Судьяның тәуелсіздігі және оның тек қана заңға бағынуы

КІРІСПЕ

1 CОТ БИЛІГІНІҢ БИЛІКТІҢ БІР ТАРМАҒЫ РЕТІНДЕГІ МАҢЫЗ
1.1 Қазақстан Республикасындағы сот билігінің ұғымы және нысандары
1.2 Қазақстан Республикасындағы сот тәуелсіздігінің және сот қызметін ұйымдастырудың конституциялық қағидалары

2 ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ СУДЬЯЛАРЫНЫҢ ҚҰҚЫҚТЫҚ МӘРТЕБЕСІ
2.1 Судьялар . сот билігін атқарушылар, олардың мәртебесі
2.2 Судьяларды дайындау және іріктеу іс шаралары

3
СУДЬЯНЫҢ ТӘУЕЛСІЗДІГІ ЖӘНЕ ОНЫҢ ТЕК ЗАҢҒА БАҒЫНУЫ . СОТ ӘДІЛДІГІНІҢ КЕПІЛ
3.1 Судьяның тәуелсіздігі қағидасының түсінігі мен оның маңызы
3.2 Судьяның тәуелсіздігі қағидасының сот әділдігінің басқа қағидаларымен ара қатынасы

4 СУДЬЯНЫҢ ТӘУЕЛСІЗДІГІНІҢ КЕПІЛДІКТЕРІ ЖӘНЕ ОЛАРДЫ ҚАМТАМАСЫЗ ЕТУ ШАРАЛАРЫ

ҚОРЫТЫНДЫ

ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Дипломдық жұмыс судьяның тәуелсіздігі және оның тек қана заңға бағынуы қағидасын, сот әділдігінің қағидалары мен кепілдіктерін, судьяның ұғымын, мәртебесін, судья кадрларын даярлау мен іріктеу, судьяның кәсіптік қызметі мәселелерін зерттеп, зерделеуге арналған.
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Қазақстан Республикасы өзін демократиялық, зайырлы, құқықтық және әлеуметтік мемлекет ретінде орнықтырады, онын ең қымбат қазынасы – адам және адамның өмірі, құқықтары мен бостандықтары болып табылады [1]. Судьяның әділ болуы, ең алдымен, олардың тәуелсіздігіне байланысты. Ал сот жүйесінің тәуелсіздігі, біріншіден, ол судьяның еркіндігі, оның ешқандай факторларға бағынбай заң аясында сот әділдігін жүзеге асыра алуы деген сөз. Демек, сот беделі – мемлекет беделі.
Жаңа онжылдық – жаңа экономикалық өрлеу – Қазақстанның жаңа мүмкіндіктері - ҚР Президенті Н.Ә.Назарбаевтың 2011 жылғы 29 қаңтардағы Қазақстан халқына Жолдауында. Бәрінен бұрын құқық қорғау жүйесін оңтайландырып, әрбір мемлекеттік органның нақты құзыретін түзу керек, сондай-ақ, осы жылдың өзінде құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі заң жо¬басын Парламентке енгізуді тапсырамын деп белгіленген болатын [2].
Кез келген әділетсіздіктің азабын тартып, шындық іздеп, шарқ ұрған адам әділдікті соттан іздейді, ақ пен қара аражігін ажыратып берер деген үмітін сотпен жалғайды. Демек сот алдында адамдардың барлығы тең. Әділ билік ханға да, қараға да ортақ. Ендеше алдына жүгінген адамның дауына тура кесім айту үшін сотқа керегі заң талабынан өзге ешкімге жалтақтамайтын, сырт күшке мойын бұрмайтын дербестік және тәуелсіздік. Сәйкесінше, сот билігінің тәуелсіздігін нықтай түсу азаматтар құқығының кепілін одан әрі бекіте түсу деген сөз.
Академик Салық Зиманов соттардың тәуелсіздігі принципіне нақты әрі шынайы баға береді. Оның айтуынша: «Сот билігі мемлекеттік биліктің басқа формаларынан тәуелсіз болу арқылы ғана жүзеге асырылатындығымен айрықшаланады. Оның ерекше мәртебесі мен міндеттері осыны талап етеді» [3]. Дүние жүзіндегі құқықтық мемлекеттердің соттардың тәуелсіздігі принципіне ерекше мән беретіні де содан. Олар сот жүйесін тәуелсіздік рухымен қаруландыру арқылы азаматтар құқығының сақталуын шегелей түсумен қатар, тұтастай мемлекеттегі саяси, экономикалық тұрақтылықты қамтамасыз етуге мүмкіндік алып отыр.
1. Қазақстан Республикасының Конституциясы. – 1995ж. 30 тамыз.
2. Жаңа он жылдық – жаңа экономикалық өрлеу – Қазақстанның жаңа мүмкіндіктері. ҚР Президенті Н.Ә.Назарбаевтың 2011 жылғы 29 қаңтардағы Қазақстан халқына Жолдауы.
3. С.З. Зиманов. Независимость судьи - фундаментальный принцип правосудия. Международная научно-практическая конференция. 9-10 октября 2003г. - Москва, Россия.
4. Қ. Мәми. «Сот билігінің тәуелсіздігі» // Заң. - №6. - 2003.
5. Ш.Шарипов. «Судьяның тәуелсіздігі» /Оқу қүралы. Алматы-Дәнекер. - 2003 ж. 13-бет.
6. Е.О. Алауханов. Сыбайлас жемқорлықпен күрес: теория және практика: Оқулық/ Заң әдебиеті. – Алматы, 2009. – 240 б.
7. Қазақстан Республикасының құқықтық саясатының тұжырымдамасы (2002 жылғы 20 қыркүйек №949 Қазақстан Республикасы Президентінің Жарғысымен бекітілген).
8. Қазақстан Республикасының Президентінің «Сот жүйесінің тәуелсіздігін күшейту жөніндегі шаралар туралы» Жарлығы – 2000 ж. 1 қыркүйек.
9. Халиков К.Х. Проблемы судебной власти в РК. Алматы, 1998 г. С. 3-4.
10. Қазақстан Республикасының Президентінің «Қазақстан Республикасындағы соттар мен судьялардың мәртебесі туралы» Жарлығы – 1995ж. 20 желтоқсан.
11. «Қазақстан Республикасының сот жүйесі мен судьялардың мәртебесі туралы Конституциялық заң » - 2000 ж. 25 желтоқсан.
12. Сулейменова Г.Ж. Суд и судебная власть в РК. – Алматы, 1994. – 236 бет, 17-18 беттер.
13. Комментарий к Федеральному конституционному закону « О судебной системе РФ»/ В.И. Радченконың редакциялығымен,-М., 1998.-6-бет.
14. Баглай М.В. Конституционное право Российской федерации. – М., 1998.-612-613 бет.
15. Козлов Е.И., Кутафин О.Е. Конституционное право Росии. М. 1995. С.33
16. Мами К.А. Становление и развитие судебной власти в РК. – Астана: Елорда,2001
17. Савицкий В.М. Организация судебной власти в РФ. – М., 1997. – 20-бет.
18. Судоустройство и правоохранительные органы в РФ/ В.И.Швецовтың жалпы редакциялығымен, - М., 1997.- 27-33беттер.
19. Кальсин И. Свобода слова и правосудие. Жинақта: Журналист у судебного барьера. – Алматы, 2001. – 28-бет.
20. Гуценко К.Ф., Ковалев М.А. Правоохранительные органы.-М., 1996-55 бет.
21. Ибрагимов Х.Ю. Правоохранительные органы РК. – Алматы: Дәнекер, 2000. – 11-бет.
22. Халиков К.Х. Некоторые вопросы борьбы с преступностью в Казахской ССР. Развитие демократических начал в организации и деятельности суда. Алма-Ата. 1987.с.98
23. Кудряцев В.Н. Право и поведение. М. 1988. С.118.
24. Международно-правовая защита прав и свобод человека. Сборник документов. М.1990. С.324-329
25. Международный пакт о гражданских и политических правах от 16 декабря 1966. С.14
26. Обязанности суда, обвинения и защиты. «Юридическая газета». 1999.10 ноября.
27. Стецовский Ю.И. Судебная власть. М. 1999. С.157-158.
28. С.Н. Сәбікенов. Салыстырмалы мемлекеттік құқық. Оқулық. – Алматы. – 2000.
29. Қазақстан Республикасындағы құқықтық реформаның мемлекеттік бағдарламсы (негізгі бағыттар): ҚР Президентінің 1994 ж. 12 ақпанындағы №1259 қаулысымен бектіліген.
30. Н.А. Жұманбаева. Қазақстан Республикасындағы судья мәртебесінің өзекті мәселелері. Заң ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертация. – Алматы, 2006.
31. Н.А. Жуманбаева. Независимость судей - критерий уровня правосудия // Фемида. – 2004.
32. Н.А. Жұманбаева. Қоғамдағы соттың ролi және судьяның кәсiби мамандығының кейбiр мәселелерi // Әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық Университетi «Хабаршы», №2 (30). - Алматы 2004. 21-23 беттер.
33. ҚР Президентінің 18 қараша 2009 жылғы Қазақстан судьяларының V съезінде сөйлеген сөзі.
34. К. Халиқов. Қазақстан Республикасындағы құқық қорғау органдары. Оқу құралы. – Алматы, 1995.36-б.
35. Төлеубекова Б.Қ. Қазақстан Республикасының Қылмыстық іс жүргізу құқығы, Алматы, “Жеті жарға” 2000ж. Жалпы бөлім. 56-бет, 237бет
36. Қазақстан Республикасының Қылмыстық іс жүргізу кодексі, Алматы, “Юрист”, 2001ж.
37. Сәбікенов С. “Заңдылық – сот қызметін жүзеге асырудың негізі”, 2001ж., Заң және заман.
38. Қазақстан Республикасының Конституциялық Заңы “Сот жүйесі және судьялардың мәртебесі”, 2000ж. 25 желтоқсан, Заң газеті.
39. Қазақстан Республикасының Конституциясы, Алматы, “Жеті жарғы”, 1998ж.
40. Қайыржанов Е. “Қылмыстық істер бойынша адвокаттың қорғау тәсілдері”, Заң журналы №1, 2001ж.
41. Қазақстан Республикасы Жоғарғы сотының нормативтік “Қылмыстық істер бойынша сот ісін жүргізу жариялылығы принципін сақтауы туралы”, 2002ж. 6 желтоқсан
42. Обязанности суда, обвинения и защиты. «Юридическая газета». 1999.10 ноября.
43. Қазақстан Республикасы Конституциясына түсініктеме, Алматы, “Жеті Жарғы” 1995ж., 65-67 беттер.
44. Қазақстан Республикасының әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодексі, Алматы “Юрист” 2003ж. 285 бет.
45. Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексі, Алматы, “Юрист” 1997ж. 17 шілде, 206 бет
46. Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне түсініктеме, Алматы, “Баспа” 2001ж. 452 бет.
47. Ілебаев Л.М. “Соттар тәуелсіз ел егемендігінің кепілі”, Алматы, Заң газеті, №4 2003ж. 22 қаңтар
48. Наурызбаев Ж. “Тәуелсіз сот – демократиялық мемлекеттің тірегі”, Заң журналы, №14 2 наурыз 2003ж.
49. Салықов К.”Сындарлы саясаттың жемісі”, Заң газеті №14 2 сәуір 2003ж.
50. В.М.Семенов. Суд и правосудие в СССР, Москва, 1984г., стр.25
51. К.Ф.Гуценко, М.А.Ковалев. правоохранительные органы, Москва, 1996г. с-98.
52. Сулейменова К. Суд и судебная власть, 1999г. Біріккен Ұлттар ұйымының 7 конгресінің резолюциясы
53. Нәрікбаев Н.М. “Сот әділдігін іске асыру”, Заң және заман, №2 1999ж. 4-7 беттер
54. Ахпанов А.Н. Проблемы уголовно-процессуального принуждения в стадии предварительного расследования, Алматы, “Жеті жарғы”, 1997ж. стр.249.
55. Шайкенова С. “Реализация принципа независимости судьи в условиях переходного периода” //Право и государство №1
56. Чиняев Н. “Сот – құқық жүйесін реформалау аяқталған жоқ” /Тура би, №4 2001ж.
57. Қазақстан Республикасының Үкіметінің 1997ж. 19 наурыздағы №365 қаулысымен бекіткен “Судьяларды және олардың мүлкін міндетті мемлекеттік сақтандырудың, оларға медициналық қызмет көрсету мен санаторий-курорттық емдеудің тәртібі мен шаралары туралы” Ереже.

Кітаптар мен монографиялар:

1. Е.О. Алауханов. Сыбайлас жемқорлықпен күрес: теория және практика: Оқулық/ Заң әдебиеті. – Алматы, 2009. – 240 б.
2. Н.А. Жұманбаева. Қазақстан Республикасындағы судья мәртебесінің өзекті мәселелері. Заң ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертация. – Алматы, 2006.
3. Н.А. Жуманбаева. Независимость судей - критерий уровня правосудия // Фемида. – 2004.
4. Н.А. Жұманбаева. Қоғамдағы соттың ролi және судьяның кәсiби мамандығының кейбiр мәселелерi // Әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық Университетi «Хабаршы», №2 (30). - Алматы 2004. 21-23 беттер.
5. Қайыржанов Е. “Қылмыстық істер бойынша адвокаттың қорғау тәсілдері”, Заң журналы №1, 2001ж.
6. Ілебаев Л.М. “Соттар тәуелсіз ел егемендігінің кепілі”, Алматы, Заң газеті, №4 2003ж. 22 қаңтар
7. Наурызбаев Ж. “Тәуелсіз сот – демократиялық мемлекеттің тірегі”, Заң журналы, №14 2 наурыз 2003ж.
8. Салықов К.”Сындарлы саясаттың жемісі”, Заң газеті №14 2 сәуір 2003ж.
9. Нәрікбаев Н.М. “Сот әділдігін іске асыру”, Заң және заман, №2 1999ж. 4-7 беттер.

Нормативтік құқықтық актілер:

1. Қазақстан Республикасының Конституциясы. – 1995ж. 30 тамыз.
2. Қазақстан Республикасы Президентінің «Құқықтық саясаттың тұжырымдамасы туралы» Жарлығы. 2009ж. 24 тамыз.
3. Қазақстан Республикасының сот жүйесі мен судьяларының мәртебесі туралы Қазақстан Республикасының Конституциялық заңы. – 2000 ж, 25 желтоқсан №132.

4. Қазақстан Республикасының «Адвокаттық қызмет туралы» заң. – 1997ж. 5 желтоқсан.
5. Қазақстан Республикасының «Прокуратура туралы» заңы. – 1995ж. 21 желтоқсан.
6. Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексі. – 1997ж. 16 шілде.
7. Қазақстан Республикасының Қылмыстық іс жүргізу кодексі. – 1997 жыл, 13 желтоқсан.
8. Қазақстан Республикасы Президентінің 2000 жылғы 1 қыркүйектегі «Сот жүйесінің тәуелсіздігін күшейту бойынша шаралар туралы Жарлығы» /Егемен Қазақстан. - 2000.
9. Қазақстан Республикасының Президентінің «Қазақстан Республикасындағы соттар мен судьялардың мәртебесі туралы» Жарлығы – 1995 ж. 25 желтоқсан.
10. Алматы қалалық мамандандырылған ауданаралық әкімшілік сотының 2004 жылдың 12 айына арналған статистикалық мәліметі.
11. Комментарий к Конституционному закону Республики Казахстан «О судебной системе и статусе судей Республики Казахстан». - Астана, 2003.
12. Қазақстан Республикасы Президентінің 2011 жылғы Қазақстан халқына Жолдауы «Қазақстан экономикалық, әлеуметтік және саяси жедел жаңару жолында» / Заң газеті. - №15-16.
13. Қазақстан Республикасының Конституциясына түсініктеме. Алматы. - Жеті Жарғы. – 1999ж.
14. Құқықтық реформа туралы мемлекеттік бағдарлама» / Егемен Қазақстан. – 1994ж.
15. Қазақстан Республикасының Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодексі. - Алматы, 2003.
16. Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының нормативтік қаулысы “Қылмыстық істер бойынша сот ісінің жариялылығы принципін соттардың сақтауы туралы” / Заң газеті, 2002. - 6 желтоқсан. - №13.
17. Қазақстан Республикасы Үкіметінің 1997ж. 19 наурыздағы №365 қаулысымен бекітілген “Судьяларды және олардың мүлкін міндетті мемлекеттік сақтандырудың, оларға медициналық қызмет көрсету мен санаторий-курорттық емдеудің тәртібі мен шарттары” туралы ереже.
18. Қазақстан Республикасының Конституциясына түсініктеме. Алматы, 1999.
19. Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне түсініктеме. - Алматы, 2001.
20. Н.А. Назарбаев. Правосудие – это справедливость. Выступление Президента РК Н.А. Назарбаева на III съезде судей РК / Юридическая газета. – 2001. – 11 июня.
        
        МАЗМҰНЫ
| |Кіріспе |3-7 |
|1 |CОТ ... ... БІР ... ... ... |8-19 ... |Қазақстан Республикасындағы сот билігінің ұғымы және |8 |
| ... | ... ... Республикасындағы сот тәуелсіздігінің және |12 |
| |сот ... ... ... ... |
|2 ... Республикасы судьяларының құқықтық | |
| ... |20-29 ... ... – сот ... атқарушылар, олардың мәртебесі|20 |
|2.2 ... ... және ... іс шаралары |24 |
| | | |
|3 ... ... және оның тек ... ... – | |
| |сот ... ... |30 ... ... ... ... ... мен оның | |
| ... |30 ... ... ... ... сот ... | |
| ... қағидаларымен ара қатынасы |34 |
|4 ... ... ... және ... | |
| ... ету шаралары | |
| | |53-60 |
| ... |61-63 |
| ... ... ... |64-68 ... ... сипаттамасы. Дипломдық жұмыс судьяның тәуелсіздігі және
оның тек қана заңға бағынуы қағидасын, сот ... ... ... судьяның ұғымын, мәртебесін, судья кадрларын даярлау мен
іріктеу, судьяның кәсіптік қызметі ... ... ... ... ... ... Республикасы өзін
демократиялық, зайырлы, құқықтық және әлеуметтік ... ... онын ең ... ... – адам және ... ... құқықтары
мен бостандықтары болып табылады [1]. ... әділ ... ең ... тәуелсіздігіне байланысты. Ал сот ... ... ол  ... ... оның ... ... бағынбай заң
аясында сот әділдігін жүзеге асыра алуы ... сөз. ... сот ...
мемлекет беделі.
Жаңа онжылдық – жаңа экономикалық өрлеу – ... ... - ҚР ... ... 2011 ... 29 қаңтардағы
Қазақстан халқына Жолдауында. Бәрінен бұрын құқық ... ... ... ... ... нақты құзыретін түзу керек,
сондай-ақ, осы ... ... ... қорғау жүйесін реформалау жөніндегі заң
жобасын Парламентке енгізуді ... деп ... ... ... ... ... азабын тартып, шындық іздеп, шарқ ұрған
адам әділдікті соттан іздейді, ақ пен қара ... ... ... ... ... ... ... сот алдында адамдардың барлығы тең. ... ... да, ... да ... Ендеше алдына жүгінген адамның дауына тура
кесім айту үшін сотқа керегі заң ... өзге ... ... ... ... ... дербестік және тәуелсіздік. Сәйкесінше, ... ... ... түсу ... ... ... одан ... түсу деген сөз.
Академик Салық Зиманов соттардың тәуелсіздігі принципіне нақты әрі
шынайы баға береді. Оның айтуынша: «Сот билігі ... ... ... тәуелсіз болу арқылы ғана жүзеге ... Оның ... ... мен ... ... ... етеді»
[3]. Дүние жүзіндегі құқықтық ... ... ... ... мән ... де ... Олар сот жүйесін тәуелсіздік
рухымен қаруландыру ... ... ... сақталуын шегелей түсумен
қатар, тұтастай мемлекеттегі ... ... ... ... ... алып ... Мәми атқару органының сот қызметтеріне ... ... ... ... ... деп есептейді. Ол дербестік пен
тәуелсіздік егіз ұғым емес деген ... ... ... - ... емес, ол тек маңызды шарт (жағдай) пен сот ... ... ... биліктің сот тармағы билікті бөлісу ... ... ... ... ... пен ... ескеру арқылы құрылған
қоғамды мемлекеттік басқару механизмінде өзінің рөлі мен орны ... ... ... ... ... Осы ... дербестігінің
маңызды кепілі, судьялардың» заң шығару және ... ... ... табылатыны шүбәсіз [4].
Сот билігінің ерекше белгісі - оның дербестігі, жеке ... ... ... биліктің жеке тармағы бола тұра, оның басқа
тармақтарымен тежемелік әрі ... ... ... ... ... ... қызметіне, әсіресе сот әділідігін іске асыру кезіндегі
қызметіне араласуға жол бермеуінде [5].
Сот ... ...... ... ... ету жолында кездесетін  кедергілердің бірі. Жалпы судьялардың
тәуелсіздігі сот ... ... ...  тыс қалатын корпорацияға
айналдырмауы тиіс деп ескертуі кездейсоқ емес. ... ... ... мен ... ... – оның ... біліктілігінің және
кәсібилігінің кепілі. Мұндағы мақсат сыбайлас жемқорлыққа ... ... ... алу қажет. Тек сауатсыз, өз қызметіне дақ түсірген
судья ғана ... ... ... ... ... ... заңның
талаптарын ашық түсіндіруге және іс ... ... ... айтуға
қорқады [6].
«Қазақстан Республикасының 2010-дан 2020-ға дейінгі аралықтағы
құқықтық саясатының ...... ... ... ала ... сот ... жетілдіру максаты сот жүйесінің әрі
қарай дамуына, ... ... ... ... ... ... ... билік органдарының сапалы қабылдаған шешіміне және ... ... ... ... ... ... Тұжырымдамасы алдағы тұрған он жылда
құқықтық жүйені одан ары ... және сот ... ... ... ... көкжиектерді ашып берді. Сот ... ... ... ... мен ... одан ары ... әкімшілік әділетін дамыту,
процессуалдық заңнамаларды жетілдіру, төрелік және аралық соттардың жүйесін
дамыту, кадрлық жұмыстарды ... ... сот ... ... ... ... сот ... ашықтығы мен жариялылығы, сот
өндірісіне ... ... ... ... ... ... ... қаланған процессуалдық заңнамалар мен сот
өндірісін жетілдіру аспектісін заңнама жобаларына сәйкестендіре ... ... ... ... ... ... алдағы он жылдың құқықтық
саясат Тұжырымдамасын зор ықыласпен қабылдады, оны ... ... ... үлес ... үшін ... дәстүрмен одан ары жүзеге асыруға
дайын [7].
Сот әділдігінің басты қағидаларының бірі ... ... ... және оның тек заңға бағынуы қағидасын қараудың маңызы зор.
Судьяның тәуелсіздігі қағидасының басты ерекшілігі – оның еліміздің
ата заңы – ... ... ... ... ... бері
көп жетістіктерге қолымыз жетті, билік тармағы болып табылатын сот билігі
дербестікке ие ... ... ... ... ... орын алып, оларды
қамтамасыз ету шаралары, кепілдіктер қарастырылды.
Әсіресе, сот билігін жүргізуші судьялардың дербестігін, олардың өз
құзіреті ... үкім ... ... ... және басқа да сот
әрекеттерін жүзеге асырғанда тәуелсіз болуын қамтамасыз ... ... зор ... келеді.
Судьяның тәуелсіздігі қазіргі таңда үлкен талқылауға түсіп, көптеген
ойлар мен пікірлердің туындауына негізделіп отыр.
Судьяның тәуелсіздігін орнықтыру мақсатында 2000 ... 25 ... ... және ... ... ... ... Республикасының
Конституциялық заңы қабылданды. Бұл Конституциялық заңда жалпы сот билігі,
сот билігін жүзеге асырушы судьяның мәртебесі, тәуелсіздігі және ... ... тағы ... да ... қарастырылған.
Судьяның тәуелсіздігі заң жүзінде толық, айқын орын ... ... ... ... әлі де жеткіліксіз болғандықтан, қазіргі таңда үлкен
мәселелер туындап отыр. Бұл мәселелерді мейлінше шешу мақсатында ... ... «Сот ... ... ... жөніндегі
шаралар туралы» 2000 жылдың 1 қыркүйегінде Жарлығы шықты [8]. Бұл ... ... ... ... ... мәселелері болып табылады.
Көпшіліктің назарын аударған мәселе аясында қабылданған бұл Жарлық
көптеген заңсыздықтарды ... ... ... алдын алуға және сот
тәуелсіздігін қамтамасыз ету шараларын жүзеге асыруға кедергі болған ... ... ... сәттерден арылуға үлкен септігін тигізді.
Тәуелсіз мемлекетіміздің сот ... ... ... ... етіп ... сот ісін жүргізудің демократиялық, өміршең
принциптерін анықтау, сот әділдігін ... ... ... ... ... ... сияқты мәселелер ғалымдар мен заңгерлердің
назарынан тыс ... ... жоқ. Бұл да ... ... жағдай.
Судья тәуелсіздігін тек заңда көздеп қана қоймай, оны шын мәнінде
жүзеге асырудың маңызы ... зор. ... ... ... ... ... кепілдіктер қарқынсыз дамып ... ... ... ету ... және ... ... болып
табылуға тиіс, оның тек қана ... мен ... ... сот ... ... ... қызметінде тәуелсіз болуын
Конституция, басқа да заңдар мен нормативтік құқықтық актілері қамтамасыз
ету ... ... ... ... - ... бір ... ашпағанмен
де, судьяның тәуелсіздігі мен оның төңірегіндегі ... ... ... ... да үлес қосу.
Зерттеу жұмысының обьектісі. Судьяның тәуелсіздігі және оның тек қана ... ... сот ... ... мен кепілдіктерін, судьяның
ұғымын, мәртебесін, судья кадрларын даярлау мен ... ... ... ... ... мыналар жатады:
- судьяның тәуелсіздігі және оның тек қана заңға бағынуы ... ... ... ... ... ... және онын тек қана ... бағынуы мәселесіне
қатысты құқықтық ғылымдағы тұжырымдары;
- судья өз тәуелсіздігін жүзеге ... ... ... ... ... негізгі мақсаты. Қазақстан Республикасының Конституциясында
баянды етілген адам мен азаматтың құқықтары мен заңды мүдделерін ... ... ... анықтау, сот әділдігін жетілдіруіне ... ... көз ... білдіру.
Зерттеу жұмысын жазудағы басты міндеттер:
- Қазақстан Республикасындағы сот ... ... және ... ... ... сот ... және сот ... конституциялық қағидаларының белгілері;
- судьялар- сот билігін атқарушылар, олардың мәртебесін ... ... ... және ... іс ... кейбір мәселелері;
- судьяның тәуелсіздігі қағидасының түсінігі мен оның ... ... ... ... қағидасының сот әділдігінің басқа қағидаларымен
ара қатынасын анықтау.
Зерттеу жұмысының деректік негізі. Жұмыстың теориялық базасын ... К.Х. ... Қ.Ә. ... С.Ф. Ударцев, С.Н. Сәбікенов, Е.О.
Алауханов, Б.Ж. ... Е.Б. ... Н.Ә. ... ... А.Н. ... З.О. Ашитов, Л.Ш. Берсугурова, М.Б. Валиев,
Н.О. Дулатбеков, Н.А. Ережепов, А.А. Исаев, А.Н. Жайылғанова, Б.Ж. ... ... И.И. ... С. ... ... Б.Т. ... Нуралиева, Н.А. Жұманбаева және тағы басқа заңгер ... ... ... сот билігінің қалыптасуы туралы мәселелер
заңгер ғалымдардың ... ... ... ... мәселе. Мысалы, К.Х.
Халиқовтың «Қазақстан Республикасындағы ... ... ... ... ... реформасына қатысты көптеген мәселелер зерттелген.
Сот әділдігі туралы ұғымдар, сот органдарының жүйесі мен ... ... ... ... ... Мәми ... и развитие судебной власти в Республике
Казахстан» деген еңбегінде сот билігінің ... ... ... ... зерттеушілерге бағыт-бағдар берердей дәрежеде жеткізді.
Сондай-ақ, ... Ш.М. ... ... ... – сот ... ... Е.Қ. ... «Қазақстан Республикасындағы сот-
құқықтық реформасы туралы зерттеу» және Н.А. ... ... ... мәртебесінің өзекті мәселелері» тақырыптарында
диссертациялар қорғап, ... ... ... ... ... жасалды.
Аталған ғалымдардың еңбектері диссертациялық жұмысқа елеулі теориялық
негіз бола алды.
Сондай-ақ, зерттеуімізде ... ... ... ... ... белгілі ғалымдарының да ғылыми ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығы, Қазақстан
Республикасы Жоғарғы ... ... ... ... ... іс ... кодексі және өзге де ... ... ... ... ... ... ... құқықтық
ғылымында дипломдық жұмыс деңгейінде судьяның тәуелсіздігі және оның ... ... ... ... ... ... рет ... зерттеу жүзеге
асырылған. Зерттеу барысында ... және ... үшін ... ... ... мен тұжырымдар берілген.
Зерттеу жұмыстың көлемі мен құрылымы. Жұмыстың құрылымы ...... ... зерттеу мәселелері мен қисындылығына және ... ... төрт ... алты ... ... және
қолданылған әдебиет тізімінен тұрады.
1 СОТ БИЛІГІНІҢ БИЛІКТІҢ БІР ТАРМАҒЫ ... ... ... ... сот ... ... ... Республикасы Конституциясының 3-бабының 4 бөлігіне сәйкес
республикада мемлекеттік билік біртұтас, ол ... мен ... заң ... ... және сот тармақтарына бөліну, ... әрі ... ... ... арқылы, өзара іс-қимыл жасау
принципіне сәйкес жүзеге асырылады. Бұл билік бөлу ... ... ... конституциясында көрсетілген. Биліктің әрбір
тармағы өз қызметіне ... ... ... ... атқарады.
Демек, бұл биліктің әр бір тармағы өз компетенциясына байланысты бір-біріне
тәуелсіз және бұл тармақтар тек өз ... ... ісін ... ... ... ... айтуға болады. Қазақстан Республикасында
мемлекеттік билік ... оған заң ... ... ... ... ... қарсы қоюға болмайды, себебі бұлар мемлекет билігінің үш бұтағы.
Биліктің бұл үш ... ... жеке өз ... ... ... ... олармен араласа жұмыс істейді.
Сот билігі мемелекет билігінен туындайтын ұғым.
«Сот билігі - мемлекет атынан ... ... мен ... ... заңмен қорғалатын мүдделерге қол сұғушы адамдарға
мемлекеттік мәжбүр ету ... ... ... сот ... ... өкілеттіктердің жиынтығын айтамыз», - деп тұжырымдайды
К.Х. Халиқов [9, 3 б.].
Сот ... ... ... ... ету ... оған берілген өкілеттік
шегінде жүзеге ... ... жеке ... деп ... ... ... құқықтары мен бостандықтарын қорғауға ... ... ... айқындай отырып, Конституция бұл құқықтар мен
бостандықтардың конституциялық құрылысын, ... ... ... мен бостандықтарының, денсаулық және қоғамдық имандылықты қорғау
мақсатында қажет болған ... тек ... ғана ... ... ... жылы Қазастан Республикасы тәуелсіздік алғаннан кейін 1993 жылы
28 ... ... ... ... сот билігіне арналды. Осы
Конституцияның 95-бабында Қазазақстандағы сот билігі Конституциялық Сотқа,
Жоғарғы Сотқа, сондай-ақ заң ... ... ... ... ... атап ... жылы 20 ... ҚР Президентінің «ҚР-дағы соттар мен ... ... » ... ... 84 баптан тұратын бұл Жарлық аясында
республикадағы тәуелсіз сот ... мен ... ... ... ... ... ... сай келетін жаңа заңдар ... ... ... ... ҚР Президентінің аталмыш Жарлығы күшін жойып, 2000
жылы 25 желтоқсанда ... ... «Сот ... мен ... ... ... заң» ... [11]. Бұл
конституциялық заң ... ... ... ... ... сот ... және ... мәртебесі туралы”
Қазақстан Республикасының конституциялық Заңының 1-бабының ... сот ... ... ... ... ... асырылады және
азаматтар мен ұйымдардың құқықтарын, ... мен ... ... Республика Конституциясының, заңдарының, өзге де нормативтік
құқықтық актілерінің, ... ... ... ... ... ... ... егемендік алғаннан бастап соттарға кез келген
құқықтық ... тән ... ... беру ... туындады.
Сондықтан, соңғы жылдары сот билігінің проблемалары ... ... ... тақырыбына айналды. Осы ұғымның кейбір қырларын
қазақстандық ғалымдар да өз жұмыстарында қарастырды.
К.Х. Халиков сот ... ... ... ең ... ... деп ... Оның қоғамның саяси және әлеуметтік жүйесіндегі
мәртебесі, орны мен рөлі ... ... ең ... ... ... оның
құқықтары мен бостандықтары және ... ... ... өркениетті
азаматтық қоғам мен демократиялық құқықтық мемлекет орнату міндеттерімен
айқындалады. Сот билігі адамдар тағдырындағы ең ... ... ... ... нақ осы ... ... билік тармақтарының
ешқайсысында жоқ. ... бәрі сот ... ... ... ... ... ... болып табылады. Ал ... ... ... ... ... де қиын ... ... отырған бүгінгі Қазақстанның нақты өмірінде сот билігі қалай әрекет
етеді, сот билігінің өзінің қалыптасу процесі қалай ... және ол ... ... отыр – міне ... бәрі ғылыми тұрғыдан да
тәжірибелік тұрғыдан да өзекті мәселелер болып ... [9, ... ... ... ... ғылымында жаңа санат болып ... ғана яғни ... ... аяғы, 90-жылдардың басында
зерттеле басталуына байланысты. Сонымен бірге, ... ... ... ... ... ... ... яғни соған
сәйкес елде біртұтас бөлінбейтін мемлекеттік билік ... ... сот ... ... мемлекеттік биліктің дербес тармағы ретінде
туындаған емес. Сот әділдігіне байланысты ... ... ... сот ... ... ... ... бөлігі ретінде қарастырылды
[12, 236 б.].
Құқықтық мемлекет қоғамындағы биліктерді бөлу теориясын мойындау сот
билігі нің ... ... ... негіз болды. Бұл ретте ғалымдар
арасында ортақ пікір болмаған сот билігі ... ... ... ... ... 6 б.]. ... М.В. Баглай сотты адамдардың құқықтары
мен бостандықтарын қорғауға, заңдылықты орнықтыруға арналған мемлекеттік
биліктің тәуелсіз буыны ретінде ... ... ... ... сот ... ... және ... халық бостандығының басты
кепілі бола бастады», деп ... [14, 612 б.]. Осы ... ... В.П. ... К.Ф. Гуценко және В.М. Ковалев бөліседі.
Кейбір авторлар сот билігінің ұғымы мен мақсатын тек сот ... ... ... ... У. ... және В.К. ... ... сот төрелігінде іске асырылады деп пайымдайды.
Кейбір ғалымдардың пікірінше, сот ... оның ... ... сот ... жүзеге асырудағы аса маңызды белгілері ... ... ... ... тиіс [15, 33 ... ... мәні соттың сот әділдігін жүзеге асыру кезінде көрінеді.
Алайда сот қызметін осы ... тек бір ... іске ... ... табылатын
бір сот әділдігін жүзеге асырумен ғана шектеуге болмайды. Алайда Қ.Ә. ... ... «сот ... ... ... және ... неғұрлым толық
және айқын ашу үшін оның барлық белгілерін яғни мемлекеттетігінде оның ролі
мен ... ... ... ... ... ... мен ... анықтау қажет» [16].
«Сот билігін, - дейді В.М. Савицкий, - ... ... ... бірі ... азаматтық немесе құқықтық нормаларда көзделген
нақты істерді қараумен шектеуге болмайды. Мұндай көзқарас өзін жояды. ... сот ... ... ... құқық төрелігі деп аталғаннан бөлек, соттың
сапалы жаңа ... ие ... ... туындауы мүмкін» [17, 20
б.].
Соттардың заң шығарушы билік органдарынан айырмашылығы- сот заң ... ... ... ... тәуелді: сот Конституция мен заңның
талаптарына (олардың нормаларын қолдануға және ... ... ... тиіс. Бұл ретте сот заңдар мен өзге де құқықтық актілерді дұрыс
қолданумен, олардың Конституцияға, сондай-ақ ... ... ... мен нормаларға сәйкестігі тұрғысынан да баға беруге ... ҚР ... ... ... сот іс ... ... ... және Конституциялық Кеңеске осы актіні конституциялық
емес деп тану туралы ұсыныспен жүгінуге міндетті; осы ... ... ... ... ... бір ... ... сот билігі ҚР Конституциясында соттарға берілген билік ету
өкілеттіктеріне байланысты тепе-теңдік пен ара ... ... ... өзара іс қимыл жасай отырып, заң шығарушылық және атқарушы ... ... ... Осындай мәртебемен сотқа құқық мәселелері мен
фактілерді шешуде көлемді құзырет берілген.
1995 жылғы Қазақстан ... ... ... отырып, Қ.Ә. Мәми сот билігінің мынадай негізгі белгілерін ... ... – бұл ... ... ... ... биліктің тармағы болып ... ... ... ... қызметтің түрі деп толық айқындауға болмайды, не ... ... ... ... ... келе бермейтін қызметтерді
орындайды.
Екінші белгі – сот билігі тек ... ... ... ... белгіленген тәртіппен құрылған соттарға тиесілі.
Үшінші белгі – оны өз ... ... ... ... ... ... ... құруда; сот алдында жеке міндеттері
мен мақсаттарын қоюда және ... жеке ... ... ... ... жеке ... ... ұйымдастырушылық,
функционалдық және қаржылық дербестікке ұсынатын сот ... ... ... оның ... ... ... Қазақстан
Республикасының Президентіне, Қазақстан Республикасының Парламентіне,
Қазақстан ... ... ... ... ... абсалюттік, толық тәуелсіз соттар да болмайды, өйткені олар Қазақстан
Республикасының Конституциясы мен басқа да заң ... ... ... ... ... ... тек сот күшін жоя алады, ал
басқа құрылымдар ондай құқықты иеленбейді.
Төртінші белгі – бұл ... ... сот ... ... ... ... ... үкімдер мен соттардың өзге де шешімдерін
жария ету.
Бесінші белгі – құқықтық даулар мен істерді ... ... ... ... ... ... – осы билікті Конституция, заңдар, өзге де нормативтік
құқықтық актілер, ... ... ... ... ... ғана ... Сот ... діни, қызметтік әдеп нормаларын бұзуға
байланысты жанжалдарды қарамайды және ... ... – осы ... оның қызметіне тән іс жүргізу (талап арыз
ісін жүргізу, процеске айыптауға және қорғауға қатысу).
Сегізінші белгі – осы ... ... ... ... ... осыған
байланысты екі қыры бөлініп шығады: құқық пен заңның үстемдігін қамтамасыз
ету, сондай-ақ азаматтар мен ұйымдардың ... ... мен ... ... ... – оның шешімдерін мемлекеттің мәжбүрлеу күшімен
қамтамасыз ету.
Жоғарыдығына ескере отырып, сот ... Қ.Ә. Мәми ... пен ... ... ... және заңды мүдделерін
қорғау мақсатында құқықтық даулар мен істерді шешу және оларға жүктелген
басқа да ... ... ... ... ... өкілеттікпен
Конституцияда көзделген тәртіппен құрылатын, ерекше іс ... ... ... және ... ... ... міндетті
сипаттағы шешімдерді шығару құқығы бар, оны мәжбүрлеу күшімен қамтамасыз
ететін арнайы ... ... ... ... ... іске ... белгіленген біртұтас мемлекеттік биліктің ... ... ... ... В.И. Швецов сот билігінің мынадай белгілерін ... ... ... ... ... ... ... сот жүйесін құрайтын соттарға тиесілігі;
3)қоғамда тиісті құқықтық режимді қаматамасыз ету;
4)оны түрлі құқықтық нысандармен жүзеге асыру;
5)оны іс жүргізу ... ... және ... ... ... ... ... болып табылатын соттың тәуелсіздігі,дербестігі
және оқшаулығы;
7)айрықшалығы;
8)сот өкілеттігінің биліктік сипаты;
9)сот талаптарының ... ... ету және оның ... күшімен орындау [18, 27-33 бб.].
Осылайша, тәуелсіз және кәсіпқой сот билігі қылмыстық, азаматтық ... ... ... ... мен құқық және фактілер ... ... және ... ... сот ісін жүргізу ... ... ... биліктік өкілеттігі мен мүмкіндігін ... ... ... ... сот ... мен ... ... көп нәрсе
жасалады және жасалуда. Олардың материалдық базасы нығаюда, материалдық
ынталандыру ... өсті [19, 28 ... ... сот ... ... ... ... айналды.
Бұл біздің мемлекеттілігімізді ... ... ... ... сот ... мемлекеттік биліктің барлық қажетті атрибуттарына ие.
1.2 Қазақстан Республикасындағы сот әділдігінің және сот ... ... ... ... ... мен ... және сот ... Конституциялық Заңда сот билігін іске асырудың негізгі ... ... сот ... ... ... ... ... айқындалған.
Ғылыми әдебиетте сот әділдігін ... оның ... ... ашылады.
Авторлардың көпшілігі сот әділдігін сот отырыстарында іс ... ... ... мемлекеттік органдардың материалдық нормаларын қолдана
отырып, азаматтық, қылмыстық және өзге істерді қарау және шешу ... ... ... [20, 55 б.]. Осы ... ... ... 75 және 78-баптары мен «Сот ... мен ... ... ... ... нормаларын талдау сот әділдігінің
мәнін, мазмүнын және ... ... ... ... белгілерін
бөлуге мүмкіндік береді. Олардың қатарына мыналарды жатқызуға болады:
- сот ... ... ... ... ... ... – сот
жүзеге асырады. Соттардың толық тізбесі ҚР-ның ... және ... мен ... ... ... ... ... айқындалған.
Соттардың мәртебесінің өзгешелігі олардың ұйымдастырылуының ерекшелігіне
байланысты;
- сот әділдігін іс ... ... ... белгіленген
тәртіппен қылмыстық, азаматтық және өзге істерді ... ... ... ... анықтау мақсатында дәлелдемелерді зерттеу арқылы) және шешу
(қаулыларды, ... және ... да сот ... ... ... арқылы
жүзеге асырылады;
- істер және қорғау тараптарының, сондай-ақ дәлелдемелерді зерттеуге
белсенді қатысу құқығы берілген процестің басқа да ... ... сот ... ... ... Бұл ретте сот қорғау немесе
айыптау ... ... Ол сот ... ... ... және ... әрі заңның талаптарына сай келетін шешім шығыруға
тиіс;
- соттың үкімдері, қаулылары, ұйғарымдары және ... олар ... ... ... ... заң күшіне ие болады, сондықтан ... ... ... ... ... органдардың,
ұйымдардың, лауазымды адамдардың және азаматтардың орындауы үшін міндетті
болып табылады. Заңды күшіне енген сот актісін ... ... ... жауапкершілікке әкеп соғады. Сот актілерін тек жоғары тұрған
соттар және тек іс ... ... ... ... ... ... жоюы мүмкін.
Сот әділдігі Конституцияда, сот жүйесі туралы Конституциялық заңда
және ... да ... ... ... ... ... алатын, сот төрелігін және өзге де өкілеттіктерді жүзеге асыру
кезінде сот қызметін ... мен ... ... және ... негізгі ережелерден тұрады [12, 17-18 бб.].
ҚР Конституциясының 75-бабында және “ҚР сот жүйесі мен судьялардың
мәртебесі туралы” 2000 ... 25 ... ... Заңның 1-
бабында аталғандай, “Қазақстан Респбликасында сот әділдігі тек сот ... Сот ... ... ... ... жасауға кінәлі деп тану ... жаза ... не ... ... әсер ету ... ... ... және негізсіз жауапкершілікке тартылғандарды ақтау кезінде
шешуші сөз оған тиесілі.
Сот әділдігі – адам мен ... ... және ... ... ... ... аса маңызды құқықтары мен заңды мүдделерін
жүзеге асыруға тікелей ... бар ... ... ... ... басқа да құқық қорғау функцияларын да ... ... ... іс ... сот ... , егер осы іс алдын ала тергеу
сатысында жан-жақты және толық тергелмесе, егер іс бойынша ... ... ... сот ... де ... ... және әділ ... болар еді. Сондықтан, сот әділдігі – құқық ... ... ... ... [21, 11 ... ... ... ереже белгісі- мемлекеттік қызметтің осы түрі
заңда егжей-тегжейлі регламенттелген қатаң тәртіпті сақтау ... ... Сот ... тағы бір ... – оны ... ...... қана жүзеге асырады. «Соттың ерекше өкілеттігін басқа органдарға
беруді көздейтін заң ... ... ... салынады. Ешқандай өзге
органдар мен тұлғалардың судья өкілеттігін немесе сот билігі функцияларын
иеленуге құқығы жоқ »,- деп ... ... сот ... ... ... ... ҚР Конституциялық заңында белгіленген.
Қазақстан Республикасы Конституциясының 77-бабының 3-тармағына сәйкес
судья сот әділдігін жүзеге асыру кезінде төмендегі ... ... алуы ... ... ... ... ... күшіне енген сот үкімімен танылғанша
ол жасалған қылмысқа кінәлі емес деп есептеледі;
2. бір құқық бұзушылық үшін ... де ... ... ... ... ... ... өзіне заңмен көзделген соттылғын онын келісімінсіз ... ... ... ... өз ... тыңдатуға құқылы;
5. жауапкершілікті белгілейтін немесе күшейтетін, азаматтарға ... ... ... ... ... нашарлататын заңдардың кері
күші болмайды. Егер құқық бұзушылық жасалғаннан кейін ол үшін жауапкершілік
заңмен алынып тасталса ... ... жаңа заң ... ... ... кінәсіздігін дәлелдеуге міндетті емес;
7. ешкім өзіне-өзі, туыстары мен жақын адамдарына(зайыбына) және
заңмен белгіленген ... ... ... қарсы айғақ беруге міндетті
емес. Діни ... ... ... сырын ашқандарға қарсы куәгер болуға
міндетті емес;
8. адамның кінәлі ... ... кез ... ... ... ... заңсыз тәсілмен алынған айғақтардың заңды күші болмайды. Ешкім
өзінің жеке мойындауы негізінде сотталуға тиіс емес;
10.Қылмыстық ... ... ... ... жол ... ... ... мемлекет пен құқықтың жалпыға бірдей
принцип болып табылады, ол ... ... ... ұйымдастыру мен оның
қызметіне де қолданылады.Заңдылық принципі демократияның аса ... ... ... Бұл екі ұғым ... ... ... өзара тәуелді: елде демократиясыз заңдылықтың болуы мүмкін
емес, керісінше, мемлекетте ... ... ... ... да
мүмкін емес [22, 98 б.]. Құқықтық мемлекеттің сот ... ... ... ... ... ... ... аса маңызды
талаптарының сот қызметіне ... ... ... ... ... және басқа жағдайларда көрінетін негізгі қысқаша нақтыланған
түрі В.Н. Кудряцевтің пікірі бойынша төмендегідей:
- құқықтың ... ... яғни ... ... ... барлық
қоғамдық қатынастар билеп-төстеу жолымен емес, заңмен реттелетіндей
заңдылық қажет;
- Конституция мен ... ... ... адамдардың заң алдындағы теңдігі;
- құқықтарды жүзеге асыратын арнаулы және заңдық ... ... ... ... мен орындау; субьективтік құқықтарды
пайдалану үшін кедергісіз мүмкіндіктердің болуы);
- құқықты кепілді, ... ... ... ... белсенді
және батыл күрес жүргізу, заңды бұзғандардың бәрінің заң алдындағы сөзсіз
жауаптылығы;
- құқықтық тәртіптің ... ... ... ... ... тиімді жұмыс істеуі.
Осы талаптар заңдылықты қалыптастырады; бұл талаптардың жиынтық
сипаттама болуы қоғам ... ... ... жеке өктемдіктің,
бақылаусыздықтың жойылуына жағдай жасайды және ... ... ... ... бәрі ... іске ... адамдардың – қоғамдық
қатынас қатысушыларының іс жүзіндегі ... ... ... ... шын ... заңдылығы қатаң құқық тәртібіне ... ... ... ... ... ... көздейді [23, 118 б.].
Мына бір мысалға назар аударайық: 2009 жылы Алматы облыстық ... ... 34 ... ... 30 іс ... ... істердің 16-сын Әділет басқармасының бастығы, 18-ін облыстық
соттың төрағасы ... оның ... 4 ... жөніндегі іс бірігіп
қозғалған.
Атап айтқанда:
- материалдық және процессуалдық заңнаманы өрескел бұзғаны үшін –19;
- жаман ... ... үшін –3 ... ... ... ... бұзғаны үшін – 10 іс;
- еңбек тәртібін бұзғаны үшін – 1 іс;
- сот жұмысын ұйымдастыруда ... ... үшін – 11 ... ... ... 5 судьяға қатаң сөгіс; 8 судьяға – сөгіс; 8
судьға ескерту жарияланып, 13 судья жөнінде талқылаумен шектелген.
Жеке қаулыларды ... ... ... ... ... ... Қазақстанның құқық қорғау жүйесінде заңдылықтың сақталуына тиісті
ықпал ... ... ... ... ... жеке ... тиісінше орындау
туралы мәселе әлі де болсын сот төрелігін жүзеге асыру кезіндегі ең ... бірі ... ... ... ... және ... тек Конституция мен заңға
бағынуы сот төрелігін жүзеге асырудың қажетті шарттары, іс бойынша ... ... аса ... ... ... табылады.
Қазақстан Республикасында сот төрелігі судьялар сот процесінің барлық
сатысында бүкіл іс жүргізу жұмысын орындау кезінде ... ... ... ... ... сот ... ... сот талқылауын тағайындау;
- басты сот талқылауы:
- заңды күшіне енбеген сот шешімдерін қайта қарау (апелляциялық ... ... сот ... ... заңды күшіне енген сот шешімдерін қайта қарау (қадағалау өңдірісі
мен жаңадан ... мән- ... ... істі ... ... ... іс ... іс жүргізудің бүкіл ... ... және ... ... материалдарымен мұқият танысып, зерттейді,
сонан соң өзінің ішкі сенімі негізінде конституция мен ... ... ... ... ... ... істі ... шешу туралы нұсқау
беруге ешкімнің хақысы жоқ.
Сот әділдігін жүзеге асыру ... сот ... ... жол ... атап ... жөн: бірінші сатыдағы сот
тек қана ... ... ... ... іс ... үкім ... ... жоғары
тұрған сотқа тәуелсіз.
Осы көзқарас тұрғысынан сот әділдігін ... ... аса ... зерттей отырып, Біріккен Ұлттар Ұйымы Бас Ассамблеясының ... 29 ... және 13 ... ... ... “Сот
органдарының тәуелсіздігіне қатысты негізгі принциптердің” мазмұны өте
маңызды. Бұл ... сот ... ... ... ... ... ... деп белгіледі:
- сот органдарының тәуелсіздігіне мемлекет кепілдік береді және ... ... ... ... ... Барлық мемлекеттік және
басқа мекемелер сот органдарының тәуелсіздігін құрметтеуге және сақтауға
міндетті;
- сот ... ... ... ... ... ... болса да
заңсыз ықпал етудің, теріс ниеттің, қысым көрсетудің, күш көрсетудің немесе
тікелей не жанама араласудың салдарынан туатын қандай да бір ... ... да бір ... қарамастан деректердің негізінде және заңға
сәйкес байыппен ... сот ... ... заңсыз немесе рұқсатсыз араласуға жол
берілмеуге тиіс және сот шығарған шешімдер ... ... ... ... ... ... сот ... қайта қарауға немесе сот ұйымдары шығарған
үкімді жеңілдетуге кедергі жасамайды;
- сот органдарының ... ... сот ... ... ... ... жүргізуді және тараптардың құқықтарын сақтауды қамтамасыз
етуді талап ету құқығын береді;
- ... ... ... және ... да ... және ... ... мүдделерін қорғау, кәсіби даярлығын
жетілдіру және тәуелсіздігін қамтамасыз ету үшін кіру еркіндігіне ие;
- сот ... ... ... ... ... қасиеті мен қабілеті,
сондай-ақ құқық саласындағы даярлығы мен ... ... ... ... ... ... іріктеудің кез келген ... ... ... ... ... ... ... тиіс. Судья қызметіне
іріктеу кезінде ол адамға қатысты кемсітушілік болмауға тиіс; алайда заң
қызметіне кандидат ... ... ... ... тиіс ... ... ... кемсітушілік ретінде қаралмауға тиіс;
- судьялардың өкілеттілік мерзіміне, ... ... ... ... ... жағдайына, зейнетақысына, зейнетке
шығу жасына лайықты түрде заңмен ... ... ... ... да бір ... іске ... әлде бір адамның шағымдану
құқына не құзырына нұқсан келтірмей, ... ... ... ... ... кезінде орын алуы мүмкін қате әрекеттердің салдарынан келетін
қаржы шығыны үшін сотпен қудалаудан өзін ... ... ... ... ... ... және кәсіби міндеттерін орындауы
кезінде ... ... ... ... мен ... ... ... жедел және әділетті қаралуға тиіс. Судья сотта дұрыс жауап беруді
және ... ... ... ... етуге құқылы. Шағымды алғашқы кезеңде
қарау, егер басқаша жағдай жөнінде өтініш ... ... ... ... ... ... қызметтік міндеттерін орындауға қабілетсіздігіне
немесе оларды атқаратын лауазымына лайықсыз ететін теріс ... ... ... ... ... шығарылуы мүмкін;
- тәртіптік жаза, қызметтен аластау немесе шығару туралы шешім ... ... ... ... тексеруден өтуге тиіс [24, 324-329
бб.].
Қазақстан ... ... ... ... ... ... қағидаға толықтай сай келеді 16 желтоқсан
1996 жылы қабылданған «Азаматтық және саяси құқықтар ... ... ... ... ... ... ата заңымыз толықтай сәйкес
келеді»: Әр адамның өзіне тағылған қылмыстық айыптауды қараған ... ... ... мен міндеттері қандай бір азаматтық процесте ... істі заң ... ... ... ... және байыпты сот
әділетті және ашық ... ... бар [25, 14 ... ... соттардың тәуелсіздігін қамтамасыз ету
жағдайы қандай жолдармен жасалады?
Тәуелсіздік мынындай жолмен:
- заңда көзделген сот ... ... ... ... ... ... үшін жауапкершілікпен;
- судьяларды сайлаудың, тағайындаудың, өкілеттіктерін тоқтату ... ... ... ... ... ... сәйкес, мемлекет ... және ... ... ... істі ... толық және обьективті ... ... ... заңсыз шешім шығарылуына қол жеткізу мақсатында қандай
да бір ... ... ... ету ... ... ... ... қосу керек.
Судьялар өз өндірісіндегі іс жөнінде ешкімнің де алдында есеп ... ... Заң мен сот ... ... ... ... Әрбір азаматқа
мемлекеттік органдардың, ұйымдардың лауазым иелерінің және ... ... оның ... ... мен ... ... бостандықтарына және заңды мүдделеріне нұқсан келтіретін
немесе оларды шектейтін кез келген жөнсіз ... мен ... ... ... ... беріледі. Ешкімді заң мен әділеттіктің
барлық талаптарына сәйкес білікті, ... және ... ... ... ... ... ... Барлық соттарда және сотта іс-жүргізудің
кез ... ... ... ... заң ... алу және ... ... беріледі.
Тараптардың бәсекелестігі мен тең құқықтылығы негізінде сот ... Бұл ... сот ... ... ... ... ... Бұл
тұжырымдамадағы мына мәселені бірінші кезекте, атап көрсету қажет: ... мен ... ... ... іс ... ... теңдігі мен
процесті бәсеке түрінде жүргізу негізінде қатысады, кез келген тараптың
өз пікірін айтуға және ... ... ... ... бар.
Сотта іс қарау барысында істің жағдайларын зерттеуде толықтық, жан-
жақтылық және обьективтілік, әділеттілікпен көз ... ... іс ... ... іс ... ... тең құқықтығы жөнінде талаптар
орындалуы үшін бәсекелестік ... ... ... ... Атап айтқанда, бұл
орайда профессор Б.Н. Безлепкин келесі ой түйеді: ... ... ... ... ... орнын қылмыстың істі қайтармай-ақ сот
тергеуі институтын жетілдіру, оны айыптаушы және қорғаушы ... ... ... ... ... ... жаңа ... ұсыну жөнінде
кең өкілеттіктер беру, сотта іс жүргізудің алдын ал ... ... ... дейтін ақиқаттан аулақ жатқан, жабайы, күні өткен ... ... ... ... ... және солай болуға тиіс” [26]. Осылайша,
жарыспалылық процесі қылмыстық істі қосымша тергеуге ... ... ... ... ... ... қараудағы және сотта іс жүргізудегі жариялылық Қазақстанның
демократиялық жолмен дамуында бұл ... ... орын ... Бұл ... ... ... жұрт таныған, зейін қойып, зерделеуге ... ... ... жөн. Ол, атап ... басқа да демократиялық
принциптер сияқты жариялылыққа аса қиындықпен қол жетті деп ... ... сот ... ... ... ретінде Пушкин де, декабристер де
армандаған еді. Герцен сот ісінде және ... ... ... ... ... ... сот өктемдігі мен шенеуніктер жүгенсіздігін жоюдың
аса маңызды құралы деп ... ... бас ... жеке адам ... ... ... ... Жария сот құқығы адамның ... ... ... ... ... ... ... жолдармен қорғауына мүмкіндік
жасайды. Оның шешімі халықты қанағаттандыруға тиіс. Адамдарға ... ... ... ғана ... ... және ... шешімге барар
жолда қалай әрекет еткенін білу де маңызды. ... ... сот ісі ... ... ... ... Сондықтан сот төрелігін ... ... ... істі ашық ... - ... көзбен көріп, құлақпен
естуге мүмкіндік туатын айғақты сәті, заңға, адам мен азаматтың құқықтары
мен ... ... ... аса әсерлі, жарқын көрінісі [27, 157-
158 бб.].
Сондықтан әрбір судьяның ... мен ... сот ... асырудың жеке принципі ретінде танылғандығы дұрыс.
Себебі, мемлекеттің биліктің жеке тармағы – сот билігінің ... ... ... адалдығы мен әділеттігі жалпы демократиялық қоғамның
дамуына тікелей әсерін тигізетін, қоғамдық қатынастарды реттеуде ең ықпал
жасайтын субьективтік ... ... ... ... ... ақиқат
сияқты. Сондықтан әділеттілік пен адалдық принципін ... ... ... әрекетінен тек заңды шешімдер туындауы қажет.
Сот төрелігінің принциптері сот және сот құрылысы ... ... ... Республикасында заңдылықты және адам мен азаматтың
құқықтарын қорғауды қамтамасыз етуде маңызды рөл ... Сот ... ... біріңғай сот жүйесін ұйымдастырды және оның
қызметін тікелей реттейтін ортақ ... ... ... Сот ... ... кезінде конституциялық принциптерді бұзу ... ... ... әкеп ... және сот төрелігінің ... ... ... ... Қазақстан Республикасы судьяларының құқықтық мәртебесі
2.1 Судьялар – сот билігін ... ... ... ... ... ... асыратын мемлекеттік органдардың
лауазымды тұлғаларының ... ... ... орын ... Лауазымды тұлғаның
қоғамдағы орны мен әлеуметтік мәртебесі сол лауазымды тұлға өкілі болып
табылатын ұйым ... ... ... ... қандай қызмет
атқаратындығымен анықталады. Бұл ... ... да тыс ... ... ... сот атқаратын іспен, яғни заңдылық пен ... ... сот ... ... ... сот ... ешқандай кедергісіз,
ешкімнің нұсқауы мен бұйрығынсыз, тәуелсіз жүзеге асыру маңыздылығымен
мәлім.
Сот ... ... ... ... ... олардың үкiм
шығарғанда, шешiм қабылдағанда және басқа да сот әрекеттерiн ... ... ... ... ... маңыздылығы орасан зор, себебі,
сот билігі заң шығару және атқару билігінен ерекше ... [28]. ... мен ... ... ... ... жақсы жағына өзгеруi,
азаматтардың өз құқығы мен бостандығын қорғайтын бiрден бiр орын ... жиi ... сот ... ... ... ... әдiлдiгiн неғұрлым сапалы әрi мерзiмiнде атқару үшiн, ... ... ... ... ... кәсiби, бiлiктi, парасатты,
турашыл болуынан сот ... ... ... ... ... ... ... анықтау үшін судья
институтының әлеуметтік бастау-қайнар көзін ашып, бұл ұғымның ... ... ... жөн сияқты. Өйткені кеңес халық сотының тарихы сол
кездегі заңгерлердің бірқатар жұмыстарында көрсетілген, ал ... ... бұл ... ... ... болып табылады.
Халық судьясы Кеңес мемлекетінің алғашқы күндерінде пайда болды.
Қазан төңкерісіне ... ... ... ... ... ... ... жойғаннан кейін Кеңес мемлекетіне өзінің ... ... ... ... және ... құрамы бойынша жауап беретін жаңа сот
құру қажеттілігі туындады.
Кеңес мемлекетінің алғашқы ... ... ... ... жөніндегі 24 қараша 1917 жылғы №1, 7 наурыз 1918 жылғы №2, 20 шілде
1918 жылғы №3 ... және 1918 ... ... ... ... ... үшін: саяси көзқарасты, қоғамдық ұйымдарда
адамдармен жұмыс істеу тәжірибесі бар және ... ... ... өзін ... жағынан танытуы міндетті шарт болып табылды және ... ... ... ... ғана ... судьялығынан үміткер бола алатын
еді. Бұған қосымша, ол арнайы заң даярлығынан өткен немесе заң ... ... ... ... тағы ... ... саясат әділет органдарын ұйымдық жағынан нығайтуды
талап етті, олардың алдына жаңа ... ... 1921 ... ... Кеңестердің ІХ-Бүкілресейлік съезінде өмірдің ... ... ... ... ... ендіру қажеттілігі
атап көрсетілді. Бүкілресейлік орталық атқару комитеті (ВЦИК) жергілікті
биліктен заң органдарын тың күштермен ... ... ... ... істеуге
барынша тәжірибелі және сенімді қызметкерлерді жіберуді, оларға жүктелген
міндеттерді жүзеге асырудың толық мүмкіндігін қамтамасыз етуді талап ... ... ... ... ... мен дамуының тарихында халық
соттарын іріктеудің өлшемдеріне елеулі өзгерістер енгізген сот ... ... ... ... ... ... үміткер тұлға сәйкес келетін шарттың сипаттамасы
мен тізімінің өзгеруі негізінен іріктеу өлшемдерін шектеу бағытында
жүргізілді, ... ... ... ие ... адамдардың едәуір
кеңейтілген ауқымы қамтылды. Судьяны теориялық ... ... ... 1922 ... ... соттары туралы Ережеден айырмасы – барлық
кейінгі заң ... ... ... ... ... ... ... жылғы сот құрылысы туралы Ережеде заң органдарындағы жұмыс
міндетті шарт деп ... ... Сот ... ... заң ... халық судьясы үшін міндетті
шарт есебіне жас мөлшері қосымша өлшем болып енгізілді, ол 1958 жылы 23-тен
25-ке ... ... ... ... ... сот және ... қорғау органдарының қызметін
жетілдіру басты мәселелердің бірі.
Қоғам әлемдiк практикада ... ... ... ... ... ... экономикасы, гуманизм мен әлеуметтiк ... ... ... ... жаңа, шынайы құқықтық
жүйесiн жасау мақсатында шұғыл түрде терең, кешендi әрi ... де ... ... жасау жолында бiраз тыңғылықты қызмет атқаруда [29].
Сот жүйесiн реформалау, судьялардың әлеуметтiк беделiн арттырып, сот
органдарын жеке адамның ... мен ... ... ... ... ... ... арасындағы дау, тартыстардың
заңды, әрi әдiлеттi түрде ... ... ... ... ... және ... ... мәселелерiне бағытталған.
Қазақстан Республикасының Конституциясы сот билiгiне ерекше көңiл
бөлiп, сот пен судьяның қоғамдағы ролi мен орнын ... ... ... ... әсiресе кейiнгi жылдары кең ... ... ... ... ... ... бұрынғыдан да күшейтiп,
оның мәртебесі мен құқығын көтере түсуде.
Сот билiгiнiң беделi мен ... ... ... ... ... ... ... жасақтау тәсiлiнiң, судьяның өкiлеттiгiн
тоқтату тәртiбiнiң, судья және оның кәсiби мамандығы ... мәнi ... ... атынан сот билігін жүзеге асыратын ... ... да ... ... ... жағдайда, судья шешiмiнiң
ақиқаттығына жүгiнедi.
Профессор К.Х. Халиқов берген судья ұғымының ... ... ... атынан жеке немесе сот ... ... ... сот ... ... ... ... жауапкершіліктен босатып, ал
кінәлі адамдарға айыптау үкімін шығаратын, қажетті жағдайда ... ... ... тәуелсіз, тек қана заңға бағынатын, биліктің
өкілі деген тұжырымға келдік [30].
Сот билігін әдiл жүзеге асыру үшiн ғылыми ... ... ... бар, ... ... ... болғаны дұрыс. Қазiргi кезде
жоғары заңгерлiк бiлiм ... ... ... оқу ... өте көп,
алайда, мамандар даярлау сапасы ойдағыдай емес. Бұл шұғыл ... ... ... ... ... даярлықтан өткен адамдардың неғұрлым бiлiктi
атқаруы ... ... ... керiсінше, күшейтiп,
тереңдете түседi. Ақпарат көлемiнiң ұлғаюы, қоғамдық процестiң ... ... ... ... ... соттардың бүгiнгi күнгi
жұмысын күрделендiре түседi. Осының бәрi сот ... ... ... зор ... және осы ... ... ... дәрежедегi тұрақтылығын объективтi түрде талап етедi.
Бiздiң пiкiрiмiзше, сотты ... ... ... ... ... және ... ... үшiн, судья - тәжiрибелi,
адамдық қарым-қатынаста талғамды, ойлы, ... ... ... және
iзгiлiктi болуы қажет.
Қазiргi судьялардың арнайы бiлiмiне, кәсiби даярлығы мен тәжiрибесiне,
сондай-ақ адамгершiлiк сапасына қойылар талап өте ... ... ... ... ... айрықша маңыздылығы мен жауаптылығын айғақтайтыны
өзiнен-өзi түсiнiктi.
Iстiң мәнiн жан-жақты, ... және ... ... ... оны ... ... әдiл шешу үшiн судьяның жеке басы бұл iске
мүдделi болмауы ... жету ... ... ... ... ... ... еңбек етiп, кәсiби деңгейiн жетiлдiретiн табыстарға ... Егер ... да ... ... ... ... ... ақиқат
та, шындық та, әдiлдiк те болмаса, онда ... ... ...... пен судьяға деген сенiмiн жоғалтады, сот органдарымен судьяның абыройын
төмендетедi, беделiн түсiредi.
Елiмiздегi соттардың судьялары, әсiресе ... ... ... ... ... болады. Мұнда судьяның моральдық және
кәсiби бейнесi ерекше роль атқарады және олардың ... ... ... қоғамдық назарда жүредi.
Демократиялық қоғамды жетілдірудегі ғылымның орны, ... ... ... ... ... да ... ... өсуіне әсер етеді. Судья өзінің қызметін атқаруда, сот билігін
жүзеге асырушы ғана емес, құқық саласындағы ... ... ... ... ... ... Демократиялық мемлекетіміздің дамуына қарай судьялар
мәртебесі де ... ... және ... ... да көп ... ... бұзылған құқықты қалпына келтіруде, құқық бұзушыны ... ... ... ... ... әсер ... пен судьяның ісіне бақылау жасаудың көптеген түрлері оны ... ... ... ... кең ... қоғамдық пікір,
көзқарастар олардың жұмысына тиісті баға беруге ықпал етеді, ең маңыздысы
сот зерттеуінің ... әрі ... ... әсер ... Сонымен қатар,
әлеуметтік бақылау халықтың арасында сот ісінің беделін ... бұл ... ... ... ... ... ... ету
мүмкіндігін кеңейте түседі.
Сонымен бірге, заңның беделін көтеру құқықтың нормаларын мәжбүрлеп
орындату мүмкіндігіне ... оған ... ... өсуі оны ... ... ... және ... қорғау органдарының лажсыз араласу аясын
қысқартады. Бұл жағдайда заң ... ... ... ... ... ... ... етеді.
Құқық қолдану ісін жүзеге асырушы тұлғалардың ішінде судьяға ерекше
орын берілген. Судьяның қоғамдағы ... ... ... оның ... ... ... беделіне ықпал ететін негізгі шарттар:
1. Сот жүйесінің бірлігі және ... ... ... түрі
ретіндегі сот қызметі.
2. Мемлекеттік билікте соттың алатын ерекше ... ... ... тек қана ... ... ... мемлекет атынан сот әділдігін
жүзеге асырып, мемлекеттік мәжбүрлеу ... ... ... ... ... ... ... абырой-беделдің жоғарғы деңгейін
байқатады. Осындай абырой-бедел билікті тиісінше пайдалануды және ... ... ... тәуелсіздікті анықтайды.
Судьяның абырой-беделін қолдау құқықтық тәрбие тұрғысынан қарағанда ең
алдымен азаматтардың заңды құрметтеу және оны ... ... ...
бұл сот билігін жүзеге асыру үшін қолайлы жағдай жасайды. Судьяның жоғары
құрмет-беделі оның объективтігіне, істі зерттеу мен ... ... ... ... ... ... ... (соттың) дұрыс және әділ шешім
қабылдауына азаматтардың көзін ... ... ... ... ... ... мен ... мүддесі бұзылған немесе
бұзылуы мүмкін жағдайда азаматтың сотқа ... ... ... ... ... ... шақыру бойынша-ақ келіп, соттың
талабына сөзсіз бағынуын көтермелейді, сотта берілген сұраққа шын ... оң ... ... Судьяларды дайындау және іріктеу іс-шаралары
Қазіргі таңда судьяларды дайындау, іріктеу мәселелері өзекті болып
отыр. Судья ... ... заң ... ... ... мен ... оқу ... бітірушілерінің судьяға заңмен қойылатын ... ... ... ... ... ... судья өкілеттігінің ауқымы мен сипаты ... ... ... жоғарылығын айғақтайды. Сот кадрларының,
сондай-ақ судьялардың арнайы дайындықтан өтуі, кәсіби деңгейінің дәрежесін
іріктеу мәселелері мемлекеттік деңгейге ... және бұл ... ... бірнеше рет айтып өтті.
Судья заң білімін игерген және оны белгілі бір жағдайда ... ғана ... ... ол сот билігін жүзеге ... ... ... ... Жаңа ... ... ... талаптар
тек қана жоғары-ғылыми білгірлігі ғана емес, ... ... ... мінез-
құлқының тұлғалық қасиеті де ескеріледі.
Кадрлармен жұмыс жөніндегі мұндай талаптар іс жүзінде қолданылады және
қазіргі жағдайда одан әрі дами түсуде.
Судья кадрларын ... ... ... ... ... ... кезеңде, кәсіби бағдар мен кәсіби іріктеу жүргізуге негіз
болатын тұлғаның ... ... ... ... ... қарастырған жөн. Бұл сот ... ... ... ... байланысты мәселелерде пайдаланылуы мүмкін.
Басқа да мамандықтар ... ... ... ... талаптар
туралы мәселенің қойылуы орынды. Ал, іріктеу туралы айтатын болсақ, ... ... шешу үшін ... беретін ерекше жол.
Екінші кезеңде, болашақ судьяның кәсіби нәтижелілігін қамтамасыз етуге
кепіл бола алатын ... және ... ... қарастырылады. Судья
болуға жарамдылық өлшемі объективті немесе субъективті сипатқа ие болады.
Олардың біріншісі өзгеруге бейім, ал екіншісі ... жеке ... ... ... ... ... қасиеттерін және судья міндетін
орындау үшін қажетті талаптар ... ... ... судьялыққа
үміткерлер туралы алдын-ала ақпарат жинау, олардың қызметінің табыстылығы,
заң қызметіне бейімділігі, заң ... ... ... ... ... оқу ... үлгерімін сипаттайтын мәліметтер жөніндегі
ақпараттар ... ... ... ерекше әлеуметтік және құқықтық
мәртебесін ескерсек, судья болу ... тек қана ... заң ... мен ... ... істеуі, мүлтіксіз өмірбаяны аздық ететінін уақыттың өзі
айқындады. Тағылымдамадан өту ... ... ... ... ... ... ... сезініп, оған психологиялық, кәсіби және моральдық
дайындығы әбден пісіп жетілуі керек.
Судья ... ... ... ... және ... ... судьяның кәсіби қызметінің нәтижелігін қамтамасыз
етудің негізгі ... ... ... ... ... деңгейін жасау мақсатқа сай объективті,
сондай-ақ, субъективті негізі бар талаптарды ұсынады. Соңғысы оның тізімін
анықтауды қажет ... ... ... қызметі үшін жеке бастың ... ... ... ... ... жиi кездесетiн әртүрлi даулы мәселелер бойынша
қарапайым көпшiлiкпен етене жақын ... ... сот ... ... ... Сол ... ... бай өмір тәжірибесі мен мемлекеттiк
тiлде сөйлеп, бұқара халыққа өз ... ... ... ... ... басты мiндетi. Көпшiлiктiң сын садағына ұшырап қалмас үшiн ... ... ... ... жете ... ең бастысы әдiл болуы тиiс
[32].
Сот қызметінің көпқырлығы, сонан соң қолданатын нормалары, сондай-ақ
білімнің әр ... даму ... ... ... ... ... ... қатынас, ақыл-ой дамуының біркелкі еместігі, судьядан
білімнің кеңдігін жүйеленген заң танымдарын білуін талап ... ... ... ... ... ... ... немесе академиялы ғылыми
дәреже өлшемдерінің болуын айғақтайды.
Магистр атағы немесе ғылыми дәреженің ... ... ... алдында тағылымдама мерзімі мен тәртібін анықтау кезінде назарға
алу мүмкін деп ... ... ... қызметін орындауды қамтамасыз
етуде судья маңызды рөл атқарады. Ол сот ... ... ... ... сот ... ... қатаң сақталуы, сот
талқылауын жүргізудің ... ... ... ... Судьяның
құқықтық және жалпы мәдениетінің жоғарғы ... – сот ... ... ... халық алдындағы соттың тиісті беделін қамтамасыз
етуі мүмкін. Ғылыми дәреже немесе ... атақ ... және ... ... ... үшін ... ... жасайды.
Ғылыми дәреже немесе магистрлік атақ жоғарғы заң мамандығын алу ... ... ... ... ... дұрыс таңдау үшін белгілі алғышарттар
жасауға да маңызды. Судья жұмысының ерекшелігімен танысқан адам оның ... ... ... ... маңызды кезеңі болып табылады.
Судья болуға дайындық практикалық қызмет ... ... ... ... ... мен ... ... төмен адамдардың иемденіп
кетуіне жол ... Заң ... ... ... пен ... ықпал етеді, заңды қолданудың практикалық дағдысын қалыптастыруға
мүмкіндік береді. Заң жүйесіндегі білімін ... ... ... ... ... Бұл сот ... үшін ... қызметі жөнінде, олардың алғашқы мақсаты туралы ... ... және жеке ... ... ... ... ... Сұралған судьялардың жартысына жуығы судья болғанға дейін заң
органдарында жұмыс тәжірибесін алған. Судья үшін ... ... ... болу – өте маңызды тәжірибелердің бірі. Сондықтан, бірқатар
сарапшылардың ... ... ... оларды іріктеу кезінде, азаматтар
тәрбиелеуге байланысты қызметінде, ұйымдарда жұмыс істеу ... ... сай ... еді. ... ... бұл ұйымдардағы жұмыс стажы заң
мамандықтары бойынша жұмыс стажына теңестірілуі ... ... мен ... тәжірибесі бар тұлғаларға осындай тәжірибесі жоқ адамдарға қарағанда
артықшылықтар беру дұрыс болар еді.
Судья жұмысының ерекшелігіне қарамастан, біз ... ... ол ... ... ... ... білуі тұлғаның сапасының
қажеттілігі туралы жайтты айғақтайды, мұның өзі теңдей ... ... ... ... ... қасиеттері – бұл сөз жоқ, оның жоғарғы
дүниетанымдық деңгейі, адамдық жоғарғы ... ... ... ... ... моральдік қасиеті, мінез-құлықтық әдептілігі, ар-ожданы. Бұл
қасиеттердің қатарына, біздің пікірімізше, ... ... ... ... ... ... ... тиіс. Олардың шексіз сипаттылығы
мынада: үміткерде ... ... ... ... оны ... ... ... айырады.
Үміткердің жарамдылығын ең жоғары өлшеммен бағалау анықтау ... оның өзге де ... ... сай ... ... Салыстырмалы
өлшемдерге сәйкестік соншалықты міндетті болып табылмайды, бірақ ол болашақ
қызметтің табысты ... ... ... ... сот қателігінің
кепілдігіне қызмет ете алады. Салыстырмалы өлшемдер қатарына ... ісі ... ... ... ... және ... ... сипаты бар өлшемдердің жалпы шеңберінде оларды жекеленген
маңызды қасиеттері бойынша орналасатын төрт топқа ... ... топ – ... ... ... ... ... ойлау операциясын орындау, еске сақтау, елестету т.б.).
Екінші топ – судья ... мен оның ... ... өзіндік ой-пікір
қатынасын білдіретін қасиет. Бұған адалдық, бастамашылдық, дербестік,
табандылық, еңбек сүйгіштік және ... ... ... ... ... топ – ... ... қатынасын білдіретін
коммуникативтік қасиет. Бұл – ... ... ... және басқалары. Бұған ұйымдастыру ісіне қатынасты айғақтайтын
қасиеттің енгізілуі мүмкін.
Төртінші топ – ... ... ... ... ... ... – өзінің адами қасиетін ... ... ... кемсіту),
кішіпейілдік (немесе өркөкіректік), өзін-өзі сынаушылық ... өзі ... ... және ... [32, 21 ... іріктеуде олардың мінез-құлықтары бойынша аса жоғары және
салыстырмалы өлшемдерге бөлгенде, салыстырмалы топқа енетіндердің сапалы
болуын ... ... ... Қазіргі уақытта қоғам дамуының ғылыми-
техникалық алға басуының деңгейі соншалықты, кәсіби ... ... және ... ... ... ... ... ғана өзінің
қызметін, өзінің әлеуметтік рөлін тиісінше атқара алады. Бұл деген ... ... ... ... ... ала отырып жан-жақты бағалау
қажеттілігін айғақтайды, яғни жекеленген талап бойынша жарамдылықтың тек
қана ... ... ғана ... ... бірге сандық-өлшемдік жиынтығы
бойынша да қолданылады.
Талаптың әртүрлілігі, оны сақтау ... ... ... етеді, сондай-ақ үміткерлерді іріктеу және ұсыну үрдістері
сәйкес болуы тиіс. ... ... ... ... ... пен ... бәрінен де ең жақсысы бұл
үміткерлерді алқалық-әріптестік түрде талқылау мен ... ... ... ... ... жаңа ... ... кездейсоқ және
негізделмеген іріктеу мен үміткерлерді ұсынудан қосымша кепілдікті қажет
етеді.
Қоғам дамуының ... ... ... ілгерілеу кадрлар
дайындау және олардың кәсіби шеберлігін шыңдайтын жүйеге ерекше талап қойып
отыр.
Заңгер кадрлар өздерінің ... ... ... және ... жоспарлары жүзеге асырылу үшін ... ... ... ... ... ... білгірлігі мен оларға тапсырылған күрделі
және жауапты міндеттерді табысты орындауға елеулі мөлшерде байланысты.
Заңгерлердің кәсіби даярлығын ... ... ... ... ... ... Заңгерлер күн сайын кездестіретін қоғамымызда болып
жатқан әлеуметтік ... мен ... ... жеке ... ... ... қызметінде олардың арнайы даярлығы қазіргі жағдай
талаптарына сәйкес болуға ... ... ... ... білгірлігі
үшін жағдаймен қамтамасыз ету қажеттілігін ... ... ... ... ... ... өзінің қолма-қол шешімін қажетсінген бірқатар
олқылықтар мен мәселелер бар. Кадрларды ... ... ... мемлекеттік-
құқықтық жұмыстарды барынша көтеру туралы уақыт талабына толық жауап бере
алмай келеді. Олар сот ... ... ... және ... ... ... да толық жауап бере алмайды. Заңгерлерді
арнайы даярлау негізінен үш кезеңде ... ... ...... оқу ... екінші – жоғарғы оқу орнын бітірген соң тағылымдамадан
өту, үшінші – қайта ... ... ... ... ... ... – ең алдымен жоғарғы құқықтық және жалпы мәдениетті адам. Бұл
мәдениеттің негізі көп жағдайда ... оқу ... оқу ... ... ... алғышарттарының бірі дүниеге көзқарасын, ... ... ... ... ... ... болып табылады.
Біз болашақ судьяларды дайындаудың кейбір жекеленген мәселелеріне ғана
тоқталдық. Судьялар дайындау мәселесіне ... ... заң ... ... ... оның алғашқы жылдарында қамтамасыз ете алмайтынын
көптеген авторлардың қамкөңілі ... ... бұл ... ... мамандандырудан, өмір мұқтажына қарай ... Біз үшін ... ... ... ... ... сиыспайтын
тар шеңберлі кәсіпқойлықты қалыптастыруға ықпал етуі мүмкін болып көрінеді.
Адам тағдырын шешу кезіндегі кең және жан-жақты дүниеге ... ... ... ... ... ... мәдениеті мен адамгершілігін
қамтамасыз ететін кең білім ғана ... ... ... ... ... сенімді негізі ретінде қызмет ететін болады.
Судьяны қайта даярлау сапасының артуы сабақ әдісін жетілдірумен ... ... ... лекциялық түрдің басым ... ... ... ... бұл ... негізгі кемшіліктер
қатарында атауы кең түрдегі талқылаудың, судьялар арасында ... ... ... ... ... ... ... Тәжірибесі мол судьялар өздерінің ... ... ... ... пікір алмасуға, сот ісін қарастыру жөніндегі олардың
практикасына әріптестерінің қарым-қатынасын ... ... ... Көп ... ... ... (лекциялық) түрін қалайтын
студенттерге қарағанда, судьялар білімді белсенді қабылдау және ... ... ... ... ... ... да олармен сабақ
өткізудің жоспарын жасаған кезде еске ... ... ... ... ... ... басқару мен ұйымдастыру әдісіне, жоспарлау, жұмысты
талдау, бақылау жүргізу және осы заманның ұйымдастыру техникасын ... ... ... ... өту мәселесіне қатысты үлкен маңызы бар жетекшіні – тәжірибелі,
білімді, беделді судьяны дұрыс іріктеу өте маңызды. Жұмыс істейтін судьяның
мамандығын ... ... ... ... одан әрі үлкен маңызға ие
болады. Судьяның қызметінің сапасын арттырудағы оның бейімділігіне қатысты,
жоғары тұрған соттағы ... ... ала ... ... басшылықты
жүзеге асыруға икемді судьялар тобын бөлу керек.
Практиканың барысы мен нәтижесі тиісті сот ... ... ... ... ... ... болуы тиіс.
Мұндай әзірлікті жоғары сатыдағы сотта белгілі бір мезгілдерде
(мәселен, әр 3-4 ... ... ... ... етіп қою ... ... ... даярлаудың кейбір қырларын ғана қарадық. Судьяны
неге ... және ... ... оған шеберлікке жету мүмкіндігін ... ету, оны ... ... ... ... мәселелер әрқашан
да өзекті және бола бермек. Оның ... ... ... күресте және
заңдылықты қатаң сақтауда әділ сот органдарына қойылған талаптармен, сондай-
ақ, ... ... ... да заң кәсіптерінен айыратын ... ... ... ... ... тұлғасының қалыптасуы оған
үміткерлер мен тағайындалып қойылған судья ... үшін ... ... сатылардан тұратын (жоғарғы оқу орын, магистратура, сыннан өту,
өздігінен даярлану, ... ... ... ... ... ... құқықтық және жалпы мәдениеттің жоғары деңгейін қамтамасыз
ететін дайындық қана сот кәсібіне ... және оның ... ... ... ... жағдай ретінде қарастырылуы мүмкін.
Мемлекеттік және қоғамдық тіршіліктің құқықтық ... ... ... ... ... арттыру бірқатар объективтік және
субъективтік ... ... ... ... ... ... ... қарау кезінде заңдылық режимін нығайту, заңдылық деңгейі
мен сот шешімдерінің негізділігін, судьяның кәсіптік ... ... сот ... ... ... ... мен ... мүддесін
қорғау, сот кепілдігін арттыру айрықша аталу керек.
Сот шешімдерінің қаулысына, ... ... және ... ... ... механизмі, оның азаматтарды құқықтық тәрбиелеудегі
роліне байланысты кешенді ... ... ... аса ... әрбір шешімі – құқық қолданудың дербес актісін – ... ... ... – сот ... Сот ... ... жаратылысында
әрқашанда құқықтық және өнегелік мазмұндағы ... ... ... ... ... этикалық біліміне сәйкес бағасы мен таным-білім
нәтижесі болып табылады. Кез келген шешімнің негізінде оны ... ... ... ... ... іс жүргізу шешімдері
негізінде ... ала ... ... ... ... ... ... сот
өздерінің толық құқықтық шеңберінде заңмен белгіленген тәртіппен іс бойынша
туындаған ... ... ... ... ... заңмен белгіленген іс
жүргізу пішініне енген құқық актілері деп тану жөн.
Судьяның қылмыстық іс ... ... ... ойша ... үш блогынан тұрады: құқықтық және этикалық білімдердің жүйесі;
судьяның қоғамдық кәсіби және ... ... ... ... ... сол ... бойынша шешім қабылданады (қылмыстық іс
бойынша дәлелденетін деректі жағдайлар жөніндегі ... ... ... іс ... ... біріктірілген. Дегенмен, осыдан ... тура ... ... ... ... Соттық актіде
объективтенген сот білімінің ... екі ... ... тұрады: істің
қарастырылуына дейінгі судьяның құқықтық, этикалық және т.б. білімдері;
нақтылы іс бойынша ... ... ... ... ... нәтижесінде
алынған білімдер.
Судьяның құқықтық санасымен сәйкестендірілген азаматтық және қылмыстық
істерді заң негізінде қарастыру мен шешу сияқты сот әділдігінің ... оның ... ... элементпен толықтырылуы керек екендігін
назарға алған жөн. Ұсынылып отырған судья ... сот ... ... мәні бар, ... ол ... ... ... және олардың тек қана заңға бағынуы және ... ... ... ... ... болып табылады.
3 Судьяның тәуелсіздігі және оның тек заңға бағынуы – сот әділдігінің
кепілі
3.1 Судьяның тәуелсіздігі қағидасының түсінігі мен оның ... ... ... құқықтық мемлекет құрудың аса маңызды негізі
ретінде тек ақыл парасатты ғана еншілемейді, сонымен ... ол ... ... жол ... Заң ... және ... тармақтарына
тәуелсіз әрекет ететін сот билігі дербестігінің аса маңызды кепілі ... ... ... ... ... ... сот әділдігінің демократиялық негіздері ... ... ... ... қағидалар тұжырымдалған. Бұл принциптер мемлекетіміздің
Негізгі заңында баяндалғандықтан, сот ... ... ... ... де ... ... V ... қарсаңында Құқықтық саясат тұжырымдамасында
көрсетілген басты қағидаттарды негізге ала ... сот ... ... үшін ... ... ... Тұжырымдама құқық қорғау
және сот жүйесінің әрі қарай дамуына айқын жол ашты. Тұжырымдаманы жүзеге
асыру ... ... ... ... ... ... ... етуі, билік
органдарының сапалы қабылдаған шешіміне және ... ... ... ... сот ... ... ... шешу жолдары
Астанада өткен Қазақстан судьяларының V ... ... ... ... ... сот ... ... тізіп берді.
«Сот жүйесінде шешілмеген мәселелер баршылық», деді ... ... сот ... өтіп ... бірінші кемшіліктің қатарына
жатқызды. Судья мамандарды іріктеудің қазіргі жүйесі біршама күрделі ... ... ... ... кездейсоқ адамдардан өзін
қорғай алмай отыр. Ал адал, әділетті, ұжданды, ең ... ... ... ... бүкіл құқықтық жүйенің сапалы жұмысының міндетті шарты
болып табылады», деді Мемлекет басшысы.
Елбасы өз ... ... ... ... ... және ... ... нашарлығы» қазақстандық сот
жүйесіндегі екінші кемшілік екендігін, ал үшінші проблема – әділеттілікті
орнатудың сапасына қатысты ... ... ашық ... ... ... сөзбұйдаға салуына, соттағы қателіктерге, тіпті заңды
бұзушылық жағдайларына апарады. Төртінші проблема – сот ... ... ... ... Қазақстанның сот жүйесіндегі
бесінші проблема – бұл сот шешімдері орындалуының дәрежесі мен сапасынан
тұрады. Сот ... ... мен ... осы ... ... ... Ал, ... проблема – заңнаманың
жағдайына қатысты. Қолданыстағы құқықтың кемшіліктері мен ақаулығы ... ... ... ... ... сот жүйесінде шешімін
таппаған проблемалар баршылық. Азаматтардың сот жұмысындағы кемшіліктерге
шағымдануынан көптеген мысалдар ... ... ... ... ... ашық ... өрбіп, осындай кемшіліктерді қалай жою жөнінде ... деп ... – деді ... ... съезге қатысушыларға
арналған сөзінде, әділдіктің туын көтерген сот ... ... ... ... ұйыдастырылуы мен оның қызметін
тікелей ... ... ... норма болып табылады. Бұл нормаларды
оларға катысты адамдардың бәрі, ең алдымен судьялар және сот ... да ... ... ... ... Конституциялық нормалардың
бұзылуы сот әділдігіне жатпайтын сот актілерін ... әкеп ... ... ... ... ... сот сөзсіз жоюға тиіс болады.
Сот әділдігінің конституциялық принциптері соттың ... ... ... ... ... принциптері мен бүкіл мазмұнында — сот
құрылысында, азаматтық іс жүргізу жане қылмыстық іс жүргізу құқығында ... ... ... Сот ... мен іс ... құқығы
нормаларында сот әділдігі принципі заңдардың нақты баптарының тұжырымдары
түрінде берілуі мүмкін. Алайда бұл ... ... ... ... осы
тұжырымдармен шектеледі деген сөз емес. Кез келген принциптің мәні ... ... ... нормалары мен институттарында көрінеді, әйтпесе
принцип белгілі бір құқық саласы үшін өзінің ... ... ... ... 36 ... ... салалық заңдарда жекелеген нормалар немесе заңдардың
баптары түрінде тұжырымдалған. Бұл ретте олардың мазмүны ... ... ... ... ал ... ... ... ғылымн зерттеу
процесінде және ... ... ... ... ... ... іс жүзіне асыру барысында ... Сот ... ... ... ... бәрі ... және салалық
заңдарда сот құрылысы мен іс жүргізу құқығының нақты нормалары түрінде
берілген.
Принциптер ... екі ... ... ... ең ... яғни ... ... Республикасының Конституциясында
тұжырымдалған принциптер және Конституцияда тікелей көрсетілмеген, алайда
оның ережелерінен туындайтын принциптер. ... ... ... ... ... ауызекілік принциптерінен сот ісін жүргізудің
өзге де принциптерін жатқызуға болады. Принциптердің бұлайша ... ... ... ... және ... ... деп бөлу керек деген сөз
емес. Сот әділдігінің демократиялық мәнін ашуда ... бәрі ... мен ... ... ... зор рөл атқарады.
Сонымен бірге сот әділдігінің ... ... бөлу ... ... ... олар ... заңдарда баяндалған
басқа да барлық ... ... мен ... анықтап береді,
өйткені Қазақстан Республикасының Конституциясы барлык құқық салаларын,
оның барлық прннциптерін ... заң ... ... болып табылады.
Қазақстан Республикасының Конституциясында және сот құрылысы мен сот
істерін жүргізу туралы ... ... ... дамытылған сот әділдігі
принциптері мыналар: заңдылық; сот әділдігін тек кана соттық ... ... ... ... ... сот істерін жеке немесе алқа
құрамында қарау; судьялардың тәуелсіздігі және ... тек кана ... сот ... ... заң мен сот ... ... ... асыру; тараптардың бәсекелестігі мен тек ... ... ... ашық ... ... қорғану құқығын қамтамасыз ету;
кінәсіздік презумпциясы; сот ісін жүргізу тілі; сот ісін жүргізу тілі ... ... мен ... сот ... (мемлекеттік
құқыктың кіші саласы) және іс жүргізу құкығының екі саласының — қылмыстық
және азаматтық ... ... ... болғандықтан, сот әділдігі
принциптері де осы құқық салаларында көрініс танытады. Бұл орайда, ... осы ... ... ... ... ... жүзеге асырылса,
ерекше салалық принциптер жайьнда сөз болады. Мысалы, айыпталушыньң қорғану
құқығы принципі нақ қылмысты ... ... ... бекітіліп, сонда
жүзеге асырылады, демек, ол ... ... ... және ... ... ерекшелігі бар салалык принципі болып табылады.
Бұл принциптер сот ісінде заңдылықты ... ... мен ... ... ... формализмнен, дайын үлгіні пайдаланудан,
кертартпалықтан қорғайды.
Елімізде судьялардың тәуелсіздігі және ... тек ... ... ... Республикасының Конституциясында айтылған.
Қазақстан Республикасында сот әділдігін тек қана сот жүзеге асырады
және тәуелсіз, дербес қызмет ... ... ... ... ... сөздің өзі сотқа және нақты судьяға
арнайы мәртебе беретін секілді.
Судьялар мен алқа ... ... ... ... басқа да
қатысушылармен, соттың жоғары түрған сот органдарымен ... ... ... ... ұйымдармен, лауазымды адамдармен, азаматтармен
катынастарынан көрінеді. Нақты сот ісін ... шешу ... ... ... ... ... беруге ешкімнін хақы жоқ.
Сот қызметінің заңға сәйкестігі жағынан алғанда судьялар мен ... ... ... және олардың тек қана заңға бағынуы неғүрлым
кең көлемді жалпы құқықтық және жалпы ... ... - ... ... ... ... ... көрінісі
больш табылады. Қазақстан Республикасының Конституциясында мемлекеттің,
оның барлык оргаңдарының ... ... ... ... ... ... мүдделерін. азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын
корғауды ... етуі ... ... осы ... принципі
мемлекетіміздің құқық қорғау органдарына, әсіресе соттарға мейлінше тән.
Сот саласында зандылык принципі ерекше ... атап ... ... ... билердің сот әділдігін жүзеге асьгрған кезіндегі ... ... ... ... істерін караған кездегі судьялар мен алқа билердің ... сот ... ... мен ... ... деген сөз емес. Судьялар сот
әділдігін жүзеге асыруға ... ... ... ... мемлекет
қайраткерлері больш табылады.
Судьялар мен алқа ... ... ... нақты бір істі әр
түрлі сырттан ықпал ететін және ... ... ... болғьгзбай,
өздерінің құқықтық сана-сезімі мен ішкі ... сай, заң ... ... тек қана заңға бағыныштылығы деп соттық ... істі ... ... ... заң ... қатаң түрде сай болуын айтады.
Мемлекет ... ... ... ... әлеуметтік,
материалдық, құқықтык және өзге де келілдіктерін қамтамасыз етеді.
Судьялардың ... ... ... ... ... ... ... белгіленген тәртібімен, судьяларға ешкімнің
тиіспеуімен, сот әділдігін жүзеге асырудың қатаң рәсімімен, ... ... ... ... ... және құпияның жарияланып
кетуіне жол бермеумен, сотты құрметтемеушілік үшін ... ... ... ... араласпаушылықпен, сондай-ақ соттардың қызметі ... және ... ... ... ... ... етіледі.
Соттардың сот әділдігін жүзеге асыру жөніндегі қызметіне араласуға
тыйым салынады. ... ... ... ... және ... қаралуына
кедергі келтіру мақсатымен судьяларға қандай түрде болсын ықпал ету не
заңсыз сот шсшімін ... ... ... ... ... қылмыстық жауапқа тартылады. Бұқаралық ... ... ... ... істі сот ... ... жорамал жасауына және
шешім немесе үкім заңды күшіне енгізілгенге дейін сотқа басқаша түрде ықпал
етуіне хақы жоқ. ... ... ... ... дсп белгіленген. Судьяны,
сотта өз міндеттерін орындауы ... өзін ... ... ... ... ... бермейінше қамауға алуға, күштеп ... ... ... ... жазалау шараларын қолдануға, қылмыстық
жауапқа тартуға болмайды.
Судьяға қатысты ... істі ... ... Бас прокуроры
ғана қозғай алады. ... ... ... ... іс ... ... асырады.
Сот билігін, сот әділдігін жүзеге асыруда судьялар ... ... ... ... ... ... ... судьяларға біреулердің
ықпал етуі, кедергі келтіруі судья тәуелсіздігі қағидасын анық ... ... жол ... үшін ... ... ерекшеліктерін, судья
дербестігін неғұрлым жоғары сатыға қойып қарағанымыз жөн.
Оның ішінде қазіргі заманда, нарық заманына сай ... ... ... ... ... адамдар бір-біріне тәуелді. Мүмкін ... ... ... ... ... ... ... тіпті
жойылуға шақ қалуы.
Әрине әділеттілікті сақтаймыз деп қаншама заңдар, нормативтік құқықтық
актілер шығып жатыр бұған шүбә келтіруге ... ... ... ... ... актілерді сақтап, көрсетілген ережелер орындалып жатса
нағыз әділдік сол кезде мәресіне жетерме еді.
“Әділдік, әділдік” деп көкірек кере ... ... ... ... келе-келе сол “тек қана” деген ұлы сөзге ие бола ... кім ... осы ... деген атқа сай болу үшін – еліміздегі әділдіктің
туын көтеретін – дербес те, әділ судьялар көбейіп жатса ... ... ... тек ... ... ... қағидасы сотқа ерекше мәртебе
беретін, басқа қағидаларға қарағанда судья тәуелсіздігі ... ... ... ... ... Бұл екі ... ... мына жағдайлардан
көруге болады:
- сот әділдігін іске асыру – тек соттың ғана ерекше құзіреті;
- ... ... ... ... да иемденуі заңда көзделген
жауаптылыққа әкеп соқтырады;
- адам жасаған қылмысқа кінәлі деп тек соттың заңды күшіне ... ... ғана ... ... ... ... қолданылатын ережелерін басшылыққа алады;
- сот әділдігін іске асыру жөніндегі сот өкілеттігі ... ... ... және оны ... ... ұлғайту жағында өз бетінше
өзгертуге болмайды;
- заңсыз құрылған төтенше немесе өзге де ... ... ... күші ... және атқарылуға жатпайды;
- заңмен берілген өкілеттіктерді асыра қолданып шығарылған ... ... деп ... және ... күші ... ... соттың қылмыстық процесс жүйесіндегі басым жағдайы – ... ... ... ... ізге түсу және қорғау органдарының
позицияларына қарамастан істі ... шешу [35, 56 ... ... ... ... сот ... ... ара -қатынасы
Судьялардың тәуелсіздігі және олардың тек заңға ғана ... ... ... ... ... ... ... болып келеді. Аталған
қағиданың жеке өзімен танысып болғаннан соң оның сот әділдігінің ... ... ... ... ... айқындағанымыз жөн.
Қай құқық саласы болмасын ең бастысы ... ... ... ...... ... тергеуші, анықтау органы мен анықтаушы қылмыстық істер
бойынша іс жүргізу кезінде ... ... ... ... жүргізу кодексінің көрсетілген өзге де нормативтік құқықтық актілердің
талаптарын дәл ... ... ... ... ... ... соттың өз қызметінің
принципі ғана емес, сонымен қатар нақты істерді ... ... ... ... ... ... сот ... зандылық пен құқық тәртібін рұқсат
етілетін барлық ... ... ... сот ... ... ... ... болуын қамтамасыз етуге тиіс.
Сот әділдігінің заңдылығы принципінің ... ... ... мен кызметі ең ... ... ... ... және ... заң шығарушы органы — Қазақстан
Республикасыны Парламенті қабылдаған заңдардың, яғни актілердің негізінде
жүзеге ... ... ... ... сот ... заңдарда көзделген
шекте қолданылады. Осы арқылы сот әділдігінің ... ... ... мен ... ... ... жәрдемдеседі.
Сот істерін қараған кезде материалдық және іс жүргізу кұқығының
нормаларынан ... ... және ... ... жол ... және ... ... қараған кезде соттар республикалық
және құқықтық, түрлі салалары бойынша қабылданған ... және ... ... ... ... ... қылмыстық істерді ... ... ... ... ... ... басшылыққа алады. Бұл қылмыстық заң
(материалдық құқық) жеке адамдарға, коғамға қауіпті ... ... ... ... және қылмыс жасаған адамдарға қолданылуға ... ... ... ... ... ... және әскери қылмыстар
үшін, ал кажет болған жағдайда Қазақстан Республикасының мүдделеріне ... өзге ... үшін де ... ... заңдарды қолданады. Қылмыстық істерді қараған және ... ... ... не ... ... үкім шығарған кезде соттар басқа
ешбір заңдарды, ал оның бер ... ... ... ... ... алмайды.
Қылмыстық істерді ұқсас қылмыстық заң мен құқықты ... ... ... жол ... ... ... еңбек, әкімшілік қатынастарынан
туындайтын даулар жөніндегі азаматтық істерді де қарайды. Осыған ... ... ... ... материалдық құқықтық оның әр түрлі салаларының
кең ауқымды нормаларын қолданады. Азаматтық істерді қараған ... ... ... ... да ... соттар заңға сәйкес актілерді,
соның ішінде миннстрліктердің бұйрықтары мен ... ... ... басқару органдарының актілерін, егер бұл ... ... ... ... ... Азаматтық даулар мен істерді ұқсастық
(аналогия) негізінде, ... ... ... пен заң негізінде де шешуге
болады.
Сот әділдігі заңдылығының принципі соттардан іс бойынша шығарылған
әрбір ... ... ... ... заңға (материалдық құқық нормасына)
сілтеме жасалып, соттың осы іс бойынша нақ осы ... ... ... екені негізделуін талап етеді. Егер заңға сілтеме жасалмаса, оның
қолданылуы негізделмеген болса, тиісті заң ... заң ... және оған ... мінезі ескерілмей қолданылған
болса, үкім ... ... ... емес деп ... жоғары тұрған сот
инстанциясы оның күшін жоюға тиіс. Сот ... ... ... ... ... іс ... заңдарының процессуалдық тәртібін
қылмыстық және азаматтық ... ... ... ... ... да ... етеді.
Сотта қылмыстық және азаматтық істерді қараудың тәртібі тиісінше —
Қазақстан Республикасы ... іс ... ... ... ... іс ... ... арқылы реттеледі.
Сот әділдігі заңдылығының принциптерін негізге ала ... сот ісін ... ... және азаматтық процестің
міндеттері — заңдылық пен қүқық тәртібІн нығайту, қылмыстардың және басқа
да ... ... ... алу мен ... жою, ... ... құқықтары мен бостандықтарын қорғау, азаматтарды Қазақстан
Республикасының Констатуциясы мен республика ... ... ... ... құрметтеу рухында тәрбиелеу. Сот ісін жүргізудің бұл
міндеттеріне іс ... ... ... ... ғана емес, сонымен
қатар іске қатысушы адамдардың да ... ... қол ... ... заң негізінде жүргізудің маңызы — ол сот ісіне мүдделі
қатысушыларға өз көзқарасын қорғай отырып, ... кең ... ... ... ... Сот ісін жүргізу ... іс үшін ... ... мен ... ... арналған, мұның өзі материалдық
қүқыққа лайық нормаларды колдану үшін, сайып келгеңде іс бойынша ... ... ... ... үкім шығару үшін қажет. Өйткені соттың іс бойынша
жинаған дәлелдемелері мен материалдарына баға беру ... ... мен ... туралы қорытындылар нақ іс жүргізу заңдарына
негізделген. Заңда судьяның заң мен ... ... ... ала ... барлық мән-жайын сот мәжілісінде жан-жақты, толық және ... ... ішкі ... бойынша дәлелдемелерге баға беруі баянды
етілген. Демек, судьяның шығармашылық және ... ... бұл ... ... ... ... және сенімдерімен ғана емес, сонымен қатар
істің фактілерін соттың анықтауы мен ... ... ... іс ... ... де ... Міне сондықтан да іс жүргізу
саласында сот әділдігі ... ... іс ... ... ... және ... ... (үкім) шығаруының басты кепілі болып табылады.
Соттардың адам мен ... ... ... ... мен ... нұқсан келтіретін заңдарды және өзге де
нормативтік құқықтық ... ... ... жоқ. Егер сот, ... заң ... өзге де ... ... акт адам мен адамзаттың
Конституциямен баянды ... ... мен ... ... деп ... ол іс ... іс ... тоқтата тұруға және сол
актіні конституциялық емес деп тану ... ... ... Кеңеске
жүгінуге міндетті.
Соттық, қылмыстық ізге түсу органдарының қылмыстық істер бойынша іс
жүргізу кезінде заңды бұзуына жол берілмейді және ол ... ... ... ... ... деп тануға және олардың күшін жоюға
әкеп соғады [36].
Заңдылық қағидасы әмбебап ереже ретінде Концтитуция мен оған ... өзге де ... ... ... және міндетті түрде
сақталуы мен ... ... ... ... ... ... орындаушы
тұлғалардың барлығына қатысты қойылады [35].
Заңдылық – ол қоғамда ... ... ... ... ... ... ... жұмыс істеуіне және әсіресе, сот
төрелігін ... ... ... барлық жағдай туғызатын мемлекеттік-
құқықтық режим.
Заңдылықтың өте зор әлеуметтік маңызы тұрақты әрекет етуші мемлекеттік-
құқықтық режим жағдайында ғана ... ... заң ... ... сот ... ... тармақтарының әрекетін жүзеге асырудың тұрақтылығы
қамтамасыз етілуде.
Заңдылық мемлекетте қолданылатын құқықтық мазмұны мен ... сай ... ... ... сондықтан да ол міндетті түрде орындалуға
жатады.
Біздің пікірімізше заңдылық қағидасы ... ... ... ... ... және сот ... ... тараптардың өзара
бәсекелестігі мен тең құқықтығы т.б. сот ... ... ... ... ... ... ... соттар қызметінің негізі болып
есептелінеді [37].
Құқықтық мемлекеттің сот төрелігінде заңдылықтың сақталуы ... аса ... ... сот ... ... көздейді.
Заңдылықтың демократиялық саяси биліктер және басқа жағдайларда көрінетін
негізгі қысқаша нақтыланған түрі В.Н. ... ... ... ... жалпыға ортақтығы, яғни заңның араласу қажетін барлық
қоғамдық қатынастар билеп-төстеу жолымен ... ... ... ... Конституция мен заңның басымдығы;
- барлық адамдардың заң алдындағы теңдігі;
- құқықтарды жүзеге асыратын арнаулы және заңдық ... ... ... қатаң сақтау мен орындау; субьективтік құқықтарды пайдалану
үшін кедергісіз мүмкіндіктердің болуы);
- құқықты кепілді, сапалы қолдану,құқық бұзушылыққа ... ... ... ... ... ... ... бәрінің заң алдындағы сөзсіз
жауаптылығы;
- құқықтық ... ... ... құқықтық реттеудің
барлық тетіктерінің тиімді жұмыс ... ... ... ... бұл талаптардың жиынтық
сипаттама ... ... ... ... ... жеке ... жойылуына жағдай жасайды және ... ... ... ... бәрі ... іске асады, адамдардың – қоғамдық
қатынас қатысушыларының іс ... ... ... ... ... шын мәніндегі заңдылығы қатаң құқық тәртібіне айналу үшін
оларды заңдылық мұраттарына сәйкес келтіруді көздейді [23, 118 ... ... ... ... ... ... ... бойынша заң
бұзушылықтардың аса көптігі Қазақстан Республикасында сот төрелігін жүзеге
асыруға қиындық келтіріп отыр. ... заң ... ... ... да және ... ала ... әртүрлі сатысындағы
прокурорлардың арасында да орын алуда. Іс ... ... ... ... қылмыстық іс жүргізу мерзіміне, қорғалу құқығын
қамтамасыз етуге, ... ... ... ... ... ... іспен танысуына, алдын ала ... ... ... ... ... іс ... құжаттарының сапасына
және іс бойынша қорытындысына, істің ... ... ... ... ... ... ... тоқталуының заңдылығына қатысты
адамдарды(күділіктерді, куәларды) ... ... ... ... ... орын алады. Осы айтылған заңдылықты бұзу деректері ... жеке ... ... ... сақшыларының
өздерінің қызмет бабына деген жауапкершілігі әзірге жоғары деңгейде емес.
Ал мамандар мойындап отырғандай, жеке ... ... ... ... әлі де ... сот төрелігін жүзеге асыру кезіндегі ең ... бірі ... ... ... нығайту әрдайым барлық мемлекеттік, қоғамдық құрылымдардың,
барлық әлеуметтік ... ... ... әкеп ... ... 39 бабында көрсетілген негізде:
1) Сот істерін қарау кезінде заңдылықты бұзғаны үшін;
2) Судья әдебіне қайшы келетін теріс ... ... ... Еңбек тәртібін өрескел бұзғаны үшін тәртіптік жауапкершілік
көзделген.
Тәртіптік жаза ескерту, сөгіс, біліктілік ... ... ... ... атқармағаны үшін сот төрағасы немесе сот
алқасының төрағасы қызметінен босату ... ... ... ғана бағынышты судья өз ... ... ... ету ... оған ... ... ... істі тоқтата тұрып, ондай актіні Конституцияға сәйкес емес
деп тану үшін Конституциялық Кеңеске ... ... ... ұмтылады
[38]. Сот әділдігін тек қана соттардың жүзеге асыруы қағидасы.
Қазақстан Республикасының ата заңы – ... 75 ... ... ... сот әділдігі тек сот қана
жүзеге асырады.
Заңмен құрылған Республикалық Жоғарғы Соты және ... ... ... ... ... ... ... заң жүйесі Конституциямен және Конституциялық заңмен
белгіленеді. Қандай да бір атаумен ... және ... ... ... ... делінген.
Қазақстан Республикасының Қылмыстық іс жүргізу кодексінің 11 бабында:
“Қазақстан Республикасында қылмыстық істер бойынша сот ... тек ... ... ... Сот өкілеттігін кімнің болса да иемденуі заңда
көзделген жауаптылыққа әкеп ... ... ... және ... сәйкес болмаса, ешкім де қылмыс
жасағаны үшін кінәлі деп таныла алмайды, сондай-ақ қылмыстық жазаға ... ... оның ... құқығының шегі, оның қылмысының сот ісін
жүргізудегі жүзеге асыру тәртібі заңмен ... және оны өз ... ... ... ... ... үшін қандай атаумен болса ... ... ... соттар құруға жол берілмейді. Төтенше ... өзге де ... ... соттардың үкімдері мен басқа да
шешімдерінің заңды күші ... және ... ... ... ... іс ... қылмыстық сот ісін жүргізуді жүзеге
асырушы, өзінің ... ... ... ... сот ісін жүргізу
принциптерін өзгедей бұзған соттың үкімі мен басқа да ... ... және ... күші ... ... ... іс ... үкімі мен басқа да шешімдерін тек тиісті
соттар ғана тексеріп қарай алады [39].
Қазақстан Республикасында сот әділдігін тек қана сот ... ... ... ... ... атқарады.
Сот төрелігін тек соттың жүзеге асыруы қағидасы сотқа ерекше мәртебе
беретін, басқа ... ... ... тәуелсіздігі қағидасына етене
жақын қағида болып келеді. Бұл екі қағиданың байланысын мына ... ... сот ... іске асыру – тек соттың ғана ерекше құзіреті;
-соттың өкілеттігін кімнің болса да ... ... ... әкеп ... адам жасаған қылмысқа кінәлі деп тек соттың заңды ... ... ... ғана ... ... процесс кезінде қолданылатын ережелерін басшылыққа алады;
-сот әділдігін іске ... ... сот ... ... ... ... және оны кеміту жағында, ұлғайту жағында өз ... ... ... ... ... ... өзге де соттар шығаратын шешімдердің
заңды күші болмайды және ... ... ... ... ... ... ... шығарылған сот
шешімдері заңсыз деп танылады және ... күші ... ... ... ... ... жүйесіндегі басым жағдайы – бәсекелуші
тараптар болып табылатын қылмыстық ізге түсу және ... ... ... істі ... ... сот әділдігі сот мәжілісінде ғана жүзеге асырылады, еліміз
аумағында пайда болатын сот ... ... ... мен ... ... ... тек соттың ғана қүқығы бар. Сот әділдігін ... яғни заң ... ... ... ... ... істерді
шешуге және сондай-ақ кылмыстық ... ... ... ... ... ақтауға немесе айыптауға, қылмыстық жазалау шараларын
колдануға соттан басқа ешқандай мемлекеттік органның ... ... ... жоқ. ... ... деп табу және жаза ... тек
қана соттың құзіретіндегі іс.
Сот қызметін оның барлық нысандарында жүзеге асыру, яғни істі ... ... ... ... шешу де, оны ... және қадағалау
тәртібімен немесе жаңадан ашылған мән-жайлар бойынша қарау да, сөз жоқ, осы
принциптің мазмұнына кіреді. Сот әділдігінің ... сот ... ... ғана құрайды, олар мемлекеттің басқа ешқандай да органдарының
немесе қоғамдық үйымдардың емес, тек қана ... ... ... сот ... ... мен алқа ... яғни заңда белгіленген
тәртіппен тиісті соттарға сайланған ... ... ... азаматтары жүзеге асырады. Судьялар мен алқа билер заңдарды
мүлтіксіз орындап, өздерінің білімі мен тәжірибесін соттарға ... ... үшін ... ... ... ... ... тиіс. Судьялар мен алқа билердің сот әділдігін жүзеге ... ... ... ... бар, бұл өкілеттік ... ... ... ... ... сот әділдігін жүзеге асыруға
байланысты өз өкімдерін ... ... мен ... ... талап
етуге, мемлекеттік органдарға, қоғамдық ұйымдар мен лауазымды адамдарға
заңның бұзылуын немесе құқық ... әсер ... ... мен
жағдайларды жою жөнінде ұсыныстар жасауға, мемлекеттік және ... ... ... мен ақпарат орталықтарынан мәлімет сұрауға
құқығы бар. Мемлекеттік органдар, қоғамдық ұйымдар мен лауазымды ... сот ... ... ... ... ... мен өкімдерін
орындауға міндетті.
Судьялар мен алқа билер азаматтық, қылмыстық істерді және әкімшілік
құқық бұзушылықты ... ... ... ... ... ... құқықтары мен бостандықтарын, олардың ар ожданы мен ... ... ... ... сот қызметінің жоғары мәдениеті мен
тәрбиелік ықпалын қамтамасыз етуге, әділ әрі ... ... ... мен алқа ... ... өз ... ... кезде, сондай-
ақ қызметтен тыс қарым-қатынастарында сот әділдігінің беделін, судьяның
қадір-қасиетін кемітетін немесе оның ... мен ... ... ... ... аулақ болуы тиіс.
Тұңғыш рет сайланған немесе тағайындалған судьяларлар ант береді.
Соттарда істерді ... ... ... ... Республикасының
заңдарында белгіленген сот билігінің символдары беріледі.
Сот ... тек қана ... ... асыруы принципі қылмыстық заңдар
мен қылмыстык іс жүргізу ... ... ... ... ... ... асырылып келеді.
Сот әділдігін тек соттың ғана жүзеге асыруы деп соттың мемлекет атынан
азаматтық және қылмыстык ... ... ... ... ... ... көрсететін ерекше кұқығын айтамыз.
Бұл принцип заңдылықты қамтамасыз етудің, азаматтардың кұкықтары мен
мүдделерін қорғаудың және әрбір ... жеке ... қол ... ... ... шарты. Тағыда бір басты маңызы – азаматтық немесе
қылмыстық істерді карағанда соттың ... ... мен ... одан ... тұрған сот қана түзете алады.
Бұл принциптің заң жүзінде ғана емес, сонымен қатар саяси маңызы да
бар. Ол қылмыстық ... ... ... ... ... соттан
тыс колдану мүмкіндігін жояды, жауапқа тартылған адамдардың занды кұкықтары
мен мүдделеріне кепілдік береді.
Әрбір азаматқа мемлекеттік органдардың, ұйымдардың лауазым ... ... да ... оның ... конституциясы мен заңдарында
көзделген құқықтарына, бостандықтарына және ... ... ... ... ... ... кез келген жөнсіз шешімдері мен іс-
әрекеттерінен сот ... ... ... ... ... заң мен
әділеттіктің барлық талаптарына ... ... ... және ... ... ... ... айыруға болмайды. Барлық соттарда және сотта
іс-жүргізудің кез ... ... ... ... заң көмегімен алу және
қорғалу құқығына кепілдік беріледі.
Қазақстан Республикасында белгілі бір ұлтқа жататындағына, діни ... ... ... жағдайына байланысты ешкімге сот төрелігін
жүзеге асырудан бас тартылмайды.
Судьяның ... ... сот ... ... қорғануға құқығын қамтамасыз ету қағидасымен арақатынасы.
Қазақстан Республикасы Қылмыстық іс жүргізу кодексінің 26 бабының 1
бөлігіне сәйкес сезіктінің, айыпталушының ... ... бар. Олар ... ... іс ... ... белгіленген тәртіппен жеке өзі де,
қорғанушының, заңды өкілінің көмегімен де ... ... ... ... айыпталушының құқықтары мен бостандықтарын ... ... ... ... алу ерекше орында тұрады.
Қорғаушымен қамтамасыз етуді судья – сот ... ... ... ... асырады.
Сезікті, айыпталушы қорғаушысының және заңды өкілінің қылмыстық сот
ісін жүргізуге қатысуы ... ... ... ... ... немесе басқа да келеңсіздіктерге судья өзі шек қойып,
бақылап отыруы керек.
Қорғаушысы ... ... ... ... мына мәселелер
шешіледі:
1) айыпталушы толық ақталады;
2) қылмыстық жауапкершілікті жеңілдетеді;
3) іс жүргізу мәжбүрлеудің шараларын ... ... ... ... ... ... ету ... ең алдымен
қылмыс жасаған тұлғаға қатысты әділ жаза ... ... ... ... ... тек ... заң бұзушылық қана емес
қылмыскердің ... ... ... ... ... қызмет етуші
әділдікті қолдаушы судья барлық қылмыстардың ашылғанына және барлық кінәлі
тұлғалар әшкереленіп, әділ жаза ... және ... ... ... жауапқа тартылмауына әрқашанда мүдделі болады.
Қорғаушының судьяның іс бойынша үкім, шешім шығаруда ... ... ... өзі дербес, ішкі сеніміне орай шешім ... ... оның ... ... ... ... ықпал ету, кедергі
келтіру жауаптылыққа әкеліп соқтырады [40].
Судьяның тәуелсіздігі қағидасының ... сот ісін ... ... ... ... ... сот ісін жүргізу мемлекеттік тілде
жүргізіледі, ал қажет болған жағдайда сот ісінде ... ... ... тілі ... ... да ... ... бойынша іс жүргізілген тілді білмейтін немесе жеткілікті білмейтін
іске қатысушы адамдарға сотта өзінің ана тілінде немесе олар ... ... ... ... ... беру, істің материалдармен танысу, сөйлеу
Қылмыстық іс ... ... ... ... ... ... ... құқығы түсіндіріледі және қамтамасыз етіледі.
Қылмыстық сот ісін жүргізуде қатысушы адамдарға олар үшін заң ... ... ... ... жазылған материалдарын қылмыстық сот ісін жүргізу
тіліне аудару тегін қамтамасыз етіледі. Сот процесіне қатысушы адамдарға
соттағы ... ... ... ... ... сот ісін ... ... қамтамасыз етіледі.
Қылмыстық сот ісін жүргізу тілі ... ... ... ... ... мен ... ... асыра отырып мынадай
әрекеттерді жасауға ... ... ... ... тұлға ретіндегі, төрағалық етуші
ретінде сот ісін ... ... ... ... іске ... ... ... тілде жазылған қажетті
материалдардың қылмыстық сот ісін жүргізу тіліне тегін ... ... ... ... ... ету;
- тәуелсіз түрде, істің мән-жайын, іске қатысушы ... ... ... ... ... сот ісін мемлекеттік тілде
жүргізу немесе мемлекеттік тілмен бірдей орыс ... ... ... ... қолдану арқылы сот ісін жүргізу [34, 42 ... ... ... сот ...... ара ... істерді талқылау барлық соттар мен барлық сот ... ... Яғни сот ... ... ... ... құпияны қорғау мүдделеріне қайшы келгенде ғана жол беріледі.
Соттарда істердің ашық ... сот ... ... ... ... ... ... жасайды. Сонымен бірге іске қатысушы адамдар өмірінің жеке
жақтары туралы ... ... ... мақсатында, сондай-ақ оны
жәбірленушінің, куәнің немесе басқа да ісіне қатысушы адамдардың, ... ... ... ... ... ... ... талап
ететін жағдайларда кәмелетке толмағандардың қылмыстары туралы істер бойынша
жыныстық қылмыстар тіралы істер және басқа да істер бойынша ... ... ... сот ... жол ... Соттың үкімі мен іс бойынша
қабылданған қаулылар барлық жағдайларда ашық ... [41]. ... іс ... ... ... ... ... қағидасының
сипаты болса, енді судья тәуелсіздігімен байланысын ... ... ... ... ... ... ... сот талқылаулары
ашық жүргізіледі.
Судья сот талқылауын ашық жүргізе отырып өзі сырттан ықпал-кедергісіз
шешім шығарады.
Мысалы, айталық ашық сот ... ... ... ... адамдар және мүдделі адамдар қатыса алады. Ол адамдар судьяға ... яғни ... ... ... ... т.б. әсер етуі ... қарамастан судья өз тәуелсіздігін кеңінен пайдалана отырып
қызметін жүзеге ... және ... ... ... ... бөлместен
жалғастырады. Ал жабық сот отырысында қарау мәселесіне келсек, онда ... ... ... ... ... ... ... өкілдерінің сұрауы бойынша судья осы мәселені шшеді. Тағы да судьяның
тәуелсіздігінің нышаны ... ... ... өзі ... ... өтініштерін ескеріп дербес түрде шешеді және оған басқа ... ... да ... ... ... әсер ... ... жол
берілмейді.
2002 жылдың 6 желтоқсанында шыққан ... ... ... нормативтік қаулысында “Қылмыстық істер бойынша сот ісін жүргізу
жариялылығы принципін соттардың сақтауы ... ... ... сот ісін ... жариялылығын заңсыз шектеу жағдайларының
кейінгі кезде жиі орын ... ... ... ... ... ... ... қаулы еткен.
Біріншіден, жариялық принципі басқа да принциптер жиынтығымен бірге,
қылмыс ... ... ... және жауаптылыққа тартуға, сот ... ... ... ... дұрыс қолдануға бағытталған қылмыстық
процесс міндеттерінің орындалуын қамтамасыз етеді. Осыған орай, сотттар бұл
принципті кеңінен іске ... ... ... ... оның ... ... құралдары өкілдерінің сот отырысы залына еркін кіруін
қамтамасыз ету қажет;
Екіншіден, соттар барлық сот ... ... іс ... ... ашық ... туралы талаптарын қатаң сақтауға және сот ... ... ... ... ... сот ... қатыстырмау фактілеріне жол бермеуге міндетті.
Үшіншіден, сот ісін жүргізудің жариялылығы деп тек ашық сот талқылауын
жүргізуді ғана емес, сонымен ... оған ... ... ... ... жоқ өзге де ... ... мүмкіндігін түсіну қажет.
Төртіншіден, жариялықтың шегін сот отырысында сот белгілейді.
Бесіншіден, процеске қатысушылар сот ісін қарау ... ... ... ... басты сот талқылауын тағайындау және ... ... ... ... ... сот ... ... шектеу – сот отырысының
барлық кезеңіне немесе оның Қылмыстық іс жүргізу кодексінің 24 ... ... ... ... ... ... қолданылуы
мүмкін. Бұл туралы қаулыда көрсетулері тиіс.
Жетіншіден, төрағалық етуші басты сот ... ... ... ... ... сот отырысында қаралатынын хабарлайды, жариялайды және ол
мәлімет сот отырысының хаттамасына тиісті жазылады.
Сегізіншіден, сотттың сот ... ... ... құралдарын
қолдануы сот оырысында болған ... ... ... ... және ең ... ... ... табылады әрі іс бойынша
анықталған фактілерді бұрмалап жариялауға жол берілмейді [42].
Және соңғысы істердің ... ... ... және ... төменгі соттардың сот ... ... ... заң
талаптарын орындауына назар аударып, заң бұзушылықтың әрбір фактісі бойынша
шара қолдану қажет.
Бұл қаулының ...... ... ... түрде жүзеге
асыруды көздейді. Жоғарыда аталып кеткен негіздерде сот ... ... ... ықпал етеді.
Жалпы басты мақсаты – сот төрелігін іске ... ... ... ... ... ... сот ... мазмұнына айтарлықтай ықпал
етеді. Бұл тұжырымдамадағы мыны мәселені бірінші кезекте, ата ... Яғни ... мен ... ... іс ... ... мен процестің жарыспалылығы принциптері негізінде қатысады, кез
келген ... өз ... ... және ... ... қорғауға құқығы
бар.
Сотта іс қарау барысында істің жағдайларын зерттеуде толықтық, ... және ... ... көз ... сот процесінің
үздіксіздігі, сотта іс қарау ... ... іс ... ... ... ... талаптар орындалуы үшін жарыспалылық процесін жүзеге
асыру қажет. Атап айтқанда, бұл ... ... Б.Н. ... ... ... “Соттың қылмыстық істегі алдын-ала тергеудегі кемшіліктер орнын
қылмыстың істі қайтармай-ақ сот тергеуі ... ... оны ... қорғаушы тараптардың шын мәніндегі ... ... ... жаңа ... ... ... кең ... беру, сотта іс
жүргізудің алдын ал тергеу әдістерінен сот қызметі дейтін ... ... ... күні өткен әдістерден бас тарту есебінен ... ... ... ... ... [43]. ... ... процесі қылмыстық істі
қосымша тергеуге жіберу сияқты зиянды тәжірибеден арылуға ... ... және ... іс ... жариялылық Қазақстанның
демократиялық жолмен дамуында бұл принципі маңызды орын алады. Бұл ... ... ... жұрт ... ... ... зерделеуге лайық
ұстанымын келтіре кеткен жөн. Ол, атап айтқанда, басқа да демократиялық
принциптер сияқты ... аса ... қол ... деп ... ... және ... өмірдің барлық салаларында кең жариялылықтың болуы
сот өктемдігі мен шенеуніктер жүгенсіздігін жоюдың аса маңызды құралы.
Жариялылық ... сот ... ... мен бұқаралық ақпарат
құралдары өкілдерінің сот отырысы залына қатысуға, онда ... ... ... ... процестің барысы мен нәтижесі туралы жалпы жұртшылыққа
хабарлауға мүмкіндік бере отырып, ашық қараумен түсіндіріледі.
Жариялылық принципінен бас ... жеке адам ... ... ... ... ... сот құқығы адамның өзінің құқықтары мен
бостандығын заңмен тыйым салынбаған барлық ... ... ... ... қоғамда іс адамның, қоғамның және ... ... ... Сот ашық ... ... ғана ол ... ... ие бола алады. Оның шешімі халықты ... ... ... іс ... ... ғана ... ... және
басқадай шешімге барар жолда қалай әрекет еткенін білу де маңызды. ... сот ісі сот ... ... ... ... ... ... ашық жүргізілуге тиіс. Сотта істі ашық ... - ... ... ... ... мүмкіндік туатын айғақты сәті, заңға, адам
мен азаматтың құқықтары мен бостандықтарына ... ... аса ... ... [27, 158 б.].
Тәрбиелік маңызын арттыру, сондай-ақ жариялылыққа кең өріс ... ... іс ... ... жеке қаулыларды, үкімді(қаулы)
жарияланғаннан кейін жария ету, бұл жерде оларды ... ... ... ... ... ... ... Мұны осылай
істеу қажет, себебі жtке қаулылыардың негізінде істі қазіргі талаптарға
сәйкес қараған ... ... және ... ... ... ... түрлі сот шешімдерін жұртшылыққа ... ... ... ... ... заң ... ... құралдарына
өздерінің хабарларында сотта істі қарау нәтижелерін күні бұрын ... ... ... не үкім ... ... ... дейін басқа жолдармен
сотқа ықпал етуіне жол берілмейді.
Еңбекте келтірілген жекелеген ... сот ... ... жіберген заң бұзушылық деректері олардың жоғарада көрсетілген антқа
адалдықпен қарамағандығын, әділетсіздік ... ... ... ... ... ... мен ... жүзеге асырудың жеке
принципі ретінде ... ... ... биліктің жеке тармағы – сот билігінің тұтқасында
тұрған әрбір судьяның адалдығы мен әділеттігі ... ... ... ... әсерін тигізетін, қоғамдық қатынастарды реттеуде ең ... ... ... ... дәлелдеуді қажет етпейтін ақиқат
сияқты. Сондықтан әділеттілік пен ... ... ... ... ... ... тек заңды шешімдер туындауы қажет.
Аталған тәртіптер мен негіздер судьяның ... ... ... және ... ... ... ... табылады.
Жариялылық қағидасының жүзеге асырылуы өз ... ... ... және ... сот ісін ... үшін іс
жүргізудің кең ауқымды оң перспективаларын ашады.
Осы сияқты тағы да ... сот ... ... ... ... ... байланыста болады.
Судьяның – судья ретінде басқа да ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасы Конституцияның 77 бабында көрсетілген
негізде:
1. Судья сот ... іске ... ... ... және ... ... ғана бағынады;
2. Сот төрелігін іске асыру ... ... ... ... ... ... жол ... және ол заң бойынша жауапкершілікке әкеп
соғады. Нақты істер бойынша ... есеп ... ... ... ... мен ... ... Коснтитуциялық заңның негізінде (25 бап):
1. Судьялар сот ... ... ... ... тәуелсіз және Қазақстан
Республикасының Конституция мен заңға ғана бағынады;
2. Ешкімнің сот ... ... ... ... араласуға және судья мен
алқа заседателіне қандай да болмасын ықпал етуге құқығы жоқ. ... ... ... ... ... немесе қаралып жатқан сот істерінің мәні жөнінде
қандай да бір түсінік беруге міндетті ... ... ... ... ... ... ... тиіс.
4. Соттарды қаржыландыру, судьяларды материалдық қамтамасыз ету,
сондай-ақ, оларға үй беру сот төрелігін ... әрі ... ... ... жеткілікті мөлшерде республикалық бюджет ... ... ... ... ... ... іс жүргізу кодексінің 22
бабында да жоғарыда айтылған тәртіпте судьяның тәуелсіздігі көрсетілген.
Бұл жоғарыда көрсетілген судья тәуелсіздігі қағидасының заң ... осы ... ... ... ... және олардың тек Конституцияға және заңға
бағынуы сот ... ... ... ... ... ... ақиқаттығын
ашудың кепілі болып табылады. Судьялар барлық сатыдағы іс ... ... ... орындау кезінде тәуелсіз болады. Мысалы: ... ... ... ... облыстық сот
төралқаларының құрамына кірмейді.
Іс бойынша іс жүргізудің бүкіл ... ... да ... ... қарамастан, дәлелдемелерді зерделейді және барлық ... мен ... ... ала ... ішкі ... ... тәуелсіздігі Конституциямен және заңмен қорғалады және:
- заңда көзделген сот төрелігін жүргізу рәсімдерімен;
- сотты құрметтегені үшін жауаптылықпен;
- судьялардың ... ... ... тағайындалуымен,
өкілеттігінің тоқтатылуымен және тоқтала тұруымен, судьяның демалысқа кету
құқығымен;
- судьяларды, оларды мәртебесіне сәйкес мемлекет есебінен ... ... ... ... ... ... соттың қызметіне араласпау соттың мемлекеттік
органдар жүйесіндегі жағдайын анықтайды және ... істі ... оның ... ... ... жүзеге асыру кезінде соттың қызметіне араласуға жол
берілмеушілік, нақты істерді шешкен ... ... ... ... ... ... алатындығын, нақты істе барлық мәселелерді
өзінің ішкі ... ... және ... бір ... ... ... бірде бір лауазымды адамның судьяға ... ... жоқ ... ... да істі ... шешу тек қана сотқа
жүктелгендікті білдіреді.
Конституцияға сәйкес судьялар кім-кімнің болсын алдында есеп ... ... іс ... ... бірінші сатыдағы сот жоғары тұрған сотқа
тәуелсіз ... ... ... ... ... ... ... дәлелденгендігі немесе дәлелденбегендігі, қайсыбір істің
ақиқаттығы немесе ... ... ... бір дәлелдеменің екінші бір
дәлелдемеден басымдығы туралы ... ... ... ала ... ... ала белгіленуіне нұсқау беруіне құқығы жоқ.
Қандай да бір нысанда болсын ... ... ... ... ... түрде қаралуына кедергі жасау мақсатында ықпал ету немесе заңсыз
шешім шығарттыру қылмыстық жауаптылыққа ... ... ... бұқаралық
ақпарат құралдарының өз хабарларында сот ісі қаралуының нәтижесін алдын ала
өздерінше шешуіне немесе сот шешімі немесе сот ... ... ... ... ... өзге де тәсілмен ықпал етуге құқығы жоқ.
Судья қаралған ... ... ... іс ... ... да болсын
түсініктеме беруге, сондай-ақ заңмен көзделген тәртіппен өзге ... ... ... ... ... ... емес.
Сот шешімі немесе үкімі күшіне енгенге дейін ... істі ... ... ... Тек ... ... үкім ... күшіне енгеннен кейін ғана ... ... ... ... адам ғана ... ... сұратып
ала алады [45, 65-67 бб.].
Судья, заңға бағына отырып, ... ... ... ... ... ... шешуі тиіс. Сонымен, судьяның тек ... ғана ... заң ... ... келетін құқық көзінің іріктелгендігін
білдіреді. Оның заңға бағынуы судьяны заңсыз ықпал ету немесе ... ... ... ... және тек ... ғана бағыныстылық
судьяның әлеуметтік мәртебесінің жоғары деңгейде болуын көздейді.
Сонымен бірге ... ... ... ... оған
тиіспеушілік те кіреді деп ойлауға негіз бар. ... ... бір ... деп ... ... [35, 235-237 ... Республикасы Конституциясы 79 бабының 2 бөлігіне сәйкес
судьяны ... ... ... ... оған сот ... белгіленетін
әкімшілік жазалау шараларын қолдануға, қылмыс үстінде ұсталған ... ... ... ... ... ... Жоғары Сот ... ... ... ... ... не ... ... қылмыстық жауапқа таратуға болмайды.
Сондай-ақ, Конституциялық заңның 27 бабында да ... ... ... ... ... ... тиіспеуінің Конституциямен белгіленуі сот
төрелігін жүзеге асырудың елеулі кепілдігінің ... ... ... ең ... ... жеке басына болуы мүмкін әр түрлі қол
сұғушылықтан қорғайды.
Судьяны тұтқынға ... ... ... ... әкімшілік құқық
бұзушылық істер бойынша сот тәртібімен ... жаза ... ... ... ... ... алып ... келісім алу үшін Қазақстан
Республикасының Бас прокуроры Қазақстан Республикасы Президентіне, ... 55 ... 3 ... ... ... ... Парламентінің Сенатына ұсыныс енгізеді. Ұсыныс әкімшілік ... ... істі ... ... алдында, судьяны әкімшілік құқық
бұзушылық туралы істі ... ... ... ... ... ... ... мәселені шешер алдында енгізіледі [44, 285 б.].
Қылмыс жасады ... ... ... ... ... органға
әкелінген судья оның жеке басы анықталғаннан кейін дереу басталуы тиіс.
Жоғарғы Соттың Төрағасын, Жоғарғы Соттың сот ... ... ... ... ... ... Жоғарғы Сот
Кеңесінің ұсынымына негізделген ұсыныс ... ... ... ... ... ... жауапкершілікке тартуға не
қамауға болмайды.
Жергілікті ... ... ... ... ... ... ... бірге қамауға алу үшін міндетті түрде Республика
Президентінің ... ... ... ... ... Жоғарғы Сот Кеңесінің ұсынымына негізделген келісімі қажет
Судьяға қатысты қылмыстық істі тек Республиканың Бас Прокуроры ғана
қозғайды.
Судьяны ... ... ... ... ... ... ... ерекше процедурасы әркімнің жеке ... ... бар ... ... ... – конституциялық қағиданы күшейтіп, нақтылай
түскен.
Судьяға ешкімнің тиіспеуі заңды негіздер бар болған жағдайда ... ... ... ... ... ... ... оған іс жүргізушілік ... ... ... ... ... оған ешкімнің тиіспеуі жөніндегі
құқығынан айырудың заңдылығын қамтамасыз етуді көздейді.
Судьяға тиіспеушілік институты отандық ... сот ісін ... ... ... бірге ол шетелдік құқыққа өте тән. Судьяларға ешкімнің
тиіспеуі принципін қамтамасыз ететін ... ...... ... заңсыз қамауға алу немесе ұстағаны үшін, оған қоқан-лоқы
жасағаны, оған тіл ... үшін ... жаза ... ... ... ... ... Республикасы Қылмыстық кодексінің 15 тарауындағы
сот төрелігі мен жаза атқару тәртібіне қарсы қылмыстарда көрсетілген.
Қазақстан Республикасы Қылмыстық ... 339-349 ... сот ... ... асырушыларға қарсы қылмыстар орын алған.
Соның ішінде ... ... 339 бап “ ... ... ... ... ... келтіру мақсатында сот қызметіне қарсы әрекеттер жасау үшін
қылмыстық жауаптылық көзделеді [45, 206 б.].
Сонымен қатар сот ... ... ... ... тұлғаларды
қорқыту, күштеу әрекеттері, денсаулығына зиян ... ... ... ... ... ... т.б. теріс ... ... ... ... істерін қарау кезінде судья сот талқылауының қатысушыларының
ешбіреуіне мүдделі болмауы тиіс, яғни ... ... де, ... жағымен
де байланыссыз болуы керек және еш ықпал-кедергісіз сот ... ... ... тиіс [46, 452 ... ... ... күшейту жөніндегі шаралар туралы Қазақстан
Республикасы Президентінің 2000 жылғы жарлығына сәйкес ... ... Сот ... ... әкімшілігі жөніндегі) басты мақсатының өзі
осы судья тәуелсіздігін нығайту болып ... ... ... ... ... мақсат судьялардың сотқа
келіп түскен істерді қараудағы тәуелсіздігін нығайту, жергілікті соттардың
дербестігін жоғары сатыға ... ... ... ... мен судьяларды әлеуметтік жағынан қамтамасыз ету әділет органдары
арқылы жүзеге асырылғандықтан олардың соттардың қараған істеріне тікелей
бақылау ... ... ... ... ... атап ... бағыныстылығы мен басқа ... ... ... ... ... кері ... ... Нақтырақ
айтсақ, судьялар (аудандық, ... ... ... жылдық жұмыс
қорытындылары бойынша әділет алқасы алдында есеп беруге ... ... ... ... ... ... ... қатысты тәртіптік
іс қозғау құқығына иеленді. Шынына келгенде бұл ... ... ... және ... ішкі ... ... болып табылмай ма?
Сонда судьяның тәуелсіздігі қағидасы тек заң ... ғана ... ... пе? Бұл ... ... ... деп тағы да сол ... айтуға болады.
Қазіргі таңда сот билігі, соның ішінде судья ... ... ... шығуына байланысты күшейіп, нығайып келеді деуге де
болады.
Бұған дәлел судьяларды ұйымдық, материалдық-техникалық қамтамасыз ... ... ... жүзеге аса бастауы. Әрине толығымен судьяларды
қамтамасыз ету шаралары жүзеге асырылып, нәтижесін ... ... деп ... іс ... байланысты қазіргі таңда республиканың кез
келген судьясына қатысты – ... Сот ... ... ... ... мен ... ... аудандық сот төрағасы мен судьяларына
қатысты – облыстық сот ... ... іс ... ... бар ... тәуелсіздікке ие болғаннан кейін жылдары қуатты сот жүйесін
қалыптастыру ... ... Осы ... ... ... Н. ... судьялардың V съезінде 8 басты міндетті жүктеген
болатын. Өйткені, сот ... ... ... ... ... ... он жыл ішінде Республикамыздың сот ... ... ... ... де ... мол жолымен жүріп өтті және ... ... тың ... толығымен орындады деу артық айтқандық емес.
Осы мерзім ішінде жүргізілген реформалардың дені сот билігінің өз
бетінше ... ... ... Демократиялық және құқықтық
мемлекеттің басты белгісі ретінде сот жүйесінің ұйымдастырушылық және
құқықтық ... ... ... және ... ... ету арқылы
судьялардың тәуелсіздігін нығайтуға арналған қыруар жұмыс жасалды.
Судьялардың ... ... сот ... ... мен ... ... оларға қойылатын талаптар мен қағидалар мүлде ... ... Осы ... ... ... ... судьялардың және сот
қызметкерлерінің біліктілігін көтеруге арналған институт ашылды. Реформаның
қол жеткізген табыстардың бірі – ... Сот ... сот ... ... ... ... Соттар қызметін қамтамасыз ету
жөніндегі уәкілетті бұл органның бірыңғай жүйесіне, аталған комитетпен оның
облыс, қалалардағы ... ... ... ... ... ... ... соттар әкімшілері сот
қызметін ... ... ... ету, сот ... іс ... ... ... оқыту сияқты ... өз ... ... Осылайша ұзақ уақыттан бері шешімін ... ... және сот ... бір-бірінен болу мәселесі айқындалып, сот
саласы атқарушы органның ықпалынан толығымен босатылды. ... ... ... ... ... ... сот материалдық-техникалық
жолынан толық қамтылды деуге болады.
Соңғы жылдардың көлемінде судьялар ... мен сот ... ... ... ... заңдардың өмірге келгені де судья
тәуелсіздігінің жоғарғы деңгейге көтерілуіне көп септігін тигізді [49].
Судья тәуелсіздігі елімізде енді ғана ... ... ... ... Мысалы, Ресей Федерациясында Жоғарғы Кеңес 26 маусым 1992 ... ... ... заң ... ... 9 бабында судья тәуелсіздігін қамтамасыз ету тәртіптері
былай көрсетілген:
- сот әділдігін ... ... ... ... ... етуге
жауаптылықпен;
- нақты тәртіппен судьяның қызметін ... тұру ... ... ... ... ... ... мемлекет есебінен судьяларды материалдық және әлеуметтік қамтамасыз
ету.
Бұл заң ... ... ... ... ... ... де
атап көрсетеді.
Ал, В.М. Семеновтың айтуы бойынша судья мен халық заседательдерінің
тәуелсіздігі тек қана ішкі сот қатынастарында ғана орын алуы ... ... сот ісін ... ... іске ... ... болатын
ықпал-кедергіден қорғау керек деп түсіндіреді [50, 25 б.].
Бұл ... ... ... ... ... керісінше қате болуы да
мүмкін. Дұрыс жағы судьяның тек сот әділдігін жүзеге ... ғана ... Ал, ... тыс ... ... ... тең ... ие болады.
Бұл ой-пікір судьяның тәуелсіздік мәртебесіне ие ... ... оның ... ... ... ... ... еді. Судьялар тәуелсіздік
мәртебесін асыра пайдалануы да орын ... ... қате ... егер ... ... тек қана ... ... онда судьяға берілетін ерекше мәртебенің өзі ... емес ... ... Оның ішінде, судья қызметі өте қауіпті, қорғауды қажет
ететін, әділдікті талап ететін, ... ... ... ... ... түрі болып келеді. Сондықтан, судья тәуелсіздігіне берілетін
барлық қамтамасыз ету ... ... деп ... Және де ... етіп ... заңы да соны көздейді ғой [51, 98 б.].
Ал енді халықаралық актілерге келсек 1985 жылдың 13 ... ... 7-ші ... ... ... Бұл резолюцияда сот
органдарының тәуелсіздігіне қатысты ... ... ... сот ... ... ... ... кеткен. Мұнда:
- сот органдарының тәуелсіздігі мемлекеттік кепілденеді және сол елдің
конституциясында немесе заңдарында бекітіледі. ... ... ... да ... сот ... ... сыйластықпен қарау тиіс;
- cот төрелігіне заңсыз және ... ... ... ... сот ... ... ... сот органдарына құқық береді
және сот талқылауын әділ жүргізуді талап етеді;
- әрбір мемлекет сот органдарының қалыпты ... ... ... ... ... ... етуі тиіс [52].
Жоғарыда көрсетілген тәртіптер біздің елімізде де толығымен бар деп
айтуға ... Осы ... ... да ... ... бірі ... ... заң. 2000 жылдың 25 желтоқсанында
қабылданған бұл заң тұтастай алғанда, сот ... ... ... ... ... ... заң ... мемлекеттік билік тармақтарының
бірі болып ... ... ... ... сөз жоқ, сот ... көтеріп қана қоймай, тиімділігін де арттырды. Олардың ... ... ... мен ... ... ... ... Оларды орындамау – сотты құрметтеушілікпен бірге, заң ... ... ... ... қанша жерден жоғары тұрса да, сот
функцияларын өзіне ала ... Сот ... ... ... жасауға
немесе нұсқау беруге ешкімнің, ешқандай органның құқығы жоқ [53, 4-7 бб.].
4 Судьяның ... ... және ... ... ету
шаралары
Сот пен судьяның адам мен қоғам алдындағы жауапкершiлiгi өте жоғары.
Адам тағдырына байланысты билiк айту, үкiм ... ... ... ... ... қиын ... ... тауып, шынайы шындықтың түбiне жету
үшiн арнайы бiлiм, кәсiби ... ... ... мол ... заңдарды жетiк бiлу және оны дұрыс талдап, қолдана бiлу керек.
Қазiр қалың көпшiлiк бұрынғыдай атқарушы ... көп ... ... ... ... ... Бұл сот билiгiне халық
сенiмiнiң артқандығының белгiсi.
Судьяның мәртебесi, тәуелсiздiгi, оның ауыстырылмайтындығы, оларға
ешкiмнiң ... ... ... ... ... ерекше белгiлерi
болып табылады.
Еліміздің қолданыстағы Конституциясының негізінде сот билігі Қазақстан
Республикасының атынан жүзеге асырылады және оның ... ... ... ... ... мен заңды мүдделерін қорғауды,
Республиканың Конституциясының, заңдарының, өзге де ... ... ... ... ... қамтамасыз етуді мақсат
етіп қояды.
Қазақстан халқы, дүниежүзілік қоғамдастықтың ажырамас бөлігі ретінде,
адам құқығы мен ... ... ... ... демократиялық
қоғам және құқықтық ... ... ... бел ... ... баянды етті.
Біз демократия жол басы емес, ол ... ... ... ... ... жоқ, ... ... енгізуге болмайтынын, оны
жан-жүрегіңмен түйсіну керек екенін білдік.
Жаңа ... ... ... олардың құқықтық қамтамасыз
етілуіне уақытылы түзетулер ... ... ... қабылдануымен,
жоғарғы деңгейдегі құқық қолданумен, құқық қорғау органдарының кінәрәтсіз
әрі үйлесімді жұмыс істеуімен, сот ... ... ... ... сот жүйесінің негіздері қаланып, ... ... ... ... ... ... сот жүйесіне деген
сенім барған сайын арта түсуде.
Қазақстан Республикасының атынан ... ... ... ... - ... судья – сот билiгiн жүзеге асыратын, ерекше өкiлеттi тұлға,
мемлекеттiк ... ... ... ... орай ... тәуелсіздігінің кепілдіктері
болады және оларды қамтамасыз ету шаралары ... ... ... алып ... заңда және тағы басқа да
нормативтік құқықтық актілерде көзделген.
Жалпы процессуалдық кепілдіктер дегеніміз – ... ... ... ... ... мен ... ... қорғау мен
қаммасыз ету барысындағы заңмен бекітілген ... [54, 249 ... Сот ... мен ... ... ... ... заңның»
26 бабына сәйкес судья тәуелсіздігінің кепілдіктері мынадай ... ... сот ... ... ... ... көзделген рәсiмiмен;
2) судьяның сот әділдігін iске асыру жөнiндегi қызметiне араласқаны
үшiн, сондай-ақ сотты және судьяларды сыйламағандық үшiн ... ... ... ... тиiспеуiмен;
4) Конституцияда және осы Конституциялық заңда белгiленген судьяны
қызметке сайлау, тағайындау, судьяның өкiлеттiгiн тоқтату және ... ... ... ... түсу ... ... мемлекет есебiнен олардың мәртебесiне сәйкес материалдық
жағдай жасау және әлеуметтiк қамсыздандыру, сондай-ақ оны нашарлатуға тыйым
салу арқылы қамтамасыз етiледi.
Судьялар, олардың отбасы ... мен ... ... ... ... тиісті өтініш түссе, ішкі істер органдары судья мен оның
отбасы мүшелерінің қауіпсіздігін, ... ... ... ... ... уақтылы және түпкілікті шаралар қабылдауға міндетті.
Судьяға және оның мүлкiне кәсiптiк ... ... ... ... ... қаражаты есебiнен өтеледi.
Судьяның тәуелсіздігі дербестігінен, бейтараптығынан, ықпал-кедергісіз
қызмет атқаруынан және тағы басқа да жағдайлардан көрінумен қатар, ... оның ... яғни ... ету шараларынан айқын көрінеді.
Судья өзінің қызметін атқаруда, сот билігін жүзеге асырушы ғана емес,
құқық саласындағы ... ... ... ... ... ... ... мемлекетіміздің дамуына қарай судьялар мәртебесі де жетіле
түседі және әлеуметтік дамуға да әсері болады. Өйткені сот ... ... ... ... ... ... де әсер етеді. Судьяның
бұзылған құқықты қалпына келтіруде, құқық бұзушыны жазалау мүмкіндігінің
болуы, ... ... ... ... ала әсер ... ... ... әлеуметтік мәртебесі мен беделі, сот органдарының ... ... ... ... ... ... салыстырғанда оның
мемлекеттік органдар жүйесінде алатын орны, сот әділдігі органы ... оның ... мен ... ... ... тікелей
байланысты.
Судьяның абырой беделі оның әлеуметтік рөлі, яғни ... ... ... ... және қоғам алдында белгілі бір құқықтар мен
міндеттерге ие ... ... ... енді ... ... ұғыммен арақатынасына келетін болсақ,
судьяның тәуелсіздігі мен оның кепілдігі арасында қандай ұқсастықтар немесе
айырмашылықтар бар деген ... тууы ... ... ... немесе қарапайым-ақ бір қарағанда бір
ұғым болып көрінеді. Яғни судьяның тәуелсіздігі – оның кепілдіктері ... ... ғана ... ... ... қателеспеген болар едік.
Себебі, ... өзі сол ... ... ... ... берілетін айрықша мәртебе.
Бұл екі ұғымның ұқсастығын қай ... ... ... ... жеке алып ... ... пен кепілдік синоним
сөздер ретінде көруге болады;
- екіншіден, тәуелсіздіктің өзі сол ... ... ... судьяның тәуелсіздігінде де, тәуелсіздік кепілдіктерінде
де судья қызметіне ... ... ... жол бермеу мақсатында
әрекеттер жүзеге асады;
- төртіншіден, егер судья тәуелсіздігі жалпы заңда көрсетілген барлық
тәуелсіздікті ... ... ал ... ... ... асыру,
қамтамасыз ету шаралары болып келеді.
Жалпы Конституцияда, Конституциялық Заңда және ... іс ... ... ... ... ... ... тәуелсіздігі
туралы) судья тәуелсіздігі қағидасының мазмұнына оған берілетін ... ... ... ... ... және ... ету, әлеуметтік қамсыздандыру және тағы басқа да ... ... та ... ... ... ... жанаса
отырып, сонда да болса онымен толық көлемінде үйлеспейді.
Демек кепілдік судья тәуелсіздігін құрайтын ... ал ... ... ... ... көзі, маңызы деуге болады.
Судьяның тәуелсіздігін қамтамасыз ету кепілдік ұғымын тудырады да, бұл
екіұғым ажырамас бірлік ... ... ... тәуелсіздігі кепілдіктерінің жіктелуіне көңіл ... ету ... ... екі топқа бөлуге болады:
1) Судьяларды материалдық қамтамасыз ету және ... ... ... ұйымдық және материалдық-техникалық қамтамасыз
ету.
Конституциялық заңның 3 тарауында судьяларды ... ... және ... ... әрбір түрі мен арнайы тәртіптері нақты
аталып көрсетілген. Осыған сәйкес судьяларды мтериалдық қамтамасыз ету ... сай ... және сот ... толық әрі тәуелсіз жүзеге асыру
мүмкіндігін қамтамасыз етуге тиіс және оны ... ... ... ... ... ... ... мейлінше ауқымды мүмкіншіліктер
жасау болып ... ... үшін ... ... ақы ... ... Конституцияда
көрсетілген тәртіпте Қазақстан Республикасы Президенті белгілейді. Бұл
жағдай да ... ... ... емес екендігінің айқын көрінісі.
Судьяларға атқарып жүрген қызметіне, кәсіби даярлығының ... ... ... және өзге де ... байланысты біліктілік
сыныптары беріледі. Біліктілік сыныбын беретін ... Сот ... ... депуттарынан, судьялардан, прокурорлардан, құқық пәнінің
оқытушыларынан және ... ... ... ... тұратын дербес, тәуелсіз мекеме болып табылады. Судьяларға
біліктілік сыныптарын беру үшін Конституциялық ... ... ... және облыстық біліктілік алқалары құрылады.
Судьяларға біліктілік сыныптарын беру мен олардан ... ... ... және ... Республикасы Президенті бекітетін
Ережемен белгіленеді.
Судьяларға сауығуы үшін лауазымдық екі ... ақы ... ... отырып, күнтізбелік отыз күнге жыл сайынғы демалыс беріледі.
Қызметі бойынша Қазақстанның бір аймағынан екінші аймағына ... және ... ... ... ... ... ... шығынының көлемінде төленеді.
Судьяның тұрғын үй жеңілдіктеріне байланысты оларды ... ... ету ... ... ... жүргізіледі.
Судьяға және оның отбасы мүшелерiне кезектен тыс, бiрақ қызметiне
кiрiскен күнiнен бастап алты ... ... ... жер ... ... ... үй қорынан, судьяны тұрғын үй жағдайын жақсартуға
мұқтаж азаматтардың санатына жатқызбайтын нормалар бойынша тұрмысқа жайлы
тұрғын үй ... ... он ... ... ... жұмыс iстеген
судьялардың тұрақты тұруға арналған қызметтiк тұрғын үйi оның қалауы
бойынша ... құны ... ... ... мүмкiн.
Судья қызметiнен босатылғанда оны және отбасы мүшелерiн басқа ... ... ... ... ... ... шығаруға болмайды.
 Барлық соттардың судьялары республикалық бюджет қаражаты есебінен
судьялық мантиямен ... ... және ... ... ... ... мүшелері тиісті мемлекеттік
денсаулық сақтау мекемелерінде медициналық қызмет көрсетумен белгіленген
тәртіппен ... ... ... ... ... ... мен ... Республикасының нормативтік құқықтық актілермен белгіленеді.
Судьялар заңдарға сәйкес ... ... ... ... ... тиіс.
Қайтыс болған немесе қаза тапқан судьялар мен ... ... ... ... жерлеу үшін судья қайтыс болған
сәттегі тиісті лауазымы бойынша судьяның үш ... ... ... ақшалай төленеді.
Соттардың қызметін ұйымдық және ... ... ... ... ... жүзеге асырады. Жергілікті соттардың қызметін
ұйымдық және ... ... ... ... ... ... уәкілетті мемлекеттік орган жүзеге
асырады.
Уәкілетті органдардың ... ... ... ... ... және облыстардағы, Астана мен Республикалық маңызы бар қалалардағы
соттардың әкімшілері ... Бұл ... ... ... ... мен ... ... араласпау принциптерін сақтау
жағдайында жүзеге ... сот ... ... ал судьялардың сот әділдігін жүзеге
асыру, сот тәжірбиесін жинақтау және сот статистикасын ... ... ... да ... ... жөніндегі жұмысын қамтамасыз етеді.
Сот кеңсесі қызметкерлерінің құқықтық жағдайы мен еңбегіне ақы ... ... ... ... ... ... Жоғарғы Сотын және жергілікті ... ... ... ... ... ... асырылады.
Жоғарғы Соттың және Жергілікті соттардың ... ... ... ... толық қамтамасыз етуге тиіс.
Сонымен қатар ... ... ету ... ... ... 80 ... ... яғни “Соттарды
қаржыландыру, судьяларды тұрғын үймен қамтамасыз ету республикалық бюджет
қаражаты есебінен жүргізіледі және ол сот ... ... әрі ... асыру мүмкіндігін қамтамасыз етуге тиіс” делінген [38].
Сотты қаржыландырудың және ... ... ... ... ету тек ... бюджет есебінен жүргізілетінінің ата заңда жазылуы соттардың
өкілді және атқарушы органдарға іс жүзінде бағынышты болу қаупін ... ... ... ... ... яғни ... көлік, қажетті техника және т.б. орталықтандыру ғана ... ... ... және ... сот ... жүргізулеріне
қолайлы жағдай жасауға мүмкіндік береді.
Әрине Конституцияда, Конституциялық ... ... ... ... ... ету ... кепілдіктер болғанымен де қазіргі нарық
заманында дерліктей іске асуы қиын жағдай ... отыр ... ... ... ... ... басты және шешілуі қиын
мәселе – соттарды материалдық және ... ... ... ... ... ... шешілуі мемлекетіміздің экономикасының дамуымен ... ... ... ... ... бірі ... ... мәселесі шешіледі деп айтуға да болмайды.
Заңда бұл көзделген, алайда, қаржы жағынан нақты ... ... ауыр іс ... ... ... іс ... ... үйіне жеткізіп
салуға, сотталушылардың ағайын-туғандарының және басқалардың ... оның ... ... ... ... мүлкіне қауіп
төнбейтін шаралар қолдануға ешқандай ... ... ... және оны
қорғаушыға (телехронитель) тиісті қаражаттар тағайындау қарастырылмаған.
Сот жүйесін жетілдіру мен ... ... ... ... ... әлі де ... таппай жатқан мәселелер баршылық [56].
Конституциялық заңның 26 бабының 2 бөлігінде “Судьялар, олардың отбасы
мүшелері мен мүлкі мемлекеттің ... ... оның ... ... мен ... ... мүшелерінің қауіпсіздігін қамтамасыз етуге
байланысты барлық шараларды қолдануға міндетті”, - ... ... бұл ... өте ... ... оның жүзеге асырылу жолы,
орындалу механизмі ойластырылмаған.
Сондай-ақ, судьяны қылмыстық іс ... ... ... ғана емес ... іске ... немесе басқа да іске
мүдделі адамдардың ... ... ... ... ... ... ... керек.
Сот билігіне, судьяға қарсы бағытталған құқыққа қайшы әрекеттер
жауаптылыққа әкеп соғады.
Сонымен қарастырылып ... ... ... ету үшін
кепілдіктерді ... ... ... ... ... ... сот ... іске асыру жөніндегі қызметіне қандай да
болсын араласу үшін ... ... ... ... ... ... ... есеп бермейтіндігі;
3) Судьяға қарсылық білдіру үшін негіздемелердің заң жүзінде көзделуі;
4) Істі қарау кезінде соттың ... ... ... Іс ... үкім ... ... соттың ерекше пікірде болу құқығы;
6) Судьялар кеңесінің құпиялылығы.
Судьяны қамтамасыз ету шараларын толық білу үшін “Судьяларды ... ... ... мемлекеттік сақтандырудың, оларға медициналық
қызмет ... мен ... ... тәртібі мен шарттары”
туралы ережені қарастырамыз.
Бұл ереже судьяларды және ... ... ... ... оларға медициналық қызмет көрсету мен ... ... ... ... ... ... қызметі туралы
заңдардың негізінде республикалық бюджеттің ... ... ... ... ... судьялары міндетті ... ... ... ... ... ... ... келтірілген зиян салдарынан еңбек қабілетінен толық немесе
ішінара айырылған судьялардың сақтандыру сомасын ... ... бар. ... ... тобына қарай белгіленеді. Ал келтірілген залалды өтеу –
денсаулығына келтірілген зиян салдарынан ... ... ... ... ... ... сомаларын төлеуден тұрады және қосымша
шығыстарды өтеу – ... ... ... сәйкес жүргізіледі.
Қызметтік міндеттерін орындауға байланысты судьялардың ... ... ... ... ... ... жұмыстағы бақытсыз
туралы акт, сот үкімі, шешімі, прокурор мен ... ... ... ... жағдайын және еңбек туралы заңдардың сақталуына бақылау ... ... ... лауазымды адамдардың денсаулығының зақымдану
себептері туралы қорытындылары, зиян келтіру фактісі ... ... ... ... ... немесе тәртіптік жаза белгілеу
туралы шешім мен басқа да құжаттар бола алады.
Қызметтік міндеттерін орындау барысында денсаулығына келтірілген ... ... ... ... ... ... ... сараптау комиссиясымен айқындалады.
Судьяларды міндетті мемлекеттік ... ... ... ... міндеттерін орындау барысында судьяның қайтыс болуы;
- қызметтік міндеттерін орындауға ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттік сақтандыру бойынша сақтандыру сомалары ерікті
қосымша зейнеткерлік ... ... ... жеке ... кез-келген түрі бойынша төленетін сомаларға қарамастан төленеді.
Сақтандыру сомаларын төлеу ...... ... ... ал судьяның қайтыс болуына байланысты сақтандыру сомаларын ... бар ... ... құқық алған күннен ... ... ... қабілетінен айырылу дәрежесі өзгерген жағдайда, залалды
өтеуге ... ... ... есептеледі. Ұйымдардың сақтандыру жарналарын
төлемеуі немесе ... ... ... ... ... құқығынан айырмайды.
Судьялар мен олардың отбасы мүшелеріне ... ... ... Қазақстан Республикасы соттарының барлық судьяларына, сондай-ақ
олардың бірге тұратын ... ... ... ... медициналық қызмет көрсетіледі. Тіркелген мемлекеттік денсаулық
сақтау мекемелерінде медициналық қызметті пайдалану ... ... ... ... ... зейнеткерлікке шығуына байланысты сот ... ... ... олардың мүшелерінде сақталады.
Судьялар мен олардың отбасы мүшелері ... ... ... ... ... ... ауруханалар емханаларға тіркеледі.
Судьяларға медициналық ... ... ... ... үшін ... Сот,
облыстық және оларға теңестірілген соттар, әділет ... ... ... ... ... мен олардың отбасы мүшелерінің жыл
сайын жаңартылып отыратын тізімдерін береді.
Қазақстан Республикасы соттарының ... ... ... ... лауазымынан отставка тәртібімен ... ... ... ... ... мен ... ... қамтамасыз етіледі. Судьяларға кезекті еңбек демалысына
шыққан кезде сауығу үшін ... ... және кері ... Қазақстан
Республикасының шегінде жол жүру құнын төлей отырып, айлық жалақысының ... ... ... ... ... мен демалыс иелеріне жолдама сатып алғанда
судьяның ... ... ... 70% және ... 50% жұмыс істеу орны
бойынша немесе зейнетақы алу орны ... ... ... міндетті мемлекеттік сақтандыру. Судьяларға жеке
меншік құқығы ... ... ... сақтандырылуы үшінші адамдардың
заңсыз әрекеттері нәтижесінде оның ұрлануы, жойылуы немесе ... ... ... Бұл ... ... ... ... деп
аталады.
Жеке меншік құқығы бойынша судьяға тиесілі мүліктер:
- жылжымайтын мүліктер;
- көлік құралдары;
- үй малы;
- жеке тұрғын үй ... ... ... бау-бақша шаруашылығы үшін
судьяға ... жер ... ... және ... үй, ... ... ... салуға арналған құрылыс материалдары;
- құнды заттар, үй жабдығы, ... және ... ... ... мүлкін міндетті мемлекеттік сақтандыру судьяның лауазымда
болған және отставкадағы бүкіл кезеңінде сақталады. Осы және тағы ... ... ... ... ... сақтандыру шаралары көзделеді [57].
Қорытынды
Жүзеге асырылған зерттеу нәтижесінде біз төмендегідей қорытындыларға
келдік.
Сот билігі ... ... ... ... ... - ... атынан заңның үстемдігі мен әділеттілікті
қалпына келтіру, заңмен қорғалатын мүдделерге қол ... ... ... ету ... ... ... сот құзіретіндегі
жауапты биліктік өкілеттіктердің жиынтығы», - деп тұжырымдайды ... ... ... ... ... ету ... оған ... өкілеттік
шегінде жүзеге асырылады. Адамдардың жеке азаматтық деп танылған және
кепілдік берілген ... мен ... ... ... ... ... айқындай отырып, Конституция бұл құқықтар мен
бостандықтардың ... ... ... ... ... мен ... денсаулық және қоғамдық имандылықты қорғау
мақсатында қажет болған жағдайда тек заңмен ғана ... ... ... заң ... ... ... айырмашылығы- сот заң
шығармайды. Алайда ... ... ... ... сот ... ... ... (олардың нормаларын қолдануға және ... ... ... ... Бұл ... сот ... мен өзге де ... актілерді
дұрыс қолданумен, олардың Конституцияға, сондай-ақ ... ... ... мен ... ... тұрғысынан да баға беруге
тиіс. Олардың ҚР Конституциясына сәйкессіздігі жағдайында сот іс бойынша
іс ... ... және ... ... осы ... емес деп тану туралы ұсыныспен жүгінуге міндетті; осы ... заң ... ... ... бір әсерін тигізеді.
Сот билігінің келесі негізгі белгілері бар:
Бірінші белгі – бұл ... ... ... ... ... ... болып табылады. Осыған байланысты оны
мемлекеттік қызметтің түрі деп ... ... ... не ... ... билік тармағының табиғатына келе бермейтін қызметтерді
орындайды.
Екінші белгі – сот билігі тек ... ... ... ... белгіленген тәртіппен құрылған соттарға тиесілі.
Үшінші белгі – оны өз кезегінде ... ... ... арнайы мемлекеттік органдарда құруда; сот алдында жеке міндеттері
мен мақсаттарын қоюда және оларды жеке құзыреттерімен бөлуде, ... ... жеке ... ... ... және ... ... ұсынатын сот ... ... ... оның басқа мемлекеттік органдарға: Қазақстан
Республикасының Президентіне, Қазақстан Республикасының Парламентіне,
Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... толық тәуелсіз соттар да болмайды, өйткені олар ... ... мен ... да заң актілерінің талаптарына
бағынуға тиіс. Соттардың заңсыз шешімдерін тек сот ... жоя ... ... ... ... құқықты иеленбейді.
Төртінші белгі – бұл мемлекеттің атынан сот билігін ... ... ... атынан үкімдер мен соттардың өзге де шешімдерін
жария ... ...... ... мен ... қарауға байланысты сот
әділдігін жүзеге ... ... – осы ... Конституция, заңдар, өзге де нормативтік
құқықтық ... ... ... ... ... туындаған
дауларға ғана қолдану. Сот мораль, діни, қызметтік әдеп нормаларын бұзуға
байланысты ... ... және ... ... – осы ... оның ... тән іс жүргізу (талап арыз
ісін жүргізу, процеске айыптауға және қорғауға қатысу).
Сегізінші ... – осы ... ... ... ... қызметінде осыған
байланысты екі қыры бөлініп шығады: құқық пен ... ... ... ... ... мен ... ... бостандықтары мен заңды
мүдделерін қорғау.
Тоғызыншы белгі – оның шешімдерін мемлекеттің мәжбүрлеу күшімен
қамтамасыз ету.
Профессор К.Х. ... ... ... ... мазмұнын толықтыра
отырып, мемлекет атынан жеке немесе сот ... ... ... сот ... ... кінәсіз адамдарды жауапкершіліктен босатып, ал
кінәлі адамдарға айыптау ... ... ... ... мемлекеттік
мәжбүрлеу шарасын қолданатын, тәуелсіз, тек қана заңға ... ... ... ... келдік [30].
Судьяның абырой беделіне ықпал ететін негізгі шарттар:
1. Сот ... ... және ... ... ... түрі
ретіндегі сот қызметі.
2. Мемлекеттік билікте соттың алатын ерекше орны, тәуелсіздігі ... тек қана ... ... ... мемлекет атынан сот әділдігін
жүзеге асырып, мемлекеттік мәжбүрлеу шарсын қолдану құқығы.
Судьялардың тәуелсіздігі қағидасының мазмұны келесімен ... ... сот ... ... ... тәуелсіз болады және Қазақстан
Республикасының Конституциясы мен заңға ғана ... ... сот ... ... ... қызметіне қандай да болсын
араласуға жол берілмейді және ол заң бойынша жауапқа ... іс ... ... есеп ... ... ... кепілдігі Қазақстан Республикасының
Конституциясымен және ... ... ... тек ... ... ... ... сотқа ерекше мәртебе
беретін, басқа қағидаларға қарағанда судья ... ... ... қағида болып келеді. Бұл екі қағиданың байланысын мына жағдайлардан
көруге ... сот ... іске ... – тек ... ғана ... құзіреті;
- соттың өкілеттігін кімнің болса да иемденуі заңда ... әкеп ... адам ... ... ... деп тек соттың заңды күшіне енген үкімі
негізінде ғана танылады;
- жүргізудің процесс кезінде қолданылатын ережелерін ... ... сот ... іске ... ... сот өкілеттігі қолданылып жүрген
заңдармен белгіленеді және оны кеміту жағында, ... ... өз ... ... ... құрылған төтенше немесе өзге де соттар шығаратын шешімдердің
заңды күші болмайды және атқарылуға жатпайды;
- ... ... ... ... ... ... сот
шешімдері заңсыз деп танылады және олардың күші жойылуға тиіс;
- соттың қылмыстық процесс ... ... ...... ... табылатын қылмыстық ізге түсу және қорғау органдарының
позицияларына қарамастан істі нақты шешу.
Қазақстан Республикасының «Сот ... мен ... ... ... ... ... сәйкес судья тәуелсіздігінің кепілдіктері
мынадай тәртіптерде қамтамасыз етіледі:
1) сот әділдігін жүзеге асырудың заңда көзделген рәсiмiмен;
2) ... сот ... iске ... ... ... ... ... сотты және судьяларды сыйламағандық үшiн заңда жауаптылық
белгiлеумен;
3) судьяға ешкiмнiң тиiспеуiмен;
4) Конституцияда және осы ... ... ... ... ... ... ... өкiлеттiгiн тоқтату және тоқтата тұру
тәртiбiмен, судьяның орнынан түсу құқығымен;
5) судьяларға мемлекет ... ... ... ... ... ... және ... қамсыздандыру, сондай-ақ оны нашарлатуға тыйым
салу арқылы қамтамасыз етiледi.
Әрине, осы ... ... ... мәселені зерттеу
нәтижесінде біз, қарастырған обьектіні толық және ... ... ... ... ... проблемалар өте көп, олардың ... бір ... ... ... ... ... емес. Алайда, осы дипломды
зерттеу нәтижесінде судьяның тәуелсіздігі және оның тек қана ... ... ... ... оның құқықтық мемлекетте алатын орны қандай
маңызды екендігі көрсетілді. ... ... ... ... және
оның тек қана ғана бағынуы қағидасының іс жүзінде жүзеге ... ... ... мен ... әділ әрі тек ... ... болатындығы анық.
Қолданылған әдебиеттер тізімі
1. Қазақстан Республикасының Конституциясы. – 1995ж. 30 ... Жаңа он ... – жаңа ... ...... ... ҚР ... Н.Ә.Назарбаевтың 2011 жылғы 29 қаңтардағы
Қазақстан ... ... С.З. ... ... ... - ... ... Международная научно-практическая конференция. 9-10 ... - ... ... Қ. ... «Сот ... ... // Заң. - №6. - 2003.
5. Ш.Шарипов. «Судьяның тәуелсіздігі» /Оқу ... ... 2003 ж. ... Е.О. Алауханов. Сыбайлас жемқорлықпен күрес: теория және практика:
Оқулық/ Заң ...... 2009. – 240 ... ... Республикасының құқықтық саясатының тұжырымдамасы (2002
жылғы 20 қыркүйек №949 Қазақстан Республикасы Президентінің ... ... ... ... «Сот ... ... жөніндегі шаралар туралы» Жарлығы – 2000 ж. 1
қыркүйек.
9. Халиков К.Х. ... ... ... в РК. ... 1998 г. С. ... Қазақстан Республикасының Президентінің ... ... мен ... ... ... Жарлығы – 1995ж.
20 желтоқсан.
11. «Қазақстан Республикасының сот жүйесі мен судьялардың мәртебесі
туралы Конституциялық заң » - 2000 ж. 25 ... ... Г.Ж. Суд и ... ... в РК. – ... 1994. – ... 17-18 ... Комментарий к Федеральному конституционному закону « О ... РФ»/ В.И. ... ... ... ... М.В. ... ... Российской федерации. – М.,
1998.-612-613 бет.
15. Козлов Е.И., Кутафин О.Е. Конституционное право Росии. М. ... Мами К.А. ... и ... ... власти в РК. – Астана:
Елорда,2001
17. Савицкий В.М. Организация судебной власти в РФ. – М., 1997. – ... ... и ... ... в РФ/ В.И.Швецовтың
жалпы редакциялығымен, - М., 1997.- ... ... И. ... ... и ... Жинақта: Журналист у
судебного барьера. – Алматы, 2001. – 28-бет.
20. Гуценко К.Ф., ... М.А. ... ... 1996-55
бет.
21. Ибрагимов Х.Ю. Правоохранительные органы РК. – ... ...... ... К.Х. ... ... борьбы с преступностью в Казахской
ССР. Развитие демократических начал в организации и деятельности суда. Алма-
Ата. 1987.с.98
23. Кудряцев В.Н. ... и ... М. 1988. ... ... ... прав и ... человека. Сборник
документов. М.1990. С.324-329
25. Международный пакт о ... и ... ... от ... 1966. С.14
26. Обязанности суда, обвинения и защиты. ... ... ... ... Ю.И. ... власть. М. 1999. С.157-158.
28. С.Н. Сәбікенов. Салыстырмалы мемлекеттік құқық. Оқулық. – Алматы.
– 2000.
29. ... ... ... ... ... ... ... ҚР Президентінің 1994 ж. 12 ... ... ... Н.А. ... ... ... ... мәртебесінің
өзекті мәселелері. Заң ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу ... ...... ... Н.А. ... ... судей - критерий уровня правосудия
// Фемида. – 2004.
32. Н.А. Жұманбаева. Қоғамдағы ... ролi және ... ... ... ... // Әл-Фараби ... ... ... ... №2 (30). - ... 2004. 21-23 ... ҚР Президентінің 18 қараша 2009 жылғы ... ... ... ... ... К. ... ... Республикасындағы құқық қорғау органдары.
Оқу құралы. – Алматы, 1995.36-б.
35. Төлеубекова Б.Қ. ... ... ... іс ... ... “Жеті жарға” 2000ж. Жалпы бөлім. 56-бет, 237бет
36. Қазақстан Республикасының ... іс ... ... ... ... ... С. ... – сот қызметін жүзеге асырудың негізі”,
2001ж., Заң және ... ... ... ... Заңы ... ... және
судьялардың мәртебесі”, 2000ж. 25 желтоқсан, Заң ... ... ... ... ... “Жеті жарғы”,
1998ж.
40. Қайыржанов Е. “Қылмыстық істер бойынша ... ... Заң ... №1, ... Қазақстан Республикасы Жоғарғы сотының нормативтік “Қылмыстық
істер бойынша сот ісін жүргізу ... ... ... туралы”,
2002ж. 6 желтоқсан
42. Обязанности суда, обвинения и защиты. ... ... ... ... Республикасы Конституциясына түсініктеме, Алматы, “Жеті
Жарғы” 1995ж., 65-67 беттер.
44. Қазақстан Республикасының әкімшілік құқық ... ... ... ... 2003ж. 285 ... Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексі, ... ... 17 ... 206 бет
46. Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне түсініктеме, ... 2001ж. 452 ... ... Л.М. ... тәуелсіз ел егемендігінің кепілі”, Алматы,
Заң газеті, №4 2003ж. 22 қаңтар
48. Наурызбаев Ж. “Тәуелсіз сот – демократиялық ... ... ... №14 2 ... 2003ж.
49. Салықов К.”Сындарлы саясаттың жемісі”, Заң газеті №14 2 ... ... Суд и ... в ... ... 1984г., ... ... М.А.Ковалев. правоохранительные органы, Москва,
1996г. с-98.
52. Сулейменова К. Суд и ... ... 1999г. ... ... 7 конгресінің резолюциясы
53. Нәрікбаев Н.М. “Сот әділдігін іске асыру”, Заң және заман, №2
1999ж. 4-7 беттер
54. ... А.Н. ... ... ... ... предварительного расследования, Алматы, “Жеті жарғы”, 1997ж.
стр.249.
55. Шайкенова С. ... ... ... ... в ... ... //Право и государство №1
56. Чиняев Н. “Сот – құқық жүйесін реформалау аяқталған жоқ” /Тура би,
№4 2001ж.
57. ... ... ... 1997ж. 19 ... №365
қаулысымен бекіткен “Судьяларды және олардың мүлкін міндетті мемлекеттік
сақтандырудың, оларға медициналық қызмет ... мен ... ... мен ... ... Ереже.
Кітаптар мен монографиялар:
1. Е.О. Алауханов. Сыбайлас жемқорлықпен күрес: ... және ... Заң ...... 2009. – 240 ... Н.А. ... Қазақстан Республикасындағы судья мәртебесінің
өзекті мәселелері. Заң ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу ... ...... ... Н.А. ... Независимость судей - критерий уровня правосудия
// Фемида. – 2004.
4. Н.А. ... ... ... ролi және ... ... кейбiр мәселелерi // Әл-Фараби ... ... ... ... №2 (30). - ... 2004. 21-23 ... Қайыржанов Е. “Қылмыстық істер бойынша ... ... Заң ... №1, ... ... Л.М. ... ... ел егемендігінің кепілі”, Алматы, Заң
газеті, №4 2003ж. 22 қаңтар
7. ... Ж. ... сот – ... мемлекеттің тірегі”,
Заң журналы, №14 2 ... ... ... К.”Сындарлы саясаттың жемісі”, Заң газеті №14 2 ... ... Н.М. ... ... іске асыру”, Заң және ... ... 4-7 ... ... ... ... ... Конституциясы. – 1995ж. 30 тамыз.
2. Қазақстан Республикасы Президентінің «Құқықтық ... ... ... 2009ж. 24 ... ... Республикасының сот жүйесі мен судьяларының мәртебесі
туралы Қазақстан Республикасының ... ... – 2000 ж, ... №132.
4. Қазақстан Республикасының «Адвокаттық қызмет туралы» заң. – 1997ж.
5 желтоқсан.
5. Қазақстан Республикасының «Прокуратура туралы» заңы. – 1995ж. ... ... ... ... кодексі. – 1997ж. 16 шілде.
7. Қазақстан Республикасының Қылмыстық іс жүргізу кодексі. – 1997 жыл,
13 желтоқсан.
8. Қазақстан Республикасы ... 2000 ... 1 ... ... ... ... ... шаралар туралы Жарлығы»
/Егемен Қазақстан. - 2000.
9. Қазақстан ... ... ... ... мен судьялардың мәртебесі туралы» Жарлығы – 1995
ж. 25 желтоқсан.
10. Алматы қалалық ... ... ... ... жылдың 12 айына арналған статистикалық мәліметі.
11. Комментарий к ... ... ... ... ... ... и ... судей Республики Казахстан». - Астана, 2003.
12. Қазақстан Республикасы ... 2011 ... ... ... «Қазақстан экономикалық, әлеуметтік және саяси ... ... / Заң ... - ... ... ... Конституциясына түсініктеме. Алматы. -
Жеті Жарғы. – ... ... ... туралы мемлекеттік бағдарлама» / Егемен
Қазақстан. – 1994ж.
15. ... ... ... ... ... ... - ... 2003.
16. Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының нормативтік қаулысы
“Қылмыстық істер бойынша сот ісінің ... ... ... ... / Заң ... 2002. - 6 ... - №13.
17. Қазақстан Республикасы Үкіметінің 1997ж. 19 ... ... ... ... және ... ... ... мемлекеттік
сақтандырудың, оларға медициналық қызмет көрсету мен санаторий-курорттық
емдеудің тәртібі мен шарттары” туралы ереже.
18. Қазақстан Республикасының ... ... ... ... Республикасының Қылмыстық кодексіне түсініктеме. -
Алматы, ... Н.А. ... ... – это ... ... РК Н.А. Назарбаева на III съезде судей РК / Юридическая газета.
– 2001. – 11 ... ... ... ЖӘНЕ ... ...... ... ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
Заң факультеті
Сот билігі және қылмыстық іс жүргізу кафедрасы
«Қорғауға жіберілді» __30.05.2011___
Кафедра меңгерушісі, з.ғ.д., ... ... ... «СУДЬЯНЫҢ ТӘУЕЛСІЗДІГІ ЖӘНЕ ОНЫҢ ТЕК ҚАНА ЗАҢҒА БАҒЫНУЫ»
050301 – «Құқықтану» мамандығы бойынша
|Орындаған | | |
|4 ... ... ... | ... ... ... А.М. |
| | | |
| | | |
| | | ... жетекші | ... А.С. ... ... |_______________________ | |
| | | |
| | | ... ... | ... А.Б. ... аға ... ... | |
| | | |
| | | |
| | | |
| | | ... 2011
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
ӘЛ – ... ... ... ... ... ... ... және қылмыстық іс жүргізу кафедрасы
Муканова А.М.
СУДЬЯНЫҢ ТӘУЕЛСІЗДІГІ ЖӘНЕ ОНЫҢ ТЕК ҚАНА ... ... ...... ... ... 2011
РЕФЕРАТ
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Кез келген әділетсіздіктің азабын
тартып, шындық іздеп, шарқ ұрған адам ... ... ... ақ ... ... ... ... деген үмітін сотпен жалғайды. ... ... ... барлығы тең. Әділ билік ханға да, ... да ... ... ... ... ... тура кесім айту үшін сотқа керегі ... өзге ... ... сырт ... ... ... ... тәуелсіздік. Сәйкесінше, сот билігінің тәуелсіздігін нықтай түсу
азаматтар құқығының кепілін одан әрі ... түсу ... ... ... Судьяның тәуелсіздігі және оның тек қана заңға ... ... ... реттейтін заңнама; судьяның тәуелсіздігі
және онын тек қана заңға бағынуы мәселесіне қатысты ... ... ... өз ... жүзеге асыруына байланысты туындайтын
соттардың қызметі (тәжірибесі).
Жұмыстың объектісіне судьяның тәуелсіздігі және оның тек қана заңға бағынуы
қағидасын, сот ... ... мен ... ... ... ... ... даярлау мен іріктеуге байланысты құқықтық
қатынастарды құрайды.
Дипломдық құрылымы мен көлемі. ... ... ... мен көлемі
зерттеудің мақсаты мен міндеттеріне негізделген. Жұмыс кіріспеден, төрт
бөлімнен және алты ... ... ... ... тұрады.
Жұмыстың көлемі дипломдық жұмысқа қойылған Нұсқаулықтың талаптарына сәйкес
орындалған.
Глоссарий
1. Сот – сот билігі ... ... ... сот ... істі ... ... жеке қарайтын кез келген заңды түрде ... ... – сот ... иесі, осы лауазымға заңда белгіленген
тәртіппен тағайындалған ... ... ... ... судья (соттың
төрағасы, сот алқасының төрағасы, соттың мүшесі немесе тиісті соттың ... ... ... сот талқылауы – бірінші сатыдағы соттың қылмыстық істі ... ... ... қатысушылар – қылмыстық ізге түсуді және сотта айыптауды
қолдауды жүзеге асыратын органдар мен ... ... ... ... іс ... ... өздерінің немесе өздері білдіретін құқықтар мен
мүдделерді қорғайтын адамдар: прокурор (мемлекеттік айыптаушы), ... ... ... ... ... олардың заңды өкілдері,
қорғаушы, азаматтық жауапкер, оның ... ... ... ... ... талапкер, олардың заңды өкілдері;
5. Қылмыстық іс бойынша сотқа дейінгі іс жүргізу – қылмыстық ... ... ... оны мәні ... ... үшін ... ... дейін
қылмыстық іс бойынша іс жүргізу (анықтау және алдын ала тергеу), сондай-ақ
қылмыстық іс ... жеке ... мен ... ... ... ... ... – істің құрамдас бөлігі болып табылатын немесе
оған қосу үшін ұсынылған құжаттар мен ... ... ... ... ... белгілеу үшін маңызы болуы мүмкін құжаттар мен заттар;
7. Іс жүргізу ...... ... қылмыстық сот ісін жүргізу
барысында ... іс ... ... ...... процесті жүргізуші орган жасаған іс жүргізу
әрекеті көрсетілген іс жүргізу құжаты;
9. Іс жүргізу шешімдері – өз ... ... ... процесті
жүргізуші органдар шығаратын және ҚІЖК-де айқындалған ... ... ... іс ... ... ... ... – үкімдер, қаулылар,
қорытындылар, ұсыныстар, санкциялар;
10. Қаулы – ... ... ... ... шешімдері, анықтаушының,
тергеушінің, прокурордың қылмыстық іс ... ... ... іс ... ... ... Үкім – ... кінәлілігі немесе кінәсіздігі және оған жаза
қодану немесе қолданбау туралы мәселе бойынша бірінші сатыдағы соттың басты
сот ... ... ... ... талқылауында шығарылған сот
шешімі.

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 72 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бухгалтерлік есептің мәні мен мазмұны8 бет
Ата Заң - Тәуелсіздігімнің айғағы (эссе)6 бет
АҚШ және Канада елдерінің әкімшілік территориялық бөлінісінің ерекшелігі22 бет
Байланыс каналдары бойынша зертханалық жұмыстар35 бет
Байсейітов Қанабек10 бет
Батырдан қалған өсиет (Бауыржан Момышұлының қанатты сөздері)17 бет
Биологиялық мембраналардың қызметтері. мембраналардың иондық каналдары5 бет
Биологиялық мембраналардың қызметтері.Мембраналардың иондық каналдары9 бет
Былғары өңдеу кәсіпорындарының ақаба суларының құралу ерекшеліктері және оларды канализациялау жолдары13 бет
Екі араласпайтын және сығылмайтын сұйықтардың канал бойындағы қозғалысы үшін Навье - Стокс теңдеуі және оны жоғары ретті дәлдікпен сандық әдістермен зерттеу жолдары9 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь