аспандағы
ақ ... алыс ... ... ... ... тас төбемізді
баса өткен бозарған жолақты көреміз. Ел мұны құс жолы ... ... жай ... ... быжынаған жұлдыздар бізге
жолақ тәрізденіп көрінеді, ол жолақ құс жолы деп ... ... ... ... ... үлкен жолақ сүтжолы деп ... ... ... ... космонимді «Сабан жолы, Тырна жолы,
Сабаншының жолы» деп те ... ... ... – Күн ... ... ... санағанда
төртінші планетасы; қызыл жұлдыз. Марс атмосферасында оттектің ... ... ... ... болу ... ... сай емес. ... ... ... ... ерте кезден
белгілі, ... ... ... ... деп ... ... (Меркурий) – Күнге ең ... және күн ... ... ... ең ... Осы ... ... ірі планета
(Меркурий, Шолпан, Жер, Марс, Юпитер, Сатурн, Уран, Нептун, Плутон) ... аса кіші ... бар ... ... ... ... анағұрлым кем болғандықтан ел оны ... ... ... ... және ... жағынан Меркурий Айға ұқсас.
Меркурийдің бетінде оған құлаған метеориттердің салдарынан шұңқырлар ... ... ... Оның ең ... ... деп ... ... жұлдыз) –
Метеорлардың ауа қабатына кіргенде, қызатыны соншалық: ол ... ... буға ... ұшып ... ... аспан денелерінің
қозғалысын олардың ... ... ... із ... зерттеуге
болады.
Метеорит – Аспан әлемінен орасан зор ... ... ... ... дене. Жер бетіне келіп, ... ... ... ... ал ... ірілерін болид дейді.
Нептун – Күн жүйесінің ... ... ... ... ... ... да қашығырақ планета Плутон 1930 ж. ... ...... ... Уран және Нептун; бұлар Күннен өте қашық
жатқан планеталар. Осы ... ірі ... және ... аса ... бар ... ... – Енді Жер ... Плутон планетасын, оның серігі Харонды
қарастырамыз. Бұл Күн жүйесіндегі ең ... ең ... ... ... 2260 км, ал ... ... ...    –230оС. Ғалымдар
планетада өте сирек азот пен метаннан тұратын салқын ... бар ... ... ... ... ... Күн тек ... жұлдыз тәрізді
көрінеді. Оның серігі Харон планетадан екі есе ... ... ... – Күн ... ... көзбен бақылауға
болатын соңғы планета. Жай көзге көмескілеу көрінетіндіктен халық ... ... ... ... деп ... Оның тығыздығы Күн
жүйесіндегі планеталар тығыздығының бәрінен де, ... ... ... да аз. Егер ... ... мұхит табу мүмкін болса, онда ол
мұхитта қалқып жүрер еді. ... ені  275 000 км, ал ... ... ... ... өзінің қуатты сақиналар жүйесімен ерекшеленеді. ... жыл ... ... ... да көптеген ұсақ денелер мен бөлшектерден
тұратын осындай сақинаның бірігуі нәтижесінде ... ... ... осы ... ... ... болу ... түсінуге көмектеседі.
Уран – Уран да барлық
алып планеталар тәрізді жартылай ... ... газ ... тұрады.
Планетаның ішінде елеулі ірі қатты ядросы бар. Газ ... ... ... ... ... ... жерде су, амиак ... ... ... бірнеше жүз градус болатын тығыз мұхит
орналасқан. Уранда 9 сақина бар. ... ... ... ... сақина
– карина мың есе ... ... ... ... ...... ... «сіңлісі» деп те атайды, ... ... және ... ... Күн ... ... ара қашықтығы
бойынша екінші планетаның атауы. Шолпан ... ... ... кең
тараған. Сондықтан бұл космоним аталмыш планетаның ... ... ... ... бұл планетаның қазақ халқында басқа
да халықтық космонимдері болған. Бұл ... ... ... ... оның ... аспаннан екі мезгілде, яғни іңір мен ... ... ... ... ... ... Шолпан іңірде батыстан,
таң алдында шығыстан туады [2,48]. ... ... ... ... космонимдері мыналар: Іңір жұлдызы, Жарық
жұлдызы, ... ... ... Ақ ... ... ... ... Ал таң
алдында туған аталмыш планетаны Шолпан, ... ... Таң ... ... Керуен жұлдызы деп атайды.
Күн – өзіне тоғыз планетаны бағындырып ... алып ... ... осы ғылыми тұжырым түсіндірме ... ... ... : « Күн з.е., ... ... қызу ... планета...»
[3,311] деп қате түсініктеме берген. Ал ... «Күн – ... ... ... ... ең жақын жұлдыз» [4, 163] ... та, ... ... ...... ... ... мен олардың серіктері,
галактикалар ... ... ... ... ... ... Көк – көне түркілік космоним. Себебі көк ... ... ... ... ... – Көк ... ... кірме атау. Кірме сөз ... ... ... жиі ... – көк, аспан сөздерімен синонимдес космоним. Сонымен қатар қазақ
тілінде ауа ... ... да ... жұлдызы – Кіші Аю ... ... үш ... ... ... ... Кіші Аюдағы Темірқазық пен Ақбозат,
Көкбозат ... ... ... орналасқан. Бұл топ
жұлдыздардың Арқан жұлдызы ... атау ... ... пен Көкбозат жөнінде ... ... ... ... ... шыққан. Сондай-ақ жұлдыздардың
орналасу реті де ... ... ... ... ... – астрономия ғылымында Торпақ деп ... ... ... ... ... ... халықтық атауы. Үркер тек қазақ
халқына тән космоним ... ... туыс ... ... бар сөз.
Түркі тілдеріндегі осы ... ... ... мұны ... ... Елек жұлдызы немесе Мешін деп ... [ 5, ...... шоқжұлдызындағы жұлдыздар тобының ... ... деп ... ... ... ... ... деп
атайды. Халқымыз осы жұлдыздарды ... ... ... ... екі
атауды қосарлап Үшарқар-Таразы деп те ... ... ... ... ... ... ... аңыздың негізінде
шыққан. Қазақ ұғымында ... топ ...... ... ... ... ... жұлдызы – Орион шоқжұлдызындағы топ ... ... ... ...... ... Орион белбеуі мен
Орионның Үлкен ... ... ... ... ... ... жұлдызы деп атайды. Бүйірдегі шұбатылғаны
Шідердің өресі, ана ... ... ... осы ... ... не тобық деген халықтық түсініктерден байқауымызға ...... ... мен Босаға топ жұлдызының
аралығында орналасқан ... ... ... ... ... ... халқының Жетіқарақшы шоқжұлдызымен ... ... ... ... ... ... жұлдызын
құрайтын жұлдыздар жай ... өте ... ... ... ... ... ... тән
космонимдердің бәріне емес, бәріне ... және ... ... ... ... ғана тоқталып, оларға ұлы ... ... ... ... ... талдаулар жасап кетсек.
Ең алдымен, этимология терминінің мағынасын ашып алсақ. Этимология
(грек. еtymologia, etymon – ... ... ... + logia - ... ... ... нем. ... – 1. Сөз және морфемалардың шығу
төркінін зерттейтін тіл ... бір ... 2. ... ... және сол ... ... ... 3. Сөздің, қосымшалардың,
дыбыстардың, синтаксистік конструкциялардың шығу төркіні.
Этимологиялық талдау – талданатын сөзді оның алғашқы көрінісі болып
табылатын сөзбен ... ... ... теңестіру, сондай-ақ
сөздің өзге құрылымдық элементтерін тарихи белгілі құрылымдық элементтермен
байланыстырып теңестіру және ... ... ... алғашқы формасы
мен мағынасын қайта жасау, жаңғырту. Этимологиялық әдіс пәні – сөздердің
алғашқы ... мен ... ... бастапқы қалпына ... ... ... ... әдіс.
Орыс лингвистикасы бұрынғы әдебиеттерінде морфологияны этимология деп
те ... ... ... тегі ... ... этимон, прототип,
праформ, архетип – деп те қолданылады. Бұл ғылым ... ... ... тіл тарихына жәрдемдеседі, бірақ тілдің тарихын зерттей алмайды.
Этимология жеке ... ... ... ... даму ... ... тексереді. Тіл білімінің бұл бөлімі тарихи сөздіктер ... ... ... ... ... даму ... заңдылықтарын
дұрыс шешуге көмектесетін маңызды құрал болып саналады. ... ... ... ... Ал ... ... ... көрсетуімізге болады. Мұндағы
айтпағымыз, Ай – тіліміздегі ақ сын ... көне ... сын ... ... ... Э. В. ... ... астрономиялық атаудың
архетипіндегі дауысты созылыңқы болуы мүмкін дей ... ... ... ... екі түрлі реконструкциясын ұсынады [8, 101]. Ал ... ... бұл ... ... ٭кун ... ... [9, 195].
Күн космонимінің этимологиясы жөнінде түркологияда Г.Вамберидің
пікірі үстемдік етіп тұр. Ол Күн ... ... ... бұл ... ... жан» ... жасалған зат есім деген пікірге ... ... ... ала ... В. Г. ... та ... ... күй
етістігінен шыққан дейді [10, 117].
Күн ... шығу тегі ... ... ... ... өзі де ... тілдерінде бірнеше фонетикалық варианттарға
ие. Атап айтқанда, көне түркі тілдерінде ... ... ... ... ... ... осындай тұлғаларды М.Рясянен
еңбегінен де ұшыратамыз [11,178-179]. Г. И. ... күй ... ... ... ... ... деп, оның ... түрінде сипаттайды [12,136].
Сонымен күн атауының шығу тегін күй ... ... ... Г. ... ... ... ... алайда бұл сөз
тек аталмыш етістіктің жай күй тұлғасынан ғана ... ... ... ... осы етістіктің көне ... ... Күн, Гүн, ... ... атаулар өрбісе керек.
Жұлдыз космонимі. Ә. Т. Қайдаров ... ... ілкі ... түрінде болғанын көрсетеді де, аталмыш ... ... сөзі ... болған дей отырып, жалпы жұлдыз сөзін ... ... ... ... төркіндес, түбірлес деп ... ... ... ... түбірі де үр/өр/ «өру» екені баршамызға
ой салса ... ... ... ... бір ... ... ол ылғи
жылжып, қозғалып ... ... ... ... ... ... шығады, оңтүстікпен жүреді, күнбатыста батады».
Сондай –ақ ... ... ... «көкке шығады», Үркер туып, батады,
ол ... ... Бір ... ... ... деп аталатын алты
жұлдыз бір орында тұрмай, өріп жүреді. Сондықтан да оны ... ... ... ... Ал сөз ... ерін ... ө әрпінің еріндік
ү әрпіне ауысуы, яғни ө~ү боп өзгеруі ... ... ... этимологиясы жөнінде сындарлы пікір айтушылардың бірі –
венгер ... ... Ю. ... Ол ... ... ... ... мәніндегі үр етістігінен шығарады да, -кер компонентін қандай
да бір ... ... ... ... ... жұрнақ деп, мұны дәлелдеу үшін ... ... ... ... «қашқыр», чықғур «шиқан», өткур «өткір» сөздерін мысалға
келтіреді. ... -қур, -ғур ... мен ... ... -кер ... бір деп ... [13, ... космонимінің шығу төркіні ... ... ... саралай келгенде, біз Ю. ... ... ... ... ... бар. Үркер шоқжұлдызы турасындағы
түркі халықтарында кездесетін кейбір мифологиялық ... ... ... ... ... ... Атап ... якут
халқының түсінігінде Үргел мен ... ... жер ... ... айдайды, яғни үрлейді [14, 134]. Қазақтың «Үркерлі ... ... ... де осы ... ... ... ... алғашқы компонентін үр етістігі деп,
ал екінші -кер ... ... деп ... ... космонимі. М. Рясяненнің ... ... ... ... ... «жол көрсетуші, шолушы». Оның ойынша, Шолпан
атауымен о баста жалпы ... ... ... ... да, ... планетаға осы космоним ... ... [15, ... ... ... ... Шолпан космонимін басқа ... ... көне ... ... қалған реликт болуы мүмкін деген
жорамал ... [6, ... ... космонимінің этимологиясы жөнінде әзірге нақты
пікір айту ... ... бұл ... ... ... тым
көне дәуірлерді меңзейтін сияқты. ... бұл ... ... ... ... ... ... салыстырғанда ғана ашылуы
мүмкін.
Жетіқарақшы космонимі. Бұл космонимнің қазақ арасында ... ... ... ... ... ... ... Алайда кейбір зерттеушілер аталмыш космонимнің шығу ... ... Атап ... Г. Н. ... кезінде қазақ
тілінде ... ... ... ... бұл ... ... ... жеті ұры» деген мағынасы кейін пайда болғанын баса
айтады. Оның ... ... бұл ... ... жеті ... ... яғни тым көне ... болған. Ал тілдегі жеті
сөзі ежелгі адам ... осы ... ... ... ... ол ... тіліндегі Жетіқарақшы ... ... ... мәлім мағынасынан ... ... ... ... атап ... ... Г. Н. Потанин бұл ойын, моңғолдың утыген сөзімен
дәлелдемекші болады. Оның ... ... ... джеты (жеті) ... ... ... құрамындағы уты түбірінен шыққан. Сондай-ақ
ғалымның пікірінше, каракше ... сөзі де ... ... ... Яғни бұл ... ... моңғол тіліндегі
тағы бір атауы харагурасу «қара аң» ... ... ... ... ... ... Г. Н. ... ... ... ойын былайша тұжырымдайды: «Если соображения верны,
то ... ... ... принять за парное
тавтологическое имя ... [16, 720]. ... Г. Н. ... қазақ тіліндегі Жетіқарақшы космонимі бір ... екі ... ... ... ... ... қос
сөзінен шыққан.
М. Исқақов та ... ... шығу тегі ... өзіндік тұжырымдарын ұсынады. Ол: «Жұлдыз ... ... ... ... яғни «қарап тұрушы» дей келіп,
көне түркі тіліндегі ... ... ... ... ... ... ... айтады. Сондай-ақ моңғол тіліндегі қарашы
(шаңырақтың күлдіреуіші) мен ... ... ... ... ... космонимді жасауға тікелей қатысы бар ... де, ойын ... ... ... ... ... жеті ұры емес, жеті күзетші, қорықшы, қарап ... ... жеті пір ... есептелінген. Ұрылар жөніндегі ... ... ... ... [17, ... Ароновтың пікірінше, Жетіқарақшы космонимінің төркіні туралы
Г. Н. ... де, М. ... та ... пікірлер айтқан сияқты.
Жетіқарақшы космониміндегі жеті компоненті анық та ... сан ... ... тілдеріндегі йеди (жеті) сан есімінің этимологиясы туралы
зерттеушілердің пікірлері ... ... ... бұл ... Н. ... ... мүлдем жоққа шығарады. ... ... ... ... моңғол сөзімен де, М. ... ... ... де ... ... ...
тіліміздегі барымташы, тонаушы сөздерінің ... жуық ... ... ... атау. Сондықтан ... ... ... кең ... осы ... туралы
мифтің нәтижесінде кейін шықты деп толық ... ... ... ... ерте ... пір ... деген М. Исқақов пікірін
қолдаймыз. Шынында да өте көне ... ата ... ... табынған.
Тіліміздегі аталуы ерекше астрономиялық атаудың бірі – ... ... ... ... ... көп ... бірі
болып табылады. Осы космонимнің ... ... ... ... ... ... таң алдындағы, іңірдегі көріністеріне
берілген ... ... ... Тұлқатын – осы планетаның іңірдегі
көрінісіне берілген ... ... ... ... осы ... байланысты қазақ арасында болған наным-түсініктен шыққан.
Қазақ ұғымында ... ... ... ... ... ... қоюланған сайын жоғары өрлеген жұлдыз жақсылықтың нышаны емес.
Халық ... ... ... ... қыс ... ... ... жұтқа
ұшырайды деп ... ... осы ... ... жалмап
құртқан, долы, жесір әйелге балап, Тұлқатын деп атаған.
Шолпанның ... ... ... тағы бір ... ... ... жұлдыз. Бұл ... шығу тегі ... ... ... жатыр. Тұлқатын елге жұт әкеледі, «қысқы
қиыншылықты, әсіресе жұтты ... ... ... одан ... Сол кезде батыста шатынып көтерілетін Шолпан аңқау елдің
аузында Нарық ... ... та ... [2, ... ... таң ... туатыны белгілі. Шолпанның таң
алдында көрінуі халқымызға ... ... ... ... ... кезде жаздың жанға жайлы таңғы ... ... ... ... ... ... үшін ... көш, керуен
қозғалып кететін болған. Сондықтан да бұл планетаны ... ... ... ... ол ... бірнеше космонимге ие планеталардың
бірі – Есекқырған ... ... ... ... осы ... ... кең ... аңыз түсіндіреді. Аңыз бойынша осы
жұлдызды Шолпанмен шатастырып, түн ... ... ... ... ... ... ... ұрынады, сөйтіп керуеннің бар ... ... ... ... Сол ... ... ... аталмыш
космонимді Есекқырған деп ... ... ... ... ... ... болғанымен кейбір түркі тілдерінен де осындай
ұқсас, ... ... ... ... ... болмайды.
Анығырақ айтқанда, қарақалпақтар – ... ...... ...... ... деп атайды.
Қазақтар Есекқырғанды Сары жұлдыз деп те ... Сары ... ... осы ... ... ... ... шыққан.
Тұлқатын сияқты бұрынғы кезде Сары жұлдыздың өрлеуін ... ... Ел ... Сары ... ... жоғары өрлей берсе,
суықтық әкеледі, ал ... ... ... деген түсінік болған.
Сонымен қатар жұлдызшылар мен ... ... ... ... ... ... Сары жұлдыз, ... Ақ ... ... ... ... ... отырып, бара-бара екеуі
түйісіп, аспанда айқасады. Егер Сары ... ... ... қыс жақсы
болады.
Есекқырғанды Шабансары деп те атаған. Бұл ... ... ... ... ... шырақтарымен ... ... ... ... Тұлқатын, Нарық жұлдызы, Керуен
жұлдызы, Есекқырған, Сары жұлдыз, ... ... ... ... ... тілімізде экстралингвистикалық әсер ... ... ... жөн.
Сонымен қорыта айтқанда, жалпы қазақ тіліне тән астрономиялық
атаулар ... ... ... ... бұрын тоқталған
тіліміздегі түркі тілдеріне ... ... де, ... де бірден ерекшеленеді.
1.2 Түрік тіліндегі астрономиялық ... ... ... кездегі әлемдік лексикография ... ... ... ... бұл ғылым саласы ... екі ... ... ... және ... тарихы – әр түрлі ... ... ... анықтап, ондағы атауларға тілдік талдау ... ...... жасау тәжірибелерін ... ... ... негіздейді. Сөздік жасау ісін бірізге салуға ... ... ... ... да ... қаншалықты
екенін нақты білмегендіктен көп ... аз деп айта ... ... тек қана сөздіктердің тізбесі ... ... ... ... ... ... ең алдымен, әр кездегі
халықтың әдет-ғұрпы мен дүниетанымынан сыр ... ... ... керек. Өйткені әр ... ішкі ... ... фразеологиялық бірліктерде, ... ... ішкі ... ... халықтық
дүниетаным көріністері ұлттық дәстүр ... ... ... ... ... ... тұрғыдан, тілдік наным тұрғысынан
қарастырыла алады. Бұл ... ... ... бірліктердің
когнитологиялық қырын сипаттауға да мүмкіндік ... ... ... ... ... ... ғана
дұрыс нәтижелерге қол ... ... ... ... ... ... мүмкін емес. ... ... ... байланыста,
өзара бірлікте ғана таныла алады.
Адамзат мәдениетінің ... әр ... ... ... ... ... ... көздеген, алуан түрлі жүйе мен ... ... ... ... ... ... ... дәстүрі
таңбаланған. Сөздік арқылы халықтық үлгілер хатқа түсіп, ... мен ... ... рөл атқарған.
Тарихта болып ... ... ... ... біз ... шындықты тани алмаймыз, онда оқиғалар легі ... ... жеке ... ... жеке ... ... ... Осының өзі көп жайттан хабар бере ... ... ... әр ... аударма, түсіндірме, салыстырмалы,
салғастырмалы ... т.б. ... даму ... ... пен ... ... байланысты сөздер көптеген өзгерістерді ... ... ... ... бір атаулар қолданыстан шығып ... кей ... жаңа ... ие ... ... ... ... өзге тілдерден сөздер енеді. Түсіндірме сөздіктерде, ... ... ... ... де өзінің таңбасын қалдырып
отырады.
Лексикографиялық туындылардағы ... ... ... ... ... ... жеке лексикалық бірліктер мен тұтас лексикалық
жүйенің ішкі ... ... ... ... жасалады. Осы
мәселеге қатысты мынаны ескерген жөн: тілді қолданудың екі түрі бар. ... ... ... ... ... ... ретінде, жеке
адамның қолданатын құралы болғандықтан индивидуалды ... ... Тіл ... тілді қалыптасқан қоғамдық құбылыс ретінде
қарастыратын бөлігі - сипаттамалы - жіктемелі ... деп ... оны жеке ... ішкі ... өсіп ... ұлғая беретін тірі
организм ретінде қарастыратын бөлігі - антропоцентристік ... ... ... ... ... ... ... мәселенің осы екі аспектісі де міндетті түрде ескерілуі қажет деп
ойлаймыз.
Қазіргі кездегі лексикографияның теориясы мен ... ... ... ... ... сөздік мақаланың негізгі бөлшектері
анықталған. Сөздіктердің әртүрлі типтерінің арасындағы ... ... ... ... деңгейінде көрінеді. Сөздіктің мақсатына,
түрі мен ... ... ... ... ... ... мен ... мақалада берілген сөз мағынасын ашудың құралдары мен тәсілдері
жіктеледі. Сөздің ... ... ... түрлі тәсілдері бар.
Идеографиялық оқу сөздіктеріндегі ... ... ... ... және сөздіктің типіне, оның мақсат-міндеттеріне ... ... ... сөз мағынасын ашудың тәсілі аударма ... ... ... ... міндеті аударылатын сөздегі ақпаратты барынша
көп беретіндей ең дұрыс баламасын таңдау. ... ... ... ... ... тіркесім, парадигмалық және сөзжасаушы
байланыстар, түсінікті аудару, сөйленісте дұрыс қолдану - бәрі ... ... оқу ... ... ерекшелігін
анықтайды. Лексикографияда сөз мағынасын ашу мен сипаттау жолының мынадай
аспектілері көрсетіліп жүр: бір топқа жататын ... ... ... ашу; ... жағынан өзара жақын сөздердің мағыналарын ашқанда,
олардың ортақ және айырым мағыналарын ... ... ... ... ... ... ... бір жүйеде беруге және сөз мағынасын жан-
жақты, толық сипаттауға мүмкіндік береді. Лексикалық бірліктерді ... осы ... ғана ... ... ... ... көздемей, осы сөздерге
сүйене отырып, сөздік қорын толықтыра түсуі, ... ... ... ... ... ... керек. ... ... сөз ... ашу мен ... жолының мынадай аспектілері
көрсетіліп жүр: бір топқа жататын сөздердің мағынасын бірдей ... ... ... ... жақын сөздердің мағыналарын ашқанда, олардың
ортақ және айырым мағыналарын ... ... ... ұстаным сөздіктегі
тілдік материалды нақты бір жүйеде беруге және сөз ... ... ... ... ... ... бірліктерді сұрыптауда
оқырман осы сөздерді ғана білуі ... ... ... көздемей, осы
сөздерге сүйене отырып, сөздік қорын толықтыра түсуі, молайта ... ... ... ... ... ... тілі де ... тілі сияқты астрономиялық атауларға ... ... ... ... тіліндегідей болмауына байланысты
тек қана түрік тілі түсіндірме ... мен ... ... ... Енді ... ... түсіндірме сөздіктердегі
астрономиялық ... ... ... ... Түрік тіліндегі
космонимдердің сөздіктерде калай берілгенін көрсету үшін түрік ... ... ... ... ... ... ... аударып әр түрік космониміне түсіндірме сөздік ... ... ... ... ... йылдыз). Күн жүйесінде белгілі, нақты орбитасы
жоқ және осы ... ... ... ... ... сәтте
от кесегіне айналатын кішкентай ... ... ... ... ... ... мен ... шоқжұлдыздары арасында
орналасқан шоқжұлдыз.
Қарақұрт (Алты Кардеш). ... ... ... ... қарама-қарсы тұрған топжұлдыз.
Ара ұясы (Ары Кованы). Шаян ... ... ... ... ... шаян мен ... ... жұлдызнаманың аты.
Ай (Ай). Жер ... ... ... ... ... ... (Балык). Зодиакта Суқұйғыш пен ... ... ... ... ... Арыстан мен Таразы арасында орналасқан
шоқжұлдыз.
Жетіқарақшы (Бүйүк Айы). Солтүстік ... жеті ... ... ... бұл топ ... ... Йедигир, Дүббүекбер деп
те атайды.
Планета (Гезеген). Күннің айналасында айналған және одан ... ... ... ... ... ... ... (Гөк ташы). Планеталардың арасында әрекет ... ... ... ... ... дене, метеор тасы, метеорит.
Күн (Гүнеш). Планеталарға және Жер ... ... пен ... ... ... ... (Икизлер, Джевза). Зодиакта Торпақ пен Шаян ... ... ... ... ... ... ... сөз. Планеталардың ең
үлкені және Күнге жақындығы жағынан бесінші ... ... ... ... ... ... ... (Коч). Зодиак бойында ... пен ... ... ... ... ... Ешкімүйіз бен Балық ... ... ... Аспан әлемінің солтүстік полюсіне ең
жақын орналасқан Кіші Аю ... топ ... ... солтүстікті
белгілеп тұрған, жылжымайтын жарық ... ... ... ... ... деп те ... ... гезеген). Атақты тоғыз планетаға ... ... ... Аю (Күчүк Айы). Аспанның солтүстік полюсінде, Жетіқарақшының
қарама-қарсысындағы топ ... ... ... ... ... (Мерих). Мерих араб тілінен енген сөз. Күннен ұзақтығы,
Жердің ... ... ... да өте алыс ... планеталардың
алғашқысы.
Меркурий (Меркүр). Француз тілінен енген. Күн жүйесінің Күнге ең
жақын орналасқан ... ... аты – ... ... Француз тілінен енген. 1.Атмосфера ішінде пайда
болған ... ... жел, ... жаңбыр сияқты табиғи
құбылыстарға берілген ат. 2. Ақпа ... ... ... ... ... жақындығы жағынан сегізінші
планета.
Жаңа ... ... ... ... одан әрі жарқыраған, ауысып
өзгерген жұлдыз.
Ешкімүйіз (Оғлак, Джеди). ... ... мен ... ... ... ... ... Грек тілінен ... ... Күн ... да ... ... 1930 жылы ... ... планета.
Құс жолы (Саман йолу). Ашық түнгі аспанда ұзыннан ұзақ ... ... ... ... ... Гөк йолу деп те атайды.
Сатурн (Зүхал). Араб тілінен енген. ... ... ... ... ... аты Секендиз болып табылады.
Торпақ (Севир, Боға). ... араб ... ... кірме сөз.
Зодиакта Тоқты мен ... ... орын ... шоқжұлдыз.
Таразы (Терази, Мизан). Терази сөзі парсы ... ... ... ... пен ... ... шоқжұлдыз.
Үркер (Үлкер, Сүрея). Сүрея араб сөзі. Торпақ шоқжұлдызындағы жеті
жұлдыздан құралған топ ... ... ... ... ... Венүс франуз сөзі.
Меркурийден ... ... ең ... ... ... Бұл ... араб ... енген Зухра сөзімен де ... ... ... ... пен ... ... шоқжұлдыз.
Құзғын (Йылдырак, Сүхейл). Сүхейл космонимі араб ... ... ... ... орналасқан жарық жұлдыз.
Шаян (Йенгеч). Зодиакта Егіздер мен Арыстан арасында ... ... және ... ... ... космонимдік атаулар.
Тілдің сөздік құрамының толығып кемелденуі бір ғана ... ... ... ... ... Сонымен қатар өзінде жоқ сөзді өзге
тілдерден ауысып алу арқылы да тіл ... ... ... байытып,
жетілдіріп отырады. Қазақ және түрік халықтарының ... көз ... ... ... ... ... болғандығын көреміз.
Ел мен елдің арасындағы ежелгі достық қарым-қатынастың болғандығы ана
тіліміздің және ... ... сөз ... ... да айқын байқалады.
Бір халық пен екінші халық ертеде тек ... пен ... ... заттарды ғана алмастырып қоймаған, соған қоса рухани байлық та, бір-
біріне молынан ауысқан. Соған ... бір ... ... ... ... ... Осындай қарым-қатынастардың нәтижесінде қазақ және түрік
тілдерінің сөздік ... ... ... ... ... ... сөздер дегеніміз – тілдің өзіндік сөзжасам тәсілімен ... ... ... ... ... ... енген сөздер. Яғни сөздің
дыбыстық тұлғасы да, мағынасы да өзге ... ... ... ... ... Жер ... өмір сүріп келе жатқан үлкенді-кішілі халықтардың қай-
қайсысында ... өзге ... ... ... ... ... ... Мәдениеті кенжелеп дамыған ұсақ халықтарды былай қойғанда,
мәдениеті гүлденіп өскен ең озат ... ... ... ... да ... сөздерден құралмайтындығы дәлелденген. Зерттеушілер ағылшын ... ... не бары 30% ғана ... төл ... ал ... ... ... келген дегенді айтады. Түркі тілдері мен басқа тілдердің
арасында да сөз ауысу тек бір ... ... ... ... отырған. Ғ.
Мұсабаевтың пікірінше, аң атаулары, әсіресе, құс атауларының көпшілігі иран
тіліне түркі тілдерінен ауысқан.
Түркі тілдеріне ... ... ... сөз ауысу процесі қазақ пен
түріктің біртұтас халық тілдері қалыптасудан көп ... орта ... ... ... ... парсы сөздері қазақ және ... ... ... ең мол ... ... Олар ... ... да,
семантикалық топтары жағынан да, аталмыш екі тілдердегі игерілуі жағынан да
әр түрлі ... ... және ... ... енген кірме космонимдерді атап кетсек.
Қазақ тіліндегі кірме ... ... ... ... ... ... Өмірзая, Таразы, Әуе, ... ... ... негізінен зодиактік шоқжұлдыздар ... ... ... ай ... ... ... ... сәуір,
зауза, саратан, әсет, сүмбіле, мизам, ақырап, қауыс, ... ... ... ... атауларын атауға болады.
Түрік тіліндегі кірме астрономиялық атаулар ... ... ... Atmosfer ... Oğlak ... ... Cevza
(Егіздер), Jüpiter (Ерендіз), Merih (Марс), Mizan (Мизам), Terazi (Таразы),
Süreyya (Үркер), Venüs (Шолпан), Suheyl ... Zühal ... ... ... ... және ... ... санаулы кірме
космонимдер негізінен араб тілінен енген. Тек ... ... ... ... ... ... тілінен, сонымен қатар түрік тіліндегі
Терази космонимі де парсы ... ... ... ... саналады.
Жалпы жоғарыда кірме ... ... ... ... ... қайталамас үшін қазақ және ... ... араб ... ... ... ... және парсы тілінен енген
Таразы (Терази) космонимдеріне ... ... ... – Шолпан планетасының бір атауы. Сондай-ақ қазақ
және ... ... осы ... негіздес әйел есімдері ... ... Л. З. ... ... бұл ... мынадай
түсініктеме берілген: «Зухрә а. ... ... ... считается
покровительницей музыки и ... по ... ... ... хор ... ... название этой планеты ... - ... ... ... ... ... ... Зіре, Зура»
[19,124].
Зуһра (Зүхре) космонимінің жоғарыда ... әйел ... бар ... ... ... Ғ. ... ... берген
мәліметіне қарағанда, Түркменстан қазақтары Шолпан планетасын Зухра
немесе Зәуре ... Зере ... деп те ... көрінеді. Зухра
(Зүхре) астрономиялық ... ... екі ... ... ... де ... Атап айтқанда, Шолпанды түрікмендер – Зөхрә
йылдыз, татарлар – Зәһрә ... ...... немесе Йөһрә
йонжозо, әзірбайжандар – ... ... ...... ...... деп ... А. Карапенконың пікіріне қарағанда, арабтың ... ... ... де ... Ол орыстың ... ... ... мен ... ... ... ... космонимдерді көрсете отырып, мұның шығу ... ... ... айтады: «По арабски Венера – Зухра. Это имя прошедшее
через ... ... ... ... его ... стало у нас
звездой Чигирь» [20,78].
Араб тіліндегі Зухра «жалтыраған» ... ... ... ... ... Шолпанды көне түркі тілінде ... [21, 674] ... ... ... де ... ... жұлдыз деп
атаған. Алайда бұлар араб тіліндегі ... ... ... ... ... ... ... болуын Шолпан
планетасының ... ... ... жөн. ... ... – Күн мен ... кейінгі ең жарық аспан шырағы. Сондықтан
да бұл ... ... ... ... ... түсіндіретін қазақ арасында аңыз болған. Бұл
аңыз мұсылмандық ... ... пен ... ... ... ... ... нұсқасы болып табылады [22, ... ...... ... ... ... кең тараған
атауы. Аспандағы Күн ... он екі ... ... ...... ... – Весы деп аталады. Бірақ қазақ және түрік
халықтары ... деп мұны ... ... оған ... Орион белбеуін айтады. Кезінде Б. А. ... бұл ... ... ... ... ... Таразы деп аталатынын жазған
еді [23,128]. Басқа ... де ... ... белбеуіндегі
жұлдыздарды Таразы деп атайтынын атап өтеді [24, 122].
Орион ... ... деп ... ... ... басқа
халықтарда да бар. Э. Г. Азим-заде финн ... У. ... ... ... ... космонимінің қазақтармен бірге түрік, сібір
татарларында болғандығын атап ... ... Осы ... ... ... ... Д. О. Святский еңбегінен кездеседі. Ол : ... пояс ... ... Таразы т.е. весы. Точно так же по
киргизски /қазақша – Қ. А./ ...... ... по ... к
коромыслу. Название «весы» для ... ... ... ... ... где у грузин это Сасцари, у армян – Кшерк, у ... ... – Қ. А./ - ... ... деп, ... ... ... туыс емес тілдерге ... ... ... ... Ю. ... да осында айтылғандай ... ... ... бар ... ... [20, 46]. ... ... Украинада да
аталмыш топ жұлдызды Терезы /Таразы/ деп ... екен ... ... ... космонимі түркі тілдеріне тән атау ... Ал ... мен ... ... Кшерк атаулары
Кавказдағы түріктердегі Тарази космонимінің ... ... ... Осы ... айта ... ... Қазақстандағы түріктер
Тәрәзилер (Таразылар) деп Орион белбеуін емес, Кіші Аю Жұлдызын атайтын
көрінеді. ... ... ... ... ... ... ... фонетикалық варианты екені дәлелдеуді қажет етпесе
керек.
Тағы бір ... ... ... ... ... ... белбеуі басқаша космонимдерге ие екендігі. Атап айтқанда, Д. О.
Святский ... ... ... ... Орион Жұлдыздарын
Кионто жондоз деп, ал Симбирск ... ... ... деп, ... ... ... ... ұқсатып атағанын жазған
еді ... ... да ... ... / ... ... бар ... Осындай мәндегі космонимдерді аталған түркі
халықтарынан өзге туыс емес ... де ... ... ... бір топ ... халықтарының Таразы деп,
екіншілерінің Күйенте жұлдыз ... ... ... ... ... ... үш ... жұлдыздың орналасуы мен ... ... ... ... ұқсас. Жалпы қазақша – Таразы,
түрікше – Терази, украинше – Терезы, грузинше – ... ...... ... Орион шоқжұлдызын емес, оны ... ... ... атайтынын тағы да ... ... ... . Мұндай пікірді Ю. А. Карпенко еңбегінен де ... Но еще ... ... ... у ... Его ... ... не всему созвездию, а лишь какой-то его части, ... ... ... т.е. звездам δ, ε, ζ / ... ... ... ... ... [20,45].
Қазақ Таразы жұлдызын ... ... ... ... ... ... де ... Мұның өзіндік себептері
бар. Себебі таразы жұлдыздарының бүйіріндегі өте ... ... ... ... ... деп ... Сонымен Орион
белбеуіндегі көзге анық ... үш ... ... ... ... ... ... көзге көрінер көрінбес ... ... ... ... бүйірлей орналасқан
жұлдыздар тобы Шайтантаразы аталған.
ІІ ТҮРКІ ТІЛДЕРІНДЕГІ ... ... ... ... ... ... бейнесі.
Кез-келген халық тілі – сол ... ... ... ... Тіл ... туралы білімді сыртқа ... қана ... ... ... ... ... ... және
оның айқындалуына, ұрпақтан-ұрпаққа жетуіне қалтқысыз ... ... да ... жаңа ... баспалдағында теориялық-танымдық үрдісте
зерттеудің қажеттлігі туып отыр. Бұл үрдіс тіл мен адам ... ... тіл ... адам ... ... ғана ... ... ассоциативті-
вербальды құрылым, болмысты рух пен ой бірлестігінде танытушы жүйе ретінде
кешенді сипаттауға негізделеді.
Әр халықтың ... тән ... ... болады. Осы ... ... ... мен жаңалық атаулының бәрі тілде
көрініс ... ... ... болып табылады. Себебі, тіл – халықтың
рухани және ... ... ... ... ... ... ... ғылым АҚШ-та, Еуропада кең таралған әдістемелік зерттеу
үрдісі. Жалпы адам танымына деген қызығушылық ерте ... ... ... ес пен ойлау, адам білімі – табиғаты төңірегіндегі
зерттеулерден, ақырында екі ... ... ағым ... қызу айтысқа
созылды. Оның бірі – эмпиризм – ол білім тәжірибеден пайда ... ... Юм, ... ...... – бала ... білім қорымен келеді
деген ұстанымды басшылыққа алды. Философиялық айтыс уақыты ... ... Бұл ... ... ... химия, биология т.б. ғылымдар
елеулі деңгейде дамыды. Бірақ адам танымын түсінуге ХІХ ... ... ... ғылыми әдіс арнайы қолданылмады. Философиялық, тіл философиясы
төңірегіндегі зерттеулерде әр қандай ... ... қана ... ... ... бірі ретінде тек 1950 жылдың соңында ғана
басталған когнитивтік лингвистиканың бастау көзі ... ... ... және оның ... тіл ... ... Бұл ... айырым белгісі тіл туралы жаңаша зерттеулерінде, тіпті
зерттеу әдістеріне жаңа ... ... ... таза ... бағдарының
жаңалығында, тілге танымдық тұрғыдан келуінде жүйелі-құрылымдық зерттеулер
мен антропоцентристік ізденістердің ұштасуы тілді белгілі бір ұлттың рухани-
мәдени коды ... ... ұлт пен ...... ... ... ... Германияда Гумбольдт теориясы мен кейін Лео ... ... ... ... ... ... ... жүйе өкілі Ф. Де Соссюр теориясының тіл мен ... ... ... пайымдауларынан да табылады. Ф. Де Соссюр тіл тарихы мен ұлт
тарихы байланысын байқап, бұл екеуінің сабақтастығы ... ... тіл ... ... ... ... әлеуметтік психологиялық
табиғатын дұрыс таныған. Ол «Язык – это совокупность, которых и составляет
язык, суть реальности, ... ... в ... - деп ... ... ... ... және лингвистикалық
типологияны шендестіру деңгейінде сипат алды. Сөйтіп, тілдік универсалий
әмбебап құбылыстарды терең түсінуге жағдай жасауға талпыныс ... ... ... ...... Н., ... Лакофф Дж., Лангакер Р. және Ресейде – Апресян Ю. Д. , Кубрякова Е. М.,
Караулов Ю. Н. т.б. ... ... ... ... ... ... жасап жүрген ресейлік Н. Н.
Рябцева батыс және ... ... ... деп ... ... де бір ... ... анықтама жоқтығын көлденең тартады. Солай бола
тұра, когнитивтік деп есептелген зерттеулердің көпшілігі когнитивтік емес,
ал алдына ... ... ... ... ... зерттеулердің
мазмұнында бұл мүдде орындалғанын (Ю.А.Апресьян, Н. Д. ... ... ... ... ... соң ... лингвистика
қайдан пайда болды деген заңды сұрақ туындайды. Бұл сұраққа жауап беруді
когнитивтік зерттеулерге ұйтқы ... ... ... ... ... көріп отырмыз.
Әр алуан деңгейдегі когнитивтік зерттеулерді зерделегенде, жоғарыда
көрсетілгендей, олардың барлығына ортақ ... ... ... ... сол ... сөйлеушілердің өмірлік тәжірибесі, рухани,
мәдени білімі тұтасқан ... ... ... ... ... көрініс табуы
екендігі анықталады.
Лингвистикалық семантика – ... ... ... Когнитивтік лингвистика дәстүрлі семантиканың әдіс-тәсілдерін дамыта
отырып, кейбір ... ... ... адам ... ... ... нәтижелері ретінде қарастырады. Когнитивтік семантика
ерекше терең құрылымды семантика ретінде ... ... ... ... ... ... да қарастырады. Дәстүрлі ... ... ... ... қол ... ... емес тілдік жүйе қызмет
етуінің креативтік аспектісіне ... ... ... ... ... ... ... концептуальды,
контекстуальды, коммуникативті негіздері тоғыса ... ... ... ... оның көрінісі және тасымалдаушысы. Сөздің өзінің тәуелсіз
мағынасы мен оның әрбір жеке ... әр ... ... ... мән ... ... концептуальды білім құрудағы
сананың болмысына, ... ... мен ... ... тәсілдерінің артында
жасырын тұрған түрлі факторларға, өзі қатысты этникалық мәдени дәстүр ... ... ... ... ... ... ... тіл (түсінік, сөз) арқылы құралатын /берілетін
танымдық ақпарат ретінде қарастырылып, когнитивтік семантика сол ... сөз) ... ... ... адам ... концептуальды
білімді таным моделі арқылы зерттейтін ғылым деп түсініледі.
Когнитивтік лингвистиканың негізгі ұстанымдары мен заңдылықтары оның
ұғымдық ... ... ... ... ... әрі бір-біріне
әсер етуі негізінде айқындалатындықтан, тіл мен танымның ... ең ... ... ... ... және ... ... қатысты сұрыпталады. Танымның күрделі ... ... ... ... ... ... бір ... ретінде зерделеуге
мүмкіндік берумен қатар, олардың адам мен ... ... ... ... мен ... ... ... септігін тигізері сөзсіз.
Когнитивтік лингвистика бойына бірнеше бағыттағы ... ... ... ... ... соқпағын
саралауға мүмкіндік береді. Ол дәстүрлі құрылымдық-семантикалық ... ... қо ... ... ... ... емес, лингвистикалық
танымның екінші қырын, тағы бір ... ... сала ... оның ерекшелігі үш түрлі ... ... ... ... берілетін анықтамаға сүйене, екіншіден, өзге ілімдер
жүйесінде алар орны мен ғылыми тұжырымдардың көмегімен әрі ... ... ... ... деген құбылыстардың арасында тікелей әрі
толық байланыс бар дей ... ... пен ... ... дамуы, тілдің қызметі мен мәні – ... ... ... ... болып көрінбеуі мүмкін. Тіл – өзіне ... ... ... ... пайда болып дамитын ... ... орай ... ... ... ... сөз мағынасының
өн бойында ... ... Ол ... ... ... коннатациялық компоненттері анықталады. Біз талдағалы
отырған түркі тілдеріндегі космонимдік ... ... ... өз ... ... Сондықтан тілдік бірліктерді ... ... ... ... зерттеу олардың өзара
байланысын анықтауда маңызды ... ... ... ... ... негізделген таным мен түсінікті
жеке тілдік ... ... да ... ... ... танымдық-
қызметін табиғатын терең тану үшін,ең алдымен, оның ... ... ... ... ... ... Орыстың
көрнекті ғалымы А. А. Потебня еңбектерінде Ресейдегі ... ... ... шығармашылық рухы туралы әлемдік ілімнің ең ... ... ... түрде концептілік негізде зерттеудің
басталғаны ... ... ... А. А. ... ... ... ... ресейлік бағытының негізін салушы
болып табылады.
Ал Профессор Э. Д. Сүлейменованың ... ... ... ... мәселе, көбінесе, түрлі ... ... ... ... таңда дүниенің тілдік бейнесі ұғымында ... ... бар. Оның ... нақты тілдерге және ... ... ... жоқ ... екіншісі нақты ұлт
тілдерінің қатысуымен ... және ... ... ... ... ... айырмашылықтарға бағыт-бағдар ... ... ... ... болады.
Е. С. Кубрякова, Б. А. Серебреников, А. А. Уфимцева т.б. ғалымдардың
бір тобы ... ... ... тілдік бейнеге қарағанда
бай деп есептейді. Олардың ойынша, әлемнің ... ... ... ... ... тіпті, вербальдық емес түрі де қатысады.
Әлемнің тілдік бейнесі ... Т. В. ... Е. ... ... ... сипатта танылады.
Олар бұл мәселені қарастыруда тіл мен ... ... ... ғылыми бейнесі мен ... ... ... ... В. А. ... ... ... тұжырым
бар:
А) когнитивтік жүйе әмбебап ... ... оның ... ... айырмашылық түрлі ұлт ... ... ... ал ... жүйе ... сипатта болады, түрлі
тілдердің лексикалық ... ... ... ... ... ... байланысты;
Ә) функционалдық айырмашылықтарға келсек, когнитивтік жүйе тану
процесі мен ... ... ... ... ... ... ... генетикалық тұрғыдан, когнитивтік жүйе лексикалық ... ... ... ... ... ... когнитивтік жүйе лексикалық жүйеге және жалпы тілдік жүйеге
қарағанда ... ... ... ... ... ... жүйенің құрамдас бөлігі ретінде қарастырылады.
Осылайша, когнитивтік жүйе арқылы адам баласы ... ... ... ... жүйенің көмегімен суреттей ... В. ... ... ... әлдебір тұрақты ұлттық ... ... ... өмір ... ... ... білуге тырысуы қажет».
Когнитивтік лингвистика когнитивтік құрылымдарды ... адам ... ... және ... емес ... жүйесінің
құрылымын, сондай-ақ тілдік және тілдік емес ақпараттарды ... ... ... ... ... ... қарастырады. Тілдік
таңба арқылы кодқа ... ... ашу ... ... салу ... ... когнитивті лингвистиканың құзырына
жатады.
Ұлан-байтақ жерді мекендеп келе ... ... ... ... ... ғылыми тұрғыда зерттеу тым әріден басталмаса да
белгілі тарихы бар. ... ... ... де жоқ ... ... ... ру-тайпа күйінде жасаған ерте ... көне ... ... ие ... да, ... ... ... даму дәрежесі
жағынан басқа халықтардың артта, кенжелеп ... ... ... ... ... ... жазу-сызу дәстүрінің
барлық дәуірлерде, түркі тайпалары жасаған барлық аймақтарда ...... ... ... үлгілері мен тілінің жүйелі
түрде хатқа түсіріліп, ғылыми ... ... ... ... ... ... Екіншіден, түркі тілдес халықтар тарихи белеске шығып,
өздері өмір ... ... орта ... ... ... ... роль ... емес. Осыған байланысты ұзақ ... оның тілі мен ... ... мен әдет-ғұрпы өз ғалымдары
тарапынан да, ... ... ... тарапынан арнайы зерттеліп
ғылыми жүйеге түскен емес. Үшіншіден, түркі ... ... ... ... ... көне ... ескерткіштерінде кездесетін бірен-
саран мәліметтер толық ... ... бірі ... ... Сондай-ақ, басқа тілде берілген ... сол ... ... де, халықтың, тайпаның, тіпті, жеке адамның аттары
да кейінгілерге түсініксіз ... ... ... ... ... символикалық мәндерін
ашу үшін ... ... ... ала отырып, кейбір
космонимдерге арнайы жеке-жеке тоқталамыз. Осыны ... ала ... ... біз «жұлдыз» космонимінің когнитивтік бейнесін ашуға талаптандық.
Қазақ тілінің
түсіндірме ... ... ... ... басты негіздері көрсетіледі:
     «1. Астр. Жерден өте қашық орналасқандықтан нүктедей ғана болып
жылтырап көрінетін ... ... ... ... он екіден бір бөлігі, ай..
     3. Ауыс. Маңдай алды, халық ... ... ... [3, ... ... тілінде жұлдыздай ақты, жұлдызы толғанда, жұлдызы
жанды, жұлдызы жарқын, ... ... ... ... ... оңынан
[соңынан] туды, жұлдызы сөнді, жұлдызы түзелді, жұлдызы ыстық [29, 209]
деген секілді тұрақты сөз ... ... ... кең ... ... түскен жұлдыздай, аққан жұлдыздай сырғу, жарқыраған жұлдыздай,
жұлдыздай жайнау, ... ... ... ... ... жану,
қос жұлдыздай қос жанары, Үркер жұлдызындай шоқталу, Үркердей болып жиналу,
Шолпан жұлдыздай, Шолпандай ойнау, Шығыстың ... ... ... тұрақты теңеулері де ойымызды әсірелеп, әдемілеп жеткізуде
қолданылады. Ерте ... ... ... ... ... деп ... Шын ... бүкіл аспан
күмбезі бір тұтас болып, Жерді ... ... ... Бір жұлдызбен
екінші жұлдыздың арақашықтығы әрқашан бір қалыпты, ... ... ... Мысалы, Жетіқарақшы топ жұлдызына қарайық. Оның жеті ... 2 мың жыл ... ... ... жасап тұрса, қазір де сондай ... ... және ... ... ... бойы сол ... тұра ... бүкіл Солтүстік жарты шарының халықтарына белгілі бір топ
жұлдыздар – ... ... ... «Жетіқарақшы») деп аталады. Бұл
сөздің мағынасы – «Аюдың ... ... ... сөз. Шындығында ол аюға
ұқсамайды, қолға ұстайтын сабы бар ... ... ... ... ата-
бабаларымыз бұл бір топ жұлдызды оған сай келетін атаумен Шөміш деп атаған.
Жетіқарақшыны әр халық ... ... ...... ... ... – Жетіген (мағынасы – «Жеті бөрі»), башқұртша – Зур ... – Жеті ... ...... ... ноғайша – Етеген,
түрікменше – Ұлы жетіген, хакасша – Чидіген, туваша – Жеті ... ... ... ...... бұрхан (мағынасы – «Жеті ... ... ... ... ( грек тілінен аударғанда мағынасы – «Үлкен өлекшін аю»).
Шыңжандағы қазақтар мен ... ... ұры» ... [17, ... тілінде doloon ovgon; doolon burhan «жеті ... ... үнді ... ... жеті данасы» деген атаулар бар. Парсы
тілінде Жеті қарақшының екі атауы кездеседі: haftbaradaran «жеті ... ... ... тағ немесе жеті тәж». Қырғыз тілінде ... ... ... ... ... «жеті жұлдыз», қабарды тілінде «жеті ағайынды
жұлдыз». Алтай тілінде жеті қарақшы ... ... және ... «жеті
жұлдыз» деп аталса, башқұрт тілінде «йетегән». Жетіген сөзі ... ... ... ағайни > йеті ағайын > йеттіген >жетіген» түрінде пайда болуы мүмкін.
Қарашай-балқар тіліндегі ... djetі djulduz ... ... жеті ... ... ... Мұндағы djetegeylі зат есімі djete
түбіріне -qay, -key, -gay, -gey, -qan, -ken, -gan, -gen суффикстері қосылу
арқылы ... ... ... ... ... жеті қарақшы «күндіз қарақшылық жасап, түнде күнәсін шайған
жеті қарақшының жұлдызға айналып кеткен жандары». Жеті ... ... ... арасында тараған сенім-нанымдар туралы А.Н. Афанасьевтің [31, ... ... ... Оның ... жеті ... жеті ... екі
жүйрік атты күзетіп жүреді. Егер осы екі атты қасқыр жеп ... ақыр ... ... сөзі ... күзетші» деген мағына береді (qaraq ~
qaraw ~ qara). Басқа бір нұсқада жеті қарақшы ... ... олар екі ... болып, қуып жүреді. Егер олар аттарды ұстаса ақыр заман болады-мыс.
«Жетіқарақшы Үркердің ... ... ... ... бар. Сол ... ... «қарақшы» сөзі дәл мағынасында, «тонаушы», «ұры» ретінде
түсіндірілген. ... ... ... мен ... де ... ... бұл жеті ... «қарақшылығы» туралы
ертегі бертін келе шыққан болуы мүмкіндігін және «қарақшының» алғашқы ... яғни ... ... болу керек деп Ысқақов болжам жасайды.
Сондай-ақ  зерттеуші: «Оларға ешкім ... ... ... ... ... деп ... сөз етеді. Ежелгі халықтардың түсінігі бойынша,
аңдардан, жын-шайтаннан ... ... ... Көне ... ... ... («қорып тұрушы») деп атаған. Қазіргі «қараушы», «қарауыл» ... ... ... сөзі ... ... сөздерінің тегі сол» дегенді
айтады.Қазіргі  Монғолдардың «Жеті қарт» деуі де осы ... ... ... жеті ... ... ит» деп ... ... қасқыр мен иттің
бейнелері жеті қарақшының атауында ... ... ... ... ... jetіgen, көне түркіше yedіgan, төленгітше djіytіgan, ... яғни ... ... ит – жеті ... ... білдіреді (yetі >
jetі > jіde ... + qan ... ... ... ... ... Ш. ... бұл ерте
заманнан келе жатқан аңыз ... ... ... ... жеті ... деп ... жетіқарақшы жұлдызын жеті сақтаушы, күзетуші ретінде
қастерлеп, ... ... ... [32, ... бұл ... құбылнама ретінде пайдаланған және жұлдызға қарап
өздерінің көшетін уақытын айқындаған. ... орай ... ... Жеті
қарақшыны таныған жеті түнде адаспас деген мақал сөз бар. Бұл ... ... ... Кейде күндіз, кейде түнде көшіп, малдың ауаның баққан
қазақ халқының аспан ... ... кең әрі өте ... ... поэзиялық
туындыларында көнеден  келе жатқан аңыздарда кездесетін жұлдыздардың
атаулары молынан кездеседі. ... ... жеті ... ... ... ... ... Сұлу сары, Ақбозат, Көкбозат, Арқан, Темір қазық,
Күзетші, Қырық қарақшы және т.б. Қазақ дастандарында ... ... ... да жиі ... ... ... жеті ... ... ыдыс ... оның өресіне. ... ... ... үркердің, ... таза оны ... ... ... дәрі ... ... жан ... Күш ... жеті ... ... ... ... ... ... «жеті қарақшының ішіндегі ең жарық жұлдыз».
Қазақтың аңыздарында бұл қарақшылардың басшысы болып саналған. Ол ... ... ... ... Ертегі қисынды құрылған. Шынында да аспанда
Жетіқарақшы шоқ жұлдызын құрайтын көмескі жұлдыз ... ... ... ... бір жұлдызы кеміп қалған сияқты болып тұрады. ... ... ... ... жұлдыз». Аңыз бойынша Үлпілдек сұлуды
Қыран қарақшы алып қашады. Алтай ертегілерінде Үркер хан Жеті ... қуып ... ал ... ... ... Жеті қарақшы Үркерді
қуып жүреді. ... ... ... айтылатын
аңыздар көп. Бұл жұлдызды түркі халықтары суықпен байланыстырады екен.Үркер
жұлдызының түркі халықтарындағы атауы негізінен ортақ болса, ... ... ... ... оны ... ... деп атайды. Жалпы, түрік-
моңғол халықтары үркерді ... ... ... ... қыс бұқасы
бар, оның демі – аяз, ... – мұз. ... ... аспан перзенті – алып
бүркіт келіп шақырады. Соның даусынан қаһарлы бұқаның мүйізі шарт сынып,
аяздың беті қайтады ... ... ... ... сооқ ... ... суық ... деген түсінік бар. Ал терістік суық өлкеде өмір сүретін
сахалар Үркер ғана емес, ... ... ... мен ... ерте ... өте ... болғандықтан, жерге ызғар шашатын, оны
бақсылар арбап, сындырып, кішірейткен деп ұққан. ... ... аяз ... бақылаушыларға бадырайып, айқын көрінетін
болғандықтан, солай түсінген болу керек. Ал ... ... ... ... деп ... ... Ол ... көтерілген сайын күн суыған, керісінше,
мамыр, маусым айларында көзден тасаланып, «жерге қырық күн түскенде» ... ... көк ... ... Табиғаттың осындай құбылысын бақылаған
малшы қауым «Егер Үркер жерде жатса, ... жылы ... ... деп ... жеті ... Үркерге тигенде, олар қашып жөнеледі,
сондықтан ... ... ... ... ... ... ... жіті
қадағалап, шаруашылық маусымдарын соған сәйкестендіргендігін көруге ... ... ... жерге түспей, жер қызбайды», «Үркер жерге түсерде
қор қырқылады», «Үркерлі айдың бәрі қыс», «Үркер туса, ... ас ... ... шөп те ... ... бас тартады» деген секілді
өмірлік тәжірибеден түйінді ой жинақталған. Үркер ... ... ... қолданылады. Мысалы: қырғызша, қарақалпақша және түрікменше –
Үркер, катонша – ... ... – Ұқыр ... ... т.б. ... ... тектестігі «Үркер» ... ерте ... ... етеді. «Үркер» сөзінің түпкі төркінін біреулер
«сиыр», енді біреулер сиырда болатын «оқыра құрт» деп ... ... ... ... ... Ш. ... ... келтіреді: «Плеяды – Үркер. Киргизы заметили поступательное движение
Плеяд к Большой Медведице и думают, что они ... семь ... ... свою ... По ... ... ... часы ночи и времена года»
[32, ... ... ... ... тұратын халықтардың Үркерге қатысты аңыздарын
зерттегенде, олардың тарихы тым тереңде жатқанын байқауға болады. Грек
аңызында ... ... пен ... ... ... ... жеті қызы
деп білген. Қазақ аңызы бойынша Үркер – Айдың ұлы және ... ... ... ... ... және Көкбозат (Малая медведица) жұлдыздардың атауы
– Фархад және ... деп ... ... ... ... ... осы екі
жұлдызды (атты) жеті қарақшы ұрлағысы келеді, бірақ оларды Күзетші жұлдызы
күзетіп тұрады. ... ... екі ат ... (үш
шағын жұлдызбен) Темірқазыққа ... ... ... ... ... таным-түсінігі, мифологиялық сипаты ... бар. ... бәрі әлем ... ... көрінісі ретінде
когнитивтік аспектіде зерттелуі тиіс тілдік деректер деп ... ... көне ... үлгіде ағаш әлемдік білік, үш әлемді:
жоғарғы, ортаңғы, төменгі орталарды біріктіретін негізгі тіректік діңгектің
рөлінде көрінеді. ... ... ... өзек ... ... ... ... Темірқазық космониміндегі «қазық» ... ... ... ... ... оған ... пен Көкбозат байланған. Бұлардың
жанында Жеті қарақшы аңдып, айналшықтап жүр. Әлемдік ... ... ... ... жаратылыстың тұрақтылығына
байланысты болады.  Егер әлемдік жүйе ... ... ... ... онда ақыр заман болады деп есептелген. Г. Потанин ... ... ... ... ... ... мысалға
келтіреді. Солардың бірінде Жеті қасқыр – Жеті ... Жеті ... қуып ... ақыр заман болады, екіншісінде – жеті ... ... екі атты ... ... ... ақыр заман болады;
үшіншісінде – Кіші Аю шоқ жұлдызындағы екі жұлдыз – бұл ... ... Жеті ... жеті жұлдызы олардың қарауылдары деп баяндайды.
Қасқыр бейнесіндегі сайтан жорғаларды ... ...... жеп ... ... ... қашып, ақыр заман болады-мыс. ... ... Күн мен Ай ... да ... адам ... ... уақытта өмір сүруіне ... ... ... ... ... күннің жарық мезгілінде Күнге қарап дүниенің географиялық
төрт ... ... ... ... уақыттың да ... ... ... ... мен ... ... күндерді санаған. Ал қараңғы
мезгілде жолдан адаспау үшін аспандағы жарық ... ... ... ... тұратын Темірқазыққа қарап терістік
бағытты анықтап отырған. ... ... үшін ... ... ... оңтүстікпен жүретінін, күнбатыстан ... ... ... Ал ... ... ... Лира, Сириус т.б.
жұлдыздардың ... ... «ай ... ... ... «ауа райы ... ... маусымдары ... ... ... де ... ... ... ... негізінде жинақталған білімді ... ... ... әлем ... ... ... ... Африка континентінде тұратын ... ... ... ... ... ... ... жұлдыз
шоғының маңында бес жұлдыздың ... ... орай олар жаңа ... ... ... көрінеді. Осы кезеңнің басталар
алдында ... ... ... ... көріне бастайды.
Ай – күтізбелік көрсеткіш ретінде қолданылған. Жер бетіндегі ... ... ... жаңа ... Ай ... ... қабылданған. Жаңа Айдың тууы тіршілікке әсер ететін, ... ... жол ... ... ... танылған. Ал Айдың ... ... аяқ ... ... ... бейнеленген. Бұл кезеңді
ескеріп, қазақтар жаңа іске ... аңға да ... ... деп аталатын қытайдың жазба ... ... ... ... Ай ... кезде аттанады, Ай кеміген шақта –
кейін ... ... [33, ... Ай туғанда қазақтар: Жаңа Ай жарылқа, ескі ай ... ... ... ... наным бойынша ескі Айда кәрі ... ... Айға көп ... ... кірпіктерін санап қойса, сол ... ... ... мүмкін ... ... Ай ... жынысты объект болып сипатталады.
Түріктердің ... Ай ... ... пайда болуы ... ... ... ... көз ... деп оның ... ... қойған. Бірақ түркілік ауыз әдебиетінде Ай әйел жынысты болып
суреттеледі, мысалы, ... ... атты ... ... Оппоқ Ай «Аппақ Ай» деп ... ... ... атты ... ... кейіпкерлері Айсұлу ханша мен ... Күн ... ... ... Ай – ... ... үшін ... ... ... ... мен
поэзиясында ай сөзі көптік мәнде жұмсалып, ... ... ... «Мың бір түндегі» Будур ханшайым Будур – арабша «толған
ай», ... ... ...... «толған ай» деген есімдерді
кездестіруге ... ... күн райы (ауа ... тәрізді сөздердің негіз-түбірі –
Күн. ... ... күн көру ... ... синтагма «өмір сүру»
мағынасында, ал жарық күн деген ... ... ... қуаныш»
мағынасында қолданылып жүр. ... ... ... ... жаралатыны туралы» ежелгі түсінікті
байқай аламыз. Белгілі В. Г. ... ... ... ... солнце было красавицей ... на ... ... ... наскучило в конце концов видеть вокруг себя
надоедливых ухаживателей, и оно, ... ... ... ... ... ... оның ... күн ... ... күн ... тіркестердегі күн туды деген сөздің мағынасы ауыспалы ... ... ... ... Р. А. ... «Фразеологиялық
семантика (Алматы,2003) атты еңбегінен алдық) айналғанын ... ... әрі ол ... зерттеуіміздің міндеті де емес. Мүмкін күн
туды деген ... ... ... ... ... ... байқауға болады. Яғни жаңа өзгеріс, жаңалық (жақсы-жаман) бар
деген ұғымды білдіре ... ... ... тууы ... ... ... кейін антонимдік сипатқа ие болуы да ... ... ... күн ... күн ұясынан көтерілді деген
тіркестерде жоғарыдағыдай ... жоқ. ... ... ... әр ... көрінісіне сай: күн арқан «оқ, ... ... бойы ... ... ... айтылады. Қытайдың жазба
ескерткіштерінде ... ... ... ... ... денелеріне ай
мен күнге табынатыны туралы деректерді ... ... ... ... ... Күннің ұрпағымыз деп есептегені туралы
жазылған ғылыми еңбектер мол. Бұл ... ... ... кешегі
академик Ә. Марғұланға дейінгі аралықтағы ғалымдар ... ... ... Ғалымдардың зерттеулерінде күн, гун атауларының ... да ... ... көзі ... ... ... ... алып адамға ұқсатқан түсініктің ... ... ... ... ... айтысып, өзінің жас үлкендігін ... ... ... ... көзі ... ... ал ... жүзі тоқымдай
еді» деген уәж айтады [35, ... ... ... ... ... ... ал ай ... бейнесінде суреттелген. Мысалы,
«Бозжігіт» хиқаясында Айдай ұлды ... ... ... ... жолдар бар [31, 211]. Ежелгі скандинавиялық аңызда сол – ... ... Мани атты ... Ай ... Орыс халқының ауыз
әдебиетінде де ... ... ... ... ... ... қызды Күнмен. Көптеген халықтардың наным-сенімінде күнмен
таласып ... ... ... ... жолы ... қыпшақ тілінде «құс йолы», башқұрт тілінде
«қош йули», мордва тілінде ... ... деп ... ... «сабан
жолы», «сабаншының жолы» деп те ... ... ... Құс ... ... ... тілінде «омон йоли»; ... ... ... «саман йолы»; парсыша кеһкешан «саман тасушы», һакілер ... ... деп ... ... аңыз ... ұрылар сабанды
ұрлағанда, ол жол бойы ... ... ... башқұрт, шубаш
тілдерінен аударғанда бұл ... ... ... ... ... ... ... ... ... бұл ... ... ... делінеді.
Арабтарда құс жолын «умму нәджиум», яғни «жұлдыздардың ... ... ... «ақ ... жолы» немесе «ақ маяның сүті» ... Бұл ... грек ... ... «сүтті шеңбер» немесе
ағылшын тіліндегі milky way «сүт ... ... ... ... ... құс жолы құдайлардың анасы Манзан Гүрмен-төөдэйдің ... ... ... болған. Армян халқының фольклорында да сарындас
әңгімелер айтылады. Аңыздарға ... ... ... ... құс жолы ... ... көп ерте ... болған деген
тұжырым жасауға болады. Көріп отырғанымыздай, космонимдердің аталуының
өзіндік ... ... ... мен ... бар. ... әлем бейнесінің тілдегі көрінісі ретінде когнитивтік ... тиіс ... ... деп ... бұл ... Профессор Р. Авакованың «Фразеологиялық
семантика» атты зерттеу ... ... ... айта ... ... ... пікірмен аяқтағанды ... ... ... ... ұлттық нышандар бір ғана
құбылыстың әр түрлі халықта бейнелер ... ... де ... ... ... ... ... «мәдени кодтар» деп
аталады». Демек, космонимдердің әр ... ... әр ... таңбалануын осылай бағамдаймыз.
2.2 Түркі тілдеріне ортақ астрономиялық атаулар.
Қандай да тілдер болмасын ... ... ... ... ... ... ... түбір сөздері, сондай-ақ грамматикалық
құрылысының да үйлесуінің өзі кездейсоқ мәселе емес. Бұл ұқсастық ... екі ... ... Тілдің лексикалық қоры көптеген дәуірлердің нәтижесі екендігі
белгілі. Көне дәуірде ортақ түркі тілі өз ... ... ... тілге
сараланды, соның өзінде де бұрынғы түбір сөздер бөлінген ... жеке ... ... ... ... әр тіл ... бұрынғы ортақтастығын сақтап
қалды. Бөлінген тілдер өз еншісіне тиген ортақ сөздерді негіз етті.
Бұл факт тілдің генетикалық тұтастығын, ... ... мен ... ... көрсетеді. Бұндай байланыс тілдің ... ... ... құрылысының ортақтығына негізделе отырып, ұлттық дара тіл,
немесе халықтық тіл ... ... ... халықтардың, немесе туыс
ұлттардың тілдерімен ұқсастығын сақтайды. ... ... ... ... ... туыс тілдерге ыдыраған болу керек.
2. Тілдердің кейбір ұқсастығы олардың тоғысуының нәтижесі де
болуы мүмкін. Тоғысуда бір тіл ... ... ... тіл ... ... бұл ... ... шығады. Бұнда жеңген тілдің лексикасы байиды,
грамматикалық құрылысы жақсарады, ал жеңілген тіл өз ... жеке тіл ... сүре ... ... ... ... ... мен қажеттілер жеңген
тілдің құрамына кіреді де, соның нәтижесінде бұл тіл, егер тоғысу болса,
бұрынғысынан да гөрі дами ... ... ... ... бұл халықтардың генетикалық
тығыз байланысты болуының нәтижесі деп ... ... Сол ... ... және ... ... негізгі лексикалық қорына жататын астрономиялық
атаулар басқа түркі тілдерінде де кездеседі.
Көне түркілік ортақ ... бір ... ... көне ... ... осы ... ... тілдерінің бәрінде кездесетін сөздер
жатады. Сондықтан олар жалпытүркілік сөздер деп те ... ... ... тілдерінің туыстығын, біртектен шыққандығын көреміз. Түркі
тілдерінің туыстығы, сайып ... сол ... ... ... ... бір ... ... Түркі тектес тілдер бір кездегі
көнетүркілік ататілдің диалектілерінен тараған.
Алайда, ... ... ... ... ... ... ... тән даму ерекшелігі болған. Мәселен, қазақ тілі бастапқы негіз тілден
бірден шықпаған, онымен тікелей байланысты емес. ... тілі ... ... ... ... тіл арқылы ғана байланысады. Жалпытүркілік сөздер
әрбір түркі тілі лексикасының ең көне ... ... ... ... ... ... ... табылады. Жалпытүркілік сөздердің мән-
мағынасы үйлес келгенімен, жеке түркі тілдеріндегі айтылуы, түр-тұлғасы
бірдей бола ... ... ең көне ... зерттейді. Уақыт өтіп,
қоғам дамығанымен туыс ... ... ... ... ... белгілі
бір мөлшерде сақтап қалып отырады. Сол ... ... ... ... түркі тілдеріне ортақ космонимдердің ... ... ... табылады.
Осы тарауда қаралып отырған атаулар ... ... ... және ... ... ... көкжиек, күн, жер, ай,
жұлдыз, планета, метеор) жалпы ... ... ... ... ... ... шоқжұлдыздардың, жұлдыздар
жиынтығының, тұмандардың т.с.с.) жеке ... да ... ... ... орналасқан зодиакалды шоқжұлдыздар
түркі халықтарының тұрақты бақылауларының объектісі ... ... ... түркі тілдерінде семантика бойынша ... ... ... сәйкес келеді, осыған қарап бұл ... ... ... ... ... ... қатар, түркі тілдерінде жұлдыздардың шоқжұлдыздарға
бірігуі адамдардың ... ... ... ... барлық уақытта сәйкес келмейді. Жұлдыздар ... ... ... ... ... Жекеленген түрде
олардың кейбіреуі қазақ тілінде сақталған.
Шоқжұлдыздардың кейбір ... ... ... ... ... шоғырымен теңестірілмеген: қазақша Sattary Segiz (Сегіз
Саттар?) – жұлдыздардың халықтық ... ... орны ... ... ... ... ... астрономиялық атаулар қатарына
мына космонимдерді атап ... ... Ай, Күн, ... ... Үркер, Мешін, Шолпан, Құйрықты жұлдыз, Ақпа жұлдыз, Құсжолы,
Жетіген т.б.
Аталған астрономиялық ... ... ... ... үшін ... ... Ай, Күн, Жұлдыз, Жетіген, Үркер, Шолпан,
Көкжиек тәрізді шығуы ... ең ... ... ... ... ... отырып, олардың шығу жағын ... ... және ... ... Ай космонимінің жалпытүркілік
атау екенін қазіргі түркі тілдерінің деректері ... ... ... бұл ... ... ноғай, гагауыз, қырым-татары,
қарайым, құмық, қарашай-балқар, қырғыз, ноғай, қарақалпақ, ... ... ... ... тілдерінде Ай деп, жоғарыда аталып кеткен ... ... ал ... ... Аай ... ... дауыстымен
айтылады. Сөз болып отырған космоним ашық ... ... ... ... ... ... байқалады, яғни ... Уйах ... ал якут ... Ый ... ... арасында Ай космонимінің түркі тілдеріндегі ең
көне түрі ... ... ... Аай ... аталып, ал
көпшілік түркі тілдеріндегі Ай ... ... ... ... ... Ал чуваш тіліндегі Уйах космонимін кейбір ғалымдар түбір ... ... яғни ... құрамындағы – ах түркі тіліндегі
кішірейткіштік мағына үстейтін – уқ ... бір ... ... ... ... ... шығуын былайша сипаттайды: Уйах→Ай
– уқ [12, 188].
Күн космонимі түркі тілдерінде әр ... ... ... ... ... ... Анығырақ айтқанда, қазақ,
қырғыз, қарақалпақ, ноғай, ұйғыр, қарайым, ... ... ... ... Күн деп ... Бұл космонимді осындай тұлғада
аталған тілдермен ... ... ... тілдерінен Л. Будагов, В.В.
Радлов сөздіктерінен ... Ал ... ... түрікмен,
түрік, әзірбайжан, гагауыз, құмық тілдерінде Гүн ... ... ... ... ... көне ... ... кездестіреміз [36, 397].
Күн космонимінің өзгешелеу ... ... ... түркі
тілдерінен кездестіреміз: башқұртша – Қояш, өзбекше – Куёш, ұйғырша –
Куяш, ...... ... ... Күн ... түркі тілдеріндегі
атауларынан бұлардың көпшілігі ... ... бір ... ... қиын емес. Тек ... ... ... ... құрамы
өзгешелеу көрінеді. Алайда чуваш тілінің ... ... ... ... отырып, дыбыстық сәйкестіктер ... ... о ... Күн ... Гүн ... ... аңғаруға
болады.
Жұлдыз космонимі де түркі ... әр ... ... ... ... – қараңғыдағы кез келген жарқылдаған зат. ... ... да ... дамытты: «планета», сонымен қатар
«Күнмен және ... ... кез ... ... ... аспан
денелері», оның ішінде «комета, метеор» да, оларды ... ... ... түрін білдіретін сөз жалғанады, мысалы, ақпа ... ... ... ... ... ... қарақалпақ – жұлдыз; қырғыз – ... ... ... қарайым – йылдыз; әзірбайжан – улдыз; ноғай –
йулдыз; татар – йолдоз; ...... ...... ... – чылтыс;
тува, тофалар – сылдыс; якут – сулус; чуваш – салтар т.б. ... ... ... тұлғалық варианттармен атайды.
Жұлдыз космонимінің түркі тілдеріндегі аталған ... ... ... ... ... ... ... келетінін көре
аламыз. Ал Г. Дёрфер жұлдыз сөзінің ... ... ең ... ретінде йулдуз формасын ұсынды. Г. ... ... ... ... йал, йыл, йол, йул ... ... ... түбір етістіктен жасалған туынды сөздер деп ... ... ... ... қарағанда, тар аймақта
қолданылады. Бірақ Жетіген сөзі ... ... ... ... сөз. ... ... ... жазба ескерткіштердегі
бұл космонимнің бір негіздес ... ... ... ... түркілер осы шоқжұлдызды ... деп ... ал ... ... ... ... [37,372], Йетигән деген
нұсқалар да ұшырасады.
Осы космоним тек қана ... ... ғана ... сонымен
қатар көне түркілік негізін ... ... ... ... тілдерінің
көпшілігіне тараған. Алайда ... ... ... ... орай
көне түркілік аздаған фонетикалық өзгерістерге ұшыраған. ... ... ... ... ... мынадай ... ...... қырғыз, қарашай-балқарша – Жетиген; ноғайша –
Йетеген; татарша – Жидігән йолдоз; башқұртша – ... ... ... Йедигән; Анадолы түріктерінше – Йедигән; алтай, телеуіт – Йәттәгән; тува
– Чедихан.
Жалпы түркілік лексикаға ... ... бірі – ... Бұл
космоним де түркі тілдеріне кеңінен тараған. Атап ... ...... ...... ... ... – Хуркөр;
Қазақстандық түріктер – Үңкәрләр; түрікмен түріктері – Үлкер; әзірбайжан ... ... ...... ... ... – Үлгәр; чуваш – Ёлкёр.
Аталған түркі тілдеріндегі ... ... ... ... ... ... алғанда бұл сөздердің екі
компоненттен ... ... ... қазақ тіліндегі Үркер
космонимін Үр + кер ... ... екі ... ... Сонда жалпы түрік тілдері бойынша ... ... үр ... үл ... ... ... Ал ... жұрнақ деп тануға болады.
Түрік және ... ... ... ... ... ... лексикаға кіретін атаулар қатарына ... ... ... ... ... ... көпшілік түркі
тілдерінде ... ... ... ... ... ... түркі
тілдерінде Шолпан планетасы былай аталады: қазақ, қарақалпақ – ...... ...... ... – Чулпан; татар – Чолпан; шор ... ...... түрік – Чолпан, Чобан; түрікмен – Чулбан; башқұрт
– Сулпан т.б. Сонымен қатар бұл ... ... ... ... Атап ... ... тілінде – Чолпан; моңғолша ... ... ...... ... де екі компонентті анық көре аламыз.
Мысалы, ... ... ... космонимін шол және пан деп екіге
шартты ... ... ... ... үш дыбыстың алғашқы
екеуі әр тілдің ерекшелігіне ... ... ... ... ...... еш ... Тіпті түркі
тілдерінен басқа тілдердегі ... ... ... де ... ... Ал түрік тіліндегі Чобан ... ... ... ... Екінші компоненттен де осындай ... ... да ... ... ... космонимдердің екінші
компонентіндегі соңғы -н ... еш ... ... Шолпанды аса қадір ... Оған ... бір ... ... ... ... Қазақ тіліндегі Шолпанның
атаулары: Нарық жұлдызы «Бағалар ... - оның ... ... деген ырымды бар; Зухра жұлдызы – ... ... ... ... ... Шолпан ертерек жолға шығудың – Күн шықпай
тұрып және ... ... ...... ... ... ... жақтары да бар. Өмірзая, Тұлқатын деген тағы ... ... ... «бос ... ... ... – сұлусыз өмір – бос
өмір); Тұлқатын «Жесір» - аяздағы жаоқылы үшін [38, ... ... мен ... ... тұрған сызық ретінде түсіну,
түркілерде кеш ... ... деп ... ... Оған себеп,
біріншіден, тілдік тұрғыдан әр ... ... және оның ... мінездемесінің болғаны, екіншіден, сөздердің айналадағы
тілдерден алынуы.
... ... ... сөзі ... ... ... дөңгелету» етістігінен жасалған.
• Суреттемелік әдіс: татарша «Күк ... ... ... ... ... етаги» сөзбе-сөз «аспан етегі»; қазақша ... ... көк ... ... аударылады.
Жиек/ жияк/ ияк және т.т. көп тілдерге негіз ... ...... ... ... ... тігуге, жапсырмаға арналған
таспа бау, жіп» және т.т. [18, 27]. ... ... ... ... ... ... секілді: «жіп, таспа бау» ... ... жіп» > ... ... таспа бау» (жіптің
малшылар тұрмысындағы мағынасы зор)> ... шет, ... ... ... т.т. М. ... түрік сөзін моңғолдан ... ... сөз ... ... Ай, Күн, ... Жетіген, Үркер, Шолпан, Көкжиек
астрономиялық атаулары – шығу тегі ... ... ... ортақ,
көне атаулар. Мұны жазба ... ... ... ... деректер толық айғақтайды.
2.3 Космонимдердің тілдік бірліктердегі ... мен ... және ... ... ... ... ... байланысты кейбір фразеологизмдер мен ... ... ... ... ... ... болу үшін Ә. Т.
Қайдаровтың ... ... ... ... мына ... жөн: «Устойчивые (фразелогические, пословично-поговорочные)
выражения в казахском языке, как и в ... ... ... ... и ... и ... из них ... своими
корнями в далекое прошлое народа, отражая его ... ... ... и т.д. ... ... ...... содержательностью в самой краткой, лаконичной ... и емко ... и ... ... ... ... ... об окружающей нас действительности»[7,3].
Осындай қасиеттер мен ... ... және ... ... ... ... мен ... де тән.
Сондықтан біз де фразеологизмдер мен ... ... ... ... ... ... туындайтын ерекшеліктерін ... ... ... екі ... космонимдерге байланысты фразеологизмдерді бір
бөлек, ал ... ... ... ... ... ... және ... тілдеріндегі астрономиялық атауларға байланысты
фразеологизмдер.
Тілдің лексикасында қаралатын лексикалық бірліктерден басқа ... ... сөз ... деп ... неғұрлым күрделі ерекше
түрі ... ... тіл ... ... ... ... термині кең мағынада алғанда, белгілі бір тілдегі тұрақты ... ... ... ... деген ұғымды білдіреді.Фразеология
– грек тілінің «phrasis»-сөйлемше және ұғым, білім деген ... ... ... тіл білімінде екі мағынада қолданылады.
Бірінші, тілдің фразеологиялық құрамын зерттейтін сала, екінші, белгілі бір
тілдегі ... ... ... ... ... тіл білімінде фразеологизм деген ұғым кең мағынада
қолданылады. 1990 жылы ... ... ... ... ... ... ... «Фразеологизм дегеніміз формасы
жағынан синтаксистік құрылымдармен ұқсас, бірақ олардай ... ... ... ... ... даяр қалпында қайталап қолданылатын,
семантикалық және лексика-грамматикалық құрамы ... сөз ... ... Осы ... қарағанда фразеологизмдерге кең мағынада
тілдегі ... ... ... ... сөз ... барлық түрі де
жатады. Олар тұрақты сөз ... ... мен ... ... ... әр түрлі номинативтік бірліктер, ... мен ... ... ... ... даяр сөз орамдары т.б.
түрінде болуы мүмкін.
Фразеологизмдердің осы айтылған түрлерінің құрылымдық, ... ... ... ... бірыңғай емес. Сондықтан тәжірибе
жүзінде фразеологизмдер тар және кең мағынада қарастырылады. Бұлайша бөліп
қарастырудың мәні ... ... ... ретінде танылатын
атауыштық сөзбен мағыналық байланысына, сол арқылы ... ... ... ... фразеологизмдердің негізгі үш белгісі
болатыны көрсетіліп жүр: мағына тұтастығы, құрылымның тұрақтылығы ... ... Бұл ... ... фразеологизмдердің
бейнелілігі көрсетілмеген. Фразеологизмдердің тұтастығы жай ғана ... ... ... ... ... мәнерлілік фразеологизмдердің
басқа белгілері сияқты маңызды белгісі ... ... ... ... тіл ... төрт түрлі белгі-қасиетімен
ерекшеленеді: 1) құрылым тұрақтылығы; 2) ... ... ... ... ... 4) бейнелілігі, мәнерлілігі. Осы белгілер
фразеологизм ... ... тән, тек ... толық, бірінде солғын болуы
мүмкін.
Фразеология – ... мен ... ... ... ... даяр қалпын сақтай отырып қолданылатын, мағына тұтастығы
мен тіркес тиянақтылығы тән бейнелі тұрақты тіркестердің қазіргі күйін ... ... ... тіл ... ... ... негізінде фразеология
қазіргі немесе синхронды және тарихи немесе диахронды деп бөлінеді.
Фразеологияның зерттейтін пәні – фразеологиялық ... ... ... бірліктер немесе фраземалар деп атайды.
Сондықтан да қандай да бір тілдің ... ... ... гөрі ... ... саласымен ононимдес болып қалады) морфемика,
лексика терминдеріне сәйкестендіріп ... деп ... ... ... ... ... ... тарихы ұзаққа
бармайды. Тіл білімінің жаңа бағытын таңбалайтын «фразеология» термині ... ... ... ХХ ... ... ... келді.
Фразеологияның алғашқы теориялық негізі және осы ... ... ... Ш. Балли болса, оның Ресей ... ... мен ... ... сала ретінде қалыптасып дүниеге ... ... ... ... ... тіл білімінде алғашқылардың бірі болып ХХ ғасырдың қырқыншы
жылдары профессор С. Аманжолов идиомалық ... мен ... ... алу ... атап өтіп, олардың ғылыми ... ... ... ... ХХ ... 50-жылдарынан
бастап кең ауқымда зерттеле бастады. Тілдің байлығын көрсететін бір тілді
және екі тілді ... ... ... ... теориялық тұрғыдан зерттеу мен ... ... ... ... ... ғалым І. Кеңесбаев
еңбектерінен бастау алады. Түркі ... ... ... ... ... ... І. Кеңесбаев 1977 жылы басып шығарды.
Түркі тілдерінің фразеологиялық қоры жеке тілдерде ... және ... ... мен ... ... әлі толық
қалыптаса қойған пікірлер жоқ. ХХ ғасырдың 50-60 жылдарынан ... ... ... ... ... өз ... Ресей тіл білімінен
алады. Бұл түсінікті де. Сондықтан да бағыттар мен ... ... ... ... ... пікірлерімен ұштасып келеді.
Фразеологизмдердің негізгі қасиеттері – оны бөліп даруға келмейтіні
және идиомалығы мен тұрақтылығы. Фразеологияның дамып, ... ... ... ... ...... ... анықтау, сөз
және сөз тіркестерінен ерекшелігін белгілеу.
Фразеология ғылымы – өзіне тән метатілі, зерттеу әдістері мен нысаны
бар тіл ... ... ... ... ... ... бөлігі
ретінде, құрылымдық және мағыналық жағынан ерекше қасиетке ие ... ... тану ... ... ... болып табылады.
Адам өз сөзінің арасында жеке сөздермен қатар, тұрақты тіркестерді де
жиі қолданады. Ал ... ...... бойы қалыптасқан ана
тіліміздің тілдік қазыналарының бір тобы. Олар кемінде ... ... ... ... ... немесе толық ауыспалы мағынаға ие болады.
Олардың орнын басқа сөздермен, сол ... ... ... да ... ... да тіркестерді тұрақты тіркестер – фразеологизмдер деп
атайды.
Фразеология – этнолингвистикалық ... ... үшін ... ... бірі ... ... ... халықтың
салт-дәстүрі, әдет-ғұрпы, тарихи белгілі бір ... ... ... бұл ... ескермей тілдегі фразеологизмдердің мән-
мағыналарын ашу ... емес ... ... екі ... ... ... тоқталып, олардың сыр-сипаты жайында ... көз ... ... ... зерттеушілердің тұжырымдары бойынша өз
ерекшеліктеріне байланысты іштей ... ... ... және түрік тілдеріндегі космонимдерге ... ... ... ... ... ... ... бұл біздің негізгі
міндетіміз емес. Сондықтан бұл мәселені ашық күйінде қалдырамыз ... ... ... ... ... бірліктердегі
көрінісіне және этнолингвистикалық табиғатын ... ... Ал ... ... ең ... тәсіл – әрбір фразеологизмдерге жеке-жеке
тоқталу. Сонда ғана ... ... жете ... ... ... ... ... тіліндегі халықтық космонимдерге ... сөз ... ... ... ай ... ай ... айдай қылу, бетің айдай болғыр, ай қарап отыр ма/ жүр ме, ... ... ... ай ... толас болу, туар ай, күн ұзару, күн
теңелу, күн тоқырау, күн ... ... ... ... ... ... ... жылтылдау, үркер мен айдай тоғысу.
Ай қорғалау. Қазақ Айдың кеш ... ... ... ... ... Бұл фразеологизмді түсіндіретін қазақ арасында аңыз
болған. Аңыз бойынша, баяғы ... Ай мен Күн егіз ... ... сұлу ... ... ... Ай ... болыпты. Бірде Ай
сұлулығын, әдемілігін айтып мақтанады. Бұл ... ... ... ол ... бетін тырнап, бетіне мықтап дақ түсіреді. Содан бері
Күнге жақындап ... Ай ... ... ... Ал ... ... ... қызғанышын қоздыру үшін ... ... ... ... ... ай қорғалау фразеологизмі жоғарыда
айтылған аңыздың ... ... ... ... ... Айдың кеш туғанын қазақ «ай қараңғысы» дейді.
Мысалы:
Бүгін ... ... ... ... ... ... да ілгері,
Әлгі қыздан мүшесі /Қыз ... ... Ай ... дейінгі түн ... ... деп ... ... сол ... түн ... ... қараңғы» деп те ... Бұл ... ... ... ... ... ... қылу. Кінәлі, жазықты, оңбаған, опасыз адамды ... ... ... басып, масқараласа, мұны қазақ «бетін айдай
қылды» дейді. Мысалы: Бәрі ... ... ... ... айдай
қыламыз, айыпты етеміз, сол айып-қиыбымен Абайдың аяғына әкеп жығамыз
(М. Әуезов). Бұл ... ... қара бет ... ... синонимдес екені белгілі. Ал ... ... ... ... салтымен байланысты ... ... ... ... ... адамды жазалағанда, бетіне күйе
жағып, атқа, есекке теріс ... ... ел ... ... Ал Ай ... де дақтың бары белгілі. Осы ... ... ... ... ... ... да, ... айдай қылды» деп
те айтқан.
Бетің айдай болғыр. Бұл ... ... ... тіліңгір»,
«бетің шиедей болғыр» тәрізді қарғыстармен ... ... әйел ... ... ... ... себебі бар. Бұрынғы
кезде күйеуі өлген қазақ әйелі қатты дауыс ... ... ... ... ... аяусыз тырнаған [41, 132].
Ай қарап жүр ме/ отыр ма? Бұл ... ... ... ... ... ... ... жүр, түк көрмейді деген
мағынада» [3,18]. Ал ... ... «Ай ... Құр ... ... ... ештеңе бітірмей, күні ... ... ... ай ... ... ... ... Сонымен осы
фразеологизмдермен мәндес ай ... ай ... бе? ... ... бар ... белгілі. Біздің ойымызша, аталмыш
фразеологизмдердің Айға қатысты ... ... ... бар. Халқымыз Айға, әсіресе оның жаңа ... ... ... ... яғни ай ... ... көк жүзінде Ай көрінбейді
де, белгілі бір уақыттан кейін жаңа Ай ... ... Айға ... жаңа ... ... ... күткен. Сондықтан жаңа Ай туар
алдында далада ... Ай ... оған ... сәлем ... ... ... Бір ... осы ... ... сөз
тіркестері бірте-бірте тура мағыналарынан ... ... ... ... ... ... ... ауысқан.
Ай желіну. Ай толысып, шара шабақтай болғаннан кейін бірте-бірте
шеті ... кеми ... Осы ... ... қазақ «ай
желінді» немесе «ай ... деп ... ... Ай ... біз ... ... Жер планетасы мен оның серігі ... ... жай ... ... ... Күн тұтылу. Ай Жер ... ... оны ... ... Жердің көлеңкесіне сәйкес келеді. Мұндай сәтте Айдың беті ... ... қара ... ... ... Қазақ бұл құбылысты
«ай тұтылу» ... Ал ... Ай ... ... жүріп, Күн мен
Жердің арасына ... ... де ... бетін көлегейлеп, Жерге қара
көлеңке түсіреді. Мұны халқымыз «күн тұтылу» дейді. Ай мен ... көне ... ... ... ретінде қабылданып,
халықты қатты үрейлендірген. Әсіресе Ай ... оның ... ... ... ... ... ел алдағы күндердегі жұттың,
соғыстың ... деп ... осы ... ... алу ... ... құдайға құлшылық жасап, тасаттық берген.
Ай арасы толас болу. Бұл ... ... ... ... ... ... Екі ай ... жауын-шашынсыз, саябыр
кезең туралы ... ... ... ... ай мен жаңа ... «өлара» деп атайды/» [29,16]. Алайда ай ... ... бұл ... ... қарама-қайшы түсінік те бар. ... ... тағы бір ... ... ... яғни ай ... қыс болса, қар-боран, жаз болса, жауын-шашын көп ... ... ай. ... халқы да басқа ... ... Ай ... ... отырып, уақытты белгілей ... ... ... ... ... үшін туар ай ... туған ай деп
атаған. Мысалы: Туар ... ... ... өз ... той жасап,
Қажымұқанға Қадишаны қоспаққа сөз байлады /Қ. Әбдіқадыров/.
Күн ... Жаны бар ... ... ғана ... ... табиғат
та мәңгі қозғалыста. Сонымен қатар жыл бойына ... күн ... түн ... алма ... ауысып, мәңгілік ... ... біз ... ... Жер де, оны ... ... алып жұлдыз
– Күн де үнемі қозғалыста. Сондықтан Күн сәулелерінің Жер ... оны ... ... ... әр ... ... болады.
Қазақ түннің әбден ұзарып ... ... ... соң ... ... өсе ... күннің ұзаруы деп түсінеді.
Күн теңелу. Желтоқсанның соңғы аптасында күн ... ... ... ... ... ... жиырма бірінде күн мен түн
дәл ... ... яғни ... он екі ... ие ... Мұны
«күн мен түннің теңелуі» немесе «күннің теңелуі» деп ... ... ... күн мен түн ... соң күн ... біртіндеп күн одан әрі ұзара береді де, ... ... ... ... Осы ... ... екінші маусымға дейін созылады
да, бұдан әрі күн ... Бұл ... ... ... ... дейді. Күннің жазғы тоқырауынан кейін енді түн ... ... ... қыркүйекте күн мен түн теңеледі де, ... күн ... күн ... түн одан әрі ... ... Түннің
ұзаруы жиырма екінші желтоқсанда ... Бұл ... ... ... ... ... ... замандарда құрғақшылық кезінде құдайдан
жауын-шашын сұрап, құрбандық шалып, тасаттық ... ... ... ерте ... адамдар табиғатты арбау арқылы да жауын-шашын
жаудыруға ... деп ... Осы көне ... ... ... да ... Қазақ арбау арқылы жауын-шашын жаудыруды ... ... ... ... ... ... ... наным-сенімнің
бірі жұлдыздардың от тәрізді пәле-жаладан ... ... ... ... ... ... ... күнге дейін өлген
адамды ораған кілемді, оның ... ... ... деп ... да, ... ... ... жамырай бастағанда жинап алады.
Мұндай Қазақстанның басқа ... және ... ... ... ... ... фразеологизмі жұлдыздар ... ... ... жастану. Бұл тұрақты тіркеске түсінік: «Темірқазық
жастанбай. Қауіп-қатерге ... ... ... ... [3,112] ... ... сөздікте: Темірқазық жастанды. Бұл жерде ... ... ... ... жеткенше деген мағынада» [29, 501] деп
ұқсас ... ... ... Аспан шырақтарының ішінде жай ... Ай ... ... ең ...... планетасы. Әсіресе таң алдындағы
Шолпан ... ... ... ... ... халқымыз аталмыш
аспан шырағын ... ... ... ... ... ... сұлу қыздарын «шолпан жұлдыздай» деп осы аспан шырағына
теңейді. ... ... ... хан ... ... жиылып,
шатырлардың іші-тысы әсемдене түседі (Қазақ ертегілері).
Сүмбіледей ... ... ... жай ... ең ... ...... (Сириус). Сондықтан қазақтың Үшарқар
аңызында ... үш ... ... ... атыпты деп аңыз
етсе, ал қазақ ... ... Күн ... жалт етіп ... қой үрке ... деп тым ... ... Дегенмен,
бұлардың бәрі Сүмбіле жұлдызының ерекше жарық аспан ... ... ... керек. Сүмбіленің осы қасиетімен ... ... ... ... ... ... ... бар.
Үркер мен айдай тоғысу. Қазақ жалпы аспан ... ... ... ... жақсылыққа жорымаған. Мұны Ай мен Үркер ... ... ... ел ... ... ... ... Қазақ Ай мен Үркердің тоғысуын осы аспан ... ... ... ... ... ... есепшілердің айтуынша, Ай
мен ... ... үш ... созылады. Бірінші күні Ай Үркермен
ауыл қонады, екінші күні ... ... күні ... ... [2,180].
Енді түрік тіліндегі аспан шырақтарына қатысты тұрақты тіркестерге
тоқталар болсақ. Біздің ізденуімізше, ... ... ... ... өте аз. Біз ... ... тілі ... көбінесе, тек Ай мен Күн космонимдеріне ... ғана ... Сол ... ... ... ... қатысты тұрақты сөз тіркестерінің қазақ тіліндегіге қарағанда аз.
Сонымен қатар, қолымызда түрік тіліндегі деректердің аз ... да ... ... ... айта ... шығуы (Гүнеш ачмак). Күннің тууы. Жарық болу. ... көру ... ... Күн сәулесінің көп түскен жерде болу.
Айдың ... (Ай ... ... Күн мен Ай ... ... Жер ... ... қалуы.
Ай қараңғылығы (Ай каранлыы). Айдың бұлттардың ... ... да ... бір (Ай да ... бір). Өте сирек деген мағынада.
Сонымен көріп отырғанымыздай, дербес ... ие ... ... табылатын фразеологизмдер – тіл байлығы, халықтың тарихы мен танымы,
әдет-ғұрпы мен салт-санасы көрініс табатын рухани ... және ... ... ... ... ... – халықтың ең ұлы ... ... еді ... ... . Тыңдаушы адамға тіл, әрине, сөз ... ... ... ... – мақал» дейді, Тарихи-әлеуметтік өмір ... ... де ... ... ... асылдай қорытып, алмастай
шыңдап айтатын ... ... ... көп шығарған. Әрбір тіл
де, сол ... ... ... ... ... да – ... бері ... келе жатқан өте көне мәдениеттердің көзі. Ол
халықпен біте ... ... ... ... да ол – ... айнасы, табиғи шындықтың өзі.
Мақал-мәтелдер – қай тілде болмасын, халық ... ... ... ... ділмәр-шешендер, айтқыш даналар сөзінің мәйегі, ұйтқысы
болып саналады. Мақал-мәтелдер бізге сан ... бойы ... ... ... қалыптасқан ұстанымдары, әдет-ғұрпы, салт-дәстүрі, оның
тарихы, рухани мәдениетінің қайнар көздері ... мол ... ... қор ... ... мен ... егіз ... тіпті бір жанр деп қарастыруға болады. Дегенмен
мағынасына, құрылысына, ... ... жіті ... ... ... да жоқ ... Мақал аяқталған ойды білдіреді, өз алдына
тұрып та дербес ... ... ... К.Аханов пен М.Ғабдуллиннің
пікірлеріне сүйенсек, мәтел синтаксистік құрылымы толық емес, жеке ... ойды бере ... тек ... ойды ... ... ... сөз ... қалыптасқан сөйлем, пікірдің элементі деуге
болады.
Мақал-мәтелдер тіл білімінде әр түрлі бағытта ... ... ... арасында өз зерттеу еңбектеріне мақал-мәтелдер ... ... ... ... ... Атап ... ... Б.Адамбаевтың «Мақал-
мәтелдер» және «Шешендік сөздер» деген өзара байланысты екі ... ... ... атты ... ... «Қазақ мақал-
мәтелдерінің лексика-семантикалық ... ... ... ... и ... в ... ... «Араб және қазақ мақал-мәтелдерінің ... атты ... ... ... ... зерттелгендігін көрсетеді. ... ... тіл ... антропоцентристік бағытта қарастырыла ... ... ... ... ... бағыттағы
дербес пән ретінде қалыптасуының теориялық тұжырымдамасын негіздеді. Бұл
бағытта жазылған жұмыстарға ... ... ... «Әлем халықтарының мақал-мәтелдерінің гендерлік қыры» атты
ғылыми еңбегін, Ш.П.Қарсыбекованың ... ... ... ... ... тұрғыдан жүйелеу принциптерін ұсынып,
оларды логика-семантикалық тұрғыдан ... ... ... ... ... ... М. Муқәддәс
«Қазақ–ұйғыр ... ... ... атты ... ... ... екі ... мақал-мәтелдерін «Адам», «Қоғам»,
«Табиғат» деген ... ... ... – халық шығармашылығының төл ... ... жеке адам ... ... ... авторы ұмытылып кетеді
де, жұрт ... ... ... ... – ауыз ... ... отырады. Осыдан барып мақал-мәтелдер көбінесе
«халық даналығы» деп аталады. Көне ... ... ... ... ... яғни бұл – ... ... мирас болып келе жатқан
қазына» деген сөз.Сөйтіп, ... де екі ел ... ... ... т.б. ... ... қазақ және түрік
тілдеріндегі ... ... ... ... ... сөз еткенде көз жеткізуге ... ... туса – ай бойы аяз. ... ... ... халықтық сеніммен ... ... ... бойынша, егер жаңа ай тігінен ... ауа ... ... жылы ... Ал Ай ... ... ай ... жайсыз
болып өтеді. Бұл сенім тіліміздегі «Айдың тік туғаны халыққа ... ... ... жайлы» деген мақалдан да анық ... ... ... айбалтаңды
сайла, Ай шалқасынан туса, күрегіңді сайла. Ай ... яғни ... жаз шыға ... ... жаз ... ... жорық
күндері басталады. Көрші елдер бір-біріне қарымта қайтару, кек ... ... ... ... мақалдардағы «Ай қырынан туса,
айбалтаңды ... ... ... ... ... ... – жеті қараңғы түнде адаспас.
Жетіқарақшы шоқжұлдызына ... жер ... ... өте қиын.
Өйткені бұл шоқжұлдыз үнемі ... ... әр ... ... ... ... өзгертіп отырады. Ал аталмыш шоқжұлдыздың ... атам ... ... ... ... ... ... – жеті қараңғы түнде адаспас» деген мақалында
өзіндік сын бар. ... бұл ... ... тура ... ... ... ретінде айтылып тұрған жоқ, бағдарды
анықтаушы ... ... ... ... тұр. Ал мұндағы Жетіқарақшы
меңзеп ... ... ...... жұлдызы.
Босаға батса, таң ... ... топ ... төрт ... ... ... осы ... шырағын уақытты белгілеуге көп
пайдаланған. Әсіресе түнгі ... ... ... ... көкжиекке түсуін, яғни батуын ... ... ... ... ... ... жылқышы Босаға батысымен
жылқыны аралайды. Себебі әдетте бие таң алдында құлындайды. ... ... ... ... ... көп ... Осы аспан шырағын
бақылай отырып, ... жыл ... ... ... ... ... Сонымен қатар, туып, бататын аспан шырақтары /Сүмбіле,
Кішісүмбіле, Текесүмбіле, Таразы, Қамбар/ ... ... ... да, бірінші болып туатыны да осы – Үркер топ ... ... ... орай ... ... жұлдыздардың ағасы деп
таныса керек. Әйтпесе Үркер ... ... ... жай көзге
онша ... ... ... жер ... ... көпшілік мезгілінде ... ... ... топ ... қыс ... ... ... бірте-бірте төмендей бастайды. Ақырында мамыр айының ... ... ... ... ... ... мұны ... жерге
түсуі немесе батуы дейді. Ал бұл мезгілде күн ... ... ... ала бастайды. Сондықтан қазақ «Үркер ... ... ... деп, ... осы ... ... ... аспан
шырағымен байланыстырады. Тіпті халқымыз Үркер көк ... ... деп аңыз ... ... ... ас болады. Қазақ ұғымында Үркер ... күн ... ... жиырмасында таңмен бірге ... Бұл ...... дәл ... Сол ... ... ... кейін шықпаған шөптің басы шығады деп аңыз ... ... ... ... ... ... ... айындағы қысқы күн тоқыраудың қарсаңындағы батуы айтылып
тұр. Осы ... ... ... деп, жеті ... ... Яғни аталмыш амалда ... ... ... ... оның ... кезеңдегі таң алдында батуын күтіп ... ... ... ... ұшып яки ... ... түседі де, жеті
күнде құлжа, текелердің көбі сасай болады. Сонымен, ... ... ... ... ұшады» деген мақалы осындай аңыз ... ... ... ... шындықты сипаттайды.
Таразы туса, таң суыр. Үркермен қатар ... ... ... ... Үркерден көп кейін шілде айының соңына
таман таң ... ... ... Бұл кез ... ... аптап
ыстықтарының өткен шағы. Дегенмен, осы мезгілде ... күн әлі ... түн ... ... Сондықтан «Таразы туды, таң суыды»
деп, үлкендер осы мезгілден бастап, бала-шағаның ... ... ... етпейді. Үшарқар айдай туып, күндей батар. Таразыны ... ... ... деп те ... Ал ... ... ... жұлдыздың аспандағы орналасуы жай ... ... ... ... ... ... ... үш жұлдыз ... ... ... ... ал ... осы ... бір
қатарға сап түзегендей горизонталь орналасады. Бұл құбылыс ... ... ... ... ... ... ... қозғалуы
нәтижесінде болады. ... ... осы ... ... ... түрде сипаттап, «Үшрақар ... ... ... дейді. Шынында да ... ... ... ... ... ... туған Айға ұқсаса, ал батқандағы ... ... таяу ... ... Сүмбіле туса, су суыр. Үркер
Таразылармен ... ... ... ... ... ... Бұл ... шамамен тамыз айының жиырмасында туады. Бұл кезде жайдары
жаздың ... ... ... ... күш ала ... ... Бұл кезде
күн әлі ... ... ... түн ... ... ... судан
анық байқауға ... ... ... әдетте «Сүмбіле туса, ... деп, бұл ... ... суға ... тиым ...... Қамбар тоғысы. Аймен
тоғысатын аспан шырағының бірі – ... ... ... Ай ... ... жұлдызды аспаннан үнемі байқала бермейді, ... ... өз ... ... ... кей мезгілдерінде
жұлдызды аспаннан көрінбейді. Қамбар ... ... тек ... ... дейін ғана көре ... ... ... ... ... бітуге таянған солған Аймен таң ... ... көре ... ... ... ... сөзі ... көрсетіп тұр. Өйткені қазақ қолданысында ...... ... ... ... ... ... ... ... ... ... көрінісі
фразеологизмдердікі сияқты. Осы тұста да, жоғарыда ... ... ... тіліндегі деректердің аз болуына байланысты космонимдерге
қатысты түрік тілінде көп ... ... ... Күн
балшықпен жаба ... (Güneş ... ... ... ... әйтеуір бір күні ... ... Күн ... үйге ... ... (Güneş giren eve doktor girmez). ... өлтіреді. Адамдарға денсаулық ... Сол ... ... түскен жерде ауру болмайды. Адамдар дәрігердің ... ... ... өмір ... ... ... бет орамалы құрғамайды (Güneş olsa kimsenin ... ... өмір ... ... ... көмектесуі керек.
Эгоист және тек ғана өзін ... адам ... ... ... ... кезінде есікті ашпа (Sittei Sevir kapıyı çevir). Сәуір ... алты ... ауа райы өте ... ... ... ... ... Сол себепті бұл күндері ... ... ... көрмей тойлама
(Ayı ... bayram etme). Іс ... ... бәрі ... ... дұрыс емес. Бізше айтқанда, арық айтып, семіз ... ... ... ... және түрік ... ... ... мен ... өзара салыстырғанда кейбір
ерекшеліктерді байқауға ... Атап ... ... ... және ... ... ... байланысты
мақал-мәтелдер сан жағынан аз, санаулы болып табылады. Сонымен қатар
мынадай ... бар: ... ... ... аспан
шырақтарымен байланысты ... ... ... ал ... екі ел халқының аспан шырақтарын танып, білуі ... ... ... алуы мейлінше айқын көрінеді.
ҚОРЫТЫНДЫ
Тіл ... ... ... ол ... ... ... ретінде қызмет етіп, сол қоғаммен бірге өсіп, дамып отырады.
Сондықтан да ... ... ... ... ... ... ... және
болашағы бар. Тіл деректерін салыстырғанда, олардың қазіргі ... ... ... ... ... және ... ... түркі тілдеріндегі космонимдерге
түсініктемелер, ... ... ... ... келіп, мынадай тұжырымдарға
келдік:
❖ Түркі тілдеріндегі ... ... ... сөз ете ... олардың сан
жағынан лексиканың басқа тобындағы сөздерден ерекшеленбейтінін,
алайда ... ... ... ... ... ... Сондықтан түрік және қазақ
тілдеріндегі ... ... сөз ... мен мақал-мәтелдер құрамынан жиі кездестіреміз.
Сонымен қатар космонимдерді ауыз ... ... ... ... көптеп кездестіруге болады.
❖ Кейбір астрономиялық атаулардың ... ... бар. ... ... Үшарқар, Таразы, Құйрықты жұлдыз т.б.
космонимдердің ... ... ... ... көрсеттік.
Ал белгілі бір аспан шырағының бірнеше ... ... ... ... ... түр-түсіне, үлкен-кішілігіне, жарқырау
ерекшелігіне және оған қатысты ... ... ... ... және ... ... сөз ... басқа сөздер
сияқты космонимдердің пайда болу, даму кездеріне ... ... ... тілдеріне ортақ космонимдер, қазақ және
түрік тілдеріне тән космонимдер, ... және ... ... кірме космонимдер деп қарастырдық.
❖ Қазақ, түрік және жалпы түркі тілдеріне ортақ ... ... ... ... атауларын пайда болу жағынан ең
көне сөздердің қатарына жатқызамыз. ... ... ... ... түркі тілдеріндегі алтай дәуірінің ... ... ... Бұл ... ... ... ... түркі тілдеріне ... көне ... ... мен ... ... тілдерінің деректері айғақтайды.
❖ Қазақ және ... ... сөз ... мен ... туыс ... ... тілімізге тән космонимдерден айқын
көруімізге болады. Бұл ... тән ... ... ... тілдерінде ұшыраспайды. Сондықтан бұл ... ... ... сөз ... ... ... ... деп
санаймыз.
❖ Қай тілдің болмасын ... өзге ... ... ... та өседі, дамиды. Сондықтан қазақ және ... ... ... ...... ... ... екі
тілдердегі астрономиялық атаулар ... ... ... ... ... орай араб ... ... Зухра жұлдызы және парсы
тілінен енген Таразы космонимдеріне тоқталуды ... ... ... ... екі ... барлық космонимдердің аз
ғана бөлігін құрайды. Бұл құбылысты түркі халықтарының, ... ... ... ... ... дамыған халықтық
астрономия жүйесінің болуымен түсіндіруге болады. Яғни ... көне ... ... осы жүйе ... аз қабылдауға негіз болған.
❖ Аталмыш екі тілдердегі және ... ... ... ... мен олар ... тарихи, этнографиялық
мәліметтер бұлардың өте көне замандардан ... ... ... ... Ал ... халықтарының көне замандардан
аспан әлемін айқындап, ондағы аспан ... ат ... ... айғақтайды.
❖ Сонымен жалпы қорыта ... ... және ... түркі
тілдерінің сөз байлығының бір ... ... ... ... жағынан зерттеу ... ... ... ... ... алдық.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:
Кітаптар мен монографиялар:
1. Аль-Фараби. Философские трактаты. – ... ... 1970. – 270 ... ... Х. ... сыры ... ... б.
3. ҚТТС І-Х – Қазақ тілінің ... ... ... Ж-К.
Алматы, Қазақ ССР-нің «Ғылым» баспасы, 1974-1986.
4. ҚСЭ І-ХІІ – Қазақ Совет Энциклопедиясы. І-ХІІ т. – ... ... ... Г. Н. Сага о Соломоне: Восточные ... к ... ... ... – Томск, 1912.-160с.
6. Жанұзақов Т. Д. Космонимдердің лексика-семантикалық ... ... 1978, №6. 51-62 ... ... А. Т. ... ... корней и основ в казахском языке. –
Алма-ата: Наука, 1986. -328с.
8. Севоротян Э. В. Этимологический словарь тюркских языков.–М.:Наука, 1974,
1978. ... ... ... А. М. ... ... ... языков.–Л., Наука, 1970.
–204с.
10. Егоров В. Г. Этимологический словарь чувашского языка.-Чебоксары, 1964.-
430с.
11. Рясянен М. ... по ... ... ... языков / Перев.с
нем. А. А. ... ... и ... Н. А. ... - ... ... ... 1955. –222 с.
12. Рамстедт Г. Н. Введение в алтайское языкознание: Мифология/ Под ред. ... ... Н.А. ... – М., 1954. ... ... Ю. ... ... Плеяд в тюркских языках//Вопросы
тюркологии.-Баку: ЭЛМ, 1971.с. 18-26.
14. Эргис Г. У. ... по ... ... ... В. А. Материалы по космонимии Средней Азии// Ономастика Сред.
Азии.–Фрунзе, 1980. С.290-306.
16. Потанин Г. Н. ... ... ... ...... ... М.Ө. Халық календары: / Өңд. Және толықт. 2-ші бас/. – Алматы:
Қазақстан, 1980.
18. ЭСТЯ 1989 – Этимологический ... ... ... ... ... основы на буквы «Ж», «И» /М.: Наука, 1989. -293с.
19. Рустемов Л. З. ... ... ... ... ... ... 1989.- ... Карпенко Ю.А. Названия звездного неба. –М.: Наука, 1985.-216с.
21. ДТС – Древнетюркский словарь. – Л., 1969. ... ... по ... ... Тургайской области. –Оренбург, 1898.-
80с.
23. Куфтин Б. А. ... и ... ... ... ... ... обозрение. 1916, № 3-4, - М., 1918. С.123-155.
24. Святский Д. О. Очерки истории астрономии Древней Руси. Ч.1// ... ... ... ... ... Э.Г. К сопоставительному анализу славянских и ... ... ... ... 1980, №1. С. ... ... В. А. ... и ономастика/ на ... ... ... 1971, №5. С.13-27.
27. Рут М. Э. Материалы по русской народной астрономии// Русская ... ... с ... ... 1976.с.33-56.
28. Никонов В. А. Космонимия Поволжья / Ономастика Поволжья, вып.3.–Уфа,
1973. С.373-381.
29. ҚТФС – Қазақ тілінің ... ... ... І.К. ... ССР-ның «Ғылым» баспасы. Алматы, 1977.–712 б.
30. Қоңыров Т. Қазақ тілінің ... ... ... ... б.
31. Афанасьев А.Н. Мифы, поверья и суеверия славян. – М., 2002. – 729 с.
32. Валиханов Ч. Ч. Избранные произведения. Алма-ата: ... 1986. – ... ... по ... ... народов в Китае III-V вв. Вып. 1: Сюнну.
–М.: Наука, 1989.-162с.
34. ... О. В. ... и ... ... в «Книге
моего деда Коркута» (Небесные тела) // Советская тюркология. -1978. №6.
-69-73 с.
35. Алдар Көсе мен жылан// Әдеби ... ... ... -419 ... Малов С. Е. Памятники древнетюркской ... ... ... 1951. 380 ... ... В. В. Опыт словаря тюркских наречий. Т.1 (в 2-х кн.). 1914с.; Т
2 (в 2-х кн.). 2230с.; -М.: ... ... ... ... ... Қ. ... тіліндегі кейбір ... ... ... Қазақстан Республикасы Ғылым
Академиясының хабарлары. Тіл – әдебиет ... 1992. ... ... Н. И. О ... ... и ее роли в ... ... и
этноса// Ареальные исследования в языкознании и этнографии. Язык ... 1983. С. ... ... З. Б. ... изучение и этимологизация фразеологизмов в
тюркских языках // ... ... ... ... Алма-ата:
Ғылым, 1990. С.244-249.
41. Катанов Н. Ф. О погребальных обрядах у тюркских племен с ... до ... ... ... при ... 1884. Т. ... с. 81-102.
42. Абишев Х. «Элементы астрономии и ... в ... ... ... ... 1949.-29 ... ... Ө. Қазақ терминологиясының дамуы мен қалыптасуы. – ... 1988. -205 ... ... Ф. Ф. ... по ... ... турок Казахстана.-Алма-ата:Наука,
1978.-100 с.
45. Аронов Қ. Термин сөздердің ... мен ... ... ... 1991, №2. 54-55 б.
46. Astronotlarin gözüyle Uzaydan ... Üstün ... ... 2004
y. 227s.
47. Doğan Aksan. Her yönü ile dil ana çizgileri ile dil bilim. 1-3 ... ... ... Ferit. Türk argosu. Ankara, ... Gülen Soy D. Türkçe el kitabı. Ankara, ... Koç Nürettin. Yeni Dilbilgisi. İstanbul, 1990.
51. Әбішұлы Х. Халық ... ... ... В. В. ... 1966. ... ... Башкирское народное творчество:Предания и легенды.Т.2.–Уфа,1987-76с.
54. Джанузаков Т. Д. Очерки казахской ... Ж. ... ... ... / Көне түркі тілінен аударған А. Егеубаев/.–
Алматы: Жазушы, 1986.-616 б.
56. ... В. А. ... по ... ... ... ... ... Каташ С. С. Мифы и ... ... ... ... Кононов А. Н. Способы и термины обозначения стран ... у ... // ... ... ... 1978. С. ... ... М. Кочевники. Жизнь Киргизской степи.–СПб,1903, М/Ф.
60. Машанов А. Аспан ертегілері// Жұлдыз.1958,№ 7.103-115б.
61. Никонов В. А. ... ... ... ... // ... 1969. С.265-274.
62. Рамстедт Г. Н. Введение в алтайское языкознание: Мифология/ Под ред. И
с пред. Н.А. Баскакова/.–М., 1954.–234с.\
63. Рясянен М. ... по ... ... тюркских языков / Перев.с
нем. А. А. Юлдашева. Ред.пред. и ... Н. А. ... ... ... ... с.
64. Щербак А. М. Сравнительная фонетика тюркских языков.–Л., Наука, 1970.
–204с.
65. Доспаганбетова М. К. Лексикографиялық деректердегі ... ... ... ҚР ... ... ... А. Т., ... Р. Е. Принципы классификации фразеологизмов
и их классификационные группы в современном казахском языке// ... Каз ССР. ... ... 1979, №1. ... Кеңесбаев І. «Жеті», «Үш», «Тоғыз», «Қырықпен» байланысты ұғымдар //
Қаз ССР ҒА ... ... ... 1946, 8» /29/. ... АТОҚС 1959 – «Астрономия терминдерінің орысша-қазақша сөздігі» /құраст.
Х. Әбішев/ // Орысша-қазақша терминология ... ... ... ... 1959. ... ҚТДС 1969 – Қазақ тілінің диалектологиялық сөздігі. – Алматы:Ғылым,
1968.-240б.
70. ҚТОС 1988 – ... ... ... сөздігі. /өңд.толықт., 3-бас./,
Алматы: Қазақстан, 1988.-400 б.
71. Altın Atasözleri ve Deyimler ... Altin Kitaplar ... ... Ülkü Kuşçu, Hüseyin ... Deyimler sözlüğü. Yrd. Doç. Dr. Ahmet Doğan.
73. Türkçe sözlük. Yeni Baskı. 2 cilt. Ankara, 1988. Türk tarih Basım ... Dr. Hasan ... ... ... ... Түнде жерге жарық сәуле беріп тұратын планета.
Ақбозат. Кіші Аю шоқ ... үш ... ... бірі.
Ақбозат пен Көкбозат ... ... екі ... ... тілінен
Кіші Аю дейтін шоқ ... ... екі ... ... ... ... кеңістіктен келген ... жер ... ... ... ... ... Ел арасында Қамбар жұлдызы деп аталатын эклиптикадағы он
екі зодиак ... ... Ай ... жуық ... ... тоғысады.
Астероид. Күн системасындағы кішкене планета. Ленинград геологтары
Сібірдің қиыр ... ... ... ...... ... ізін ... Он екі зодиак ... ... ... ... орталық ендіктерінде жазда, күзде, қыс басында көрінеді.
Бикеш. Шоқжұлдыздың бірі Бикеш шоқжұлдызында ... күн мен ... ... ... Төрт ... ... ... Босағаның төрт
жұлдызының ... әрі ... ... бақылаған қазақ халқы
оны... Жер тараптарын бақылау үшін ... ... ... ... батуға айналды. (І. Жансүгіров, Шығыс)
Бөрі. Аспанның ... ... ... ... Бөрі ... ... ... көктемде көрінеді.
Галактика. Аспан әлеміндегі, күнді де қоса ... ... ... Ал, ... ... ... саны жүз
миллиардтан асады. «Ғажайып планетадағы» уақиғаның ұзын-ырғасы космос
кемесімен ... ... ... ... күмбезінің солтүстік жарты ... ... ... мен ... ... сызықтың бір жағында
Аққу, ... ... ... ал ... ... ... Егіздер,
Торпақ, Үшарқар-Таразы, Үлкен Арлан шоқжұлдыздары орналасқан. Егіздер
шоқжұлдызында ... ... ... ... ... ... қазақ арасындағы ежелгі аты. ... ... ... ... оны Шолпанмен шатастырып
алуға ... оны ... ... деуі де осыдан. Туады таң
алдында ... ... ... ... есеп ... Жан ... десе жан ... – Кім екен «жалқаусың» деп өсек қылған.
Жер. ... ... ... ... ішкі ... өте ... ... арасынан Жер ең активті болып есептеледі. Беткі қабаты үнемі
өзгерістерге ұшырап ... Жер ... ... ... жердің сұйық
және қатты ядросы анықталады. Жер ... ... Ай ... сары ... ... тек бір жақ ... ... Айдың Жерді айналып шығу уақыты оның
өз осімен айналып шығу уақытына тең. Меркурийдегі тәрізді Айда да атмосфера
жоқ. ... ... ... ... ... ... шөмішіндегі сабының ортасындағы қос жұлдыз
екені жұрттың ... ... ... ... қол ... ... тұрған
ожау тәрізді жұлдыз, бұл – Жетіқарақшы (С. ... ... ... ... ... (Ж. Жұмаханов, Қаракөз).
Жұлдыз. 1. Астр. Жерден өте қашық орналасқандықтан нүктедей ... ... ... ... денесі. Жұлдыздар Жерден әлдеқайда
үлкен ... ... де ... ... ... ... ... тынық
түнде шығыс жақ бетте ғана ... ... ... жарқырап тұрады
(Ғ. Мүсірепов, Таңд.шығ.). ... ... етіп ... ... ... ... (Ә. ... Толқында). 2. Көне. Жылдың он ... ... ай. ... ... ... екі ... монтаж
жұмысын бітіреді (Ғ. Мұстафин, Қарағанды). 3. ... ... ... ... ... ... Еңбекшінің егізі, Октябрьдің жұлдызы, Қызыл
әскер шыққанда құлпырды тағы жер жүзі (И. ... ... ... ... ... ... бетке ұстар.
➢ Жұлдызы аспандады. Бағасы артты, құны жоғарлады.
➢ Жұлдызы жанды. Бақыты жоғарлады, мәртебесі ... ... ... ... ... ... ... үйлесті.
➢ Жұлдызы қарсы. Өш, қас; жаны жек ... ... ... ... Сәті ... жолы болды; ойлаған арманына
жетті.
Кассиопея. Аспанның солтүстік жарты шарындағы ... ... ... ... Темірқазықтан күншығысқа қарай ... ... ... бес ... одан ... ... ... көреміз. Кассипеяның бес жарық жұлдызы ... ... ... ұқсайтындықтан халық арасында ... деп ... СССР ... ... Жерінен көрінеді.
Комета. Құйрықты ... ... ... ... ... ... тиісті. «Комета» - ертедегі грек ... ... ... ... сөз (В. А. ... Астрономия). Кометаның
метеордан көп өзгешелігі бар. ...... ... ... ыдырауынан пайда болады деп бекітіп айтуға болады.
Көкбозат. Темірқазық пен ... ... ... бірі. Ақбозат та Көкбозат та арқандаулы, ... Алыс ... ... ... ... ... айдаулы (І. Жансүгіров).
Көкжиек. Көз көрім жер, горизонт. Қырағы көз аңсайды ... аяқ ... ... ... (Қ. ... Аспанның солтүстік жарты шарындағы шоқжұлдыз, кассиопея.
Қарақұрт СССР территориясының ... ... ... ... ... жарты шарындағы шоқжұлдыз. Құзғын СССР-
дің оңтүстік ... ... ... айларында көрінеді.
Құйрықты жұлдыз. Күнді айналып жүретін ұсақ ... ... ... ағып жерге түседі (А. Машанов, Жер асты). ... ... туды да көп ... (Абай, Тол.жин.).
Құс жолы. Жыл мезгіліне қарай орын ауыстырып отыратын аспандағы
ақ жолақ; алыс ... ... ... ... тас төбемізді
баса өткен бозарған жолақты көреміз. Ел мұны құс жолы ... ... жай ... ... ... жұлдыздар бізге
жолақ тәрізденіп көрінеді, ол ... құс жолы деп ... ... ... ... ... үлкен жолақ сүтжолы деп ... Күн ... ... бастап санағанда төртінші планетасы;
қызыл жұлдыз. Марс ... ... ... ... ... ... болу туралы гипотеза шындыққа сай
емес. Марс, Юпитер, Сатурн ... ерте ... ... ... ... ... деп ... ... ең ... және күн ... ... планеталардың
ішіндегі ең кішісі. Осы кезде тоғыз ірі ... ... ... ... ... ... Уран, Нептун, Плутон) және ... ... ... бар ... ... ... жарықтығы Шолпандікінен
анағұрлым кем болғандықтан ел оны ... ... ... ... ауа
қабатына кіргенде, қызатыны соншалық: ол тіпті Жерге ... ... ұшып ... ... ... ... қозғалысын олардың
атмосфера ішінде ... із ... ... ... Аспан әлемінен орасан зор жылдамдықпен Жерге келіп
түскен физикалық ... Жер ... ... ... түскен метеорды
метеорит дейді, ал ... ... ... ... Күн ... ... бастап санағанда сегізіншісі үлкен
планетасы. ... да ... ... ... 1930 ж. ашылды. Алып
планеталар – Юпитер, Сатурн, Уран және ... ... ... өте ... ... Осы кезде ірі планета және ... аса ... бар ... ... Енді Жер тобындағы Плутон планетасын, оның ... ... Бұл Күн ... ең ... ең ... планета.  Ғалымдар
планетада өте сирек азот пен ... ... ... ... бар ... жобалайды. Плутонның түнгі аспанында Күн тек жарық жұлдыз тәрізді
көрінеді. Оның ... ... ... екі есе ... Күн ... ... 1930 жылы табылды, оған әлі ешқандай ғарыш аппараттары ұшып
барған жоқ. ... ... ... Күн жүйесіне кіретін тең құқықты планета
арасына жатқызуға бола ма деген пікірталас та қызу жүріп ... Ал ... ... оның ... да бір ерекшеліктерін анықтауға әлі
мүмкіндік болмай тұр. Плутон мен ... ... ... әлі ... Күн ... ... ... болатын соңғы планета. Оның тығыздығы Күн жүйесіндегі планеталар
тығыздығының бәрінен де, тіпті ... ... ... да аз. ... ... ... табу мүмкін болса, онда ол мұхитта қалқып ... ... Уран да ... алып ... ... ... ... газ күйінде тұрады. Планетаның ішінде елеулі ірі қатты
ядросы бар. Газ қабығының астында ... ... ... ... ... су, амиак және метаннан тұратын, температурасы бірнеше жүз
градус болатын тығыз мұхит орналасқан. Уранның түсі ... ... ... ... қабатында сутегі мен гелийдің түтіні бар. Уранда 9
сақина бар. Олар: тығыз, жіңішке, ... ...... мың ... ... көмірдей ... ... ... Жердің «сіңлісі» деп те атайды, өйткені ... және ... ... ... ... ... ... қозғалысына
кері бағытта және Жерге қарағанда 243 есе баяу қозғалатынымен ... ... ... Күн ... Жерге ең жақын планета,
оған дейінгі қашықтық 40-тан 259 млн ... ... ... Шолпан
планетасының серіктері жоқ. Атмосферасы, негізінен, көмір қышқыл газынан
тұрады және ... ... ... есе артық.
ҚОСЫМША Б
Түрік тіліндегі космонимдер.
Aberasyon. Fr. ... İs. 1. ... Bu gezi dış ... yeni bir ... 2. Astr. Bir yıldızla gök ekvatoru ... ... doğru olanı artı, güneye doğru olanı da eksi ... ... Güneş ... bağlı kesin ... bulunmayan
ve bu sebeple ... üst ... girince ateş ... ... küçük gök cismi, ağma, sahap, ... İs. Ar. 1. Zool. ... sıcak ve nemli ... kıvrık ve kalkık kuyruğunda zehirli bir iğnesi olan böcek
(scorpio). 2. Saatin iki ... ... Akrep gibi. Her ... ... başkalarını incitme veya
onlara ... etme ... ... astr. Zodyak ... Terazi ile Yay ... ... yer alan
burç.
Altı kardeş. Kuzey kutup ... büyük ... ... takım ... saat. Bir gözlem evi veya kurumda saatler içinde en ... ve öbür ... ... kullanılan saat.
Arı Kovanı. Yengeç takım yıldızı ... bir yıldız ... 1. Zool. ... ... yeleli, ... ... ... 160 cm, kuyruğu 70 cm ve ucu püsküllü, çok ... renkli güçlü bir memeli türü, arslan. 2. Gürbüz ve yiğit ... Aslan ağzı. Havuz ... konulan ve ... su ... biçiminde süs taşı.
➢ Aslan gibi. 1)boylu, boslu, güçlü ve ... 2) ... Aslan ... Aslan gibi güçlü ve cesur duruma ... Aslan payı. Hak ... daha çok alınan ... Aslan ... belli olur. Bir kimsenin ... ... onun ... belli eder, uygun bir durumda ... Aslan ... Çok yiğit, hiçbir şeyden ... (Birşey) Aslanın ağzında. Elde edilmesi çok güç.
3.astr. Zodyak ... Yengeç ile Başak ... ... yer ... ... ... 1. Astr. Yeri veya herhangi bir ... saran gaz ... gaz yuvarı. 2. Astr. Hava yuvarı. 3. ... yaşanılan ve etkisinde kalınan ortam, hava. 4. Fiz. ... olarak ... 15°C de deniz ... 76 cm ... tabanı 1 cm² olan cıva sütunun ... (1 kg 33 ... 1. Yer ... uydusu olan gök cismi, kamer. 2. Yılın
on iki bölümünden her biri: Mart ayı. 3. Astr. Art arda gelen ... ay ... geçen süre. 4. Bir ayın her hangi bir ... ayın aynı gününe kadar geçen veya ... 30 gün ... edilen süre: Bu iş ancak üç ayda ... Ay gün takvimi. Güneşin görünen hareketlerine göre ... Ay gün yılı. Hem ay evreleri ... hem de ... gök
yüzündeki görünen hareketi göz önüne ... ... ... yılı.
➢ Ay takvimi. Ayın gök yüzündeki ... ... ... göre ... takvim, kamer ... Ay tutulması. Yer yuvarlağının Güneşle Ay arasına ... yer ... ... kalması, husuf.
➢ Ay yılı. Ayın on iki kez yeni aydan yeni aya gelmesi ... ... 1. Zool. ... suda ... ... nefes alan
ve yumurtadan üreyen hayvanların genel adı.
➢ Balık baştan ... Balık eti ... Ne ... ne zayıf olan, biçimli ... Balık istifi. Çok sıkışık olarak bir yere ... Balık kavrağa ... Hiçbir zaman ... işler ... Balık nefesi. Balinagillerin başından ... ve ... ve süslü mumlar ... ... bir yağ.
2. astr. Zodyak üzerinde, Kova ile Koç ... ... yer ... ... 1. Arpa, buğday, yulaf gibi ekinlerin taneleri ... başı. 2. Hlk. ... ... ... veya tek ... olan ... Başak ... Arpa, buğday, yulaf gibi ... ... Başak ... ... kalmış ... veya ... ... toplamak.
3. astr. Zodyak üzerinde Aslan ile Terazi burçları arasında bulunan
burcun ... 1. Batmak işi. 2. ... çökme; yok olma, inkiraz. 3. ... gök cisminin (Ay, Güneş, yıldız v.b.) ufkun altına ... Ar.burc kale ... daha yüksek, ... dört köşe
veya çok köşeli kale çıkıntısı. 2. Astr. Zodyak ... yer ... iki takım ... verilen ortak ... Burçlar ... Astr. Gök ... tutulma çemberlerinin
geçtiği ve üzerinde on iki burcun eşit ... ... Ayı. Kuzey yarım kürede yedi ... ... takım
yıldız, Yedigir, Dübbüekber.
Dolun Ay. Ayım tam bir daire olarak dolgun, parlak ... ... Ay veya benzeri gök ... ... ... olduğu evre, yarım ay, ... Güneş çevresinde dolanan, ondan aldıkları ... ... ... ortak adı, seyyare, ... Gezegenler arası. Güneş çevresinde dolanan (ondan aldığı ışığı
yansıtan) cisimler ... ... 1.astr. ... ve yer yuvarlağına ışık ve ısı ... gök cismi. 2. Bu gök cisminin ... ışık ve ... Güneş günü. ... Yer’in bir ... meridyen ... arkaya iki kez girmesi için geçen zaman.
➢ Güneş ... Güneş ... ... siyah benekler.
➢ Güneş sistemi. ... ... ... ... Güneş tacı. Güneş ... alevli ... Güneş takvimi. ... görünürdeki günlük ve yıllık hareketine
göre düzenlenen ... Güneş tekleri. ... gök ... iz ... olan parlak
daire.
➢ Güneş tutulması. Ay’ın Yer ile Güneş arasına girmesi ... yer ... ... ... ... Güneş yılı. ... görünürdeki yıllık hareketine göre
tanımlanan yıl.
İkizler ... Zodyak ... Boğa ile Yengeç ... bulunan ... Fr. Jupiter < Lat. ... en büyüğü ve Güneş’e
yakınlık bakımından beşinci, Erendiz, ... Zodyak ... Balık ile Boğa ... ... bir burç.
Kova. Zodyakta Oğlak ile Balık burçları arasında bulunan ... ... Gök ... kuzey kutbuna en yakın olan ... denilen takım ... en ucunda bulunan, kuzeyi belirleyen,
durağan ... Demir ... gezegen. Bilinen dokuz büyük gezegene göre çok ... ... Ayı. Göğün kuzey kutup ... Büyük ... tersi
durumda, bir takım yıldız, Dübbüasgar.
Merih. Ar. ... olan ... Yer’in ... olan
uzaklığından daha çok olan dış gezegenlerin ilki, Sakıt, ... Fr. Mercure. Güneş ... güneşe en yakın ... Utarit.
Meteor. Fr. Meteore. Yun. (meteoron havada olagelen şey). Astr. ... içinde oluşan ... ... rüzgar, ... yağmur,
dolu gibi olaylara verilen genel ad. 2. Akan ... Fr. Neptun. ... ... ... ... ... Parlaklığı birdenbire artan, değişen yıldız.
Oğlak → Cedi. Zodyakta Yay ile Kova ... ... Yun. Güneş ... ... daha uzakta olan, ... bulunmuş olan küçük bir gezegen.
Sabite. Ar. Sabite. Esk. 1. Mat. Bir ... geçen ve ... bulunan ... nicelik. 2. Astr. Durağan ... Yolu. Açık gecelerde gök ... boydan boya ... yıldız kümesi, ... ... ... Fr. saturne

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 79 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Түрік және монғол тайпаларының қалыптасуына байланысты зерттеушілердің ұстанымдары9 бет
Араб және қазақ тілдеріндегі коммерциялық хаттардың түрлері және тілдік сипаты21 бет
Ағылшын және қазақ тілдеріндегі жануар атаулары бар фразеологиялық бірліктер (салғастырмалы талдау)77 бет
Мақал-мәтелдерді қазақ тілінен ағылшын тіліне аудару кезіндегі құрылымдық, мағыналық ерекшеліктері, ұқсастықтары26 бет
Неміс және қазақ тілдерінің құрамында “ақ” және “қара”атаулары бар фразеологиялық бірліктер (салыстырмалы-салғастырмалы тұрғыда)51 бет
Сөздік құрастырудың техникасы18 бет
Түркі тілдерінің салыстырмалы гарамматикасы24 бет
Қазақ лексикографиясы: біртілді оқу сөздігін түзудің ғылым негіздері40 бет
Aғылшын және қaзaқ тілдеріндегі келер шaқ63 бет
XIX ғасыр қазақ әдебиетіндегі жыраулық дәстүрдің көрінісі38 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь