Қожа Ахмет Яссауи туындыларының әдеби-көркемдік қуаты туралы ғылыми-теориялық пікірлер

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3.7


I ТАРАУ
Қожа Ахмет Яссауи дүниетанымы және қазақ әдебиеті ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...8.45

1.1 Қожа Ахмет Яссауи заманындағы түрік.ислам мәдениетінің қалыптасуы мен дамуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 19.37

1.2 Қожа Ахмет Яссауи және сопылық дүниетаным ... ... ... ... ... ... ... ... .38.45

II ТАРАУ

Қожа Ахмет Яссауидің діни.имандылық тағылымы ... ... ... .46.69

2.1 Қожа Ахмет Яссауи хикметеріндегі адамгершілікті, білімділікті насихаттауы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 51.69

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..70.71

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .72.73
Тақырыптың өзектілігі. ХI-ХII ғасырларда жасаған атақты сопы, философ, ғұлама ғалым, ақын Қожа Ахмет Яссауи Иасы (қазіргі Түркістан) шаһарының маңындағы Испиджап (қазіргі Сайрам) қаласында дүниеге келген. Оның анасы шейх Мұсаның қызы Қарашаш болса, әкесі Ибраһим [1; 36-38 бб] де өз заманының білікті адамдары еді. Мұндай орта Яссауидің оқу-білімге ерте жастан-ақ құштар болуына әсерін тигізбей тұрмады. Бір хикметінде «Алты жаста тұрмай қаштым алаяқтан, көкке шығып дәріс үйрендім мәләйіктен»(14-х) –деп көрсетуі осы жайды аңғартса керек. Өзге оқушылардан зеректігімен, ойшылдығымен ерекшеленген Ахмет Ясауиді атақты сопы Арыстан Баб өзіне шәкірттікке алады. Бұл оқиға Яссауи жеті жасқа толғанда болған. Шамасы осы кездері Ахмет Ясауи әке-шешесінен айрылып, жетімдік тауқыметін тартып жүрсе керек. Сондықтан болар Арыстан Баб оның ұстазы, білім сапарындағы жетекшісі ғана емес, сондай-ақ әке орнына әке болып, қанатының астына алып, тәлім-тәрбие беруші, қамқоршысы ретінде кеңінен мағлұм.
Бұл кездесудің Яссауи өмірінің таңдауын белгілеп, болашағына үлкен әсер еткендігі анық. Олай дейтініміз, осы оқиға Яссауиге қатысты аңыздар да, хикметтерінде де ерекше аталып, жан-жақты сипатталады:
Жеті жаста Арыстан Бабқа қылдым сәлем,
Хақ Мұстафа аманатын бер деп маған.
Сол мезетте мың бір зікір еттім тамам,
Нәпсім тыйып, Аллаға бет бұрдым міне.
Құрма беріп, басым сипап, назар салды,
Бір сәтте ол дүниеге сапар салды,
Қоштасып бұл әлеммен, кете барды,
Мектеп көріп, қайнап-толып, тастым міне!

Хикметте сөз болатын құрма-Алла аманаты жайында ел ішінде мынадай аңыз кең тараған. Бірде пайғамбарымыз Алланың дидарын көру үшін Жәбірейілмен бірге көкке ұшып бара жатып, жол-жөнекей үш адамның рухын көріпті. Жәбірейілден: «Бұлар кім?», -деп сұраса, ол: «Бұлар-Сіздің үмбеттеріңіз. Бірі Имам Ағзам, екіншісі-Ғаусыл Ағзам (Қожан Баһауидин), үшіншісі – Қожа Ахмет Яссауи»,- депті. Сонда ол Қожа Ахметке берерсің деп, Арыстан Бабқа тапсырыпты. 400 жыл жасаған Арыстан Баб пайғамбар тапсырмасын орындапты делінеді [2; 6-7 бб ]. Хикметте сөз болатын құрма – Алла аманаты жайында ел ішінде мынадай аңыз кең тараған: Алла тағала Жәбірейілге жәннәт бағынан құрма теріп кел деп бұйырады. Ол құрманың бір табағын жинап келе жатқанда, табақ ішінен бір құрма жерге түсіп кетеді. Жәбірейіл құрманы қайтармақ болып әрекеттенгенде, Алла тағала былай дейді: “Бұл құрманы Мұхаммед пайғамбар асхабтары арқылы өзінің үмбеті Ахметке тапсырсын”. Бұл жарлықты естіген Мұхаммед пайғамбар асхабтарын түгел жинап алып, жайды түсіндіреді де, “Алла аманатын кім тапсырады?” деп сауал қояды. Ешкім батпаған соң іштеріндегі біраз жасқа келген Арыстан Баб шығып: “Мен табыстар едім, бірақ ғұмырым жетер емес”, - деп жауап қатады. Сонда пайғамбар: “Алла аманатын тапсырғанша жасай бересің”, - деп құрманы Арыстан Бабқа табыстайды.
1. Дж.С.Гримингэм. Суфийские ордены в исламе. Москва: 1989. – 36
2. Ж. Аймауытов. Әзірет Сұлтан (Қожа Ахмет Яссауи)
Парасат журналы. №3.- 1990. - 6-7
3.М. Жармұхамедұлы. Қожа Ахмет Яссауи және Түркістан. Алматы: 1999. -128
4.Қоңыратбаев Ә. Көне мәдениет жазбалары. Алматы: 1991.- 89-98
5.Х.Сүйіншәлиев. VIII-XVIII ғасырдағы қазақ әдебиеті. Алматы: 1989.- 115
6.Қазақ Ұлттық энциклопедия. Алматы: 2000.- 5
7.Насаб-нама жайында бірер сөз. З.Жандарбеков. Қожа Ахмет Ясауи. Хикметтер. Аударған Ә.Жәмішұлы. Алматы: 1995.-17-18
8. А. Ахметбек. Қожа Ахмет Иассауи. Алматы: Санат. 1998.-112
9.Нысанбаев Ә. Қожа Ахмет Яссауи дүниетанымындағы адам проблемасы // Түркістан тарихы мен мәдениеті. Ғылыми мақалалар жинағы. – Түркістан. Қ.А. Ясауи атындағы Халықаралық қазақ – түрік университеті. 2000. –216
10.Жармухаммедұлы М. Қожа Ахмет Яссауи және Түркістан.
Алматы: Ғылым. 1999.- 128
11.Нысанбаев А.Н. Философия взаимопонимания. – Алматы: Главная редакция. Қазақ энциклопедиясы. 2001. –544
12.Жандарбек З. Түркістанның қысқаша тарихы. Түркістан: Қ.А. Яссауи атындағы Халықаралық қазақ түрік университеті. 2000. - 44
13.Нұрмұратов С. Рухани құндылықтар жүйесі. Алматы: 2000. Мейірманов А.Д. Қожа Ахмет Яссауидің имандылық Ғибраты // Түркістан тарихы мен мәдениеті. Ғылым мақалалар жинағы. Түркістан: 2000. 216
14.Қалиұлы А. Суфизм тағылымының шығыс өңірге таралуы // Түркістан тарихымен мәдениеті. Ғылыми мақалалар жинағы. – Түрістан: Қ.А. Яссауи атындағы халықаралық қазақ – түрік университеті. 2000 –216
15.Қалиұлы А. Суфизм тағылымының шығыс өңірге таралуы // Түркістан тарихы мен мәдениеті. Ғылыми мақалалар жинағы. Түркістан: Қ.А. Яссауи атындағы халықаралық қазақ-түрік университеті. 2000. –216
16.Ахметбек А. Қожа Ахмет Иасауи. Алматы: 1998. – 112
17.Қожа Ахмет Яссауи. Диуани хикмет. Анкара: 1993. – 229 (144 хикмет)
18.Тәжікова К. Ислам: дүниетаным, идеология, саясат. Алматы: 1989.- 99
19.Келімбетов Н. Ежелгі дәуір әдебиеті. Алматы, 1991. - 189
20.Сонда-18
21.Ғ. Есім. Сана болмысы. 7 том. Алматы: Ғылым. 2002. - 187 – 188
22. Иассауи Қожа Ахмет. Даналық кітабын. Аударған Ж.Әбдірәшев. Шымкент: 1995. Хикмет-12/24.
23. Құран хикаялары.Құрастырған Мұхаммед Ахмет Жадмолла.
Алматы, 1992.
24. Назарбаев. Н. Тарихтың шеңберлері және ұлттық зерде
Жұлдыз. 1999. - № 3. 5
25. Ақбота Ахметбек. Қожа Ахмет Иассауи. Алматы «Санат» 1998 31-57
26. Р.Насырова . Түркістан . Алматы «Өнер» 1993 11-22

27. Иассауи Ахмет. Диуани Хикмет. Ташкент,1902 101-145
28. Кәкішев Т. Сын сапары . Алматы, 1971 55-77
29. Афсахзод А., Лирика Абд ар-Рахмана Джами. Москва, 1988 45-80
30. Келімбетов Н.Қазақ әдебиетінің ежелгі дәуірі.Алматы,1986 101-128
31. Бертельс Е.Э. Суфизм и суфийская литература . Москва, 1965 75-92
32. Әуезов М., Шығармалар . Он екі томдық. Т. 12. Алматы, 1969 105-210
33. Коран. Перевод с арабского языка Г.С. Саблукова. Казань, 1907 70-107
34. Бес ғасып жырлайды. 1,2 томдар, Алматы 1989 12-40
35. Афсаход А., Лирика Абд ар- Рахмана Джами. Москва. 1988 44-72
36. Жолдасбеков М. Асыл арналар. Алматы, 1986 99-176
37. Ежелгі дәуір әдебиеті. Хрестоматия. Алматы, 1991 36-81
38. Сәтбаева Ш. Казахская литература и Восток. Алматы, 1982 85-106
39. Сүйіншәлиев Х.Ж. Ғасырлар поэзиясы. Алматы. 1986 89-205
40. М.Қ. Әбусейітова Қожа Ахмет Иассауи. Хикметтер Алматы 2000 75-90
41. Кепурулу Ф. Түрік әдебиетіндегі сопылар 5- басылым. Анкара, 1984 14-50
42.Сүйіншәлиев Х.Ж. ХІХ ғасыр әдебиеті. Алматы, 1992 205-345
43. Тәжікова К.Х. Ислам: дүниетаным, идеолгия саясат. Алматы, 1989
44. Қоңыратбаев Ә. Қазақ эпосы және түркология. Алматы, 1987 89-125
45. Күмісбаев Ө. Екі перне. Алматы. 1980 250-406
46. Кабдолов З. Сөз өнері. Алматы, 1982 36-88
47. Тәжіков К.Х. Ислам: дүниетаным, идеолгия, саясат. Алматы, 1989 301-470
48.Ондасынов Н. Парсыша- қазақша түсіндірме сөздік. Алматы, 1974 40-98
49. Дәуітұлы С. Ғұлама. «Қазақ әдебиеті» газеті № 15,9 сәуір 1993
50. Дербісалиев Ә.Б. Араб әдебиеті ( Классикалық дәуір). Алматы,1982
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ.....................................................................
.......................................3-7
I ТАРАУ
Қожа Ахмет Яссауи дүниетанымы және қазақ
әдебиеті....................................................................
...............................8-45
1.1 Қожа Ахмет Яссауи заманындағы түрік-ислам мәдениетінің қалыптасуы мен
дамуы
............................................................................
.......................... 19-37
1.2 Қожа Ахмет Яссауи және ... ... ... ... ... ... .............46-69
2.1 Қожа Ахмет Яссауи хикметеріндегі адамгершілікті, білімділікті
насихаттауы
............................................................................
........................51-69
ҚОРЫТЫНДЫ...................................................................
...........................70-71
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ.........................................72-
73
КІРІСПЕ
Тақырыптың өзектілігі. ХI-ХII ... ... ... ... ... ... ақын Қожа Ахмет Яссауи Иасы ... ... ... ... (қазіргі Сайрам) қаласында дүниеге келген. Оның анасы
шейх Мұсаның қызы ... ... ... ... [1; 36-38 бб] де ... ... ... еді. Мұндай орта Яссауидің оқу-білімге ерте
жастан-ақ құштар болуына әсерін тигізбей ... Бір ... ... ... ... алаяқтан, көкке шығып дәріс үйрендім ... ... осы ... ... ... Өзге ... зеректігімен,
ойшылдығымен ерекшеленген Ахмет Ясауиді атақты сопы Арыстан Баб өзіне
шәкірттікке алады. Бұл ... ... жеті ... толғанда болған. Шамасы осы
кездері Ахмет Ясауи әке-шешесінен айрылып, жетімдік тауқыметін тартып жүрсе
керек. Сондықтан болар Арыстан Баб оның ... ... ... ... емес, сондай-ақ әке орнына әке болып, қанатының астына алып, тәлім-
тәрбие ... ... ... ... ... ... ... өмірінің таңдауын белгілеп, болашағына
үлкен әсер еткендігі анық. Олай дейтініміз, осы ... ... ... да, ... де ерекше аталып, жан-жақты сипатталады:
Жеті жаста Арыстан Бабқа қылдым ... ... ... бер деп ... ... мың бір зікір еттім тамам,
Нәпсім тыйып, Аллаға бет бұрдым міне.
Құрма беріп, басым сипап, назар салды,
Бір сәтте ол дүниеге сапар салды,
Қоштасып бұл ... кете ... ... ... ... міне!
Хикметте сөз болатын құрма-Алла аманаты жайында ел ішінде ... ... ... ... ... Алланың дидарын көру үшін Жәбірейілмен
бірге көкке ұшып бара жатып, ... үш ... ... ... «Бұлар кім?», -деп сұраса, ол: «Бұлар-Сіздің үмбеттеріңіз.
Бірі Имам ... ... ... ... Баһауидин), үшіншісі – Қожа
Ахмет Яссауи»,- депті. Сонда ол Қожа Ахметке берерсің деп, ... ... 400 жыл ... ... Баб ... тапсырмасын орындапты
делінеді [2; 6-7 бб ]. Хикметте сөз болатын ... – Алла ... ... ... ... аңыз кең ... Алла ... Жәбірейілге жәннәт бағынан
құрма теріп кел деп бұйырады. Ол құрманың бір ... ... келе ... ... бір ... жерге түсіп кетеді. Жәбірейіл құрманы ... ... Алла ... ... ... ... ... Мұхаммед
пайғамбар асхабтары арқылы өзінің үмбеті Ахметке ... Бұл ... ... ... ... ... ... алып, жайды түсіндіреді
де, “Алла аманатын кім тапсырады?” деп сауал қояды. Ешкім батпаған ... ... ... ... ... Баб ... ... табыстар едім, бірақ
ғұмырым жетер емес”, - деп жауап қатады. ... ... ... ... ... ... - деп құрманы Арыстан Бабқа табыстайды. ... - ... ... ... Баб құрманы ұртына сақтап, бір аңызда
төрт жүз, бір аңызда жеті жүз жыл ... ... ... ... ... (төрт жүз жыл ұртыма сақтап жүрдім мен саған ... ... төрт жүз жыл ... ... айтылады. Әрине, шындыққа жүгінсек, мұнша
ғұмыр кешу адам баласына мүмкін емес, ... ... ... бұл ... неде ... ... ... болжам келтіруге болатын сияқты: Ахмет
Яссауи жеті ... ... ... ол 1083 жылы ... деп ... ... өлімінен кейінгі уақыт 458 жылға тең. Мұндай оқиға, яғни Алла
аманатын Арыстан ... ... ... ислам діні үстемдік ала бастаған
кездері, яғни, 620 жылдары болды деп болжасақ, онда ... ... 470 ... ... ... жетпіс жасында Арыстан Баб құрманы тапсыруды
міндетіне алса, қалған төрт жүз жыл ... ... ... ... ... ... ғұмыр. Ясауи ұстазы жайында өзінің хикметерінде мынандай
мәлімет ... ... ... Баба атыңыз,
Арабтардың ұлысы, пәкиза дүр затыңыз (114-х)
– деп ... ... ... нәсілін араб екенін көрсетеді. Бұл сөздің
шыны бар сияқты: Арыстан Бабтың ата – бабалары ... ... ... асхабтары болуы әбден ықтимал, ... діни ... ... ... ... осы жерде қожалар дәстүрімен мұсылманшылықты
дәріптеушілер болып қалғанға ұқсайды. ... Араб ... ... ... ... да ... ғажайып емес. Бұл тек ... ... ... ... тегі ... ... ... әулиетіне
жатқан және де сопылықты ұстануы мұрагерлік ... ... ... осы оқиға оның «Диуани хикметінде» де жинақтала айтылып, өзінің
жер ... ... ... себебі ретінде сипатталады:
Миғражда Хақ Мұстафа рухымды,
Сол себепті алпыс үште кірдім жерге...
Хақ Мұстафа Жебірейілге қылды сауал:
«Бұл ... рух ... ... ... жамал?!»
Жебірейіл айтты: «Үмбет ісі Сізге бір хақ,
Көкке шығып, ... алар ... ... ... жеті ... ... алпыс үште кірдім жерге!
Ендігі бір маңызды мәселе ұлы ақынның ... ... ... ... әр зерттеуші әр қилы түсіндіріп келеді. Тобықтай ... ... Қожа ... өз ... айтылған, алайда осыны күні бүгінге
дейін жұрт не көрмей келеді, не көрсе де ... ... ... қанша
жыл жасағанын оның өзінен жақсы білетін адамның жоқ ... де ... ... ол өз ... ... ... ... етіп, бұлтарыссыз,
қалтарыссыз ашық айтыпты. Жыр жолдарына назар салып көрелік:
Жер үстінде өлмес бұрын тірі ... үште ... ... ... білдім.
Жер астында жаным барда құлдық қылдым,
Естіп, оқып жерге кірді Құл Қожа Ахмет.
Жүз жиырма беске кірдім, біле ... ... ... қыла ... ...... ала ... оқып жерге кірді Құл Қожа ... ... соң ... ... ... не ... ... Дәл осыған
тоқтап, туған өлген жылдарын ... ету ... Бұл ... біз ... ... ... ... Қожа Ахмет Яссауиге арналып ... ... да ... ... мұны ... да түгел
мойындаған, осы хабарлама сол симпозиумның «Хабарларында» жақында жеке
кітап болып ... та ... ... бұл істі ... ... келе, екінші
бір жұмбақтың мәнін аша кетуді де жөн дер едік [3;128б ]. Сол 125 жас ... ... енді ... ... жұмыстың нысаны: Яссауидің алғаш негізін қалаған бауырлас
түркі ғалымы Ф. Көпрүлү Қожа Ахмет Яссауидің 120 жыл ... ... ... ... ... ... Ж.Аймауытов та халық аузындағы аңыздарға
сүйене отырып сол байламға тоқталады. ... ... ... ... ... ... көрсетпейді. Шетел ғалымдары, әсіресе орыс зерттеушілері
оның дүниеден қайтқан жылын шамалап айтумен ... ... Ә. ... ... ... ... Ибрагимұлы Ибн Махмут
(1104-1167) XII ғасырда Түркістан маңындағы Сайрам жерінде дүниеге ... ... [4; 89-98 бб] - ... ой ... Ал ... ... Х.
Сүйіншәлиев «Соңғы кезге дейін зерттеушілер Ахмет 1167 жылы 63 ... деп ... Бұл ... ... ... ... кездесетін
сөзіне сүйеніп айтады. Бұл өлеңде ол өлген себебін айтып отырған жоқ. ... ... кіру ... айтып отыр. Асылы, осы пікір дұрыс. Біздіңше ... 1094 жылы ... 1167 жылы ... ... ... - деп ... ... аңыздар бойынша, Қожа Ахмет 63 жастан кейін, Мұхаммед пайғамбардың
жасына келген соң, сол кісінің ісін ... ... ... «күн
көзін көріп жүру күнә» деп, жер астынан ... орын ... ... өмір
кешеді. Жер астына түсерден бұрын ол кісі айтса керек: «Жер бетінде қанша
жыл жасасам, жер астында да ... жыл ... ... ... ... жер астына қай жылы, неше жасында түсті деген сұрақ ... Қожа ... ... ... ... адамдардың бәрі де ол кісінің
қайтыс болған жылын бірауыздан ескіше 1166-67 жыл деп ... ... 125 ... ... ... онда ақынның 1041-42 жылы туғаны
анықталар еді. Бұл ... оның ... ... дәлірек айтсақ, Ж.
Хамаданидің жас мерзімімен сәйкес келмейді. Ол ... 1148 жыл ... ... ... ... Қожа ... ... өз ұстазымен қартайған
шағында кездесуге тура келер еді. ... ... ... ... ... яғни 1166-67 ... шын өлген жылы емес, жер астына түскен жылы деп
тұжырымдасақ, дәл сол жылы ол 63 жаста ... ... ... қол ... ... жылы ... 1228 жылы ... болған дей аламыз. ... ... ... болсақ, «Қожа Ахмет Иасауи Әзірет (шамамен 1093,
кейбір деректерде 1103, 1041, сайрам (Исфиджаб) – 1166, Түркістан ... ... ... ... Қожа Ахмет Иасауидің арғы тегі қожалар әулеті.
Әкесі – ... ... ... ... ... ... ... Шейх
Ибраһим. Исфиджабта әулиелігімен танылған» [6;5б]. Сонда ақын өз ұстазымен
1130 жылы ... ... ... болып шығады. Біз ақынның пірі болып
танылған ... сопы мен ... ... ... ... ... отырып қана Ахмет Ясауидің XI ғасырдың соңғы ширегі мен
XII ... ... ... ... ... Т. ... ... асыл мұра» мақаласынан көре аламыз.
Келесі бір назар аударатын жайт – Қожа ... ... ... ... дер ... ... тегі ... зерттеуде Насаб-наманың құндылығы зор.
Бірақ мұндай деректерге аса үлкен жауапкершілік ... ... ... ... тексеру қажет. Насаб-нама бойынша Ясауи Ысқақ
бабтың он екінші ұрпағы ... ... ... ... бабтың Сайрам
қаласында мешіт салдырғаны, алғашқы ірге тасын Ысқақ бабтың өзі қалағаны,
отыз мың бес жүз ... ... осы ... ... ... ... ... жерленген жері- көне Баба Ата қаласы. Ол қаланың Баба Ата ... ... баб ... ... ... ... тарихи шығармалардың
ішінен Ысқақ баб туралы деректер кездеспейді”-дейді ... ... [7; 17-18 бб]. ... 1239 жылы ... ... деп
аталатын көтерілісті басқарған дәруіштер шейхі Баба Исқақ есімі ғана ... ... Дж. С. ... ... ... кестесінде Ахмет Ясауи
мазхабын жалғастырушы Бақырғани Мансур Арслан бабаны, Лұқман ... ... ... ... ... ... баба (өлген жылы 1239) деп
белгіленген. Ф. Көпрүлү көрсеткен силсилада да ... қожа ... ... Мұндай «Жауахир-ул-Әбрар мин әмуажил-бихар» жазбасымен
сәйкес келмеушілік «Насаб-намадағы» Ибрахимнің екінші ұлы, Ахметтің ... да ... ... ... ... деп көрсетуінде, қожа
әулиетінен қатыстылығынан бұрын, ислам ... ... ... ... мағынада
қолданған. Өйткені, біріншіден, Арыстан Баб қожа ... ... ... ... ... Яссауи де өзін қожа деп санауы мүмкін, ... ... ... ... ... дін ... ұстаушылар тек қожалардан
қалыптасып, мұрагерлік ... ... ... дін тарапынан болатын
түртпектерден сақтануда өзін қожа деп атау қалыптасуы да ... ел ... көзі ашық , ... ... қожа-молда деген атаумен
атағаны белгілі. Сондықтан да Яссауи тегін тек «Насабнамамен» белгілеу
асығыстық сияқты. ... ... әлі де ... ... ... - ... оның ... тегінің қожа нәсілінен екені бүкіл ... ... ... кешегі бір дінге шабуыл жасаған әділетсіз саясат жылдарында
«арғы тегі ... ... қожа ... деуге сескеніп, қудалауға ұшырап,
тоз-тозы шыққан Яссауи әулиеті де арғы тегін жасыруға тура келді. Сол ... ... ... еді» ... теріс түсінік те қолдан ... Осы ... ... ... мәселенің анық-қанығына жетпей, кейде
білсе де білмеген сыңай танытып, «Түрік тұқымынан шыққан» дегенді ... ... ... деп аталу себебін ол «өзіне өзі қожа болған соң айтқан» ... ... Бұл ... да ... ... ... ... Сайрам
қаласында туып, «Яссауи» деген ат алып, «туған жерім қасиетті Түркістан»
деп жырлайтын ақынды қалайша өзге ... ... ... ... де ... ... жолы ... Түркістанда жатыр. Өзінің ... ... ... да ... ... ұлы ... қашан да бізбен кіндіктес, бөлінбес
егіз.
Зерттеу жұмысының мақсаты мен ... ... ... ... – – Қожа ... ... ... әдеби-көркемдік қуаты туралы
ғылыми-теориялық пікір айту, талдау.
Зерттеу жұмысының осы мақсатынан туындайтын мынадай негізгі ... ... ... – Қожа ... ... ... ... пікірлерді жүйелеу,
саралау;
• кезеңдік өзгерістер мен қоғамдық қатынастардың ақын ... ... баға ... Қожа ... Яссауи шығармашылығындағы әдеби дәстүр жалғастығы сипатын
ашып, жаңа тенденцияларды айқындау;
• Ақынның әдеби дастандарының көркемдік сипаты мен тақырып ... Ақын ... ... ... ... ... ... жағдай өздеріңізге мәлім. Көп жылдар ол кісіні зерттеу былай
тұрсын, атын атауға да ... ... ... Әрі ... соң ... ... ... да әрекет жасады, алайда бұл ... ... да ... ... қарап жатқан жоқ. Өзге көптеген ... ... да ... ... де ақын туралы әр алуан мақала,
еңбектер жариялады. Алғаш ... ... ... белгілі қоғам
қайраткері, жазушы М. Дулатов болды. Ол кісі өзінің 1913 жылы ... ... ... Сұлтан» деген мақаласында Әзірет Сұлтан жөнінде
ғана ... ... ... ... ... ... жалпы қазақ тарихын жан-жақты
сөз етеді. Ал белгілі жазушымыз Ж.Аймауытұлы жоғарыда аталған ... ... ... ... ... ... ... қатар, оның басындағы
ескерткіштің сыр-сипатын, ерекшеліктерін байыпты баяндайды. ... ... мен ... ... ... мән береді. Ендігі
кезекте Яссауи мұрасының түркі дүниесіндегі және ұлттық мәдениеттегі алатын
орнын жоғарыда ... ... ... ... болады.
1. ҚОЖА АХМЕТ ЯССАУИ ДҮНИЕТАНЫМЫ ЖӘНЕ ҚАЗАҚ ӘДЕБИЕТІ
Мәдениеттің ... ... ете ... ... ... ... тарихсыз, яғни рухани ұстындарсыз өз болмысы мен дамуын баянды
ете алмайды. Ал ... ... ... оның төл ... –рухани арналарымен
үндестігіне байланысты екендігін тарих тәжірибесі ... ... ... ... ... ... ... философиясы тарихындағы Қожа Ахмет
Яссауи дүниетанымы қазақ мәдениеті мен адам әлемінің ділдік түлеу ... ... ... ие ... ... Бүгінгі таңда Ясауи ілімінің
мәнін, маңызы мен ерекшелігін анықтау – тарихымыздың өткені мен ... ... ... ... ... ... ... етеді.
Сондықтан да тәуелсіз Қазақстан үшін Яссауи ілімі – ... ... мен ... ... ... үйлесімділікті қамтамасыз еткен
сара жол ... ... ... ... сай ... ойлау жүйесі мен нақты тұжырымдамаларға бай, адамды жаңа
мән-мағынамен ... және ... азық ... ілім ретінде ұлттық
болмыстық тұғырымызды ... ... ... ... ... ... ішкі еркіндікке жетелейтін ар түзейтін ілім.
Ал бүгінгі ашық және демократиялық қоғам құру ... ... ... мен ... баянды ету үшін, ең ... ... ... ... ... ... ету мәселесі саяси шарттардан бұрын
рухани ... ... ... ... ... да бүгінгі тәуелсіз
Қазақстан қоғамы мен адамы үшін мәдениетіміздің рухани бастауы, ... ... ... ар түзейтін Яссауи ілімі өзіндік болмысымен
зәрулігін көрсетуде. Бұл туралы елбасы Н.Ә. ... “... Егер ... ... келсе, өзіміздің мемлекетімізді ұзақ уақыт құрғымыз
келсе, онда халық руханиятының бастауларын түсінгеніміз жөн. Оған барар ... ... ... жатыр” [9;5б]- деп, мемлекеттіліктің тұғыры
етіп мәдениетті, ал мәдениеттің бастауы ретінде ділді, ... ... ... ... ... мен өмір сүрген уақыты түрік халықтары
үшін тарихи өтпелі кезең болуымен де маңызды. ... ... ... жолы мен ... ... Ясауи мұрасын зерттеу – бүгінгі жаңа
сипаттағы құндылықтар қоғамын құрып жатқан ... ... нық ... үшін өзінің мәдени, тарихи, дүниетанымдық және ... - ... ... да ... болып отыр. Бұл туралы академик Ә.Н.
Нысанбаев: “Ясауидің бай мұрасы Қазақстан Республикасының рухани ...... ... - ... ой ... ...... - әлеуметтік ынтымақ пен бірлікке ұйтқы болатын
даналықтың (хикметтің) кені. Яғни оның ілімі адамдар арасындағы өзара ... ... ... діни – ... ... ... ... жүйесі болып табылады. Қазақстандағы негізгі
мұсылмандық пен христиандық сияқты екі дін ... ... ... ... кілті де барша діндерден жоғары тұратын ақиқатты ... осы ... ... ... ілімі – моральдық – практикалық маңызы тұрғысынан бүгін ғылым
мен технология, ақпарат дәуірінде отырып, ... ішкі ... ... ... пен арды ... ... жаппай нәпсіқұмарлық жайлаған
қоғамның әлеуметтік індетінің емі екендігі ... ... осы ... ... сын ... ... тұрғысынан Яссауи ілімінің зерттеу әрі
тану – уақыт талабы, ар – ожданымыздың үні болып отыр.
Яссауи ... мен оның ... ... ... ... Яссауитану зерттеулері алғаш рет ХIX ғасырдың соңы мен ... ... ... мен ағартушылық ағымдарына қарсы жадидизм мен
ұлттық әрекеттердің жандануы нәтижесінде Түркия мен Орта Азияда бой көрсете
бастады. ... ... ... ... – ұлттық рухани танумен тең
деп қаралып, оның ... ... ... ... ... табылатын
мәдениетіміздің ұстыны ретінде өзімізді танудың негізгі тақырыбына айналды.
Шығыс – Ислам өркениеті жаппай ... ... ... ... ... бой ... халық Исламға, оның мәні болып табылатын
сопылық мәдениетке қайта оралып жатты. XIX ғасырдың екінші жартысы мен ... бас ... ... ... ... атты мұрасының (1878 – 1910
жылдар аралығында) Қазан, Ыстанбұл, Самарқанд, Әндіжан, Ташкент және ... рет ... ... де ... ... ... ... айғағы болса
керек. Дегенмен, бұл ... мен ... ... ... ... мен ... ... алдында тізе
бүкті. Оның негізгі себебі шектен асқан дәстүршілдік (метатрадиционализм)
болды. Бұл туралы тарихшы - ... Н. ... “... ... ... ... әлсіреді, солай фанатизм, дүмшелік, мәдени тоқырау
күшие бастады. Біздің батыс мәдениетінен ... бір ... ... - деп көрсеткен. Шындығында, адамның құлдырауы, рухани азғындап,
құлдыққа түсуі, еркіндіктен мақұрым ... оның ішкі рух ... мен ... туындайды. Ислам өркениетінде адамды осындай жатсынулардан
айықтырып, имандылықтық сақшысы ... ... таза ... ... ... ... ... қарақытайлар, Батыста крест жорықтары
салдарынан экспансия қыспағында ... ... ... сопылық ілім иманның
қорғаушысы, мемлекеттің тірегі, халықтың ұйытқысы, ар мен ... пен ... көзі ... ... да Имам Ғазалидің сопылықты,
иманды қорғаушы күш ретінде философия, қалам және т.б. діни ... ... ... ... XIX ... осы ақиқаттың ... мен ... қол үзіп ... түркілік әлем Ясауитану
саласына да Батыстың көзімен қарай бастады (Бұл ... ... ... ... ... ... дүниетанымын, түрік халық мұсылмандығын,
жалпы түркілік мұсылмандық түсінікті ... ... ... Яссауи
мұрасы – ұлттық мәдениетіміз бен тұтастығын рухани болмысымыздың айнасы).
Соның нәтижесінде сыртқы идеологиялық орталықтардың нұсқауы мен ... ... өз ... бен ... ... өте ... ... мен құлдық сезімге бой алдырдық. Олар ешқандай ғылыми негізсіз
әдебиет ойлап тапты. Тіліміз, мәдениетіміз, ... ... жаңа ... ... ... ... Ал біз олардың әдебиетіне бірте –
біре ... ... Өз ... ... көзімен тануға мәжбүр
болдық. Өйткені біз ол ... ... ... ... ерік – ... ... ... ғасырдың 20-жылдарының басында-ақ Яссауи Орта Азия және Қазақстан
ғалымдары тарапынан “кедейлердің, езілгендердің” жаршысы ... ... ... ілімінің жоғарыда айтқан имандылық пен ... ... ... ... ... ... да назарынан тыс қалған
жоқ. Олар ... ... ... ... мен ... мен ... ... іліміндегі фақр тұжырымдамасы мен зикр
теориясын және сал – ... ... ... өз ... ... білді [10;17б]. Кеңестік идеология ғылыми атеизм мен
атеизмнің философиялық – онтологиялық ... ... де ... Олар ... атеизмді таратуда маркстік әдісті ... ... ... ... ретінде түсіндіріп бақты. Бұлар да “тезис-
антитезис-синтез” сияқты гегельдік үштік ұстанымға негізделген ... ... ... ... – тезис, оған ... ... ... ...... ... ... және діни
жаттанудан құтқаруды – синтез, яғни “түпкілікті мақсат” ретінде анықтады.
Яссауи іліміндегі зікір ...... ... ... ... әр дем
сайын, әр уқыт оны өз рухында сезініп, сүю, онымен бір ... ... бір болу ... әдіс ... ... ғылыми атеизм зікірге қарсы
үгіт – насихат ұйымын құрып, адамның ... мен рух ... ... ... үшін ... табылған ілім болды. Ғылыми атеизм, Тәңірді
әр уақыт естен шығармау ұғымына, яғни зікір ... ... ... ... қойып, қоғамға қажетті атеист адам тәрбиелеп шығаруды
синтезіне, ... ... ... бұл ... іске ... ... ... адамды шынайы адамдықтың мәні мен санасына жеткізетін, өз
ақиқатын танытатын, ешқандай ... ... ... ақ жолы ... Оның ... бойынша Тәңір адамның өз рухында, ал
өзінің қашып құтылудың жолы жоқ. Бір жол бар – ол ... ... ... ... кең ... әдіс – ... ... құрайтын басты ұйымдардың мазмұндық мәнін өзгертіп, ... ... ... ... ... Бұл ... Яссауи іліміндегі фақр философиясының ғылыми атеизм мамандары тарапынан
қолданылғандығын көреміз. Олардың үгіт – ... ... ... біз үшін де ... асқан мақтаныш. Өйткені, құрып отырған
мемлекетіміз пролетариат диктатурасы. ... ... ...... ... ұлты ... ... Яссауидің де армандап кеткен мұраты ... ... ... ... болатын...” – деп К. Досай түсіндіріп
өтеді. Кеңестік идеология тұсында лауазымды қызметкерлер үшін ...... ... ... артықшылық болған жоқ. Бұл кеше болатын.
Бүгін бұл ... яғни ... ... ... ... да ... ... нысаны ретінде ешқандай ұрансыз-ақ өзімізді
тану мен ұлттық – мәдени болмысымызды жандандырудың, ... ... ... оның ... ... тану, мұрасын игеру жағынан келгенде
ескі сарындардан әлі де арыла алмай келеміз. Бұл ... ... ... ... жыл бойы идеологиялық үгіт – насихаттың шырмауына түссе
де, қарапайым халық “Әзірет Сұлтан” деп пір тұтқан, қабірінің басына ... ... өзін ... ... ... орындадым” деп көңіл марқаятын
ұлы тұлғаны біздің ғалымдарымыз әлі ... ... ... ... ... ... ірі өкілі деп марапаттаған болып жүр.
Мұндай ... ... пен ... ... ... ... ... әдіс арқылы Яссауи даналығының сырын білмек
тұрмақ, маңына да жолай ... - деп, бұл ... соны ... арнайы
көзқарас пен әдістің қажеттілігіне меңзейді. Әдебиетші – ғалым Т. Есембеков
болса: “Исауитану бойынша зерттеулер “Болмыс ... ... ... ... ... ұстанымдары тұрғысынан
қарастырылу керектігі туралы орынды ой түйіп, Ясауи мұрасын жасанда түрде
қазіргі заманға икемдеу ... ... ғана алу ... ... ... оның ішкі дамуы және уақыт төрешілігіне байланысты табиғи болмысын
сақтай ... ... - деп, ... саласының бағытын бағдарлауда
маңызды ұстаныстар айтады.
Егеменді еліміздің алғашқы ... ... ... ... ... философиясы тарихындағы орны мен маңызы жалпы сопылық
туралы зерттеулерде көріне бастады. ... ... ... ... ... ... – ұстанымдық сипаттары
тұрғысынан кешегі еуропаорталықтық ... ... шыға ... ... ... кешегі батыстық ғылыми философияның категориялық
аппаратына сия бермейді. Оның ... ... ... ... ... – көзқарастық мәнін сопылық категориялар, ұстанымдар ... ... ғана аша ... ... ... ... мен ... ажырамас бөлігі
ретінде қарастыру арқылы түсінуге болады.
Сопылық дүниетаным толығымен адамның моралдық - психологиялық ... ... ... ... ... ілімі – ар түзейтін ғылым. Сондықтан
да сопылар бұл ... ... ... хәл ... ... ... ... өз мәдени – дүниетанымдық болмысымыз тұрғысынан қарауға
маңыз беруіміз керек. Бүгін “мен”, “менің ойымша” дегенмен де әлі ... ... ... ... ... ... шыға ... Басқа мәселелерді қозғамағанда, филос.ғ.д., профессор А. Әбуовтың
Мансур ал-Халлаждың Ана-ал-Хақ сөзін “Мен – Тәңірдің ұлымын” (Я сын ... ... ... оған ... оның ... нұр ... ей
Алла”, - деген Тәңірдің “Жамал” сипатын, антропоморфтық ... ... ... ... ... ... тарихи тұрғысынан уақыт
деген категорияның ... дер ... ... ... ... ... ... даналық тұрғысынан өз ілімінің ұғымдары арқылы
оның қазақ философиясы тарихындағы ... ... ... ... Дегенмен,
А. Әбуовтың еңбегі Яссауи дүниетанымын ... ... ... ... құнды. Зеттеуші
Қ. Бегалинованың еңбегінде де осы типтес әдеттегідей ... ... ... ... ...... түсініктерді
анықтауда жемісті нәтижелер көрсеткен. Белгілі ғалым М. ... ... ... ... ... ... бағасын
беруіміз керек. Дегенмен, Яссауи хикметтерінің ... ... ... ... қателіктерін қоспағанда, көптеген
терминдер мен діни және ... ... ... ... ... көруге болады, 128б. Бұл ... ... ... ... ... ... қажеттілігін көрсетеді.
Сонымен қатар, еліміздегі Йасауитану саласында келелі, үмітке толы
еңбектердің де бар екенін атап ... ... ... А.К. ... хәл ілімін – адамды ... ... ... ... ... ... сай хәл, ... әлем категориялары
тұрғысынан ашып көрсете ... ... ... ... даму
сатысына өткендігін көрсетеді. Ясауи ілімінің төл мәдениетіміз ... орны және ... ... ... зерттеулерден де қалыпты
жүйелілік көруге болады. ... ... ... Ә. ... ... Қазақстандағы исламдық мәдениеттің қалыптасуындағы әл-Фараби, Ибн
Сина, Баласағұни, Қашқари, Йгүнеки, ... ... Абай және ... ... мен орнына жүйелі түрде тоқталып, заман талабы
тұрғысынан ... баға ... Ол ... ... ... ... ислам мен үйлесімділігі үшін құнды шешім жолдарын ... ...... М. ... ... мен Абай ... пен мәдениетіміздің сопылық ілімінің мәнін саралап көрсеткен.
Шығыстанушы – ғалым Ә. Муминовтың көп жылдардан бері ... ... ... ... өркениетіндегі орны, қалыптасу тарихы туралы тұжырымдары
өзіндік құндылықтармен танылады. Йасауитанушы З. Жандарбек Яссауи ілімінің
қазақ ... ... ... ... ... ... ... Н. Нұртазинаның Яссауи мұрасының тарихы және ... ... ... ... ... отырып, бүгінгі күн талабы тұрғысынан
үйлестіру жолындағы ... ... ... ... ... – аксиологиялық және әлеуметтік өмір талаптарына сай қолдану
аясын философиялық тұрғыдан қарастырудағы Ғ.Есім, С. ... Қ. ... А. ... ... де атап ... ... [11; 216б].
Әсіресе, бүгінгі күн талабынан Ясауи ілімін төл мәдениеттік ... ... ... зерттеулердің тұжырымдарын есепке алып,
салыстырып, отыру маңызды мәселе. ... ... ... ... ... ... Орта ... ақсүйектер әулиетінің саясаты: ... ... ... ... ... Қожа ... ... атты мақаласында оның дүниетанымына қарағанда ... ... ... ... ... - ... мен ... мәселесіне баса назар аударса, ал ... ... және оның ... мин Нафахат – ил Кудс” атты ... ... ... Орта ... ... тариқаты мен Парсы – Хожаган силсиласы -
деген мақаласында Ясауидің ХIII ғасырда өмір сүрген деп көрсетеді. Ал ... жылы ... ... ... өлген жылы тарихи деректерде 562 –
1166/7 жыл деп көрсетілген, яғни оның XII ... өмір ... ... ... ... ... кеңестік идеологияға қарсы Яссауи және
Ясауитану жайында ... ... ... ... ... ... баға ... оған жалпы түркілік
мәдениеттік негіздің ұйытқысы ретінде қарады. Ал ... сол ... ... ... ... ... ... құндылықтар негізінде оның
ілімінің тұтастыққа ... ... ... одан ... ... ... ... тырысып, жаппай жаһанданудың Орта Азия саясатына
“ғылыми” тұрғыдан қолдау көрсетіп ... ... ... ... саяси
күштер Орта Азияда геостратегиялық және ... ... ... ... ие болатын болса, Яссауидің XIII ... Кіші ... оның ... ... ... ... тұрғыда
негізсіз деп тауып, нәтижеде түркілік мәдениеттік, діни және дүниетанымдық
ортақ құндылықтардың көзі ретінде танылған Яссауи ілімін тек ... ... Азия ... ... ... Бұған “ғылыми” негіз дайындап,
мемлекеттік ... ... мен ... ... ... ... ... тарихи ориенталистика ғылымының негізгі методологиясы.
Бұл ориенталистердің кез келген мәдениетті зерттеуіндегі басты ... ... ... ... ... үшін ... өз қоғамының саясаты
үшін жүргізіледі. Ориентализмнің орнын басқан (XIX ... ... ... ... ... жаңа бір қырын ашуға көмектесіп
келеді. Батыс антропологиясы бойынша зерттеулердің мақсаты – оларды одан
әрі ... ... ... озық ... әдіс – ... ... Мысалы,
америкалық ғалым А. Бодроглигетти ... ... ... ... ... Бұл ... ... мұсылман әлемінде кеңінен тараған
түсінік. Оның ешқандай ғылыми жаңалығы жоқ. ... ... ... ... ... ... баласының жазған хикаясына да өзеуреп тұратын
дертіміз бар. А. Бодроглигеттидің айтқандарын осыдан бес ... ... ... ... ... ... “Ахмед-и Санидүр ол, Сұлтан-и ... ... - деп ... Османлы патшасы III Мұратқа Ясауи ... ... ... ... ... Орта ... Ясауи және оның мұрасына деген
махаббат халық көкейінде “Мәдинада Мұхаммед, Түркістанда Қожа ... ... ... Мұндай түсінік сопылық дүниетаным тарихында
көп кездеседі. Мысалы Нақибандиййа тариқатының өкілдері Жалалуддин Румидің
“Мактубаттарын” “Киелі ... ...... ... ... ... ... Румидің “Маснауи” атты кітабын “Мағз-и
Құран” немесе ... - и ... ... Хаст ... дер ... яғни ... Маснауи кітабы парсы (пехлеви) тілінде жазылған
Құран, Маснауи-Құранның мәні, рухы” деп қараған. Ал Имам Ғазалидің ... ... ... атты ... да ... қада йакуна ал –
Куранан”, яғни “Ихйиа (кітабы) – Құранның тура өзі ... ... ...... ... ... да ... түсініктер де дін үшін
теріс емес. Бірақ, Ясауи ... өзін мен ... ... немесе менің
хикметтерім екінші Құран” ... жоқ. Ол “... ... ... ... “фарман-и субхан” оқып танысаң, “Һәмме мана-и” ... ... ... ... ... сөзінен (Құраннан) шыққан бұл хикмет,
естігендерге жауар “баран-и ... ... ... ... - ... Тәңірден берілген құт, Құран мен ... мәні ... Ал ... ... ... ... ... оны бар
махаббатымен сүйген халықтың терең құрметі мен ... ...... рухымыздың (менталитет) терең қазыналы қойнауынан
өшпес орын алған. Бірақ бүгінде ... ... басы ... ... ... мен мәдениетін басқаша түсіндіріп, өз мүддесіне
қолданғысы келетіндер де ... ... де Ясуи ... ... қайта жаңғыруына, ислам рухының жандануына бөгет болғысы
келетін, “дініңді менен үйрен” ... ... ...... де
табылады. Ондайлардың пиғылын мәдениеттанушы – ... Н. ... ... мақсаты – елімізде енді-енді есін жиып, тіріліп, ... ... ... ... ... ... оны әдет-ғұрып пен құр сөз деңгейінде
қалдырып, дүмшелік жолға бұрып жіберу, сөйтіп, исламды ... ... ... жасау” - деп, өте дәл анықтаған.
Танымдық – социологиялық ... ... ... ... оның ... ... шәкірттері, олардың қалдырған еңбектері,
құрған ұйым-теккелері (зауия, лангер), ... ... ... ... жүйесі мен моральдық – этикалық ... ... ... ... Ол үшін ... ... ... таратушы шәкірттерін, олардың еңбектері мен осы ілімді ... мен ... ... ... бен тарихымыздағы орнын негізгі
адам мәселесінен бөлек қарастыра алмаймыз. Кешегі кеңестік ... ... ... ... ... ... ... Бүгінгі таңда
адамның мәдениеті оның еркіндік ... ... ... ... Ал ... ... Яссауи ілімі арқылы жаңа сипатқа, мазмұнға ие
болғандығы анық.
Яссауидің өмір ... ... мен ... ... және ... өте маңызды кеңістік болса, мәдени және діни философиялық көп
қабаттылығы жағынан да ... ... ... ...... ... болатын. Міне, түріктер осындай қайнаған ... ... мен ... ... ... ал ... ... қарамастан, ислам – сопылық ілімі арқылы өзіндік жаңа ... ... ... ... ... аша ... ... – XI ғасырда Фиқх, калам, тафсир сияқты исламның діни ғылымдары еркін
ойлау қабілетінен айырылып, тығырыққа тірелген тұста ... ... ... ... ... ... бір ... еткен ағым болды.
Мауераннахр мен Түркістанда түркілік мәдениет ... ... ... ... Осы ... ... ориенталист Х.А. Гиббтің: “... Түріктер
парсыланудың ... ... ... ... - деуі де ... сопылыққа берілген орынды баға болатын. Түрік мемлекетінің
саяси, әрі мәдени – дүниетанымдық негізде ... мен ... ... құндылықтық – құбылыстық рухани жаңғыруының көш басында алғаш
түркілік руханият ... ... ... ... Қожа Ахмет Яссауи
тұрды. Оның ілімі традиционалист ғұламалардың формализміне, сыртқы ... ... мән, ... ... берген шынайы парасаттылық пен
адамгершілік ұстанымдарын қалыптастырды. XII ... ... ... ... ... ... ... кәсіпкерлік бірлестіктер, тариқат түрінде
текке (зауиййа, лангерлер), рибаттарға рухты ... ... ... [12; ... ... уақыт тұрғысынан XII ғасырдың ... ... ... ... (бүгінгі Қазақстан, Өзбекстан, Қырғыстан
және Түркіменстан мен Тәжікстан) территориясына таралды. ... осы ... ... жаңа ... құндылықтарын жалғастырушы шәкірттері адамзат
тарихында өзіндік із қалдырып, түркілік мәдениет негізінде құрылған ... осы ... ... негізінде қалыптасты. Мұны Нақшбандиййа
Мұхаммед Бахауиддин Нақшбанди (1389 ж.қ.б.) мен Кубрауиййа (Нажмддин Кубра
- 1221 ... ... ... ... ... орын алуынан – ақ
көруге болады. Үндістандағы Ясауи мәдениетінің ... ... ... Бұл ... ... XIV ... ... Ибн Баттутаның
“Саяхаттамасынан”, кейініректегі Симон Дигбу, Терри Зархонъе сияқты
зерттеушілердің еңбектерінен ... ... Онда XVI ... дейін
Синд, Пенджаб аймақтарында Ясауи дәруіштерінің ... ... ... бар. Кіші Азия – ... Ясауи ілімі XIII ғасырдың бірінші
жартысынан бастап, Хайдарилік тариқаты арқылы ене ... ... ... басында құрылған Бекташиййа тариқаты да Ясауи ілімінің жалғасы
болып табылады. Алтын Орда, Өзбек Хан (1313 – 1341) ... ... дін ... ... ... ... ілім Еділ ... XIII – XIV
ғасырда таралды. Сопылықты Бұлғарларға ... ... ... болды. Солар арқылы ... ... ... ... ... көшпелілердің арасына тереңдеп жайылды.
Бұл кеңістікте Яссауи ілімі Исламның мәні ретінде қабылданып, XII – XIV
ғасырлар ... Орта ... Таяу ... ... жеріндегі саяси оқиғалар
(мәдениет көші) негізінде Хорезм, Хорасан, ... ... Кіші Азия ... ... одан ... Еділ – Оралға дейінгі аймаққа жайылды.
Ясауийа тариқатының ықпалы кейінгі дәуірлерде ...... ... ... XVI ғасырға дейін Ферғана, Ош, Өзбекстан жерінде ... ... XIX ... ХХ ... 70-ші ... дейін яғни,
Кеңестік дәуірде де аты аталған ... ... ... ... ... ... ... Қырғыз жерінде Сәнуар (1870) шайхтың
басшылығымен Яссауийа тариқаты «Лахшылар» ... ... ... ... бұл ... кеңестік режимге қарсы көтерілістерге мұрындық болды.
1920 жылы осы “Лахчилер” тариқатының жалғасы ретінде ... ... ... ... ... ... тариқаты шығып, кеңестік
атеизмнің үгіт насихаттарына қарсы астыртын ... ... 1955 ... ... ... ... кеңестік жүйеге қарсы ашық соғыс
жариялаған. 1961 жылы бұл әрекет әшкереленіп, кеңес ... ... ... Азия Дін ... ... арқылы күрес жүргізеді. Нәтижесінде
сопылар жеке-жеке тұтқындалып, Сібірге жер ... Бұл ... С. ... 1969 жылы ... ... ... ... қалдықтары және олардың тарихы” атты еңбегінен,
сонымен қатар Яссауи ілімінің кеңес ... ... мен ... ... ... зерттеушісі
А. Беннигсонның “Сопы және Комиссар: Ресейдегі Ислам тариқатттары” атты
кітабынан оқып танысуға болады.
Ахмет Яссауидің ... ... ... ... ... ... моральдық, ғибраттық мазмұнда дамыды. Бұл жердегі хикмет ұғымы
алғашқы дәуірлерде ... ... ... ... ... ... ... Е. Тұрсынов, сал-серілік туралы былай дейді: “Сал-
серілік шығармашылығы мен дәстүрінің тығыз ішкі байланыстылығына қарағанда,
серілер-сал типінің негізінде өткен ғасырда ... өнер ... ... деп ... ... дей ... “сері” сөзінің арабтың “сейір” және
онымен түбірлес ... ... ... сөздерімен байланыстырылады. Саир-
араб сөзі, ал ... ... ... ... ... ... ... негізгі ұғым. Бұл туралы Ясауидің кемел адам тұжырымдамасы
бойынша көрсетеді. Ал “сал” ұғымы ... ... ... ... ... ... ... қазақ тіліндегі өзгеріске ... ... ...... А. Инан ... ... маңызына тоқтала келіп: “... қазақтар, моңғолстан, Алтай
аймағынан Еділ (Волга) жағалауларына, ... мен Иран ... ... ... аңғарына, Памирден Орал тауларына дейін созылып жатқан кең байтақ
кеңістікте өмір сүргенімен ортақ бір ... ... Заңы мен әдет ... ... ... жоқ. ... ... дәрежедегі бірліктің себебі
“сал серілері” деп аталатын ақын – жыраулары мен өнерпаз – алып ерендерінің
бүкіл ... ... ... ... ... ... ... дәстүрлерінен болса керек” - дейді. Шындығында, ... ... ... ... хақиқатқа барар жолдағы адамдардың
рухани бірлігін, туыстығын, ынтымақтастығын қоғамға өнеге ретінде ... ... ... қойдың пірі – Шопан Ата, сиыр малының пірі ... ... пірі – ... қара ... ал – ... ... пірі – Жылқышы Ата
(Қамбар Ата) деген ұғымдар бар. Бұлардың әрбірі бір ... ... ... бұрын, ислам тарихынан орын алған Зеңгі Баба мен Уайс ... ... ... ... із ... ... тұлғалар. Жоғарыдағы
сопылардың қазақ мәдениетінде төрт түлік малдың атасы ретінде танылуында да
сопылық дүниетанымның ықпалы бар. Мысалы, сопылықта ... ... ... ... ... ... ... бірлестігі”
болған. Қазақ арасында “ұста және дүкеннің киелілігі” ... ... төл ... ... ... Бүгінде Яссауи
мәдениетінің Кіші ... ... ... ... ... ... ... темірші, етікші, наубайшы және ... ... ... осы сопылық ахилік дәстүрі негізінде жалғасып келе ... ... да ... ... ... ... ... олардың ортақ белгілерінің арлылық, адалдық,
Алланы және адамды сүю, сонымен қатар әртүрлі ... ... ... ... сопылық-ахилық институтының қазақ мәдениетіндегі орнын
көрсеткен.
Адамзат тарихында өткен ғасырға дейін мемлекеттік жүйе өз ... ... пен ... ... ... ... ... келгендігі мәлім.
Сопылардың пірлері тек рухани көсем ғана болып қоймай, сонымен қатар ... ... ... де ықпалды болды. Алғашқы ... ... сопы – ... ... сол кезеңдегі тарихшыларды
растайды. Қазақ ... ... ... ... ... “... ... жаңа қазақ хандығының астанасына айналуы тек
қолайлы географиялық жағдайына ғана ... емес еді. Ол ... ... ... әлем ... өзіне аударып алған-ды. Бұл ... ... орын ... ... ... ... негізін салған
шайхы, ғұлама ақын, Қожа Ахмет Яссауидің жан – ... ... ... ... арқасы еді” - деп бағалайды. Сонымен қатар махмұт
хазинидің Йасауи жолы ... ... бес ... ... ... еңбегінде
адамның кемелдікке жетуіндегі алғышарттар ретінде көрсетілген ... ... ... пен ... ... ... ... мемлекеттік жүйесінің де Яссауи ілімімен байланысты
екендігін көруге болады. З. Жандарбектің Яссауи ілімінің Қазақ ... ... ... ... рөл ... ... ... антропология және саясат философиясы категориялары тұрғысынан
сараптап қарағанда ... ... мен ... сай ... көз ... ... Яссауи ілімінің Қазақ мемлекеттілігінің
негізгі ұйытқысы екендігін А. Қалиұлының еңбегінде орын ... ... ... ... ... пен дін қатынасындағы төре мен қожалардың
рөлін анықтайтын құбылыстық – танымдық мәліметтерден де ... ... төл ... бен ... тарихындағы маңызын,
оның мұрасының іздерін хатқа түсірген ... ... ... ... болады. алдымен, Яссауи мәдениетінің айнасы ... ... ... ... және ... – ул ... (Көңіл айнасы)
рисаласын атап өтуіміз ... ...... ... хәл ... Яссауийа тариқатының этикалық – маральдық және рухани тәрбиелік
ерекшелігін көрсететін, оның ... ... ... ашатын негізгі
дереккөздері. Бұл кітаптың ... ... Д. ... ... ... 2000 жылы Анкарада жарық көрді.
Имам Хусамеддин Хүсайн бин Али Сығнақидың (711 / 1311 ж.қ.) ...... – и ... ... ... – и ... – и ... атты еңбегі
бар. Бұл еңбек Ахмет ... және ... ... туралы кейіннен
жазылған еңбектерге дереккөзі болған. Мысалы, Алим Шайх “Ламахат” ... ... ... ... – ул ... атты ... осы рисаладан
пайдаланған.
Бұл рисалада Яссауидің аңға ... құсы – ... мен ... ... ... ... оның ... дәріс алған есепсіз
шәкірттері жөнінде айтылады.
Яссауидің салып ... ... ... түркі әлемінің түкпір –
түкпірінде ... ... ... ... ... ... Фараж әл-Уасифи
“Тириак – ул Мухиббин” атты (х. 647 – 744 / м. 1275 – 1343) ... ... ... (1352 – 1430) ... ... жолының мұрагері екендігін
көрсетіп, оның рухани силсаласын (шынжыр – шежіре) ... ... ... ... атты ... мен Қажы ... арасындағы ділдік, сопылық ойлау категориялары тұрғысынан, жалпы
мәдениеттік құндылықтар жөнінен өте ... ... ... ... ... ... ... Ахмет бин Махмут Хазини ал-Хасари
(1002 / 1593 – 4), ... ... фи ... – ил – ... ... ... ... бұлақтары)” атты еңбегін Х. 995 / м. ... ... Бұл ... ... ... ... істері, ахлақи-рухани
ұстындар, “сыр теңіздері”, әділет, тариқат пен хақиқат, ... ... мәні мен ... ... да ... ... Онда ... “өлімнен бұрын өліңіз” концепциясы мен “фақр” философиясы ... ... ... ХХ ... ... ... ... алғаш түрік
сопылары” деп аталатын құнды еңбек қалдырған Фуат Көпрүлү де осы Сұлтан
Ахмет бин ... ... ... ... – ул ... мин Амуаж – ил
Бихар” атты еңбегі негізінде Яссауи мұрасын танытқан болатын. Бұл ... жылы Ж. ... ... ... ... Азизуддин Насафидің (өл.ж. 680-681 / 1281-1282) “Инсан – и
Камил” атты еңбегі XIII ... (660 - / ... ... тілінде
жазылған. Мауараннаһр және Түркістан аймағындағы сопылық ... ... және ... ... ... ... – ул - Иман” (Иманның шарттары. Қазан, 1901 ж.б.) атты кітаптың
соңында “Кімнің силсиласынансың? (Кімнің жолдасысың)” деген ... ... ... ... ... ... жауап берілген. Бұл
мәлімет ... және оның ... сол ... ұлттың болмысын
анықтайтын критерий ретінде қалыптасқандығын көрсетеді.
Бүгінгі Яссауи ... ... ... өзі ... ... мен ... және ... арасындағы сабақтастық пен тұтастықтың
адамдық санадағы жаңғыруының іздерін, рухани арналарын тану болып табылады.
Сондықтан бұл ... Қожа ... ... ілімінің мәні мен
ерекшеліктерін анықтауды, оның қазақ философиясы ... орны ... ... оның ұлттық мәдениетіміздің ... ... ... дүниетанымның жәдігерлік қырларын анықтауды,
классикалық сопылық дүниетанымдағы түркілік сопылықтың ... үшін ... ... дүниетанымдағы адам туралы түсіндірудің
талдануы мен ғылыми сараптама жасалуына ... ... ... ... ... яғни ... ... формасы
Яссауи дүниетанымының құндылықтар әлеміне ену үшін сопылық ұғымдардың мәнін
ашуда қолданылады. Герменевтикалық тәсілдің ұстанымдарының шығыстық ойлау
ерекшеліктерімен, атап ... ... ... тафсир және тауил
әдістерімен ұқсастықтары бар. Талдау (анализ), салыстыру (компаративистік)
әдістері ... ... ... ал ... ...... ...
адамның ішкі әлеміне жаңаша мән, тіршілік беріп, оны сапалық, ... ... ... Қожа ... ... ... түрік-ислам мәдениетінің қалыптасуы мен
дамуы
Қожа Ахмет Яссауи сияқты ірі ... ... ... ... ... ислам діні тарихындағы орны, сол діннің уағыздары ... ... ... та, ғылыми да тұрғыдан кеңінен сөз болып
келеді. Бұл жөнінде том-том еңбектер, құнды-құнды ... ... та ... ... ... халықтарының рухани-мәдени өміріндегі
ролі мен қызметі, қалдырған поэтикалық дүниесі жап-жақсы зерттеліп ... Ұлы шейх ... ... ... деп ... ... мұның да дін тарихындағы мән-мазмұнын, таралуын, сақталу жайын
сөз еткен еңбектер де баршылық. Ал Яссауидің ... де, ... сан ... ұмытылмай сақталып келе жатуының сыры неде? Яссауи өмір
сүрген XII ... ... ... ... ... ағымы деген немене, ол ағым
жергілікті қалың бұқара арасында неліктен қолдау ... ... ... ... беру - ислам дінінің идеологиялық негізін, тарихын
зерттеушілердің, мәдениеттанушылардың міндеті болды. Діни ... ... ... ... ... ... ... мәнін анықтауда дүние
жүзіне аттары мәлім шетелдік ғалымдар мен атақты орыс ... ... ... еңбектерін атап, пікірлерін баяндап шығу -
бұл жұмыста біздің негізгі ... Баб ... ... ... ... ... Ол ... және Яссауи есімімен байланысты туған Йассаулік оқудың
тарихи сахнаға шығуына алғы шарт екені ... ... ... де, ... 400 жыл аралығында өмір сүрген сопыларды Арыстан Баб есімімен жинақтау ... ... ... ... ... ерекшелеуден туған сияқты.
Арыстан Баб ислам дінін, оның ... ... ... ... ... ұстазы болумен қатар, араб, парсы тілдерін жетік біліп,
шәкіртіне үйреткен. Сондай-ақ ... ... ... ... ... ашып ... ... де өз үлесін қосқанын атап көрсету керек:
Сегізімде сегіз жаннан жол ашылды,
«Хикмет айт» деп, бұ басыма нұр ... ... ... де ... ... ... ... Түркістанға келділер,
Басым қойып жыладым, халім біліп күлділер,
Мың бір зікірді үйретіп, мейірбандық қылдылар,
Арыстан Бабам сөзін есітсеңіз-тәбәрік.(114-х)
Яғни, Яссауидің ... ... жад ... өлең ... ... ... ... уағыз-насихат жүргізуде пайдаланып, әр сөзін өлеңмен
нақыштауда Арыстан Бабтың тікелей ықпалы болғаны даусыз.
Яссауи ... 26 ... ... яғни, Хамаданиді кездестіргенше
пірсіз жүргенін айтады. Бұған қарағанда, ... Баб тек ... ... ... Егер пір ... сопы үшін ... ... болып
табылса, Арыстан Баб Яссауиге неліктен пір ... ... ... ... ... ... ... қарттығы және кездесуден кейінгі тез арадағы
өлімі ... ... ... ... ... ... ... мына сюжет негіз болып отыр:
Арыстан Баба Алла аманатын тапсырмасымен Ахметке ұзақ ғұмыр ... ... ... ... ... өз қолыңмен жерлеп кет» - деген
тілек білдіреді. Сонда да жас Яссауи былай деп жауап береді:
Жылап ... ай ... жас ... ... қазармын көрге қалай салармын,
Қақ Расулдың сүннетін нешік оны ... ... ... Баб ... ... ... ... қатпаған балғын екені,
әлі де діни ... ... ... білмейтіндігін байқаймыз. Соған
қарамастан Арыстан Баб өзінің өзбасары, ... ... ... тек
Ахмет Яссауиді танып, діни оқуға діни қызметке, сопылық өмірге батасын
беріп кетеді. Сонымен суфизм ... не және ... оқуы ... қалыптасты
деген сұрақ туады.
Суфизм ислам діні аясында ерекше мистикалық діни фәлсапалық дүниетаным.
Бұл философиялық ағым XI – XII ... ... ... ... ... мәлім.
Е.Э. Бертельстон: «аскеттік қозғалыстың алғашқы мақсаты демократияға
негізделіп ары қарай да осы қалпын сақтап қалады» ... ... ... ... ... В.В. Наумкинның: «антифеодалдық көңіл күйлер
исламның суфизм ... ... ... ... ... ... идеялардың әлеуметтік табиғатын, қозғаушы күшін ... ... ... ... ... ... халықтың көпшілік бөлігі ... ... ... ... деп қорытындылайды. А.Тәжікова. Сондай-ақ ислам
діні экономикалық қысым көрсетіп мұсылман мен ... ... ... ... шекарасын белгілеуші қызметінде көрінді. Мысалы, салық
жүйесіндегі айырмалар ... ... ... ... ... ... тез ... алынса, мұсылман еместерден ондық (десятина),
мұқасан, харадж, ... ... ... ... ... ... ... адамдардың сырттай ғана мұсылман болып, ал наным-сенімі ... ... ... ... Бұл ... ислам дінінің тек ресми
жағдайда қалуына әкеп соқтырды. Ал суфизм болса ислам ... ... ... ... табиғатымен үндестіре, ортақ мүддегерді, мұсылмандық қалып
дәстүрлерін, әдеп-ғұрпын ... ... ... ... ... жаңа формада ... ... ... ... ислам дінінің дініне нәр болар көздерге ... көп ... ... ... ... бір арнаға біріктіріп, қуаты
мол, ... ... ... ... ... ... мүмкіндік
жасады. Сондай-ақ суфизмнің осы қасиеті оны ... ... ... ... ... ... «Суфизмнің ресми дінмен қатарласа өмір сүруіне
оның ... ... ... ... роль атқарады: ол
ылғалды губка қалай сіңірсе, дәстүрлі ... ... ... ... сіңіре
алады және де бұқара халыққа мұсылмандық қалыпта қайтарып береді». Сөйтіп,
суфизм бұқара халықтың ішінде идеология ... ... ... ... ... кең ... шет аймақтарда өз тұғырын табуына ізгі әсер
етті.
Сондай-ақ сопылық ... ... ... шеңберіндегі ислам
дінінің құрсауына кілт болды. Құранды кең де еркін талқылау арқылы ... ... ... ... ... ... жету жолында биік дәрежедегі
сана-қағидаларын басшылыққа алуды ... ... деп ... құқықтардан және заңдылықтардан тәуелсіз болуға үндеді. Мұндай
принцип ... ... ... ... ... бет бұрып, қатарын
көбеуту процесін жолға қойды. Сөйтіп жергелікті халықтың салт-сеніміне әдет-
ғұрып ... ... оның ... түрлі бағытта, сан салада дамуын
белгіледі. Бұл ... ... ...... ... ... дінінің
сопылау мазмұнын байыта түскен оқулар пайда болды. Осындай діни ... бір ... ... Қожа ... ... сопылық оқудың
түпкілікті дәстүріне жол ... дара ... ... ... ... ... мирас болған
мамандық, мәжуейлік нанымдардың түркі ... ... ... ... ... ... ... дәрежеде дала
заңдылықтарының негізін құрағанын көрмей тұрмады. Бұл ... ... ... ... қасиетін толығымен пайдалана отырып екі
дүниетанымның жанасар, үйлесер жерін іздеуіне ... ... ... өз ... ... қалыптасқан діни нанымынан, салт-санасынан нәр
ала отырып, Ислам дінінің қалыбына сияр оқу, мектеп қалыптастыру әрекетін
бастайды. ... ол ... ... ... ... ... Әбу Ханифа,
әл-Бистами сияқты араб-парсы сопыларына негізделе отырып түркілік мазхабты
жүйелейді. Оның кейбір хикметтері:
Жолсыз жолға ... ... ... харак,
Халықтан сұрасам, ешкім бермес маған жауап,
Халқым сенсің жолды көрсет Әли жанап,
Қолым тұтып жолға сал, сен ... ... деп, ... ... көңіл күйін бір жағынан «жолсыз жолдағы»
ауыртпалығын көтерудегі жалғыздығын, күйзелісін байқатса, екінші ... ... ... ... азық ... биік ... ... ететінін тани білген
үмітін аңғартса керек.
Сопылықты тану теориясында шындықты мистикалық меңгеру басты ... ...... ... ... биік, өйткені ол мәңгі, ал ... ... ... ... Сопы ойшылдары рационалды білімнің
құнын жоққа шығармады, бірақ ... ... оның ... атап ... ... үшін ... тәні дін ауқымдысымен
шектеледі. Олар бастысы – Құдай және адам ... не, ... ... бе, адам ... ... ... ... алу керек? деген
сұрақтар туындайды.
Бұл жерде сопылар діни сана үшін түбірлі шешуге тиісті мәселелерді ... ... ... ... өз ... ... ... Хадисшілдер
мұсылмандарды дін жолына Құран және суннаның әрбір әрпіне сай уағыздады. Ал
сопылар болса, пайғамбар сөздерінен олардың жеке ... ... ... неғұрлым үндес ... мән ... ... ... Құдай заңдарын білу болады да, ал сопылар ... ... ... ... ... – XII ... көне түркі тілінде жазылған «Диуани Хикмет»
кітабының авторы. Көрнекті ... А.К. ... ... ... ... ... ... тілінде дүниеге келген өте қарапайым, көпшілікке
түсінікті тілмен ... ... ... кең ... көшіп-қонып жүрген
түркі тайпаларының бәріне де түсінікті ауызекі сөйлеу тілінде әдемі жеткізе
алғандығына күмән келтірмейміз. ... ... келе ... ... оған
өз тарапынан араб-парсы сөздерін қосып жіберген сияқты» [15;189б].
«Хикметтің ... ... ... жеткені XV - XVI ғасырлардағы
көшірмелері ғана. Көшірмелері өте көп. Олар негізінен Стамбулда, ... ... ... ... Ең ескі ... XV ... ... араб емлесімен көшірген». «Даналық кітабы». Қазан (1887 және 1901
ж.), Стамбул (1901 ж.), ... ... ж. ) ... ... ... ... ... басылып шықты.
Ахмет Яссауи өлеңдер жинағының ең толық нұсқасы Қазан ... ... ... 149 хикмет берілген. Соның 109 ... ... ... ... Қалғандары шәкірттері тарапынан жазылып, жинаққа еніп кеткен
жыр жолдары болса керек [86]., 18б. Көптеген ... ... ... ... оқи ... Ислам дінінен хабары бар жанға «Хикмет
тілі өте ... Оны ... ... ... ... адам ... ... тілдеріне өте жақын екенін байқар еді.
Белгілі ғалым М. Орынбековтың зерттеулерінде Ахмет Яссауи жөнінде және
оның сопылық ... ... өте ... ... айтылады. Оның пікірінше, Қожа
Ахмет Яссауи «Даналық кітабының» қазақ елінің философиясы үшін зор маңызы
болды. Оның ... ... бала ... ... ... ... қарапайым
түсінікті тілде жазып шыққан. Бұқара халыққа зорлық, үстемдік жасаған
хандарды, бектерді, қазыларды ... ... бұл ... өкініштілігін
жырлайды.
Қожа Ахмет Яссауи де сопылықтың азапты да ауыр өмірін бастан кешіргенін
білеміз. Өзіне дейінгі сопылар секілді ол да ... ... ... ... ... батуды арман етті, сол үшін бұл өмірде дүние-мүліктен баз
кешіп, Құдайға күндіз-түні құлшылық ... оған ... таза ... ... ең ... үй іші, ел-жұртын тастап, кезбелікке бел буды ... Аш ... ... баспанасыз жүрсе де олар өз тағдырына
өкінбеген, сол арқылы күнәдән арылып, пәктік ... ... деп ... ... ... ... ... төзімділік, Алланың дидарына
ғашық болу, жетім - ... ... ... болу, ғаріптік жолын
ұстану болып табылады. Мұның арғы тегі «суфия» партисының ... ... ... ... талаппен кезбелікке бекінген. Сопылықтың ірі өкілдерінің
бірі - әл-Жаһиз (255-869): «Дін жолындағы ақын ең алдымен сопы болу ... мен де не ... ... едім, не қиссада оқитын едім», - деген
екен.
Сопылықты ... ... ... жолы ... Яссауи «Диуани Хикметті»
қазақ елінде де жоғары бағалаған. ... ... ... ... ... ... сопылықтың мән-жайын айта келіп:
Қор болған екіншіден сопы жолы,
Бұл жолды ұстаушы еді ердің зоры,
Әліптің атын ... ... ... бола ма деп діннің соры.
Сопылық қаптауынан биік еді,
Теп-тегіс жетіп кетті жұрттың қолы, - деп өкінген ғой.
Бұған ... ... ... пен пәктіктің, адалдық пен әділдіктің,
тіпті әулие әмбелердің белгісіндей ... ... Осы ... ... ... оның ... салатын Құран Кәрімде жүйелі сөз ... ... ... бойлай білу үшін оның хикметтерінің тілін, сопылық
символдармен нақышталған ұғымдардың кілтін аша білу маңызды. Бұл ең ... ... ... ...... категориялар негізінде мәні мен
мақсаты ашыла түсетін, адамның ... ... ...... ... ... ... мен хәлдер – махаббат, зікір, риязат – осы
мақсатқа ... ... мен ... ... ... ... негізін тариқат белгілейді. Яссауи дүниетанымының
мәні – «адамның өзін-өзі тануы» арқылы «Хақты тану». Бұл жолдың ...... ... да ... ... Бұл жолда адам жаратылған -
мен екендігінің ақиқатына, жаратылыс сырына көзі ... ... ... ... мен ... және адам мен қоғамның арасында көпір-жол» болу
екендігін ... ... ... ... өзегі – адам. Адам
«кемелдікке» жетуі үшін ... ... ... ... ... Бұл ... қайнары – хикмет. Хикметтерде адамның ... ... ... ... мен ... көрсететін, көркемдігі жағынан
ең жоғарғы суретте жаратылған болмыс екендігі айқын көрсетілген. Яссауиде
адамның табиғаты ... ... - су мен ... «Асылық білсең су
уа-кил (топырақ) және килге ... ... иа ... Бұл ... ... ...... жаратылыс табиғатын, парасаттылық пен
қарапайымдылықты білдіреді.
Сонымен қатар сопылық дүниетанымда өлімнің өзіндік ереше орны ... ... өлім ... ... ... ... ... ұғымды» білдірмейді. Ғазали «өлімнің мәнін түсіндіру үшін өмірдің
мәніне жету керек, ал рухты білмей тұрып ... тани ... - ... ... ... ... ... алғашқы күндерінен бастап Ахмет Яссауи
дүниетанымының қазақ филисофиясы мен ... орны мен ... ... ... ... көріне бастады. Яғни кешегі батыстың ғылыми
философияның категориялық ... сыя ... Оның ... ... ... ... ... мәнін сопылық
категориялар, ұстанымдар мен ұғымдар арқылы ғана аша аламыз. ... ... ... ... ... мен ... ... бөлігі
ретінде қарастыру арқылы түсінуге болады.
Адам баласы туылмай тұрып қайда еді? Өлгеннен соң ... ... ... бар ... және де болмысты бар еткен Жаратушы бар ма осы? Бар болса,
Жаратушы мен болмыс арасында нендей байланыстар бар? ... ... ... не? ... емес нәрселердің негізі, сезім, сүю, күю, ашулану
және көру, кешіру, кек алу тағы басқа осы сияқты ... адам ... ... мәселелер. Бұл сұрақтарға жауап іздеу кейбір ақылдылардың
машығына айналған. Олар өздерінен бұрынғы ойшылдардың айтқандарын ... ... ... ашып жауап іздей бастайды. Осыған орай пәлсәпа мен
сопылықтың да шығу ... мен ... ... ... ... ... ... ғарыштың бір жерлерінде, періштелерімен жайғасқан өте
қуатты, сезу, есту қабілетіне ие, ежелден бері "бар" ... ... ... ... ... ... бұл ... оқтын-оқтын елші-
пайғамбарлар жіберіп, адамзат үшін ... ... ... ... арқылы адамзат баласын қадағалайтын Тәңір ретінде ... ... ... жан жай ... Ұлы ... ойлау қабілетін әртүрлі жаратқан.
Жоғары ойлау қабілетіне, яғни ... ие ... ... ... ... қызығушылықпен қарап өздерінің кім ... ... ... ... ... қиялдарға беріледі. Идеялардың түп
негізіне жетіп, ойлаудың да шарасынан асып, ақылдың тұтастығына ұмтылады.
Осы жолда ілім ... ... ... ... ұласып, ерендердің
қатарына қосылады.
Сопылықтың бастау қайнары Жаратушы Хақ Тағала адам баласына өз ... бір сыр) ... ... ... Жаратушыға құлшылық
еткен, алдыңғы өткен алғашқы адам баласы Хз. ... ... ... дейін сопылық жолы жалғасып келеді. ... ... жолы ... ретінде һижри ІІ-ғасырдан бастап қалыптасқан. Сопылықтың мақсаты-
ихсан, яғни адамды ... адам ... ... ... шаңдарынан
арылту, болмыстың сырына жету, Аллаһқа қауышу ... ... Бұл ... ... бар: Бір кісі Хз. ... ... ... сұрақ қойыпты:" Ей, Аллаһтың елшісі, иман ... не?" ... (ғ.с) оған ... ... түсіндіреді. Ол тағы да қайтадан:" Ей,
Аллаһтың елшісі, ықылас дегеніміз не?"-деп ... Хз. ... (ғ.с) ... да ... не ... баяндап берді. Адам тағы да сұрақ қойды:" ... ... ... ... не?" ... Пайғамбарымыз оған былайша
жауап береді: “Ихсан Аллаһты көріп тұрғандай құлшылық ету ... сөз. ... көре ... ол сені ... ... сопылықтың мақсаты осы, яғни Аллаһты көріп тұрғандай құлшылық
ету. Ешкім сопылықты оңай іс екен деп ... ... ... ... де қиын жол. Бұл ... кәмілдік дәрежеге жеткен пірің болмаса,
жалғыз жеке ... ... ... адам дегеніміз - осы ... ... өз ... ... ... ... діннің ішкі-сыртқы жағын
әбден меңгеріп, ... ... ... ... ... кемел ұстазы жоқ
адамның аяғы тайып, құздардан ... ... ... ... ... бірі “жолды” мақсат санау болып табылады. ... ... ... ... ... апарып соғады. Ал, жол адамға
Хаққа ашылу жолында рухани тазару үшін өзінің ... ... ... ... емес, керісінше жеткізуші, ұластырушы, сондай-ақ жол
көрсетуші, үйретуші. Жол мақсатқа жеткізетін құралдар болып табылады.
Сопылық-тамаша ахлақ және ... ... пен ... ... өнеге етіп, Хз.
Мұхаммед (ғ.с)-нан аламыз. Адамдардың жаман қылықтардан арылып, көркем
мінез иелері болулары жүрек ... ... Хақ ... ... дейді: “Ол күні, мал да балалар да пайда бермейді. Бірақ кім ... ... ... ғана ... ... де ... бір ... былай деп
көрсетілген:”Аллаһ сіздердің дүниелеріңіз бен ... ... ... ... ... ... қылует және тағы басқалары болып
табылады. Сонымен қатар Құран және ... ... әрі ... ... ... өз ... қамтиды. Сопылықта Аллаһқа ұласудың жолдары
тәуба, зухд, қауіп пен үміт сияқты рухани мақамдар мен ... ... ... ... ... мінездер болып саналады. Сопылық жолда ... осы ... ... ... және де ... ... ең ... дәрежелерге ұласады. Хаққа ... ... ... ... ғана жүреді. Бұл жолды пайғамбарлар ... ... ... ... мүршидтер де адамдарға жол көрсетуші. ... ... ... Аллаһтың ең сүйікті құлы, Пайғамбарымыз
Мұхаммед (ғ.с.)-тің ... ... ... ... ... болмысты жаратқан,”тірілтіп жан берген” Ұлы
Аллаһ Тағала. “Ол-Бар және ... Оның ... да бар. ... ... ... ... ... иемізге де, жаратылғандарға да “бар” дейміз.
Оның ... мен ... ... ... ... Ол қалай ойлап,
түсінетіндігімізге байланысты. Мысалы,”қарапайым ... ... ... ... ... ... ... болатын, сүт беріп
тойдырып, құрмет көрсетілетін болмыс”, ал, кәміл сопы үшін ... ... ... иесі ... ... оның ... ... сыйып
кететін нұр. Аллаһ болмыстарды өзінің сипаттары мен ... ... ... ... ... негізі - нұр. Осы нұрдан қуаттар,
қуаттардан да материяға ауысу процестері нәтижесінде ... ... ... ... ... ... де “Бір”, жаухары да “Бір” -деген сөз.
Бастауы да соңы да, көрінетін де ... де ... ... ... ... әдебиет пен философияда алатын орны айрықша.
Түрік әлемінің ұлы ... және ... Қожа ... ... ... туындауы
көне орта ғасырлық мәдениеттің өркендеу қарсаңымен сәйкес келеді. ... ... ... ... Ясауи өмір сүріп, өшпес
шығармаларын дүниеге әкелген бұл аймақта араб – мұсылмандық реңкі бар ... қызу ... ... Бұл аймаққа ислам діні ... ... – ақ бұл ... ... ру – ... ... бірқатар
мемлекеттер бірде қарама – қайшылықта тайталаса дамып, ... ... ... ... ... ... халқының негізін құрады. Мұсылман
мемлекеттерімен тығыз сауда – экономикалық қарым – қатынас орнықтырды.
Бүгінгі ең ірі дүниежүзілік ... бірі ... ... Ислам дінінің
қазіргі Қазақстан аймағында ... - ... ... аса ... айта отырып, оның бұл мекенге таралуының өз ... атап айту ... ... ... араб ... ... аясының кең ірі миссионерлік қызметпен қатар, жаңа жерлерді жаулап
алу жолымен де жүзеге ... ... ... алдында тізе бүккен
халықтардың Ислам дінін қабылдауы зорлықпен ғана жүзеге асуы ... ... ... ... ... қабылдаған мұсылман діні болуына қарамастан,
өздерінің ... діни ... ... VIII ... ... ... ... жорықтарымен басталған Орта Азия мен ... ... ... енуі ... ... ... да ... жатты. Ал, XI
ғасырдың басында бұл аймақты мекендеген көшпелі ... ... ... ... ... ұстанған түрік халықтарының көпшілігі мұсылман дінін
қабылдады. Қалаларда мешіт салынды. ... ... діни ... салт ... ... ... ... сияқты Ислам дінінің ішінде де өзінің ішкі ағымдары ... ... діни ... мектептер, саяси идеологиялық секталар,
ағымдар туындап ... ... ... аясында пайда болған ең күрделі
де жан – ... көп ... ... бірі ... ғалым исламтанушылардың
сопылықты айту орынды. Мұның бір ... «Ұлы ... Ибн ... оның ... де, ... жеті жүз жыл ... де ... Мұхид Дин – «дінді
жаңғыртушы», баз біреулер – Махид Дин «діннен бұрыс кетуші» енді ... – ид – Дин ... ... деп ... Сопылықтың аса көрнекті
өкілдерінің біріне мұндай қарама – қайшылықты мінездеме берілу себебі – ... аса ... ... береді» - деп жазады Степнянц М.Т.
Сопылықтың мұсылман мистицизмінің мұсылмандық Шығыстың ... ... ... саяси өмірінің дамуына тигізген игі ықпалы орасан зор. ... ... ... ... жемісі, сонымен қатар хаықтық дін ... ...... ... мойынсұнбаушылықтың бір түрі еді, соған
қарамастан олардың рухани және әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ... иррационалдық түсінуді
қойды. Діни еркін ойлаушылықтың философиямен жиі ... түрі ... ... Ол хақ ... түсінушіні бұл дүниенің ... ... ... тұра орта ... өмір ... ақындарды – Низами, Хафиз,
Жәми, Омар Һаям, ... ... және ... Ұлы ... Сопылық ағым табиғатының күрделілігімен қатар ішкі қарама
қайшылықтарымен зерттеушілер тарапынан зор қызығушылық туғызады.
Түрік әлеміндегі сопылық әдебиеттің көш ... ... ... ... орны ерекше. Даналық кітабын «Бісмілләмен» бастаған
ғұлама асыл ... ... ... ... ... ... ... жалпы сопылық дәстүмен тығыз байланыста қарастырған жөн.
Ортадокстік ... ... ... ... ... ... ... сопылық
еркін ойлаудың бірден – бір мүмкіндігі болды. Бұл Шығыстағы барлық қоғамдық
мәдени қозғалыстардың ұраны, рухани қуаты болған ... ... ... ... орта ... ... - ... мәдени - өркенниетік,
рухани өмірін ... ... ... ... ... ... емес.
Сопылық орта ғасыр жағдайында көптеген әлеуметтік, философиялық, діни
мәселелерді прогрессивті алдыңғы ... ... ... қарастырған,
өз бойына көптеген діни және философиялық білімдердің сипаттарын сіңірген
жан – жақты және көп қырлы ... ... ... Сол ... ... ... саяси өмірінің барлық саласында сопылық негізгі өзекті рухани жүйе
болды. Сондықтан да бұл ... ... ... жүйе ... ... ... алды. Тіптен, осы кезеңдегі көркем ойдың өзі
сопылыққа қызмет ... осы ... діни ... ... құралына
айналды десек асыра айтпаған боламыз. Сондықтан да, бұл дәуір әдебиетін
миссионерлік сопы ... деп ... ілім ... ... екі ... атап айту керек. Оның бірі
кітаби жол – ... ілім ... ... ... ... таралуымен айқындалады. Бұл трактаттар негізінен араб және парсы
тілдерінде жазылып, ... діни және ... ... ... да ... азған жоғары білімді тобының қолы жетті, ал негізгі
бұқара арасында таралуы шектеулі болды.
Екінші жол – ... ... ... ... ... ... асты.
Хорасан мен Маураннаһрда дәруіштердің үздіксіз топтары жол тартып, халық
арасында ... өз ... сопы ... ... Олар өз ... поэзияны пайдаланып, зікір салып, әр ... ... ... Бұл ... ... ... ... халықты
баурап, бейнелілігімен, халық өміріне жақындығымен бұқара көкейіне ... ... ... ... ... деп лақаптаған бұл дәруіштер көпшілікке
кеңінен танымал, зор құрметке ие болды. Сопылықтағы тағы бір ... ... ... ... ... ... ... сезіне білу тиіс. Яғни ғибдат етуші
нені еске алып, не айтып жатқанын біліп, санасында «ол әлем» жандану ... ... ғана ... ... Ол үшін ... ... толық түсінген
дұрыс.
"Зікір" - сөзі арабтың "зикр" сөзінен келіп, еске алу, оралу, еске
түсіру, жадына ... ... ... ... ... ... ықыласты,
салиһ (таза) құлдары парыз болған ... ... ... ... ... шұғылданады. Нәпіл құлшылықтардың ең ... ол ... ... ету, яғни еске алу ... ... Адам ... ... разылығын, рухани ләззат алу түрінде Алланы зікір ету
арқылы табады.
Зікір етуші ... адам ... ... Алладан басқа ешбір
нәрсеге бұрылмайды да жөнелмейді. Құранда былай делінген: ... ... ... ... ... ... орындаудан, зекет беруден тоспайтын
адамдар бар. Олар ... мен ... ... ... ... ... ... басқа Құранда зікір жайлы айтылған аяттарғы тоқталсақ:
"Күдіксіз Құран, сен үшін әрі елің үшін бір ... ... ... ... (а.с) және оның ... болған барлық мұсылмандар үшін бір ... және де ... ... ... ... отыр.
Пайғамбарлардың сұлтаны болған Мұхаммедтің (а.с) даңқ және ... ... ... "Сен үшін ... ... ... "Зікір" сөзі Аллаһ елшісінің адамзат баласының арасындағы абыройлы,
сүйікті құлы екендігіне айтылып отыр.
Аллаһ Тағала өзінің жаратқан құлдарының жіберілген ... ... ... ... ... ... ... болған Хақ Тағалаға
зікір етулерінің керектілігі жайында Құранда былай делінген: "Ей ... ... көп ... ... және Оны ... ... ... Аллаһ адам баласының Жаратушысының бір және ... ... Оған ... ... және ... сақ ... және де
әрдайым Раббысын көңілінде, жүрегінде ұстап жүру керектігіне ... ... еске ... мен де ... еске ... Және де ... етіңдер, күпірліктен сақ болыңдар" - делінген аят бар.
Бұл аят Аллаһ Тағаланың құлдарына бір насихат ретінде жөн ... ... Оған ... етіп ... ... ... ... Хақ Тағала тарапынан мағрифат пен сауап бар екендігі білдірілуде.
Аллаһ Тағаланы әрдайым зікір ... ... Оның ... ... Хақ ... ... ... және ықыласпен зікір еткендердің
зікірлері Оның ... мен ... ... үшін ... ... де ... сол зікірлері арқылы жоғарғы бір мақамға ... Бұл ... ... ... ... ... өте ... - делінген
аят дәлел екендігін көреміз.
Зікірге қатысты көптеген хадистер баршылық. Солардан біршамасына
тоқталатын ... ... ... ... және тек бір Аллаһ үшін
жасағандарды Хақ Тағала өзінің рахметіне бөлейтіндігі ... ... ... Әбу-Саийд әл-Худрий және Әбу-Хурайра (Аллаһ ол екеуінен разы
болсын) Пайғамбарымыздан (с.а) ... ... ... зікір етіп
отырған ешбір қауым жоқ екен, періштелер оларды мақтан тұтпасын және олар
рахметке бөленбесін. ... ... ... және Аллаһ та оларды
құзырындағылар қатарында зікір етпесін".
Басқа бір хадиске жүгінсек былай делінген: "Аллаһ ... ... ... ... ... ... ... Әлхамдулиллаһ, Лә иләһә
иллаллаһ және Аллаху акбар. Қайсысынан бастасаңыз да сіз үшін айырмашылығы
жоқ".
Бұл ... ... ... ... мадақ және (тасбих) ұлықтауы,
сонымен ... ... мен ... байланысты белгілі түрдегі
сөздерді қайталау болып табылады. Мәселен, "Лә ... ... ... уақыттарда айтылатындығы сияқты.
Зікір етуші (Закир) "Аллаһ" сөзін немесе "Лә иләһә иллаллаһ", "Әсмәул-
Хусна" (Аллаһтың көркем есімдері) айту және ... ... ету ... жақындап, рухты Аллаһқа қауыштырады. Өйткені, Зікір мағрифат
есігінің кілті болып саналады. Сонымен ... ... ... нұр,
рухтарға тыныштық, қуат, денеге ләззат, сырларға нұр болады.
Аллаһты зікір ету және Одан ... ... ... ... әдеті. Зікір ету жан дүниеге сүйіспеншілік орнатып, рухты
жандандырады.
Зікір етуші ... ... тану ... ... ішкі көңілін
жамандықтардан тазалайды, мінез-құлқын жақсартады. Зікір рухқа хидаят
(туралық) ... және ... ... ... ... ... ету ... және рухпен болады. Зікір тілден жүрекке, ал жүректен рухқа ... ... ... бірі болып, барлық дене мүшелерімен Аллаһқа деген
зікірін жалғастыра түсіп, ... ... ... ... ... дене ... ... рахаттанады. Бұл берілген рахаттық,
тыныштық сезім Хақ Тағала тарапынан ... ... ... ... ... үйге от ... ол от ... жанғыш заттарды өртейді, сонымен
қатар қараңғылық жерді нұрландырып жарықтандырып жібереді. Зікір де, сол
от ... ... ... нұрландырады да дүниеуи ләзаттардан
арылтады. Бұл дегеніміз психотехникалық жүйе ... ... ... ... ... ... нәтижесінде Хақтың сұлтаны ... ... көзі ... ... ... ... түседі. Закир, қылуетте
зікірін үзбей салып отырса, түнде қылуеттен шығып жүрген кезінде айналасына
үлкен бір нұрдың пайда болғандығын ... және де оның ... ... ... ... ... ... ғибадаттардан ерекшелігі белгілі
бір шарт қойылмай орындалуында. Сол үшін ... ... ... ... ... ... ... әрбір қылық (амал) және әрбір сөз,
зікір арқылы бағаландырылады.
Зікірдің белгілі бір шарттармен алынбауы, сауабының ... ... үшін ... ... ... табылады. Ибн Аббас (р.а) зікір хаққында
былай дейді: "Зікір, ... ... ... ... ақылына ие болмаған біреуден басқасына Аллаһтың зікірін
мойындамағандар кешірілмес. ... ең ... ... бірі де, ықылас
және бүкіл халдерде жүректе жалғасуында. Зікір мен ... ... ... ... Құран – Кәримде бірнеше аят бар. ... әмір ... бірі ... ал енді бірі ... ... хабардар етілуі.
Бұл ілімдерде танымның негізгі құралы ретінде ішкі пайым ... ... ... ... ... ... ... орта ғасырлық
мистикалық және философиялық ойдың барлығына араласады. Олар араб, ... ... ... ... мазмұнымен түрік ұлттық негізінен
тамыр үзгендігімен ... ... ... ... ... Ал
екінші жолдағылар бірінші орынға практикалық жағын ... ... ... иеленген дәруіштер ілімін таратты.
Жалпы алғанда, сопы әдебиеті ... ...... ... жүйесінің біртұтастығымен, сондай – ақ
ғажайыпты ... ... ... ... ... ... Сопылықтағы әр түрлі ағымдардың болуына қарамастан бұл діни –
философиялық ілімді ортақ көркемдік, теориялық, дүниетаным жүйелері ... ... ... ... ілімі жалпы теориялық ... ... ... ... болса, жекелеген
ерекшеліктеріне байланысты екі ағым деп ... ... ... ... ... ... ... дүниетанымын ашуда осы екі ағымға да ортақ
сопылық ілімнің жалпы теориялық мәселелеріне жүгінеміз. Ислам ... ... ... және ... ... ие диуан әдебиеті
негізінен араб және парсы әдебиетінде қалыптасқан ... ... ... ... ... араб және ... ... жазылды. Сопылықтың
жалпы халықтық негізі – түркі тілі шеткері қалды.
Осы диуан әдебиетімен ... ... ... ... ол ... ... «саз ... деп атады. Олар халықтық түркі
әдебиетінен тамыр тартып, халықтық өлең қалыптарын ... ел ... ... ... ... ... бейнелерімен, ең бастысы
қарапайым түрік тілін пайдаланды. Сонымен қатар, олардан диуан әдебиетінің
игі ықпалын ... ... ... ... ... түркі
халқының өмір салтына сай көркем ... ... ... ... ... образдардың молынан үйлесімді пйдаланғанын көреміз. Бұл
Ислам мәдени белгісі болуымен қатар, оның ... ... өз ... бір ... ... шығармашылығы диуан әдебиетімен халық ауыз
әдебиетінің қасиеттерін бойына жинақтады. Осылайша ... ... ... Өзін - өзі тану ілімінде аса ... ... ие ... ... ... ... жеті ... өзінің өмір жолын баяндап өтеді.
Бұл қазақтың бұдан кейінгі ақын – жырауларының, би – ... ... ... ... жас ... ... көбінесе адам өз өткен
өмірін өкінішпен еске алып, жалған, баянсыз өмір ағымы жайлы толғаныстары
да ... Ал, Қожа ... ... ... өзін - өзі тану ... басты ұстанымдарының бірі. Сопылар адамның жетілуі сатыларының үшеуін
қысқаша былай айтады: «Ер ... ... ... ... сен ... - өзің
таны, өйткені Алла сені қапысыз біледі, мұндай адамдар сирек кездеседі;
екінші, сен ... ... және Ол ... ... керек; үшінші барлығы тек
қана Ол (Алла) болсын, сен жоқ болуың керек». Алдымен сопы ... ... ... «мені» өзін - өзі тани басатап екі қасиетін анықтайды:
Құдайылық – жалпыадамзаттық ... ... ... ... және ... жеке ... ... «мен». Объективті дүниені физикалық құбылыстар
мен метафизикалық ... ... ... адам ... ... өзне - өзі назар ауып ақиқатты ... ... ... ... ... сезімге білінетін бұл дүниеден ажыратылып, абсолютті
трансцендентті түсінік ретінде ... ... ... ... ой ... зерттеу объектісі ретінде бұл дүниені, материалдық әлемді
емес, мистикалық ілім – Құдай бейнесі деп білген «адамды» ... ... ... ... ... ... ... шарты еді, таным аясында
субъектінің өзін - өзі ... ... ... ие ... ... ... өзін
- өзі тану арқылы ғана білуі мүмкін болды. Ал, микрокосм – адам ... ... ... ... ғана өз ... ... бастау көзді аша
алады.
Яссауидің адам туралы ілімі гуманизмнен әдеқайда кең, әрі терең. Оның
ілімінің негізінде ғашықтық пен ... ... Бұл жай ғана ... Құдайға деген ғашықтық. «Құдайлық ғашықтық» деп Тәңірді, адамды,
жалпы жаратылғандарды қандай да бір ... ... ішкі есеп ... Ұлы ... сүюді айтамыз. Міне, осындай махаббат қана адамды адамдық ... ... ... атқа ... ... ... ... Адамның адамдығы осы
махаббатқа бағыттайтын негізгі ұстындар мен ой-пікірлерді сезім мен ... мен ... сана мен ... ... пен ... адамдық және
қоғамдық өлшемдерді Тәңірлік өлшемдермен үйлестіріп, үндестіре білуінен
көрінеді. Яғни адам мен ... ... ... ... ... Тәңірден
келгендей киелі деу керек. Өйткені ... ... ... ісі, оның
шеберлігі мен құдіретінің нәтижесі болғандықтан құрметтелуі керек. ... ... жол тек қана адам мен ... арқылы өтеді. Бұл Тәңірге барар
тура жол. Олай болса, әр ... әр ... ... көре білу – Яссауидің
хәл ілімінің негізгі ұстыны болып табылады.
Ғашықтық – рух жақындығын ... ... Оның ... ... сай,
діни мәнге де бар. Ислам дінінде, әсіресе сопылық дүниетанымда ғашықтық
пенденің өзінің жаратылысына шексіз ... ... ... Сопы ... – Аллаға ғашық адам. Яссауи дүниетанымы ғашықтыққа арналған, ол ... ... ... ... ... ғашық. Жаратушыға ғашықтық оның
жаратқан дүниесіне ... болу ... ... [16]., 187-188 бб.
Яссауи ілімінде құдайлық ғашықтықтың «шиқ» ұғымымен берілгендігін
жоғарыда айтқанбыз. Оның «Диуани Хикметінде» пәк ... ... ... ... «шиқ бабы», яғни, ғашықтықтың есегі, «шиқ ... ... ... «шиқ дүкені» (ғашықтық отауы), шиқ жолы, шиқ ... ... шиқ ... шиқ ... шиқ ... шиқ базары, махаббат
дариясы, шиқсыз адам, ... ... шиқ ... шиқ ғаууасы
(ғашықтық дариясының жүзгіші), хум-и шиқ және т.б. ... ... ... категориялар кездеседі.
Сопылық дүниетанымда Хақтың өзі – ғашықтық. Яссауи ...... ... ... ... ... (Болмыстың бірлігі),
яғни, мән, жауһар, рух, бірлік мәртебелері мағынасында қолданылады. Демек,
Ясауи үшін ... - ... ... ... ... Болмыстың
Бірлігі, Мән, Рух болғандықтан да ол, «... барлық істен ғашықтықты артық
білдім» деген болса керек. Ол ... хәл ... ... ... ... ... ие болатындығын ашып көрсеткен. Яғни, Ясауи ілімінде
«ғашықтық - ... ... ... ... жолы. Сопылық
дүниетанымда Тәңірі жиһанға сыймағанымен адамның жүрегіне ... ... ... ... рухы - ... ... жауһар әрі Оны
танудың көзі. Сондықтан Хақ пен адам арасын үндестіретін күш - ... ... «Шиқ ... тауып болмас Мәулім (Тәңірім) Сені» ... ... ... ең ұлы ... мен ... - ... танудың
алғышарттары Тәңірге ғашықтық пен оның ... ... ... ... ... ... ... та Тәңірдің танылуына алып
барады. Адам Хақты іздеп, дидарына ынтығып, санамен, сарғайып ... ... ... бұл ... ... өзі ... ... ретінде
таңдап алады. Яссауидің «Шиқ дертін талап қылдым дерманы жоқ» [17; 40б]-
дегендегі дерт осы ... ... ... Бұл дерт ... ... ... ... басқаша. Ғашықтық дерті Хақтың Жамалына
деген ... ... Бұл ... ...... сипаттарының
бірі болып табылатын Дидар ... Осы ... ... қосылып,
адамда «рухани ояну» хәлі пайда болады. Нәтижесінде сопы Хақ дидары (Жамал)
арқылы Мағрифатқа ұласады. Демек, Ақиқат пен Жамал (Хақ ... ... ... ... мұрат. Ясауи бұл мұратты «Әрі ғашықпын, әрі Мағшұқпын, Өзім
- Жанан» [18;38б] - деп ... Яғни ... ... ... ... ... бір ... салып, Болмыстық бірлікке қауыштырады.
Яссауи Хақиқат жолында ... ... Оның ... ... ... Мұндай өзін-өзі құрбан ету, жанын пида ету - құндылықтың ең үлкен
дәрежесі. Жан пидалық құндылықтардың бірі ... ... ... ... ... ... құндылықтарды құрбан етуді қажет етеді. Сол сияқты адам
сүйген жары - ... үшін ... ... тәрк ... ... ... – Тәңірі жолында басқа құндылықтарды пида ету ... сөз. ... ... ... ... ең жоғарғы дәрежесі - бұл дүние
құндылықтарды да тәрк ету, оған қоса ... ... ... ... ... ... үшін жан пидадан туындаған мақтанышты да тәрк ету.
Демек, Тәңір адамды махаббатпен жаратқандықтан, Оған ... жолы ... ... Хақ ... ... тек ... ғана ... адам
табиғатына ғана тән қасиет. Яссауи үшін сүйе білу, ... үшін ... бере білу ... өзге ... ... ... ... ерекшелігі болып табылады. ... сүйе ... ... ... ... жете ... хикметте Яссауи үшін махаббат Жаратушы құдірет күшіне ие жауынгер
Сұлтан түрінде ... Бұл ... ... тіршілікпен аса алмаған сана-
сезімізді күйретіп, ақылымызды шашып, есімізді ез қылатын күші бар. Ол
нағыз қожамызды ... ... ... ... тырқыратып нәпсі-шайтанды
қуатын қолбасшымыз болады. Яғни, махаббаттың күші арам ойды ... ... ... ... ... ... Бұл ... махаббат
бейнесін салған бір суреті.
Яссауидің басқа картинасында махаббат адамның көңіл құсы, ... ... ... ... әлем ... ... ... қаламға
іліккен.
Ғашықтардың киімін киіп, пырақ мінер,
Қол қуысар оңнан солда періштелер,
Пырақ мінген ерендердің көңілі жанар,
Ғашықтық болмай ол ... ... ... ... ... ... ... теңейді. Бұл түркі халқының
сонау бағзы заманнан келе жатқан отқа ... ... ... әдеби
дәстүрдің Ахмет Яссауи шығармасындағы жаңа түрде жаңғырып, жалғастық тапқан
сияқты.
«Шамын көрсе, ... ... өзін ... (49 - х) - ... ... отқа ... ұмтылса, адам да Хаққа өз ... пида ... ... ... шауқы махаббатты баян қылса,
Қорлық, зорлық, машақатты нышан қылса,
Ғашықтарға ғашықтық отын оян қылса,
Шын ғашықтар оттан не деп басын тартсын. (130 - ... ... ... нас көңілден аластап, жүрегін қақтап, бауырын
пісірген, тәнін отын қылып, күлге айналдырған алау оттың ... ... ... ... ... отқа ... ... күйсе, ағзасынан шығар түтін,
Бауыры оның пара-пара жоқ дүр бүтін,
Халыққа захирі көрінеді жарасы жоқ.
Жаннан кешпей таппас әркім жананын,
Жан қинасаң, сен ... ... ... отқа ұрса ... жанын,
Инша-Алла, мақрұм болып қалғаны жоқ. (112-х).
Яссауи үшін махаббат күшінің зорлығы тамұқ отынан да ... ... ... да ... ... ... күш жатқанын тек ғашық
білер.
Кеңпейілділік - адамдарды діни сенімдерінен саяси ... ... ... ... да ... діни ... мен
кеңпейілділігі діншілік қана емес, діндер аралық, ... ... ... ... ... ... Діни кеңпейілділік болмаса, адамдар
арасындағы махаббат та, сүю де, өзара сұхбат пен бейбітшілік те ... сопы ... ... адам үшін ... ... ... да,
адамдардың да бір-бірінен еш айрымашылығы жоқ. ... ... ... олар қайта бірін-бірі толықтырып, бір-біріне айна болатын Құдайлық
ақиқаттың көріністері екендігіне сенеді. Осы концепция Абай мен ... ... түбі бір» ... ... ... философиядан сөз қозғау - оның дүниетанымдық ұғымдары мен
категориялық құрылыстарын ... ... Ал ... ... ... халі ... әрбір сопылық ағымдар (тариқат) шеңберінде
құбылып, өзгеріп отырады. Оның үстіне бұған ... ... ... ... қолданған ұғымдарының өте құбылмалы ... ... жету өте ... ... әрбір сопылық тәжірибенің ұстанған жолы
мен ерекшелігін анықтайтын мәдени кеңістікте ... сан ... ... Осы ... негізінде сопылық философиядағы адам мәселесін қарастыру
мүмкіндігі туады.
Сопылық тәжірибенің адамнан талабы да, ... қояр оны өз ... ... да осы ... арылуды қамтамасыз ету болып табылады. Бұл
мақсат – Алланың дидарына ұласып, Алланың Бірлігі мен ... ... ... сөз. Бірлік - нәпсіден арылудың соңғы мақамы. Бұл ... ... ... ... от ... ... субстанциясын өзгертпей, тек
сипатына, көлеміне әсер ... ... ... хәлі де сондай. Темірдің
субстанциясы ешқашан отқа айналмайды. Яғни адам рухани ... ... ... да, ол адам ... ... Тәңірі де Тәңірі ... ... ... осы ... ... ... ... бірлікке жеткен сопы бүкіл болмыстарды «Бір» деп ... Өзін ... ... ... ретінде көреді. Соңында сопы өзін ... ... соң ... ... ... ішінде, ғаламмен үйлесімділікте
сезінеді. Мұны айығу хәлі дейді. Осы хәл арқылы сопы ... ... құлы ... ... жетеді. Бұл – адамның рухани кемелдік
хәлі.
Байқасаңыз, сопылық философияның ең ... ... - адам және ... кемелдігі екендігі анық сезіледі. Тәңірді танудың (мағрифат) және
Оған қауышуды (уислат) да мақсат еткен сопы, ... ... ... ... ... ... ұстаным негізінде өзінің ішкі ... ... ... ... ... ... ... бөледі. Яғни сопылар
Ақиқатпен тұтастыққа жетудің жолы адамды танудан, оның сырларын ... ... ... ... қорытындыға келген. Сондықтан да сопылар әуел
бастан-ақ адам деген сырлы күмбезді жан-жақты ... ... ... ... мәні рух деп ... ... ... дүниетаным, көзқарастарын танытанын ұғымдар да ... ... өз ... ... Ақын ... шариғат, тариқат, мағрифат,
хақиқат туралы ойларын жинақтай келіп, бұларсыз ... ... ... баса көрсетеді. Осы айтылғандарды толық игергенде ғана, адам
Құдайын танып ... шын ... ... ... ... Оның ... кемел
ғалымның сипаттамасы төмендегіше:
Ғалым сол дүр: шариғатты шарлап жүрсе,
Тариқаттың базарына өзін сатса.
Махаббаттың дариясынан гауһар алса,
Ондай ... ... ... ... бұларға қарама-қарсы тәкаббар жалған ғалымдарды сынай отырып,
олардың ... ... деп ... алып ... ұқпас,
Көп аяттың мағынасын сірә білмес.
Тәкаббар, менмендікті ешбір ... ... ... ... ... ... пайымдауынша, шын ғалым жан ғылымы мен тән ғылымына басшылық
жасап, бір Алланы ... ... ... ... ... Жан ... рухани
тірек: хазіретіне жақын тұрса, тән ғылыммен ғана ... ... ... ... ... ... ... ұстанған, берік аскетизмі шырқау шегіне дейін
жетті. Оның 63 жасқа келген соң ... ... ... жер ... ... қалған бөлігін сонда өткізгенін білеміз. Соған орай
Ясауиді жұрт пайғамбарды пір тұтқан ... ... ... деп ... ... Құдайдың құдіретімен ерекше жаралған, туысы бөлек
құдірет ... ... ... емес, суфизм екенін естен шығармайық.
Исламның бастапқы ... ... ... ... суфизм дәстүрі
ортодксальді догматиканы теріске шығарып, ... ... ... (жол) арқылы «таныған» («Құдайға айналған») қасиетті деп есептейді.
Бұл ойды ... ... ... ... ... да, іздегені - тариқат
Мұхаммедтің көргені жалғыз, ұлы – хақиқат».
Сопылықты ерекше ұстанған Яссауи кедейшіліктің ең шегіне жетіп, ... ... Ол «тас ... ... ... киім ... «жанын тазарту үшін
жылап, жас төгуді салтқа айналдырды», «некеден безді» (әйелі мен ... – ұлы мен ... бас ... ... бой ... Ахмет өзінше,
қайшылыққа толы көзқараспен түсіндіреді. Бір жағынан ол сопылықтың басты
шарты мал мүлікке, дүниеге қызықпау ... ... ... ... ... ... ... қайыршыларға, жетімдерге, панасыз-
қорғансыздарға мейірімді, кешірімді болуға үндеді. ... ... ... нақты өмірден бас тартпайды.
Яссауи: «Шариғат - діннің қабығы, нағыз дәні - ... - ... ... догматикасы үшін басты нәрсе шариғат болса, ол ... Ал, бұл ... ... ... ... ... теологиясы (дін ілімі) адам мен ... ... ... жайлы мәселе қозғамайды. Құран бойынша Құдай (Алла) қол ... ... оның ... ... ... ... ... ұлы күш
иесі. Ол адамның көзіне көрінбейді, сезімі мен ... ... ... ... ғана ... ... ... болса, керісінше, Құдайды
«тану» керектігін айтып қана қоймайды, сопылық жолына түскен адам ... ... ... ... ... кәміл сенеді.
«Құдаймен бірігіп, Құдайға айналуды» насихаттайтын мұсылман мистицизмі
діни субъективизм идеясын ұстанды. Мұнда жеке адамның рөлі жоғары ... ... жеке ... ... баса ... ... ... болып аман қалу идеясына қарсы күрес еді бұл.
Ясауи моралі Құдайға жүзін ... ... ... ... талаптарына
сәйкес Ұлы ойшыл адамдардың көпшілігінде: өркөкірек, тік, ... ... ... ... ... кемшіліктер барына өкінеді.
Бірақ, ол мұның тәрбиемен, іс- қимылмен емес, сопылық жолына түсу ... ... деп ... - ... қатып-семген діни - заңы қағидаларының бірі. ... ол ... ... ... әрі ... жан-сезімді тербететін
мистикалық ой ағыстарынан тұрады. Исламның рухани ... ... ... білуде, оған жуықтап, тілдесуде ... рөл ... ... ... ішкі ... ... кәрімнің аяттарынан, Пайғамбардың
іс-әрекеттері мен мінез құлқынан, бейкүнә имамдардың тағылымдарынан бастау
алады.
Бастапқы кезде ... ... осы ... «Аллаға бастайтын жол»
деген атпен ... ... ... ... ... II ... «тасбуф» деп
аталды. әрине, исламның руханиятын Ханаканың ... ... ... ... қоюға болмайды және де бұл ... ... ... ... ... ... ... Егер шариғаттың арасына сыймайтын
болса, Құдай әр ... ... мен ... өріс ашып отырады, сірә,
мына бір хадистегі: «Аллаға ... жол ... ... ... ... сөздер соны меңзесе керек.
Яссауи салған түркілік дәстүр ... ... ... ... тариқат түркілердің ежелгі шамандық нанымы мен ... ... ... ... ... дүниеге келді.
Яссауи есімімен тікелей байланыста туған бұл дәстүрдің салт-жоралар құрамын
қамтыған түркілік ... ... ... ... – киім ... сарнау мәнеріндегі зікір (яғни, зікір айту кезінде бақсылар
қолданысындағы әуен ... ... ... ... ... ... ... енгізді. Және де ең бастысы – Яссауи ... ... ... сөйлетті.
Яссауи ұғымынша, осы мақамдарды ұстанған адам міндетті түрде пақырлыққа
жетеді. Ясауи оқуында пақырлаққа ерекше мән ... оның ... он ... нұр, он жол, он орын бар деп ... ... ... қылует
қағидасы осы пақырлықтың заңды нәтижесі болды. Пақырлықтың басты ... ... ... ... бас ... азап шеге ... ... топырақ қалпына қайтару болып табылады. Сөйтіп, пақырлық
дегеніміз, рухани ... ... ... ... ... ... ... нәпсісімен күресу формасы ретінде қалыптасты.
Бұл сөздің мәнін зерделесек, жабарут әлемі мен материя қатынасын ретке
келтіретін заңдарды ... Алла күш ... ... ... ... бұл ... шариғат арқылы, яғни Алла тағланың ... ... ... Егер адам шариғат қағидаларын қатынас жасауда басшылыққа
алып, жаратушы ... ... ... ғана ... ... ... ... Сондықтан шариғатты мойындау дегеніміз, Хақ тәртібіне, күш-қуатына
күдік келтірмей, оның белгілеген заңдылықтарына бағыну, ... ... ... ... бар, сенімде тағаттық бар. Тағаттықта - ... иман ... ... ... күш. ... ... жабарут әлемінің мәні
шариғатта деп көрсеткен.
Байқап отырсақ, Ташкент басылымынан алынған кіріспедегі Ясауи ... ... ... оқу ... мазмұн жағынан тұспалдас Ташкент
басылымы мақамдарды ... ... ... ... ... тариқаты алты-
алтыдан бөлініп, жинақталған. Бұл жерде XII ғасырдан бергі уақыт енгізген
өзгерістер ... ... ... Яссауи оқуын өзіндік тұрғыдан
дамытып отыруы себепті оның ... ... ... белгілегені түсінікті
жәйт. Бірақ мазмұн бірлігі, жүйелік құрылысы стилі варианттардың бір жерден
шыққанын, бір тұрғыдан таралғанын ... ... Қожа ... ... және ... ... Ахмет Яссауидің өмір сүрген уақыты мен кеңістігінде түріктердің
төрт ғасыр бойы Исламмен ... кей ... ...... ... ... кіре бастағандығы тарихтан мәлім. Яссауиге дейін ... ... ... ... ... Тұмын (868 – 905), Саж (890 –
929), Ихишдилер (935 – 969) ... ... ... ... ... артынан Еділ – Бұлғар хандығы (922 ж. ... ... ... (840 – 1212) ... Ғазнауи (963 – 1186), Селжұқтар (1038 – ... ... (1092 – 1221) ... пайда болды. Сонымен қатар тамыры
тарихтың тереңінен келе ... ... ... ... ... ... ... жаңа түрік – ислам мәдениеті мен ... ... ... ... ... процесі Хз. Мұхаммед пайғамбар дәуірінен бастап,
кейінгі Хз. ... (632 – 634), Хз. Омар (634 – 644), Хз. ... (644 ... ... ... алты жылында қарқынды жүрді. Соның нәтижесінде
Араб түбегі, Византия империясына қарасты Сирия, ... ... ... сол ... қуатты Сасанидтер империясы – мұсылмандардың қол астына
өтті. Осы ... ... ... ... исламмен танысуына
жол ашты. 642 жылғы Нихавент соғысынан кейін Апнаф бин Қайс ...... ... ... ... ... өткен болатын. Міне, осы
оқиғадан үш жүз жыл өткен соң түріктердің мұсылмандықты қабылдау процесі өз
нәтижесін бере ... ... ... Исламды таратуды жаңа жер жаулап алудың,
байлықтың көзі ... ... ... Сондықтанда Орта Азияда бұл
әрекеттерге қарсы көптеген көтерілістер мен діни ағымдардың пайда болуы ... ... ... ... ... ... ... (750 –
1258) келуімен бірге түріктердің Исламға кіруі қарқындай түседі. Олар Құран
мен ... ... ... мен араб ... ... ... бұл
дүние мен ақыретте тақуалықтан басқа ешқандай айырмашылық жоқ ... ... ... әділет пен теңдік талап етеді [19;156б].
Осылайша Хорасан және Мауараннаһрдегі түріктер мемлекет істерінде ресми
қызметтерге араласып, ... араб ... ... ... ... Нәтижесінде түріктерде мемлекеттік басқару жүйелерінен орын ... тең ... пен ... ие бола ... Қарлұқтар 751
жылы арабтармен тізе қоса отырып, Сырдария мен Балқаш көлінің арасындағы
Талас бойында Қытайларды ... қуып ... Осы ... ... ... ... ... ықпал еткен маңызды оқиға болды. Соның ... Азия ... ... құтылып, біртіндеп Ислам дініне кіре бастайды.
Кейіннен түріктердің араларынан Әл-Фараби (870 – 950), Ибн Сина (975 ... ... ... ... ... (944) ... ғұламалар
шыққан соң, арабтар оларға тек әскери күш ретінде ... ... ... өнер ... ... қарай бастады. Сонымен Аббасидтер
халифаты кезінде, атап айтқанда IX – XI ғасырларда түріктердің Исламға ... ... ... аты ... ... ... да, ... тарихымызда да, жалпы Ислам тарихында да маңызды рөл
атқарғандығын көреміз.
Осы жерде маңызды мәселенің басын аша кеткеніміз жөн. Ол – ... ... ... ... ... ... туралы көзқарас
төңірегіндегі мәселе. Рас, алғашқыда түріктер арабтарға қарсы ... ... ... ең ... ... ... ... табылатын Еділ –
Бұлғарлар (922 ж.) ешқашан араб ... ... – бет ... ... Қарахан мемлекетінің (Хижра – 333 / 944 – 945) де ... ... ... ешқандай әскери қысымның болмағандығы
бүгінгі тарихтан белгілі. Өйткені біріншіден, топырақты күшпен ... ... ал ... ... болмысы – жаулануы қиын ең берік қамал”, - деп ... ... ... Екіншіден, түркілер Ислам дінімен араб экспанциясы
кезеңінде таныс болғанымен, Ислам ... араб ... ... таныс
болғанымен, Ислам дінінің түркі ... ... ... араб
халифатының іштен ыдырап, мөлтек мемлекеттерге, бөлініп, ... ... тұсы Х ... ... ... діні Қарахандықтар үшін саяси күш пен бірігудің көзі ретінде
қабылдағандығын, олардың мұсылман емес ... ... ... діні үшін
соғысқандығын, олардың мұсылман емес түркілерге қарсы Ислам діні ... ... ... ... келген шабуылдардан қорғап,
шекаралық қалқан қызметін [20;304б] атқарғандығын ... ... де ... ... Түрік дін – тарихшысы З. Китапчы да ... мен ... ... ... ... кәпірлер мен мұсылмандар
арасындағы шекаралық аймақ рөлін атқаратын” - дейді. ... ... ... таңдауындағы ықпалды себептер мен негізгі алғы – ... ... адам – ... кеңістігімен іздеуіміз керек. Бұл мәселеге жан – жақты
зерттеулер мен ... ... ... ... ... ... алмасу заңдылықтары мен ұстанымдарын негіздеу
арқылы сол уақыт пен ... ...... ... ... кешенді түрде қайта таразылағаннан кейін жауап
берген дұрыс. Осы ... ... ... ... ... ... ... мен Исламдық ғылым ошақтарының дені Орта ... ... ... ... ... ал ... суфизм ағымдары
мен дәруіштердің рөлі мен ... ... ... қоса сол дәуірдегі Ислам өркениетінің басқа мәдениеттерге қарағанда
үстемдігі, ... ... ... ... ... дәстүрлі
дүниетанымындағы Көк Тәңірі сенімі, Тәңірге құрбан шалу ... ... ... ... алып – ... ... ... ұғымының ескі түрік төресіндегі орны, олардың жауынгерлік рухы Ислам
дініндегі жалғыз Тәңірі, құрбан, рухтың ... ... ... ... ... ... ... жағынан ұқсастығында
жатқандығын айтады.
Осы айтылған себептер жоғарыдағы мәселенің шешіміндегі тұтас шындықтың
көріністері ... ... ... ... ... Еділ ... ... сауда жүргізе отырып Исламды таратуда ең ықпалыды күш
болғандығын, сонымен қатар, ... ... ... атқарған медреселердің
де Исламның түріктер арасында жайылуындағы маңызды рөлін есте ұстаған
дұрыс. Бүгін ... ... бір ғана Х ... Орта ... ашылған
медреселердің өзінің Исламды танытып, оқытудағы саны мен ... ... ... ... ... Сонымен қатар Түркістан аймағындағы
есепсіз рибаттардың (теккелердің) Исламды таратудағы орны мен ... ... кету керк ... сөзі ... ... ... ат ... мағынасына келеді). Исламның алғашқы таралу дәуірінде рибаттар
шекаралық қалқан ... ... ... (соғыс)» қызметін атқарса, кейіннен
шекарадан ішкі ... ... «ұлы ... ... ... ... ... теккесі ретінде діни ... ...... ... XI ғасыр шамасында рибат бұрынғы мағынасын жоғалтып,
медресе, мектеп, теккені ... ... діни ұғым ... ... ... осы ... ... «кіші жихад» арқылы емес, «ұлы
жихад», арқылы таратуды, яғни ... ... ... ... ... ... ... дүниетанымдық ағымның тариқаттар кезеңі басталған
болатын. Осы ғасырда Мауараннаһрда он ... ... ... мен ... Ибн ... ... да растайды [21; 134-144 бб]. ... ... ... ... жайылуы мен тариқаттар дәуірінің
басталу құбылысы Қожа Ахмет Ясауи атымен тығыз байланысты. ... ... ... ... ... айқындайтын негізгі көрсеткіш болып
табылады.
Яссауи дүниеге ... ... ... ... саяси тұрғыдан
ыдырағанымен, рухани ықпалы жағынан әлі де қуатты ... ... діні ... Мысыр, Солтүстік Африка, Испания, Еділ ... ... ... Азия, Үндістан, Иран – Сасанидтер өлкелеріне кеңінен
тараған болатын. Құран мен ... ... ... ... ... таралуы кезеңінде әртүрлі дүниетанымдық мәдени ... ... ... ... ... ... ретінде қуатты
даму, жаңғыру сатысына көтерілгендігін ... ... ... ... ... ... ғана емес, Исламды қабылдаған ұлттардың ... ... ... ... дін ... ... ... өркениеті ренесанс сатысына
көтерілді. Өзіндік ерекешеліктерге ие дәстүрлі түркілік ... ... ... ... ... ... ... қоймай,
ислам діні негізінде жаңаша түлеп, рухани бірлік деңгейіндегі өзіндік түрік
– ислам мәдениеті мен өркениеті ... ... ... Түрік – ислам
мәдениеті мен өркениеті XI – XII ... ... ... ... тілінде жазылған еңбектер арқылы өз болмысын нақты
көрсете бастады. Бұл ... ... ... араб және парсы тілінен төмен
санап, менсінбей жүрген «ғұламаларға» қарсы дәстүрлі түркілік ... ... ...... ... ... ... жаңа рух дәуірі болатын.
Міне, ... ... өзі кез – ... ... ... ... мен
жаңғыруын төл тілі арқылы ғана жүзеге асыратындығын көрсететін түркілік
ренесанс дәуірі ... ... ... мен ... ... – ислам мәдениетінің ең
айтулы үлгісі, мирасы ретінде бүгінге дейін маңыздылығы мен ... ... ... ... өз ... ең ... ... ордалары мен
сопылық мектептерінде, парсы тілдерінде ...... ... ... ... ... ... Н.К. Зейбектің сөзімен айтқанда, «бүгінгі
орыс ... ... ... ... алдым деушілер сияқты ол да ... ... ... араб ... жазса болар еді. Бірақ Яссауи түрік
перзенті ретінде ілімін ана тілінде жазды. Өйткені хәл ... ... оның бар ... - өз ... ... шындыққа ұласу болатын.
Яссауи «мені танысын» ... ... ... танитын» дегендердің
ұстазы болатын. Халқын тану, сүю тек оның тілімен тілдес, мұңымен мұңдас
болу ... ғана ... ... құбылыс». Шындығында, оның хикметтерінен
Ислам мен түркілік дүниетаным қабаттарының біте ... ... ... ... Осы ... Ф. Көпрүлү Ясауи хикметтерінің мазмұндық
жағынан діни - сопылық, ал құрылысы ... ... жеті – он екі ... ... де түрік әдебиетінен алынған ұлттық ерекшелік деп ... Бұл ... ... ... мен оның ... мұраларының
шынайылығы мен маңыздылығын байыптау үшін хикметтердің жазылған уақыты мен
кеңістік шеңберін, сол дәуірдің саяси, социо – ... ... ... ... ... алып талдаған жөн.
XII – XII ғасырлардағы Ясауидің білім алған, өскен ортасының ... ... - ... жағдайына келер болсақ, бұл мәселеде де нақты
деректерге қарағанда, ...... ... ... мен ... боламыз. Әрине, сол кездегі түріктер орналасқан жерлерде, яғни ... ... ... ... ... Шаш, Сүткент, Жент, Весиж,
Кудур, Шилжи, Отлүк, Өзкент сияқты Маураннаһр қалаларындағы араб жазушылары
мен миссионерлерінің ... ... XI ... ... ... ... Х ... бастап түбегейлі Исламдық ілімдерінің дамуы
бағытында тәлім – тәрбиелік ...... ... ... ... ... ... принциптерімен экономикалық, сауданың
дамуына негізделген жаңа мемлекеттік сипаттағы жүйелер ... ... қала ... елді ... ... ... мен ... көтерді. Қоғам Исламдық шариғат (заңдық ... ... ... ... ... – психологиялық, экономикалық қарым –
қатынас орныға бастады. Қарахан әулетінің билігіне қараған сол ... ... ... және мұсылман ... ... ... ... ... жизя ... ... салығы)
төлейтін болса, мұсылмандар зекет беру ... ... ... әл – ... ... тепе – ... пен өзара демеуді, бейбіт өмір
мен діни бауырластықты қалыптастырады. Жер, егін салығы вакуфтық (фонд ... ... ... отырды. Мысалы, Исфиджаб қаласы Йасауи дүниеге
келмей тұрып 100 – 150 жыл ... ... ... ... Бұл атырап
халқы халифа Муғтасим (833 – 842) ... ... ... ... (819 – 1005) ... ... ... 960 жылдары Шаш пен
Фараб (Отырар) арасындағы 200-ге жуық ру – тайпа ислам дінін қабылдаса, Х
ғасырдың ... ... ... ... мен ... ... Исламды
қабылдаған болатын. Исфиджаб пен Йасы (қазақтар Аса, Жаса да ... да осы ... ... ... ... кірген болатын.
Араб тарихшысы Ибн Хаукал Яссауидің туған жері Сайрам немесе ... өте бай қала ... одан ... салығы алынбайтындығын, XI
ғасырда Арғу мен Оғыз ... екі ... ... ... ... бекінісі болғандығын атап өтеді.
Исфиджаб қаласын Саманидтер билеушісі Исмайл бин ... (892 – ... ... Нуһ бин Асад (838 – 840) ... алған болатын. Сайрам қаласы
сол кездегі Аббасидтер халифатының шекарасы болған. ... ... ... ... ханафи мазһабының көптеген өкілдері шыққан.
Қашқари: «Сайрам – ... деп ... ... – ул - Байза» (Ақ шахар)
қаласының қосымша аты Сайрам деп те ... ... Б. ... ... ... ... ... қол өнер орталығы болумен қатар, қала
Х ғасырда мұсылман дінін сол аймаққа және Дешті Қыпшаққа тарату орталығы ... - ... ... ... өмір ... ... алғашқыда Қарахан әулеті билігіне
қарайтын. Сұлтан Санжардың өліміне (1157 ж.) ... ... ... ... кейіннен қуатты Ислам мемлекеті болып табылатын Хорезмшахтарға
қарады.
Түріктердің Ислм ... ... ... ... ... ... дені аңыз түрінде, халық жадында жар ... ... ... «… ... көкейінен орын алып, өшпес із ... ... көзі ... – ақ аты аңызға айналады. Халық аузындағы аңыздар
әрдайым ақиқатты өз ішіне сақтап, ... да бір ... ... тарихи
құбылыстардың халықтық санадағы, көңілдердегі айшықты таңбаларын ... ... ... тұжырымнан Яссауидің мәдени тарихымыздағы орны
сомдалып, нақтылана түсетіні анық. Яссауи ілімінің қалыптасуы осы тарихи ... ... ... ... ... ... ... тарихындағы алатын орны мен маңыздылығы тұрғысынан әрі
негізгі зерттеу тақырыбымыз ... ...... ... мен ... Қожа Ахмет Яссауи және оның хикметтерінен бастадық.
Енді түрік – ... ... мен ... ... ... болып жол
салған дәуірлердің атақты данышпаны, мемлекеттік қайраткері Жүсіп Хас ... (х. 462 – 1069 / 1070 жылы ... ... ... ... Қарахан Қаған Әбу Али Хасан бин Сүлейман Арсланға тапсырған атақты
«Құтадғу Билиг» («Құтты Білік» ... ... құт ... ... ... ... Бұл жердегі «ад немесе ид» мағынасында қолданылуы оның
«Құттан келген білім» екендігін ... 6654 ... ... бұл ... Исламдық «маша иун» (перипатетизм) философиясы негізінде
жазылған саясаттама болып табылады. ... ... да ... сияқты
парасатты мемлекеттік басқару жүйесін төрт кісінің сұхбаттары арқылы беруді
мақсат ... Бұл ... ... тілі арабша және ... ... ... ... тілінде жазылуын Ислам өркениетіндегі түркілік
дүниетаным мен мәдениеттің жаңа ... әрі ... ел ... ... ... ... ... мемлекеті дәуірінде Ибн Синаның шәкірті
Жүсіп Баласағұни дәстүрі түркілік ... мен ... ... принциптерімен қоса өріп, байланыстырып, мұсылман түркілердің
әлеуметтік – қоғамдық ... ... ...... ... ... қомақты үлес қосты.
Махмұт Қашқари 1077 жылы Аббасидтер халифі мұқтади Биллаһқа «Диуан – и
Лұғат – ит - турк» атты ... ... ... етеді. Араб тілі мен парсы
тілінің аспандап ... ... ... ... ... көрсету, әрі
арабтарға түрік тілін үйрету үшін жазылуы, сонымен қатар көне ... ... әдет – ... мен салт – санасынан, сондай – ақ сол
дәуір ... ... ... ... да бұл ... өте ... болып
саналады.
Бұл айтылған мәселелер қазақ халқының бүгінгі күні рухани салада жан –
жақты, әрі қатпарлы қысымға ұшырап отырғанын ... ... ... ... ... ... келтіру мемлекеттік мәселеге айналып
отырғанын ... ... ... ... халқы өзінің жоғалтқан рухани,
мәдени құндылықтарын қайтадан қалпына келтірмейінше, халық санасындағы
рухани ... жою, ... ... ... ... емес.
Рухани, мәдени дербестігін сақтай алмаған халықтың өзінің мемлекеттігін
сақтай алмасы да анық.
Мұндай күрделі кезде ... ... ... жол – ... ... ... бойы жинаған рухани – мәдени мұрасы мен тарихы болмақ. Бірақ,
оларды қайтадан қалпына ... ... ... қазіргі күннің өзінде
белгілі болып отыр. ... ... ... түрік дүниесіндегі рухани
құндылықтардың Қожа Ахмет Ясауидің рухани ... ... ... ... Бірақ әлі күнге Қожа Ахмет Ясауи туралы, оның ... ... ... ... ол негізін салған сопылық жол – ... ... ... ... ... ... ... атқарған ролі
жайында жинақталып жазылған зерттеу еңбектері жоқтың ... ... өзі де Қожа ... ... ... халықтарының тарихи
тағдырындағы орнын толық айқындай алған жоқ. Өйткені, Қожа ... ... ... аз ... бар ... өзі ... ... болған нақшбандийа тариқаты өкілдері ... ... қате ... ... ... етті. Оның үстіне
түркі дүниесі ... ... ... ... ... ... келуі, түркі дүниесі тарихында Қожа Ахмет Яссауи дәуірінен
кейін болған тарихи процестерді тарихи шындық ... ... ... Жалаң тарихи фактілер ғана назарға алынып, тарихи процестердің
түпкі себептері мен қозғаушы күші – ... ... ... ... ... ... ... Қожа Ахмет Ясауидің рухани мұрасы мен ... ... ... ... ... ... ... себеп
болып отыр. Сондықтан да, Қожа Ахмет Ясауидің рухани мұрасы мен ... ... ... ... дүниесі мен мәдениетінен алар орнын
анықтау, Тәуелсіз Ел тұрғысынан қайта зерделеу, зерттеу қазіргі күннің ... ... ... ... Бұл ... толық айқындамайынша, қазақ
халқының тарихын да, өзге ... ... ... да ... ... жазу ... ... Өйткені, Кеңес дәуірінде қазақ тарихы ... ... ... ... ... ... ... қазақ
халқының дәстүрлі тарихы мен мәдениетіне берілген ауыр соққы болды.
Қазақ халқының мәдениет тарихын зерттеуші Н. Нұртазина ... ... және ... атты ... ... ... ... қазақ
халқының рухани, мәдени өміріндегі орны жайлы жан – ... ... ... ... ... еңбектері қазақ тарихын зерттеудің өзіндік ерекшелігін
толық қамти ... ... ... қалыптасып келе
жатқандығының айқын көріністері болып ... ... ... ... ... ... ... туындап отыр. Өйткені Ислам діні, Ислам әлемі өте ... ... Сол ... ... болған Қазақ даласындағы Исламның өмір ...... ... Кезінде түркі тілі мен ... ... ... ... ... бұл ... ағым ... дүниесі
мәдениетінің өзегіне айналды. Түркі халықтары мәдениетінің кез – ... осы ... ... ... ... екендігін мына мысалдардан
көруге болады.
Қожа ... ... және ... ... діни көзқарасы. Түркі
халықтарының діни көзқарасы, әдет – ... салт – ... ... әлемінің
төрт бұрышын алып жатқан әулиелі жерлер, киелі аңыздар Қожа Ахмет ... ... ... Сол ... түркі халықтарының діни көзқарасы
зерттелгенде Қожа Ахмет Ясауидің ... ... ... өту ... ... ... Яссауи және түркі әдебиеті. XII ғасырдан ... ... ... ... ... Сопылық әдебиеттің ірі өкілдері Сүлеймен
Бақырғани, Сейф Сараи, Махмуд әл – Бұлғари, ... т.б. ... ... ... ... XIX ... ... дейін жалғасты.
Қожа Ахмет Яссауи және ... ... ... ... ... де пәрменді ықпалы болды. Ол қазір негізінен қазақ халқының
мәдениетіне көбірек ... ... ... ... ... ... мен жыраулық дәстүрдің пайда болуына, дамуына ... жолы ... ... дінін толық қабылдаған түркі халықтарының ішінде рулық, тайпалық
құрылымдар қазіргі күні негізінен қазақ халқында ғана сақталып ... ... ... ... ... мәдениеттің сақталуының басты
көрсеткіштерінің бірі болып отыр. Түркі халықтарында рулық – ... ... ... ... ажырамас бөлігі әдет – ғұрып, салт
– дәстүрдің қоса жойылатынын, осы ... жүйе ... ... ... ... ... ... Қазір олардың орнын өзге
мәдениет құндылықтары басқан.
Қожа Ахмет Яссауи жолының түркі халықтарының ...... ... сан – ... – бұл ... ... халықтарының тарихында да
ерекше орны барлығын дәлелдейді. Сондықтан, Қожа Ахмет ... мен ... ... ... ... ... ... қазіргі күннің өзекті
мәселелерінің бірі болып табылады және ол жұмыс Қожа ... ... ... ... ғана анықтап қоймайды, бүкіл ... ... ... ... береді. Ең бастысы кезінде материалистік методология
ықпалымен қолданыстан шығарылған қазақ халқының ... ... ... мүмкіндік туғызады. ол өз кезегінде әлі ... ... ... ... шешілмеген мәселелеріне жауап беруге мүмкіндік береді.
Осы айтылған мәселелердің барлығы дерлік қазақ тарихында осы ... өз ... ... жоқ. Өйткені, тек жазба дереккөздеріне
сүйеніп, бұл мәселелерге тереңдеп бару, түсіну мүмкін емес. Ол үшін ... сан ... ... ... ... ... сол процестер
тудырған өзгерістерді білуді қажет етеді.
Діннің адамзат тарихындағы орны ... ... ... ... ажыратып, өзінің осы жаратылған барша мақұлұқаттың ... ... сол үшін осы ... Иесі ... ... екендігін, сонымен
бірге, адамның өзі сол Әлемнің бір зәредей ғана ... ... – дін. Бұл ... қоғамының діннен тыс өмір сүре
алмайтындығын көрсетеді. ... дін ... ... ... ... ... ... оның мәдениеті мен өмір салтының басты қайнары болып
табылады. Сондықтан кез – келген халықтың рухани, мәдени ... ... ... және ... тыс ... ... мүмкін емес. Бұл кез ... ... ... ... ... шешуші роль атқаратындығын, оның
рухани, мәдени өркендеуінің көкжиектерін айқындайтын басты фактор екендігін
көрсетеді.
Қазіргі күні жер ... ... ... бар. ... ... ... – ақ әлемдік діндердің арасында бір – бірінен айырмашылықтар барын
көруге болады. Сол ... ... ... әртүрлі ағымдар арасында да
қаншама ... бар және ... ... ... ... ... ... ерекше. Себебі, ол ... мен ... ... ... халықтың өзінің қайталанбас ... мен салт ... ... ... ... ... діннен бас тартып,
өзге дінді қабылдау кез – келген халық үшін ... ... ... табылады.
2. ҚОЖА АХМЕТ ЯССАУИДІҢ ДІНИ- ИМАНДЫЛЫҚ ТАҒЫЛЫМЫ
Яссауидің хәл ілімінің мәнін ашу үшін алдымен оның ... ... ... ... рух ... ... орнын анықтап
алуымыз қажет. Бұған қоса қандай да бір дүниетаным немесе ойлау жүйесінің
талдануы мен жорамалдануы ... ең ... ... ... ... Ахмет Яссауидің тұлғасы, ілімі мен сопылық дүниетанымы өз уақыты мен
кеңістігі шеңберіндегі ...... ... ... ... ... біз ... Ясауидің ілімін ұғыну үшін, ең алдымен, оның ... ... ... ... ... тарихи кеңістік ... ... құра ... ... ... ... жұмыстың этикасы
тұрғысынан ғана емес, шындығына келгенде іс жүзінде өте қиын ... ... ... ... әлі де ... Ахмет Яссауидің өмірге
әкелген, оны тарихи тұлға ретінде сомдаған әлемнің діни, дүниетанымдық ... ... ... ... өте аз. Ал, ... ... ... болғанымен, Ясауи мәдениетінің кеңістігі туралы
қанағаттанаррлық ... қол ... ... ... Ел ... аңыз ... ... мәдениетін оның ілімін танытатын ... ... ... ... ... ... ... болғанымен, оларды тарихи кеңістіктегі құбылыстық
шындықтармен үйлестіру, ... ... ... ... қоса ... ... ... тұрғысынан сопылық дүниетанымға ... ... ... ... ... да атап ... ... қарапайым герменевтикалық (комментарий) түсіндіру мен аналетикалық
талдау екендігіне көңіл аудару қажет. Өйткені Ясауи ілімінің ... ... ... ... ... ... айтпақ болған ойымыздың да
айқындала түсері ... ... ... ... ... мен ... өзім өмір ... отырған уақыттың әлеуметтік -
мәдени талабы тұрғысынан ашуға тырысамыз. Шындық біреу ... ... ... мен ... ... әртүрлі болып келетіні де рас. ... ... ... ... хикмет толы мұрасының менің дүнеиетанымдық
қорым мен ой – санама қалдырған іздері мен әсерін баяндау – ... ... ... ... талдау әдісінің талабы болып
табылады.
Қожа Ахмет Яссауи өзінің ілімі мен ойлау жүйесі ... ... және ... еткен адам типі мен Құранның кемел адамы арасындағы
үндестік айқын. Яссауи Құран аятының (уахи) ең ... ... ... адам ... ... ... ... Ол алдымен өзін, содан кейін
қауымдастарының жан дүниесін жүйелі ... ... иман нұры ... ... ... ... ... – ақ адам өмірінің мәнін ашудағы,
пенденің рухани әлемін кемелдендірудегі Ұлы Тәңір тарапынан ... ...... ... ... мақсат етті. Негізінен, ... ... де – ... Абайдың “адамның хикмет ... деуі ... ... бар ... мәселе. Ең басты хикмет болып табылатын
Құранмен адамның ішкі әлемін азықтандырып, оны мәнді де ... ... ... ... ету ... ... ... жолдардың басты
мұраты болатын.
“Хикмет” сөзі (арабша) тілдік тұрғыдан алғанымызда “ақыл”, “парасатты
сөз”, “дін ... “ең ... ... ... ең шынайы болмысты (Тәңірді)
тану” деген ... ... ... ... ... ... ... иман” (ал-иман-ус сахиха), “парасатты іс” (ал амал – ... ой” ... ... ... тұратын адамға берілген
ерекше қабілет. Сонымен қатар хикмет – Құранның мазмұны мен мәні, ... ... ... ... ... ... ... болуының себебі
оның барлық ізгіліктер мен игіліктердің ... көзі ... ... ... ... ... ол “түгел сөз” – Тәңірдің қаламы
(сөзі). Тәңірдің сипаттарының бірі – ... яғни ... ... ... ... ... жеке ... – ақ Ұлы болмыстың
“Бар және Бір” екендігін білдіретін ишарат ... ал ... ... екендігі туралы мәлімет берілген. Сопылар осы негізге сүйене отырып,
Құранды да, ... да ... ... деп ... Тәңірдің хикметі әрбір
жаратылған болмыстан табылатындықтан, одан мән іздеу ... ... ... ... тауып, Тәңірдің ал-хаким екендігін жариялау және
соған ... бағу ... ... ... ... болып табылады. Абай
да “Алланың “хикмет” кеудесі” немесе “Адамды сүй, Алланы хикметін сез!”.
деп, ... ... дәл осы ... ... негізде түсіндіреді.
Ислам философтары хикметке “ақыл, дін, тағдыр және жаратылыс тұрғысынан
себеп – ... ... ... заттың мәнін ашу”, “абсолюттік (йақини)
таным”, “орындалуы парасат ... ... іс - ... ... ... негізінде Ұлы Тәңірдің істеріне (аф`ал) ұқсап бағу” т.б. бір –
бірінен тәуелсіз бірдей философиялық және ...... ... Негізінен алғанда, Ислам философиясында философия мен ... ... бір ... ... ... Ислам философы ал-Кинди
“хикмет” деп Құдайылық сипаттардың сырын ... ... ... ... ойға ... ... ... мәнін білуді айтады. Сондай – ақ әл-
Фараби, Ибн ... ... ... Ибн ... ... ... ... әлемді, адамды, болмысты, жаратылысты, заттың мәнін,
пайғамбарлықтың (нубууат) ... ... ... (мағрифатуллах) туралы ойлау,
терең ойлану (тафаккур) ретінде анықтама ретінде береді. Ал, ... ... ... ...... ... мен ... туралы
таным, болмыстардың жаратылыс мақсатының мәнін ашу, олардың ... ... ... ... ... ирада) сырын ұғу. Яғни,
хикмет – “ішкі сөз” (басират) деп аталатын ... ... ... ... ... метод) әдісі арқылы қол жеткізетін сопылық
таным.
Сопылық дүниетанымда “хикмет” ұғымын ... рет ... ... ... ... ... қандай да бір құбылысты немесе істі тану;
екінші сатысы – сипаттау, оны ...... ... ... ... ... – жүзеге асыру немесе орындау.
Кейіннен Кашани осы анықтамалар негізінде хикметті “тілмен жеткізуге
болатын” және ... ... ... деп ... ... ...
“шариғат” Һәм “тариқат”, екіншісін “хақиқат сырлары” деген болатын. Яғни
сопылардың түсінігінде ...... ... арқылы игерілетін ғылым
емес, тікелей қалбке (жүрек, көңіл) берілетін, жүрекпен сезінетін (батини –
ладуни) ілім.
Міне, Яссауидің ... ... ... ... “хәл” іліміне бүгін “мән,
руханилық” немесе Шәкәрімнің тілімен “ар түзейтін ғылым” ретінде қарауға
болады.
Қожа Ахмет ... ... ... ілімі”, “дафтар-и сани” ... ... ... ... ... анықтама береді. Сонымен қатар
сопылық жолды өзіңді тану және Тәңірге қауышу үшін ... ...... ... ... өтетін ғашықтық жолы ретінде
түсіндіреді. Ғашықтық жолы – ауыр жол.
Яссауи атамыз ғашықтардың ісінің хақиқат ... ... ... көру үшін ... – түні ояу ... кез ... азаптарға сабыр етіп,
өзін “ху сұхбатына” арнап, дүниеден ... бас ... өзін ... амал ... ... әр ... ... тауып, одан ғибрат ... ... ... ... мәні мен ... түсіну және түсіндіру
екендігін ашып көрсетеді. Сопылар ақыретке де, бұл дүниеге де қызықпайды,
олар тек Тәңірдің ... ... ... ... ... ... таным) мен
иманға терең бойлаған сопылар ғана Хақиқатпен дидарласып, Хақпен байланыс
құрғанын нақты айта ... Олар үшін ... ... ... ... – өзі ... ... Өйткені бұл хикмет (хәл ілімі) – адам
туралы ілім, Тәңірдің нұры мен ... ... жол. ... ... ... ... ... дейді. Бұл “Бисмиллах деп баян айлай,
хикмет айтиб, Талибларга дүрр у(а) ггауһар шаштым мана, ... ... ... ... Ман ... сани сузин ачтым мана” ... ... – ақ ... ... ... бойынша екі түрлі ілім бар: “Ілім екі дүр – тән ... ... ... Бұл ... жан ... ... нысаны –
метафизикалық, рухани, мәңгілік ақиқаттар. Яссауи түсінігінде жанға ...... ... ... ... ... “Жан ғалымы Тәңірге жақын
тұрады, Махаббаттың “шарабынан” ішіп, қанығады. Бұлар нағыз ғалым”.
Яссауидің “тәнге ... ... ... – адамның ақылы мен сыртқы сезім
мүшелері арқылы қабылданатын теориялық білім. Тән ... ... ... ... ... Олар туралы хикметтерде “Тән
ғалымы зұлымдарға ұқсайды”, - делінеді. Яғни, тән ғылымы – ... яғни ... ... ... ... Адам бұл ілім арқылы тән, дене, зат, материяны,
яғни болмыстың сыртқы құбылмалы көрінісін ғана ұғына алады. ... үшін ... ... емес. Өйткені, тән ғылымы білім болып табылатын жан ғылымы
сияқты Алланы тану жолында ... ... ... ... ... Бұл ілім зұлымдыққа, яғни ... ... ... ... ... қатар бұл захири ілім, яғни ғұламалардың (қаламшы –
традиционалистер) шұғылданатын ілімі, адамды заттың мәні мен ... оның ... ... жеткізе алмайды деп есептейді. Олар
Ясауидің түсінігінде ... тек ... ғана ... діннің
қабығы – шариғатпен, теориялық қағидалар және әдістерімен айналысып, ілімді
тар қалыптарға, бос ... ... ... хикмет немесе хәл ілімі, нағыз шынайы ғылым болып
саналады. Ал ... ... адам ... ... ... үйренеді.
Сондықтан “ғалыммын” деп көп кітап оқығанымен мән – мағынасын ұқпаса,
ештеңеге жарамайды. Хақиқатқа көп ... оқу ... ... “мағына, мән оқу”
арқылы жетуге болады. адам Тәңірдің, болмыстың мән – ... ... білу ... ең ... өзін ... ... Сондықтан Яссауи адамның
мәнін, ішкі ақиқатын үйретпейтін ілімді ілім деп ... ... ілім ... ... ... Хаққа жақын тұруға жол көрсетуі ... ... адам ... тану үшін ... өзін ... ... ... білуі шарт.
Яссауи хәл ілімін меңгеру үшін ... ... ... ... ... жету шарт. Жаман іс, жаман сөз, төмен ахлақ адамның
хәл ілімін меңгеруіне және ... ... ... болатыны сияқты,
жақсы сөз, нағыз ілім, жоғары ахлақ – адамды негізгі мұратына жеткізеді.
Міне, ілім ... ...... ... ... қызмет ету. Халыққа
қызмет ету алдымен адамның көңіліне жол табудан басталады. Яссауи ілімінің
жалғастырушылардың ... ірі ... бірі ... ... бұл ... бір ... ... егер, керек болса, жүз жыл оқы, пайдасы жоқ” – дейді.
Өйткені, адам ілімі ... ... ... тіршілікті және әлемді мәнге
толтырып, рухани шаттыққа бөлеуі тиіс. Яссауидің: “Егер адам ... ... ... ... болса, хәл ілімін жетік меңгеруі ... – деуі ... ... қал ... өз ішіне қамтиды. “Қал ілімі” деп тафсир, қалам,
хадис және т.б. ғылымдарды айтады. Осы ... ... ... ... ... ... ... дидарын көргісі келгендер ғана “қал” ілімінен
“хәл” іліміне өтіп, негізгі ... Хақ ... ... өз рухы ... куә болуға ұмтылады. Яссауи хикметтерінде “қал” ілімін ...... ... ... – хәл ... жету, жоқтық (фана)
мақамына ұласу” , дүниені тәрік ету, өзін ... ... жеңу ... ... ... ... ... ілімді тұтастай хәл ілімі ретінде
дәріптейді. Хәл іліміндегі хәлден хәлге өту процестерін адамның өзін және
Хақты тану ... ... ... болады.
Бүгінгі ұғымдармен анықтайтын болсақ, Яссауидің “жан ғылымы” деп
отырғаны “батин” ілімі , яғни ... ... ... ... “ғылым”
деп жүргеніміз - әлемдегі заттар, болмыстар мен ... және ... ... ... ... ... ... – материя, яғни, Тәңірге ең алыс болып табылатын нәрсе. Адам
материямен ... ең ... ... ... адамды рухани
жетілдіретін, оны Тәңірге қауыштыратын қуаттан, оның әсемдіктерінен мақұрым
қалады. Сондықтан да ... ... ең ... ғалым немесе кемел адам –
нәпсімен байланысты кез ... ... бас ... тек қана ... ... кемелдікке бет түзеген адам.
Яссауи өз ілімінің «екінші ... ... оның тек ... ... ғана ... алғашқы хикметтерде – ақ атап
көрсеткен. ... ... ... ... ... ... оны ... ғана ашуға болады». Сопылық дүниетанымның осы қыры ... ... ... мен ... (фақихтер) тарапынан
сыналған болатын. Абай да хәл ілімінің осы ерекшелігін отыз сигізінші қара
сөзінде «… Егер де бұл жол ...... ғана ... ... ... ... рас ... бола ма? Рас болса, һәммаға бірдей рас ... ... бола ма, һәм ... бола ма?» деп ... қоя ... сынға алады. Бұл
айтылған сын мен сұрақ – сопылық ... ... ... кезеңінен
бері жауабы табылмай келе жатқан мәселе. Көптеген ойшылдар жауап іздеген
болып, арнайы ... ... ... ... әрі аса ... жоқ. ... дүниетанымның сыршылдығы да,
мәні де осында жатыр. Ясауидің хәл ілімінің ерекшелігі де оның адам ... ... ... ... Бұл да хәл ... мен ... сырының
философия тарихындағы қандай да бір ағымның көзқарасымен шектелмейтіндігін
және қандай да бір діни анықтамалар мен түсініктер шеңберіне ... ... адам ... ... мен эмпиризм негізінде
қаралғандықтан, оның рухани қалыбы мен транцендентальды тарабы назардан тыс
қалып жатады. Адам алдымен рухани ... ... оның ... ... ... қиын ... Батыс философиясында адам тек ... ... ... ... ... ... жемісі ретінде
қаралып, сыңаржақты бағаланады. Бұл әдіс – Батыс дүниетанымына ... әрі ... жол деп ... туындаса керек. Адамды материя (ет
пен сүйектен жаралған) деп қарау, оны өлшеп – пішіп, анализдеуге ... ... ... ... ... де ... ... рух әлемі өлшеп,
таратуға, объективтендіруге келмейді. ... ... ... ... ... ... селдер мұхиты – адам туралы анықтамалар беру, синтездер
мұхиты – адам ... ... ... ... ... ... әзірше
жоқ. Адам – сырлар әлемі. Сол сияқты хәл ілімі де сырлармен көмкерілген.
Яссауи бұл ... ... ... ... ... ... ... - дейді.
Шындығында да бұл мәселе рационалдық әдістермен шешіле қоятын оңай түйінге
ұқсамайды. Бұл Хәлді ... ... ... ... де ... ... – хәл ілімінің жоғарыдағы Кашанидың айтқанындай «тілмен жеткізілуі
мүмкін емес хикмет» түрі екендігі. Яссауи ... ... ... яғни ... тану дәптері, рухани кемелдікке апаратын ілім
екендігін, оған тек «ғашық ... ... ... ... «қан ... ... кешу арқылы ғана ұласуға болатындығын образдық – символдық
ойлау категорияларымен көрсетеді. Ясауидің мақсаты – ... ... ... дүниетаным құндылықтарының мазмұнын исламдық мән арқылы
байыту, адамның шынайы рухани еркіндігі мен мәнінің ... ... ... ... ... ... де ... хикметімен тығыз
байланыста қарастырылады. Оның дүниетанымы ... ...... ... ... ұстанымдар мен концепцияларға негізделген нақты категориялық
негізі бар, біртұтас хикмет ілімінің басты мәселесі болып табылады. ... ... ... онтологиялық мәселені жоққа шығарғысы
келгенімен Яссауи ілімінің өзіндік еркшеліктері мен ... ... одан ... болмыс, рух және т.б. түсініктер мен негізгі
ұстындық ... ... ... Сопылық дүниетанымда болмыс
дегеніміз – сынақ. Яссауи ілімде бүкіл әлемнің жаратылуындағы мақсат «ұлы
рух» (рух – ул ... ... ... рух) болып табылатын «Мұхаммет нұрының»
(нур – и Мұхаммед) ақиқатын паш ету.
Сопылық дүниетанымдағы жаратылыс құбылысын кейбір зерттеушілер ... ... жүр. ... ... ... ... ... субстанциясынан яғни затынан бөлініп шыққан деп таниды. Ал,
сопылық ... ... ... ... ... ... және ... (затынан) «үрлеген», демек, тікелей субстанциялық ... Адам – ... (ал – ...... ... болмыс. Сопылық дүниетаным ... ... ... ... ... ... ... бірге бөлу хәлі) физикалық әлемге
жіберілу құбылысын айрылысу немесе сынақ ... ... Осы ... ... ең ауыр ... көзі – ... айрылу құбылысы. Басқа
да сопылар сияқты Ясауи де жаратылыс құбылысын Құрандағы ... ... ... ... ... ... ... Хақ Мұстафа рухымды
көрді. Аласту Бираббикум» деді, біл, Хақ. «Қалу Бала» ... ... ... деп, ... «рух ... ... ... тікелей қатынаста
болғандығын баяндайды. Сопылық – Тәңірмен ... ... ... ... сол ... өмірге оралу үшін ... ... ... Бұл түсінік те Құрандағы «Істің бәрі оған ... ... ... Ахмет Яссауи хикметтеріндегі адамгершілікті, білімділікті насихаттауы
Яссауи үшін Хақ жолы дегеніміз, адамның рухани ... жету ... ... ... өмір сүру ... ... адамның
руханишылығы оның адамгершілік қасиеттерімен ғана танылады. Ал адамгершілік
қасиеттер иман түрінде ... Иман ... өмір сүру ... ... ... ... қор ... құралы болып табылады. Сонда иман
мәні, негізі не ... ... ... Бұл ... ... беруден бұрын Қожа
Ахмет Яссауидің хикметтерін зерделейік:
Иман болды Хақ ... ... ... бұ ... ... ... иман Хақ ... пайда болғандықтан, рухани әлемге тиесілі
құбылыс. Сонда тағатты рухани әлемнің жүйелілігін, заңдылығын ... ... ... онда иман дегеніміз, рухани қасиеттердің жинақталған формасы,
көрінісі деп түсінеміз.
Рахметін ұлыс ... ... ... қуалап, иманды тарту қылды саған. (25-х)
деген сөзде адам тек иман ... ... ... ... өзге мақұлықтардан, жер бетіндегі ... ... ... ... адамдық сипатқа ие болғанын автор баса көрсетеді.
Сондықтанда иман, Қожа ... ... ... ... кісілік келбеті,
ішкі жан дүниесінің сәулесі жақсылыққа жетелейтін тәрбиешісі, дұрыс жанды
үйретіп, түзу ... ... ... және де «Тән сөйлемес, жан
сөйлемес, иман сөйлер» (79-х) - иман адамның о дүниеде Хақ ... ... ... куәгері, жанашыры, жақтасы болып табылады.
Иман - Алла Тағала құдіретімен барлық адамдарға тиесілі нұр, ... ... не ... ... өз ... ... мақсатында. Иман
адамгершілік қасиеттерден нәр алатын гүл, оны ... ... ... ... Яғни, иман - адамгерілік қасиеттердің жиынтығы. ... ... ... ... ... адамдық қасиеттер қандай?
Хақ Тағала адамға иманды сыйға тартардан ... ... осы ... ... ... ақыл және де осы ... ... алатындай мекені - сана
берген. Яғни иманның мағынаға, мәнге айналуы ... ... ... ... ... зәрре мағына болмас,
Сен оны адам көріп, адам деме. ... ақыл ... ... бұл өмірдегі мақсатын белгілеп, ақ пен
қараны, оң мен солды танытатын көңіл көзі ... ... Ақыл ... ... ... ... жауапкершілік артып, шешім
белгілейтін күш. Егер де ғапілдік, надандық ... ... ... ... ақыл оны бұл ... жазып, айықтырады. Ақылды адам тура
жол мен бұрыс жолды айыра біліп, өз шешімін жауап бере алады. Ал ... ... адам өз ... ... ... ... кез келгеннің жетегінде қалып қояды.
Сондықтан да ақыл адамның надандық зұлматынан сақтайтын қорғаны шайтан
айласынан құтқаратын сақшысы ретінде көрінеді, яғни ақыл ... ... ... ... ақын еске ... ... ... отырады:
Бізден сәлем достарға,
Тәліп жолын қоймасын,
Дидарды тілесе,
Әр кез ғәпіл болмасын.
Ғәпіл ... Хақ ... ... ... (133-х)
Сөйтіп, адамгершіліктің бірінші белгісі, имандылықтың қасиетіне ақылмен
дос болу, саналы болу жатады.
Имандылықтың екінші негізі ... ... ... тұрады. Осы қасиеттер ... адам ... ... ... ... рухани дүниесінің беріктігі, бекемдігі
анықталады. ... ... адам ... берік, сенімі нық адам. ... ... ... ... ... ағат сөзден сақтап, ақылға
салады, ойға жетелейді. Сабыр адамның тақат (күш) ... әрі не ... ... сақтап, шыдамды болуда ұлы күш жатыр. Бұл ... ... ... ... ... кейіпкері Аюпты мысалға келтіріп, Құдай салған
дерт-құрттан Аюп тек ... ... ғана ... құтылғанын көрсетеді. Яғни
тағаттық бекінісі сабыр, төзім, шыдам қасиеттерінен салынған. Адам неғұрлым
сабырлы ... ... ... ... өмір ... ... ... келеді.
Сабыр болып, үміт тұтып опасына,
Уәдесінен шын ғашықтар танымас болар.
Жапа шекпей ғашық ... ... ... ... ... болғыл, болма жәһіл. (74-х)
Сөйтіп, бұл өмір адам үшін сын болса, осы сыннан мүдірмей ... ... ... болу екенін көреміз. Өйткені ... ... ... ... ... ... күш.
Сондай-ақ адам қайратты, қиындықтан тайсалмайтын, батыл болуы керек.
Яссауи өзінің ... адам тек ... ... ... айта отырып,
Хақтан қорыққаннан дүние жүзіндегі барлық тірі және тірі ... ... ... Егер де адам ... ... ... күнінен қорықса,
онда ол жанын күйттеп, бір орында ... ... ... жолдарда жанды асырап болмас әрміш,
Жан асыраған бұ жолдарға кірмес әрміш. (24-х)
Яғни адамның ... ... Хақ ... ... басуға итермелейтін күш
оның тәуекелі, тәубе – ... ... ... жанған ғашықтарға,
Бейіш ішінде төрт бұлақтың шербеті бар.
Тәубесіздер Хақтан танған ғашықтарға,
Тар лахадта қатты азап қасіреті бар.
Адам өзінің ... ... ... ... ... өмір сүру
жолын, орнын белгілейді. Егер де адам жалтақтап, өмір мәселелерін ... ... ... өмір мен Хақ өмір айырығында таңдау жасауға қорқып
тұрса, онда ол жалған қорқыныш ... бой ... қолы да, жолы ... шайтан құрығына түседі. Яғни адам тек Хақ алдында қорқуы керек,
ал бұл дүниелік қорқынышқа бой алдырса, жаны ... құты ... ... ... ... ... «тәубе» және «Хақтан қорқу» мақамдары
адамдарды қайраттылыққа тәрбиелейді.
Имандылықтың тағы бір тірегі ... ... ... ... хикметтерінде Алла тағала рақымды, кешірімді, адам баласы
қаншама, күнә жасап, қожасын танымай, әміріне мойынсұнбай, бұзақылық ... де, Хақ оның ... ... ... ... беріп,
рақымшылық жасап, кешіруге дайын тұрады. Түзу ... ... ... ... Ал адам ... бір ... ... мейірімділік, қайырымдылық, кешірімділік қасиеттерінің уәкілі, жаршысы
болуға міндетті. Адам ... ... ... болса, Хақ оған
соншалықты рақымшылық танытады. Тек ... адам ... ... шер ... ... ... мұң-мұқтажына жаны ашып, қол
ұшын бере алады. Мейірім жүрек жылытар, ... ... ұлы күш. ... ... ... ... биік ... болған Мұхаммед пайғамбар
– жетім басын ... ... ... ... ретінде көп
сипатталады. Тіпті ... осы ... ... ... ой ... ... ... Расул сүйді,
Осы халде Миғраж шығып, дидар көрді,
Қайтып түсіп, ғәріп, жетім, пақыр жиды,
Ғәріптердің ізін ... ... ... ... болу, мейірімді болу адамның аяушылық, сезімталдық жүрегі
жұмсақ, көңілі жылы болған сайын, бұл өмірде ... ... ... Оның ... ... ... тұрар ахуалы да шамасы да
жоқ. Яғни ол физикалық дене жағынан нашар ... ... ... ... ... ... ... әлсіз болса, рухани дүниесі соншалықты
қуатты, пәрмені зор екенін білеміз. Сондықтан да ... өз ... ... ... ... образында бейнелеген. Ал олардың
мұсылмандық қаруы, яғни бұл дүниедегі шарсыздық белгісі жылау, көз жасын
ағызу, еңіреу түрінде ... ... ... ... жылауда жинақтаған. Ақынның хикметтері де тіпті жоқтау мазмұнында,
мысалы, жақсылықты, жақсы адамдарды, Хақ жолынан ауытқып, ... ... ... ... немесе шер айтып, зар жылау, ... ... ... ... ... Мысалы, бір хикметтер ... ... ... шер ... ... ... ... Яссауи хикметтерін жылаудың түрлі варианттары деп тануға болады.
Сонда Яссауи сопы ұғымында, Ясауи ақын ... ... ... не?
Жылау бұл жалғанда тек адамға ғана тән қасиет. Адам екі ... ... ... адам өзі ... ... азап ... яғни жаны
қиналғанда көзінен жас ... ал ... ... ... ... ... білдіргенде жылайды. Сонда адам жан қиналудың не
екенін білу арқылы өзгенің ... ... ... ... алады,
яғни мейірім шапағаты арқылы «жанды жанға ұластыра» ... ... ... ешкімге зұлымдық ойлап, жамандық істемейді, өйткені адамның көз жасы
оның мейірімділігінің, қайырымдылығының ... ... жан ... ... ... ... Жылауда адам өзінің рухын нәпсінің кір
пиғылдарынан тазалап, жалған дүниенің ойынан арылады:
Қандар төгіп көздеріңнен қандар қатқыл,
Бір мерзімде ... ... ... ... (73-х)
Яғни бұл дүниеде шарасыздың нәпсі зорлығына қарсы қолданар қаруы көз
жасы екенін білеміз. Сондықтан да Яссауи жылаудың ... ... ... әр ... ... қаны,
Жыламақтың асан емес бауыр қаны,
Көз жасыңды рия қылма, Хақты таны,
Хақ тағала ... ... ... (79-х)
Яғни, мейірімділіктен аяушылықтан туған көз жасы ... ... ... деп ... ... ... «Ақыл ерсең жыламақты әдет
қыл» ... ... ... ... ... жүр» ... «Зар жыламай Хақ
дидарын көрмес, достар» (47-х) сияқты уағыз ... осы ... ... ... ... ... жалған көз жасын ағызу екіжүзділіктің белгісі
болғандықтан, шынайы көз жасы мен арам көз жасының айырмасын тани ... ... ... ... болу ... Тек ... көз жасы адамның
мейірімділігін, рақымдылығын, қайырымдылығын, ізгілігін ... ... ... ... көз жасы сана ... ... куә ... растайды: «Көп жыла, жасыңды алып, куә қылсын» (130-х). Мейірім күші
көз жасы ... ... ... ... тас ... ... көңілді кір
басатын тоғышарлықтан, қатігездіктен ... ... ... ... өз хикметтерінде мейірім күші көз жасымен өлшенеді.
Яссауи үшін имандылықтың басты шарты - адал ... ... ... садиқ
болу. Егер де адам арам ... ... ... ... ... ... ... - екіжүзділік болып таблады. Өйткені, оның ... ... түбі ... ... табуда екенін көреміз. Мұндай
адамдар өте қауіпті болады. Өйткені, егер де кәпір, ... ... ... ... қой ... қой ... ... қасқырлар сияқты
өздерінің арам пиғылдарын елден жасырып, сырт көзге мұсылман болып, жұртты
алдайды. Бұларды Яссауи өз ... ... ... (92-х) ... осы ... абай ... ... жүруге шақырады.: «Кәззап болма, ғашық
жолында садиқ болғыл» (III - х). Тек адал, шыншыл адам ... ... ... ... жақсылығын саудаламай, өзінің жақсылығын істейді. Ал
біреуді ... деп мәз ... ... ... ... жер ... ... қалады. Өйткені жылтыр сөз бен жылдам іс адамның берекесін
алып, санасын сандалтады, ақ көңілін арам ... ... ... ... Құр ... ... ... жетегіне салады, иманынан айырып,
жалған өмірде жалғандықпен қалады. ... да ... ... ... жетер әрміш» (108-х), - деп өтірікші о дүниеде жалған істері мен
уәделерімен қауышып отыратынын айтады.
Дүние үшін болып, ... ... ... бұл ... қанша жақсы
көрініп, өздерінің арам пиғылдарынан жасыра алмаса да, Хақ үшін барлық ... аян, ... сөзі ... екенін ұмытпау керек:
Жалған дәруіштің қайда барса ... ... ... ... ... қылар. (79-х)
Өтірікші өз өтірігіне иманын шырмап, Хаққа ... нұр ... ... бұл ... ... ... бар ... сағым соңына
салады.
Кімнен көрсең, бұл жолдарда жалған ғашықтық,
Захиры сопы, батиндері емес ... үшін ... ... ... ... күні ... қылар. (79-х)
Яғни, көңілінде арамдылығы бар, ойының аласы бар адамдар еш уақытта Хақ
жолына қадам баса алмайды. Оның сырт бейнесі Құдай ... ... ... іші ... ... ... ... мұндайлардың күнәсі екі есе
ауыр болып, ақиқатқа ешқашан жете алмайды.
Ғашықтардың сөзін ... ... ... ... осы ... ... ... осы жолда жүргені жоқ,
Жалғаншылар Хақтан ұлыс алғаны жоқ. ... адам ... ие болу үшін ... ... не ... де, ... шынайылықты шын сезімімен, таза көңілімен өмір сүруі керек.
Қоғамда негізгі ұйытқы қызметін атқаратын ахлақ - ... ... ... ... әрі ... ... негізінде қалыптасқан рухани
құндылықтар жиынтығы. Адам ахлақ арқылы адамдық санаға жетіп, жан тыныштығы
- ... ... ... ... ... ... сана және оның
құндылықтарының уақыт пен кеңістіктегі қоғамдық ... ... ... Қоғам - адамның адамдығын есіне салып, қалыпқа түсіріп,
бақылап ... ... ... ... ... ... бақыт,
парасаттылық, төзімділік, мейірім, рақым, қанағат, ... және ... ... мен ... сіңіретін орта (объект). Қоғамдық
тіршілік қоғам өмірінің тұрақтылығы мен динамизмін анықтайтын, ... ... ... ... ... ... адам ... айнасы.
Қоғам өмірін рухани-моральдық құндылықтар реттеп отырады. Негізінен,
адамның ар ... ... ... ... ... сопылардың
қоғамдағы алатын орнынан туындайды. Сопылардың негізгі мақсаты - ахлақ.
Діннің ішкі ... ... ар ... ... ... қоғамның
азғындауына қарсы күресетін, ар тазалығына шақыратын жол ... Бұл ... ... сопы Әбу ... Уаррақ былай дейді: «Қоғамдағы
көсемдер дін басылар (улама), ел ... ... және ... ... үш ... ... ... жолдан азса, дін кетер, Умара азса,
қоғам бұзылар, Фуқара азса, ... ... ... ... ... -
ашкөздік, Умараны аздыратын - әділетсіздік, Фуқараны ... ... Ел ... дін басыларына құлақ аспай әділетсіздік жайлап,
қоғам ... дін ... ел ... ... еріп, ақиқаттан
тайса, суфилер де риякерлік жасаса, ... ... ... да ... баяндылығы мен бақыты үшін нәпсіні тізгіндеу
жолдарын ұсынып, адамның исламды, ең алдымен, өз рухында толық ... ... ... ... ... ... үндеуі адамды ішкі ... ... ... дін ... ... ішкі ... ... еркіндікке бастайтын жол деген сөз. Міне, Тәңір ... ... ... ... ... ... ... берген. Құранның Тәңірге барар
жолдың, жалпы барлық хикметтердің басы екендігі Ясауидің: «Көңілімді ... ... ... ... ... «сөз асылын білгендерге мәні ... ... ... һәмме ман-и (барлық ... ... ... ... шыққан бұл хикмет», - деген ... анық ... ... ... ... қол ... «Жетімнің малын жеме», «менмен болма, ешкімді ... ... ... бол, ... жамандықтан аулақ бол, туыстарыңа қарас»,
«Уәдеде тұр», «Қиянатшыл залымдарға болыспа», «Ашу-араз, кешірімшіл бол,
кекшіл болма», ... ... бол» және ... ... ... адамдық сана өлшемдері мен уәзипалары анықталған. Яссауи іліміндегі
өзіңді тану мәселесі екінші бір ... ... ... ... ... мен уәзипаларын білу деген сөз.
Яссауи атамыз Құранның рухын, мәнін адамзатқа үсынушы, ... ... Хз. ... ... ... ... ... нұрына қауышудағы маңыздылығын баса көрсеткен. Ол ... үшін ... ... білдіңіз бе?» деп оның үмметі мен қоғамы үшін
көрген ... ... ... ... ету ... ... ... пайғамбарды құрметтеуге, сүюге шақырады. Оның ... ... үлгі ... ... ... тұлғасын «езілгендердің
шапағатшысы» (шафи - ул музнибин), яғни ... ... ... ... ... ... «әлемдердің рахметі» ретінде
танытқан.
Яссауи әрбір істегі, ой-пікірлерді төзімділік пен ... ... ... ... ұлы ... ... ... Шынайы құлшылық
адамға, қоғамға қызмет етуден басталып, «Тәңір бұйрықтарын өзі үшін емес,
адам мен қоғамның ... үшін ... ... ... ... болу арқылы
жүзеге асады. Осындай мұратпен жасалған құлшылық қана адамдар арасындағы
кекшілдік пен дұшпандыққа себеп ... ... ... ... ... Адамның
нәпсі зынданынан құтылуы, махаббат нұрына қауышуы тек ... ... ... ... Шынайы ғибадат адамды ... ... ... ... ... ... ... өз рухынан іздеуге тәрбиелейді.
Яссауи бойынша, иман адамның нәпсісі һауаға қарсы тұрар бірден-бір қару-
жарағы, нәпсіден ... ... ... ... Иман мен ... басы ... ата жау. ... шеңгел ұратын дүние-қоқсық болғандықтан, сол дүние
байлықтан жырақ ... ... ... болады. Ал имандылықты
белгілейтін мейірімділік, қанағаттылық, ... ... ... адамгершілік қасиеттер адамның рухани толысып, кемелділікке жетуінің
адамдық, яғни ... ... ... һауа ... пірді таппас,
Ораза, намаз қаза қылып, сүйеу алмас,
Расулалла сүннетерін көзге алмас,
Күнәләрін күннен күнге артар, достар.
Дүниеқорлар малын ... ... ... ол ... ... қылды,
Өлер уақытында иманынан жүдә қылды,
Жан берерде қасіретпенен кетер, достар.
Бос дүние жиғандарды, уаллаһи, көрдім,
Жан берерде, «Қалайсың?» деп, ... ... ... «Иманға шеңгел ұрдым»,
Жан шыққанда жылай-жылай кетер достар. (35-х)
Яғни, адам делқұлыққа салынып, бұл ... ... ... ... айырбастап, нәпсі құмарлыққа жол ... ... ... Ал ... ... ... тәкаппарлық сияқты иманға жат
қасиеттердің күш алып, адамның бойын улайтын рухани мешелдік ... ... адам ... ... тәкаппар тонын киіп, менмендік
атын мініп, рухани ... ... ... ... ұмытқан басқаларды
да менсінбей елемейді: «Мендік қылып, ... ... ... ... ... құлаққа ілмей, ақ пен қараны ажырата алмас соқыр ... ... ... ... ... ... бұ дүниені мұрат білер» (105-х), тек
тояр тамақ пен киер киім іздеп, мағына-мүддесі жоқ, ... ... ада, ... ... қамсыз хайуаннан айырмасы болмай
қалады.
Наданның жүрегінің жылуы, көңілінің мейірі жоқ. ... ... ... ... ... дертін, халін сұрамас тасбауыр
болады. ... ... ... Хаққа қарсы шығады: «Менмендік қатты тастан,
қайырар Хақтың ісінен» (78-х). Олар басқаның ... ... ... ... ... арам ... сияқты. Надандық
нәтижесінде өмір сүрген бұлар үшін арын да, ұят-намысын да ... ... ... түк ... Дүние үшін бәрін алдап, өтірік сөйлеп, ... ... ... ... ... ... ... болуға, асқақ
болуға талпыну барысында мансап қуып, мал ... ... ісі ... ... ... адамгершілік қасиеттерді құлымдық түнегіне
батырып жібереді. Иманынан айрылған ... ... ... Ясауи Құран
кейіпкері Қарын бейнесін сипаттап берген:
Дүние малын теріп-жиған Қарын ... мал ... көп ... дүр уа жанын және малға қосты,
Ондай сараң көр азабын көрмек болар. (77-х)
Яғни Қарын сияқты сараңдыққа бой ... ... ... үшін жан ... қасиеттерден айрылудың түп тамыры дүниеқоңыздықта екенін ... сәл ... ... Хақ жолынан бір қадам ... ... ... қорқақтық, екіжүзділік, пайда қуушылық ... ... шыр ... ақ жолдан айналдырып әкетеді. Бұлар алғашында тәтті ... ... ... арт ... нәпсінің түпсіз шыңырауы қараңдайды.
Сондықтан Ахмет Яссауи адамды ... ... ... сақтанып, нәпсінің
тұтқыны болмау үшін не жағдайда да ... ... ... ... ... ... рухы пәк ... кепілдігі ретінде әрдайым иманмен
белгіленген ізгі қасиеттерді тәрбиелеп, жетілдіріп ... ... ... тек иман ... ... қасиеттер арқылы о дүниелік қор жинап,
рухани толысып, Хақ кемелдігіне жетеді:
Бұл дүниеден ақиретке қылар сапар,
Бұл дүниеден аҚұл Қожа ... ... иман ... қадір,
Иманменен қылған сапар ғәріптік жоқ. (134-х)
Яғни, бұл өмір адамгершілік ... ... ... табылатын иман
мен нәпсілік құлқын құмар арасындағы ... ... ... қасиеттер болып, өзінің адамдық келбеті мен о дүниеде Хақпен
табысып, таухидке жете алады. Сөйтіп, өмір мәні ... ... ... ... ... табады. Ал адам дегеніміз, Ясауи бойынша,
сенім-иманынан кеме салып, игі ... ... ... азық ... атты ... Хақ ... аман-есен өз иесіне табыстау мақсатында
сапар шеккен жолаушы деп білеміз.
«Сүннет екен, кәпір де ... ... ... ... діл ... ... безер.
Алла Хақты, ондай құлға тозақ даяр,
Даналардан естіп, бұл ... ... ... ... ... атамыздың хикметтерінің бастауы Құран мен Хз.
Мұхаммед пайғамбарымыздың ... ... мен ... ... табылады.
Құдайға сенсін, сенбесін, қандай сенімде болса да адамды ренжітпе!
Адамдарды ... ... үкім ... ... ... Қалаған нәрсесіне
сенсін, сенімі бойынша әрекет етсін. Дін мен сенім бостандығының ... ішкі ... ... міне осы. ... жоғары түсінікке қазіргі таңда
адамзат қол жеткізе алмай отыр. Айта ... ... ... ... осы діни төзімділікке (толеранттылыққа) немқұрайлы қарауға
болмайды.
Яссауи қалыптастырған діни төзімділік түсінігі мұсылмандықтың ең дұрыс
жолын ... ... ... үшін аса ... мұра. Исламды дұрыс
түсіндіргендер үшін діни ... ... ... ... ... ... дінінде ең негізгі мәселе - діни төзімділік. Яссауи ... өте анық ... әрі ... ... ... ... іліміндегі төзімділік мәселесін түсініп,
бүкіл адамзатқа түсіндіру. Өйткені, бүгінгі адамзатқа ең қажетті нәрсе осы
діни төзімділік екендігі даусыз.
Қожа ... ... ... ... атты екі ... ... ... адамгершілік, имандылық, әділдік, инабаттылық тәрізді
күрделі мәселелерді жырлауға арналған. Бұл дүниедегі ... ... ... ... ... пен байлық, билік, кедейлік пен қанағатшылдық,
нәпсі мен тәубашылдық, Хаққа ... ... ... жәйттер дін талабы
тұрғысынан сарапталады. Бұл дүниенің баянсыздығы мен ол дүниенің бақилығын
салыстыра отырып, ... ... ... ... ... сөз ... Осыған орай ақын Мұхаммед пайғамбардан
үрдіс болып келе жатқан жол: жиған малдың ... ... өзге ... мүсәпірлерге де қайырымды болу, жасаған күнәңді дер ... ... ... ... сол туралы шын көңілден ... ... ... сипаттайды.
Қожа Ахмет Яссауидің өз хикметтеріне алтын арқау еткен басты мәселесі:
Алла Тағаланың құлдарына ... ... мен ... ... күнәләрын
кешудегі қайырымдылығы, нұр шапағатын ... ... дер ... ол ... Құдай дидарына ғашық болған пенделерінің өзге қызықтың бәрінен баз
кешіп, ... тек ... ... етуі ... бұл ... жан мен ... аямауы керек. Сонда ғана хақ ... ... ... ... ... махкам тутиб уммат булғил,
Кеча, кундуз айтыб улфат булғил.
Нафсидан кечиб, жафасини рахат билгил,
Андағ ғашық еки кузи ... ... ... ... сени ... десун,
Кафир тию Мансур сифат дарға ассун.
Башиң берил хақ ... ... хақ ... ... ... ... ... Құдай салған қиыншылық пен азапты да
шыдамдылық, сабырмен жеңе ... ... ... жөн, ... ... ... Құдай көзді тек көру үшін ғана емес, жас ағызып жылау үшін де берген
дейді. ... ... ... Хақ ... кісі ... кешу - ... өйткені, бәріне де Құдай Тағаланың әмірі ғана жүреді дегенді
ескертеді:
- ... ... ... ... Аллаһ,
Иуқ ирса ниткум анда мен ру сияһ,
Таңла барсам имек аяғ барча ... ... һар не ... асан ... ... мен ... ... бастан қанша кешірсе де,
қиыншылыққа төзіп, қуанышқа сабыр, шүкірлік етуі шарт. Бұл үшін ол ... ... ... ... ... алуы ... ... халықта: "Аруақ
ұрған оңалмайды, Құдай ұрған оңалады" деген мәтел бар. Немесе ... ... ... ... - ... ... ... алдымен,
өзінің Аллаға деген көңілін, сенім-нанымын, пиғылын ... алуы ... ... ... ... сол ... ол Құдайға деген
сенімін кемітпей, қайта оның ... ... нық ... ... ... Яссауи Құдайға беріліп құлшылық етушілердің өзін жалған
ғашықтар, шын ... деп ... ... ... жоғарыда
айтылғандай, екі жүзді аярлар, надандар делінсе, шын ... Алла ... ... ... деп ... ... ... сүйген
адал құлдары деп жырлайды. Осының бәрін ол екі әлемнің (ол дүние мен бұл
дүниенің) сыр-сипаттары тұрғысында ... ... ... пен ... нәпсі құмарлықтан жиіркенбейтін
шәкірт сымақтарды ақын өлтіре ... ... ... ... заты таза"
Арыстан Бабты сондай пасықтарға үлгі етіп ұсынады.
Қожа Ахмет ... ... көп ... ... ... адам
баласының жалған дүниеден бақилық өмірге өтудегі ... ... ... ... ... ... шын берілген құлдың іс-әрекеттерін бейнелеу болып
табылады. Осы орайда ... ең ... ... ... ... тап ... шыдамдылық, сабырлық танытуға мән бергенін көреміз. Ақын ойынша, әр
іске төзімділік, ... ... ... ... одан ... ... дүние
- мүлік, байлық үшін жанын жалдап, өтірік-өсекке ұрынбау ... ... ... басты-басты талаптары делінеді. Сондай-ақ ол ... ... ... ... ... баса ... ... Осыдан
барып Құдайға деген ықылас артып, мұның ақыры оған қалтқысыз берілген шын
сүйіспендікке ұласады деп көрсетеді.
Құдайға құлшылық етуші ғашықтардың өзін Қожа ... ... шын ... ғашықтар деп екіге бөледі, алайда шын ғашықтың ұшына ... ... құлы - ... деп жүйелейді. Құдай жолына бір жола ... ... ... бас қойған ғашықты ол ең қиын, машақат
мол жол деп бейнелейді.
Қожа ... ... адам ... ... ... ... ... өз басынан кешкен өмір тәжірибесі мен ... айту ... ... ... болатын мін-кемшіліктерді өзінің
жеке басында бар айып-күнә түрінде жырлайды. Сол ... ... ... ... күнәнің астында қалғандарды Алла ісіне ... ... Осы ... ол өзін өзі ... ... ... ... көп
жасағанымен Құдайды танудың толық меңгере алмағанына өкініп опық жейді.
Қожа Ахмет Яссауидің ... ... ... ... ... ... ... оның "Рисала" атты еңбегіндегі ... ... тағы бер рет ... ... ... Ол ... қай
Пайғамбардан нендей үлгі қалды деген мәселеге орай былай дейді: "Тәуба ... ... ... қылу ... ... Аюбтан, зікір
ғаріптік Мұхаммедтен қалды, ал сыпайылық хазірет Сүлейменнен қалды", - деп
жазады. ... тыс ... ... ... ... ... баяндаған да
ақын Құдай рахметінен үміт ... ... ... ... алу, пақырларға
пана болу, пақырлыққа сабыр ету, қанағатшыл болу, ... ... ... ... ... ... мән ... тағала ғашық болу мен адамдар арасындағы ғашықтықты да ақын орнын
тауып, екеуін ... ... ... ... қорлықтан естен
танған Мәнсүр, ғаріптіктен құл болған Махмұт сұлтан, Құдай дидары үшін
арманда өткен ... ... ... бәлеге сабыр тұтқан Аюб, көкірегі
күйіп-жанған Мұса пайғамбарды айтумен қатар, ... мен ... ... ... ... пен ... бейнелері де аталған мақсатқа сәйкес жырға
қосылады.
Қожа Ахмет Яссауидің ендігі бір мән ... ... ... ... дер едік. Ол жақсылық, мейірім, шапағат көзі: дана ... ... сол ... ... ... де" ... Өйткені, оның
түсінігінше, надандық бүкіл жауыздық, зұлымдық таусылмас қайнар көзі.
Мұнда ... пен ... ... ... те ... ... ... Жоғарыда айтылғандай, осы надандыққа ғылым-білім ... ... ... ... ... ... наданның көзін ашып,
Құдайдың сара жолына түсіруге ол бар ынтасы мен ықыласын сарқа ... өз ойын ... келе ... ... ... ... уақыттың өзі
дозақпен тең", - деп қорытып, олармен бірге жүруге де, ... ... ... ... ... ол нәпсінің құлы дүниеқорлық пен әр ... ... пен ... да ... болмайтынын
дәлелдейді. Ғаріп - міскіндерге қорлық көрсеткендерге қарсы ... ... бұл да ... тең ... Осы ... ақын ... залым ғалымдарға да аяусыз түйреп, "Хақ сабақтарын" ... ... ... бен ... ... ... ... ту ете отырып, Хақ тағала ісіне ғана ... ... ... ... ... өрнектейді, шалқыған шабыт танытады.
Бұл тәрбиелік мәні зор мәселе біздің әдебиетіміздегі ... ... ... ... қалыптасуына үлкен әсер етті. Осы
айтылған бағыттың ықпал-әсерін басқа ақындарды ... ... ұлы ... ... да анық ... ... табиғаты мен мінезіне байланысты анықтамалар өте көп.
Сонымен қатар ... ... ... мен ... ... даму
сатылары, адам типологиясы сияқты мәселелер кеңінен қамтылған. ... ... ... ... адамның имандылық пен асылық яғни, таңдау,
сонымен қатар аян және ... ... ... ... ... сол
топтардың психологисы, діни үндеуге қарсылық және қорғану механизмдері
сияқты көптеген ... ... [23] ... адам ең ... жаратылғанымен оның нәпсінің зынданына түсіп, төрдегі басын есікке
сүйрейтін, "ең төменгі дәрежеге ... ... ... ... ... оның әлсіз, қан төгуші, жоюшы, ... ... ... ... ... екендігі сыналып, Тәңір адамды ... ... ... Өйткені, Тәңірдің адамға қояр талабы - ... ... ... жаны қас, жақсылыққа жаршы болатын, Тәңірдің
шынайы құлы болу үшін ... ең ... өз ... ... болып,
содан кейін қоршаған әлеммен үйлесімдік ... ... Осы ... ету үшін ... ... ... ... құндылықтар жүйесін ұсынады.
Бұл құндылықтар адамгершілік пен ... ... ... - ... ... жақсылық, парасат, парасатты іспен, сөзбен және
оймен қарулануы оның иманының қуатына ... ... ... ... адамгершіліктің тұтқасы, негізгі көзі ... ... ... ... ... турашылдық, ар-ұят, намыс,
сабыр, төзімділік, жомарттық, ... ... ... ... ... ... тазалық махаббат, адамды сүю, жүректілік деп
тізіп, жалпы парасат (фазилаб) құндылықтарына, ал ... ... ... ... ... ... риякерлік,
қорқақтық сияқты жаман қылықтарды масқаралық (разилат) сипатына жатқызып,
бұлардан аулақ болуын ... ... ... ... қиын ... оны тек қана табиғи жолмен, ерікті сұхбат арқылы тәрбиелеуді,
оны дінге шақыруда да ешқандай зорлық немесе ... ... ... ... адамзат баласы бірдей етіп жаратылған кемел жаратылыс
екендiгi ... ... ... ... Құдай адамзатқа сенiм
еркiндiгiн берген. Сондықтан қазіргі жер ... ... ... ... ... бірі - мұсылман, бірі - ... бірі ... тiптi бiрi ... ... Ал ... ... - ... ар-
намысына, азаматтық құқығына қол сұқпау, оларды дініне қарай бөлмеу,
алаламау және ... ... адам ... ... ... ... үшін сыйлауға, құрметтеуге мiндеттiмiз. Ал ол көпір ме,
мүшірік пе, мұсылман ба сол құл мен ... ... ... мәселесі. Міне
бұл «дiни төзiмдiлiкке» жатады. Құран Кәрімде: «дінде ... жоқ» - ... ... сенiм иесiне ақыл - кеңес берумен шектелу мiндеттелген.
Ахмет Яссауи де исламдағы дiни төзiмдiлiктi жақсы ұққан ... ... ... ... мұсылман адам, бүкіл адам баласының кез келген қырынан
ең кемелi болуы тиiс. Оның ... ... ... ... адам ... барлығына, бірлігіне иман етіп қана қоймай, барлық адамды ... ... ... үлгі ... адам болуы керек. Дiни төзiмдiлiк
әдiстi ұтымды қолданған кемеңгер ... ... ... қандай дінде,
қандай ұлтта болса да барлығына Жаратушының пендесi ретінде қараған, тiптi
дiни төзiмдiлiктi Мұхаммед пайғамбардың сүннетi деп ... ... ... ... ... ... ... өмір сүру
ортасы мен ... ... ... орны мен ... ... оның
болмысын нақтылайтын тиянақты жауаптар бар. Бұл жауаптардың барлығы адамның
рухы мен көңіліне қатысты психологиялық құбылыстар мен ... ... ... ... ... ... үндеуі адам санасына, рухы ... ... ... Адамға тек жүрек, көңіл (қалб) арқылы ғана жол
табуы мүмкін. Міне Ахмет Яссауидің (жалпы сопылардың) хәл ... ... рух ... адам болуы да сондықтан.
Сопылық дүниетанымда жаратылыс туралы ең кең жайылған түсінік Тәңірдің
«Мен құпия қазына едім. ... ... ... ... әлемді)
өзімнің танылуым үшін жараттым» мазмұнындағы хадиске ... ... ... ... (жамалын) шағылыстыратын айна. Ал, адам болса,
барлық болмыстардың ішінде «Алланың дидарын» ... ... және ... ... ... көрсететін айна. Әлем есепсіз
феномендерден (касраттан) тұрады. Әлемдегі әрбір ... ... ... ... ... ... ... әлемінде бірдей уақытта
көрініс (тажалли) береді. Осы әлемнің ақиқты Лахут ... ... ... ұстындар немесе ақиқаттар (айани сабита), осы әлемде
көрініс бермей тұрып «жоқ» болатын. Міне, сондықтан да ... ... Ол ... (адам) Бар етті» - деген түсінігі Құранның «жоқтан ... nihilo) ... сай ... ... Тәңір – үздіксіз ... ең ... ... ықпал етуші абсолюттік құдірет ... ... Ибн ... ... ал - ... ... («Сүлейман» бөлімінде):
«Адам өзінің әр демінде жоқ болып, қайта бар ... ... ... ... ... әр ... ... жоқ болу мен бар болу
процестері біртұтас» - ... ... әлем ... бір ... ... ... және бұл ... әрбір уақыт пен кеңістік ішінде
үздіксіз жалғасып жатады. Әлем – кемелдікпен жаратылған, ... ... ... ... ... ... ғалам – барлық
жаратылыстарды қамтитын, Алланың Құдіреті мен ... ... ... Адам да ... ... ... «батин» сипаттарын
көрсететін ғаламның орталығы (қалб) болғандықтан да ең ... ... ... ... ... адам ... ... бар, мойнына парыз
міндеттелген, жауапкершілік жүктелген яғни, еркіндікке ие болмыс ретінде
жаратылған. Демек, ... ... ... бар. ... бұл ... бізді Хақ Жаратты тағат (ғибадат) үшін» - деп түсіндіреді. Мұндағы
«тағат» ... ... ... ... ... ... және ... ғана мәнді болады. Тағат пен ... ... ... ... ... ... ... философиясы бойынша адам Тәңірді тану
үшін жаратылған. Яссауидің «Ғашық болсаң , әуелі ... ... - деуі ... ... ... ... адам ... тану үшін махаббат пен тағат
арқылы Тәңірді сүйіп, құлдығын кемелдендіреді.
Тәңір әрі ғашық (сүюші), әрі ... ... әрі ... ... ... өзі. Яссауи бұл туралы: «Ишқ (ғашықтық) мақамы – түрлі мақам,
ақылың жетпес. Жаратқан (кезде) Өзі (Тәңір) ... уәде ... - ... үшін ... – сүю мен ... ... ... нәрсе емес. Тәңір
әлемді және адамды махаббат жаратқан. Яғни тіршілік Тәңірдің «ишқы» ... ... сөзі ... ... ал, Ишқ – ұлы, ... ... ... философиясында «ғашық пен ишқ» арасындағы айырмашылықты
алғаш көрсеткен Ибн Сина ... ... ... барлық болмыстың прототипі
болып табылатын «Мұхамметтің нұрын» (нұр – и ... ... ... (кун фа – йакун) бұйрығымен, мұхаммет нұры, сатылай көрініс
(тажалли) беріп, сыртқы феномендер ... ... ... тариқаттың
негізгі принциптері мен қағидаларының қасында жаратылыстың теориялық
анықтамалары ерекше ... ... ... ... ... (нұр – и мұхаммадия), «универсалдық рух» (умм – ул ... ... ... ... теориялық негізін көрсетеді. Яғни
адам – жаратылыс процесінің жемісі. Адам да кемелденіп, «Мұхаммет нұрына»,
яғни алғашқы түпнегізге ұласады. Адамның ... мен ... ... ... оның ... кемелденуімен аяқталады. Адам «кемелдікке»
ұласқанда шеңбер аяқталады. Бұл жерде ... мен ... ... өте
нәзік бір айырмашылықты атап өткен жөн. Мысалы, Батыс және ... ... ... ... ... ... ... мәселелерді қамтып содан кейін ғана адам мәселесіне ойысатын.
Ал, сопылар ... ... ... бастап, содан кейін метафизикалық
мәселелерге ойысады. Мұны Яссауидің адам ... ... ... ... ... ... бойынша Х ғасырдағы діни-сопылық шығармаларды
“хикмет” деп ... ... Ал ... ... Ахмет Яссауидің
өлеңдері қамтылған жинақтың аты. Осы есім Ахмет Яссауидің ... ... ... ... ... ... ... қойыла бастаған деген
пікір айтқан ... да бар. ... олар сол ... өмір ... бин ... ... ... оқылатын хикметтердің басында
«Диуани Хикмет» деген сөзді кездестірмегенін дәлел ретінде келтіреді.
Әйтсе де Яссауи жолындағылар осы ... ... ... ... 125 ... ... Тағаланың: “Адамдарды Раббыңның жолына хикмет
(даналық) және көркем үгіт арқылы шақыр”, - деген бұйрығы бойынша, ... ... ... ... ... ... Яссауидің әйгілі
шығармасын Диуани Хикмет деп атаған. Өйткені, оның өлеңдерінің әрбір ... ... ... ... ... ... Хикмет - түркі тілінде исламға дейінгі түркі жырауларының сөз
саптау, өлең пішімдерін қолдана отырып діни-сопылық ... ... ... ... ... ... “Құтты біліктен” кейінгі ең ескі
шығарма үлгісі.
Диуани Хикметтің ескі тілі қай тіл ... білу ... күнi ... ... Себебi, Қожа Ахметтің ХІ-ХІІ ғасырларда өмір сүргенін
ескерсек, ... ... ... ең ... ... ... Ал бұл ... Ясауи дәруіштері тарапынан түрлі тілдерде көшірілген.
Сондықтан қазақ жазбасындағы қазақ ... ... ... ... ... ... жазбаларындағы татар тіліне жақын келеді.
Диуани Хикмет хикметтерден (даналық) құралған жинақ. Бұл жинақтағы
хикметтердің ... ... ... өзі ... ұқсайды. Ал Қожа
Ахметтің өзі жазған хикметтердің кейбірі ... және оның ... ... ... ... ... тарапынан хикметтер ... ... ... ... ... ... ... бірнеше
ғасыр кейін өмір сүрген адамдардың аттары (мәселен Несами) кездесіп отырады
және бір нұсқада бар ... ... бір ... жоқ ... ... ... Хикметті тек Ахмет Яссауидің ғана шығармасы емес, бүкіл
Яссауи жолындағылардың ... ... ... жөн ... ... ... кім жазса да, хикметтердің мағынасы Ахмет Ясауидің пікірлері
деуімізге әбден болады.
Диуани Хикметтің жазба, ... ... ... саны әр түрлі
болып кездеседі. Ал Диуани Хикметтің өзіне үңілер болсақ 4400 хикмет ... ... ... Аллаһқа бағынуға, оны тануға көп мән
берiлген. Себебi, Аллаһты тану – ... ... ... негiзгi кiлтi.
Сондықтан сопылық жолдың кезек күттiрмейтiн басты өзегi – ... ... ... бойынша әлем мен әлемдегі барлық ... ... ... ... ... және сүю негiзгi мәселе ... ... ... ... ... жер ... көптеген
ишараттар (белгілер) бар. Тағы да өз ... ... бар. ... ме? ... - деп, адамның болмысы, дене құрылысы ... ... осы ... ... әлем ... ... ... дәлелдейді.
Құдайдың құдіреті мен шеберлігі кездеспейтін ешбір дене, мақұлық жоқ.
Сондықтан ... ... ... ... ... өрнегі, Аллаһтың
ауызбен айтып жеткізуі мүмкін емес шеберлігінің белгiсi болып табылады.
Құран осы ... ... деп ... ... ... ... жүзі
(рақымдылығы, қайрымдылығы, құдіреті) сонда” (Бақара-115).
Мұсылмандық сопылық дүниетанымы бойынша жаратылыстың ... ... ... Осы тақырып бойынша ардақты Пайғамбардың бір құдси
хадисінде ұлы Жаратушымыз былай дейді: “Мен құпия бір қазына едім, ... ... мені ... деп әлемді жараттым”.
Жоғарыдағы құдси хадисте баяндалып ... ... ... ... бастау алған және бүкіл әлемнің жаралуына себеп болған. ... ... ... ғашықтық пен сүйіспеншілікті ұғынған кемеңгер бабамыз
әлемнің иесіне осы жолмен қайта ... ... ... мына әлем және ондағы бүткіл жаратылыстар мен ... әсем ... ... әрі ... ... мен ... ... өздеріне тән әсемдігі, сұлулығы бар. Демек, сұлудан сұлу
жаратылатыны сияқты және мұсылманның атақты ойшылы ... ... ... ... ... ол ... ... өте көркем, асқан сұлу мына
әлемді, ондағы жаратылыстар мен мақұлықтарды ... ... та ... ... ... болуға, әрі құл болып табынуға лайық тек - Аллаһ.
Ахмет Яссауидің көзқарасы бойынша Аллаһ адамның көңілінде, жанында ... ... ... Аллаһ үйі Қағбаға теңеген Қажы Бекташ Уәли де Қожа
Ахметтің осы пікірін қуаттайды. Қажы ... Уәли ... үйі ... ... ... ... Құран жолдас, ал адамның көңіліне тәңір жолдас” дей
отырып, Құранның: “Біз оған (адамға) күре ... да ... ... -
деген аятын назарымызға ұсынады және ... ... ... ... ойы Қожа Ахметтiң мына бiр өлең жолдарымен сабақтасып жатыр:
Алла, Алла жаным Алла, ділім Алла,
Сенен өзге қорғаушым жоқ ... ... ... ... ... ... қожам мені пендем дегей ме екен.
Яссауи ілімінде тағы бір айта кететін жайт болмыс (такуин) мәселесі де
Тәңірдің ... ... ... ... Оның ... ...... мәнін тануда арнайы ұстанымдар мен ... ... ... ... бар, ... хикмет ілімінің басты
мәселесі болып табылады. Кейбір зерттеушілер ... ... ... ... ... келгенімен Ясауи ілімінің өзіндік
ерекшеліктері мен ұстанымдары тұрғысынан қарағанымызда одан ... рух және т.б. ... мен ... ... ... болады. Сопылық дүниетанымда болмыс дегеніміз – сынақ. Ясауи
ілімінде бүкіл әлемнің жаратылуындағы мақсат «ұлы рух» ... ... рух) ... ... ... нұрының» (нур-и Мұхаммед) ақиқатын паш
ету.
Сопылық дүниетанымдағы жаратылыс құбылысын кейбір зерттеушілер эманация
теориясымен шатастырып жүр. ... ... ... ... ... субстанциясынан яғни затынан бөлініп шыққан дептаниды. Ал, сопылық
дүниетаным бойынша Тәңір ... ... ... және өзінің жауһарынан
(затынан) «үрлеген», демек, ... ... ... Адам – ... (ал-жауһар-ул ... ... ... ... ... бастапқы «бірлік»
хәлінен (рухтың рухани әлеміндегі Тәңірмен бірге болу ... ... ... ... ... ... сынақ ретінде таниды. Осы түсінік
бойынша адамның ең ауыр азаптарының көзі – Тәңірден айрылу ... ... ... ... ... де ... ... Құрандағы «аласт» мисақ
(әлімсақ) оқиғасына апарып тірейді. «Мираж үстінде Хақ Мұстафа ... ... ... ... біл, Хақ. ... ... деді, рухым, алды
сабақ деп, адамдардың «рух әлемінде» Тәңірмен ... ... ... баяндайды. Сопылық – Тәңірмен ... ... ... ... сол ... өмірге оралу үшін өзіндік ... ... Бұл ... те ... ... бәрі Оған ... аятқа негізделген.
Сопылық дүниетанымда жаратылыс туралы ең кең жайылған түсінік ... ... ... ... ... ... ... (жаратылған әлемді)
өзімнің танылуым үшін жараттым» мазмұнындағы ... ... ... ... ... (жамалын) шағылыстыратын айна. Ал, адам болса,
барлық болмыстардың ішінде «Алланың ... ... ... және ... ... ... ... айна. Әлем есепсіз
феномендерден (касраттан) тұрады. Әлемдегі әрбір болмыс Құдайылық бірліктің
(илаһи ... ... ... ... ... бірдей уақытта көрініс
(тажалли) береді. Осы әлемнің ақиқаты Лахут (Құдайылық) әлемде жинақталған.
Құдайылық ұстындар ... ... ... ... осы ... ... ... «жоқ» болатын. Міне, сондықтан да Яссауидің «Хикметі мен Ол
жоқтан (адам) Бар етті» - ... ... ... ... жарату» (ex
nihilo) ұстанымына сай келеді. Исламда Тәңір – үздіксіз жарату үстіндегі ең
белсенді, әрдайым ықпал етуші ... ... ... Бұл ... Ибн
Араби «Фусус ал-Хикам» еңбегінде («Сүлейман» бөлімінде): «Адам өзінің ... жоқ ... ... бар ... ... сезіне алмайды. Өйткені
жаратылыстың әр демде ... жоқ болу мен бар болу ... - ... ... әлем ... бір ... ... тарапынан
жаратылған және бұл жаратылыс әрбір уақыт пен ... ... ... ... Әлем – кемелдікпен жаратылған, Тәңірдің «захир» сипаттарын
толық көрсететін макрокосмос. Өйткені, ғалам – ... ... ... ... мен ... ... көрсететін айна.
Адам да кемел жаратылған, Тәңірдің «батин» ... ... ... ... болғандықтан да ең кемел сипатта жаратылған микрокосмос.
Ислам философиясы бойынша, адам өзіндік мақсаты бар, ... ... ... ... ... ... ие болмыс ретінде
жаратылған. Демек, адамның жаратылуында мақсат бар. Яссауи бұл ... ... Хақ ... тағат (ғибадат) үшін» - деп түсіндіреді. Мұндағы
«тағат» ... ... ... дегенді білдіреді. Яғни адамның жаратылыс
мақсаты – құлдық. Құлдық ... және ... ... ғана ... Тағат пен махаббат адамды Тәңірді тану ... ... ... ... ... адам ... тану үшін жаратылған.
Яссауидің «Ғашық болсаң, әуелі Хақты таны» - деуі де сондықтан болуы керек.
Демек, адам Хақты тану үшін ... пен ... ... ... ... кемелдендіреді.
Тәңір әрі ғашық (сүюші), әрі машұқ (сүйікті), әрі ишқтың (ғашықтық –
махаббат) өзі. ... бұл ... «Ишқ ... ... – түрлі мақам,
ақылдың жетпес. Жаратқан (кезде) Өзі (Тәңір) ғашықтыққа уәде ... ... ... үшін жаратылыс – сүю мен ғашықтық талабынан басқа нәрсе емес.
Тәңір әлемді және адамды махаббатпен ... ... ... ... ... ... «Ишқ» сөзі «ғашық» сөзінен әлдеқайда ауқымды ұғым.
Ғашықтық – дүниелік махаббатты ал, Ишқ – ұлы, ... ... ... ... ... пен ишқ» арасындағы ... ... Ибн Сина ... ... ... ... болмыстыңпрототипі болып
табылатын «Мұхамметтің нұрын» (нұр-и Мұхаммедиййа) жаратады. ... (Кун ... ... ... ... ... ... (тажалли)
беріп, сыртқы феномендер әлемін құраған.
Сопылықта тариқаттың негізгі ... мен ... ... ... анықтамалары ерекше талдауларға негізделген. Сопылық
дүниетанымдағы «Мұхаммет ... ... ... ... рух» ... ... ... Яссауи ілімінің онтологиялық теориялық негізін
көрсетеді. Яссауи атамыз Мұхаммет нұрын: «Халайиқ йа ... ... ... ... ... яғни ... мәні, барлық бомыс атаулының
«жауһары» ретінде түсіндірген. «Сен болмағанда әлемді ... ... ... ... ... ... де осы «Мұхаммет нұры» болатын.
Ахмет Яссауи «Диуани Хикмет» атты еңбегінде өзінің де ... рух ... ... үлес ... ... ... Бұл ... «Мұхаммет
нұры» ұғымының мәнін аша кету керек. Мұхаммет нұры – барлық болмыстардың
түпнегізі, заты (субстанциясы). Оны ... ... ... ... ақл-
и аууал) деп те айтады. Яғни «Мұхаммет нұры» және «Бірінші сана – ақыл»
категориялары өзара тең ... ... ең ... жаратқан жауһары. Осы
түпнегіз болып табылатын «Мұхаммет нұрында» ... ... ... (нафс),
планеталар (фалак), жұлдыздар (нужум), элементтер ... ... ... ... ... барлық жаратылған болмыстар потенциалды
түрде бар. Болмыстардың осы түпнегізден біртіндеп шығып, сатылай ... адам ... ... Яғни адам – ... ... ... да кемелденіп, «Мұхаммет нұрына», яғни ... ... ... жаратылуы мен қайтуы арасындағы циклдік процесс оның ... ... Адам ... ... ... аяқталады. Бұл
жерде философтар мен сопылар арасындағы өте нәзік бір ... ... жөн. ... Батыс және Ислам философтарының ... ... ... ... ... космологиялық мәселелерді қамтып,
содан кейін ғана адам мәселесіне ойысатын. Ал, ... ... ... ... содан кейін метафизикалық мәселелерге ойысады. Мұны
Ясауидің адам ... ... ... ретінде қабылдануымызға болады.
ҚОРЫТЫНДЫ
Ықылым заманнан бергі ... ... ... ... ... ... ұрпақтың өкілдері Қожа Ахмет Яссауи ... ... ... ... ... ... ... жұртының кіндік қазығына айналдырған ұлы
әулиенің Көкпен таласқан күмбезін, ел аузындағы аңыз-әңгімелердің даңғайыр
сарынымен қарапайым халықтың ... ... ... ... ... бір сәт көз алдына келтірері хақ. Бірақ та шығыс әлеміне Ясауи
есемі қаншалықты белгілі болса, оның ... ... ... анықтайтын
деректер соншалықты күңгірттік қойнында жатыр.
Яссауи - өз заманының түлегі өз дәуірінің бел баласы. Оның айқындамасы
, ... ... ... діні болып, діни-философиялық дүниетанымы
Ислам аясындағы сопылық идеялар негізінде қалыптасты. Сондықтан ... ... ... ... ... ... ... жарқын
болашаққа жеткізер жолды мұсылманшылықтан іздеуі, оның ... орта ... тән ... ... ... ... Шығыстың Қайта Өрлеу идеяларының суфизмде жалғастық табуы оның
прогресшілдігін анықтады. Яссауи үшін де ... ... ... Алла ... хақ жолына дәріптеу үлкен парыз ретінде танылды. ... ... ... оқып-тоқығанын туған жеріне жеткізіп, Хақ жолына
бастар бағыт-нышандарын көрсетіп, насихат жүргізуді өмірлік міндет, халқына
қызмет деп білді.
Яссауи дүниетанымы ... ішкі ... ... ар түзейтін ілім.
Ал бүгінгі ашық және ... ... құру ... ... ... мен ... баянды ету үшін, ең алдымен, еркін ... ... ... ... ету мәселесі саяси шарттардан бұрын
рухани ар-ождан ... ... ... ... да бүгінгі тәуелсіз
Қазақстан қоғамы мен адамы үшін ... ... ... ... ... ... ар түзейтін Яссауи ілімі өзіндік болмысы мен
зәрулігін көрсетуде. Бұл туралы елбасы ... : "... Егер ... ... ... ... мемлекеттігімізді ұзақ уақыт ... онда ... ... ... ... жөн. Оған барар жол
халық даналығының бастауларының негізінде жатыр" [24;5-6 бб]. - ... ... етіп ... ал ... ... ... ... көрсетіп отыр.
Яссауи ілімі - қоғамдық-әлеуметтік ынтымақ пен бірлікке ұйытқы болатын
даналықтың кені. Яғни, оның ... ... ... ... тең ... махаббатың діни-рухани ... ... ... ... ... ... ... негізгі мұсылмандық пен
христиандық сияқты екі дін ... ... ... ... ... де ... діндерден жоғары тұратын ақиқатты паш еткен
осы Яссауи ілімінде жатыр.
Адам кемелдікке жетуі үшін қажетті білім, мәлімет және ... ... Бұл ... ... - ... ... ... ойлау жүйесі
болып табылатын философия және ғылымнан өзгеше. Хикмет - адамның ... ... ... ... ... Тек осындай таным ғана адамды ішкі
нәпсі зынданының тозағынан құтқарады.
Яссауидің адам туралы ... - ... ... ... ... ... "еркін сұхбат" әдісі күні кешегі маркстық диалектика
сүйенген "дамудың ... ... ... ... ... тарихинда дәстүрлі түркілік дүниетаным Яссауи іліміндегі
"еркін сұхбат" әдісі арқылы құбылыстық, әрі ... ... ... жаңа
өркениеттік, сонымен қатар жаңа мәдениеттік болмыстық сатыға көтерілді.
Өйткені исламдық дүниетаныммен ... адам ... ... айналды. Яғни,
адам әлемнің жаны, рухы ... ... ... ... әлемді кеңістіктерге бөлу арқылы мағыналандырылған
құндылықтар ... ... ... ... ... ... ... бағыттар Тәңірдің ақиқатына айналып, әлемнің құрылысындағы құбылыстар
мен ерекшелітер тікелей адамның рухани хәлдері мен психологиялық ... жаңа ... ие ... ... дін таратамыз деп екі өкпесін қолына алып, жанұшырып
жүргендердің ... ... ... болашағына балта шабуды
көздейтін сұрқия саясаттың ... ... Олар ... бірімізді – бірімізге
айдап салып айтыстырады, “азаматы жоқ ауыл” аттанамыз. ... ... ... ... ... ... жоқ ел” ... Арғы
жағында қылышыңды қайта шабатының белгілі.
Сондықтан иесі қазақ баласының дін мәселесі төңірегінде бір ... ... ... Ол – ... ... ... жәрдемімен
атқарылатын шаруа емес, өзіміздің жүрек қалауымызбен жүзеге асатын іс.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі.
1. Дж.С.Гримингэм. ... ... в ... ... 1989. – ... Ж. ... Әзірет Сұлтан (Қожа Ахмет Яссауи)
Парасат журналы. №3.- 1990. - 6-7
3.М. Жармұхамедұлы. Қожа ... ... және ... ... 1999. -128
4.Қоңыратбаев Ә. Көне мәдениет жазбалары. Алматы: 1991.- 89-98
5.Х.Сүйіншәлиев. VIII-XVIII ғасырдағы қазақ әдебиеті. Алматы: 1989.- ... ... ... ... 2000.- ... жайында бірер сөз. З.Жандарбеков. Қожа Ахмет Ясауи. Хикметтер.
Аударған Ә.Жәмішұлы. Алматы: 1995.-17-18
8. А. Ахметбек. Қожа Ахмет ... ... ... ... Ә. Қожа Ахмет Яссауи дүниетанымындағы адам ... ... ... мен ... ... ... ... – Түркістан. Қ.А.
Ясауи атындағы Халықаралық қазақ – ... ... 2000. ... М. Қожа Ахмет Яссауи және Түркістан.
Алматы: Ғылым. 1999.- 128
11.Нысанбаев А.Н. Философия взаимопонимания. – Алматы: Главная редакция.
Қазақ ... 2001. ... З. ... ... ... Түркістан: Қ.А. Яссауи
атындағы Халықаралық ... ... ... 2000. - ... С. ... құндылықтар жүйесі. Алматы: 2000. Мейірманов А.Д.
Қожа Ахмет Яссауидің имандылық Ғибраты // Түркістан ... мен ... ... ... ... 2000. ... А. ... тағылымының шығыс өңірге таралуы // Түркістан
тарихымен мәдениеті. ... ... ... – Түрістан: Қ.А. Яссауи
атындағы халықаралық қазақ – түрік университеті. 2000 –216
15.Қалиұлы А. ... ... ... ... ... // ... тарихы
мен мәдениеті. Ғылыми мақалалар жинағы. Түркістан: Қ.А. ... ... ... ... 2000. ... А. Қожа ... Иасауи. Алматы: 1998. – 112
17.Қожа Ахмет Яссауи. Диуани ... ... 1993. – 229 (144 ... К. ... ... идеология, саясат. Алматы: 1989.- 99
19.Келімбетов Н. Ежелгі дәуір әдебиеті. Алматы, 1991. - 189
20.Сонда-18
21.Ғ. Есім. Сана болмысы. 7 том. Алматы: Ғылым. 2002. - 187 – ... ... Қожа ... ... ... ... ... Шымкент:
1995. Хикмет-12/24.
23. Құран хикаялары.Құрастырған Мұхаммед Ахмет Жадмолла.
Алматы, 1992.
24. Назарбаев. Н. Тарихтың шеңберлері және ұлттық ... 1999. - № 3. ... ... ... Қожа ... Иассауи. Алматы «Санат» 1998 31-57
26. ... . ... . ... ... 1993 ... Иассауи Ахмет. Диуани Хикмет. Ташкент,1902 101-145
28. Кәкішев Т. Сын сапары . Алматы, 1971 55-77
29. Афсахзод А., ... Абд ... ... ... 1988 ... ... Н.Қазақ әдебиетінің ежелгі дәуірі.Алматы,1986 101-128
31. Бертельс Е.Э. Суфизм и суфийская литература . Москва, 1965 ... ... М., ... . Он екі ... Т. 12. ... 1969 105-210
33. Коран. Перевод с арабского языка Г.С. Саблукова. ... 1907 ... Бес ... ... 1,2 ... Алматы 1989 12-40
35. Афсаход А., Лирика Абд ар- Рахмана Джами. Москва. 1988 44-72
36. Жолдасбеков М. Асыл ... ... 1986 ... ... ... әдебиеті. Хрестоматия. Алматы, 1991 36-81
38. Сәтбаева Ш. Казахская литература и Восток. Алматы, 1982 85-106
39. Сүйіншәлиев Х.Ж. Ғасырлар поэзиясы. ... 1986 ... М.Қ. ... Қожа ... ... ... ... 2000 75-90
41. Кепурулу Ф. Түрік әдебиетіндегі сопылар 5- басылым. Анкара, 1984 14-50
42.Сүйіншәлиев Х.Ж. ХІХ ... ... ... 1992 ... ... К.Х. Ислам: дүниетаным, идеолгия саясат. Алматы, 1989
44. Қоңыратбаев Ә. Қазақ ... және ... ... 1987 ... ... Ө. Екі ... Алматы. 1980 250-406
46. Кабдолов З. Сөз өнері. Алматы, 1982 36-88
47. Тәжіков К.Х. Ислам: дүниетаным, идеолгия, саясат. Алматы, 1989 ... Н. ... ... ... ... ... 1974 ... Дәуітұлы С. Ғұлама. «Қазақ әдебиеті» газеті № 15,9 сәуір 1993
50. Дербісалиев Ә.Б. Араб әдебиеті ( Классикалық дәуір). ...

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 73 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Аударма жайлы3 бет
Әдебиетті оқытудың инновациялық әдістемесі, технологиясы230 бет
Әдебиеттің көркем шығарманың көркемдеу құралдары мен тілі. Өлең сөздің теориясы. Шығармашылық әлемі және әдеби жанрлар мен олардың түрлері. Әдеби үдеріс (процесс), әдеби әдіс, бағыттар мен көркемдік тәжірибелер25 бет
Алкалоидтардың тиомочевина туындыларының синтезі мен биологиялық белсенділігін зерттеу9 бет
"Бұқар толғауларындағы абылай мен тарихи абылай (тарих және көркемдік шындық)"12 бет
"Жоқтау" өлеңдердерінің көркемдік аспектілері12 бет
"Шу" дастаны және оның идеялық мазмұны, көркемдік сипаты (әдеби талдау). "Оғыз қаған" дастаны және оның нұсқалары10 бет
"Ұлан" шаруа қожалығы17 бет
1) Әдебиеттің көркем шығарманың көркемдеу құралдары мен тілі 2)Өлең сөздің теориясы 3)Шығармашылық әлемі және әдеби жанрлар мен олардың түрлері 4) Әдеби үдеріс (процесс), әдеби әдіс, бағыттар мен көркемдік тәжірибелер16 бет
60-90 жылдардағы қазақ поэзиясындағы көркемдік ізденістер29 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь