Қаратау жоталарының палеолит ескерткіштері

Кіріспе
І Оңтүстік Қазақстан мен Қаратау
жоталарындағы палеолит ескерткіштерінің
зерттелу тарихы

ІІ Қаратау жоталарының пайда болуы және
палеолиттік ескерткіштерді зерттеу
методикасы
2.1 Қаратау жоталарының қалыптасуының тарихи.геологиялық
шарттары
2.2 Палеолиттік ескерткіштерді зерттеу методикасы
ІІІ Қаратау жоталарының палеолиттік тұрақ
ескерткіштері
3.1 Ежелгі (төменгі) палеолит тұрақтары
3.1.1 Ақкөл
3.1.2 Бөріқазған
3.1.3 Тәңірқазған
3.1.4 Кемер І
3.1.5 Кәкіш (Кемер ІІ)
3.1.6 Кемер ІІІ
3.1.7 Қосқорған І.ІІ
3.1.8 Шоқтас І.ІІІ
3.1.9 Қызылтау
3.1.10 Қызылтау жоталарындағы палеолиттік 1.30 пункт
ескерткіштері
3.2 Орта палеолит (мустьер) ескерткіштері
3.2.1 Тоқалы
3.2.2 Дегерез
3.2.3 Дарбаза ІІІ
3.2.4 Сүлейменсай І.IV
3.2.5 Сүлейменсай ХХХІ.ХХХIV
3.2.6 Дәуренбек
3.2.7 Қызылрысбек
3.2.8 Шақпақ
3.2.9 Шаян өзені тұрақтары
3.2.10 Жалпақсу І.ІІ
3.2.11 Қияқты
3.2.12 Қаржантау және Өгем
3.3 Кейінгі (жоғарғы) палеолит ескерткіштері
3.3.1 Ащысай (Тұрлан)
3.3.2 Ш. Ш. Уәлиханов тұрағы

ІV Қаратау жоталарының палеолитінің
Орталық Азияның палеолиттік
ескерткіштеріндегі алатын орны мен маңызы

Қорытынды
Қысқартылған сөздер

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Қосымша
Тақырыптың өзектілігі. Қазақстан өзіндік бір археологиялық аймақ болып есептеледі, өйткені оның территориясы төрт тарихи – мәдени облыстардың Орта Азия, Сібір, Монғолия, Қытаймен түйіскен жерде орналасқандықтан. Ежелгі адамдардың отанының жақындығына байланысты, зерттелу объектісі ретінде алынған Оңтүстік Қазақстанның Қаратау жоталары бұл жерлерге ерте палеолит заманынан бастап-ақ ежелгі адамдардың мекен еткен объектісіне айналды.
Соңғы жылдардың зерттеулері палеолит дәуірі жөнінде қызықты және жасы анықталған дүниежүзілік көлемде белгілі болған ескерткіштер табылып, ол тұрақтар Қаратау жоталарының аумағында орын тепкен.
Қаратау таулары негізінен Оңтүстік Қазақстанның территориясының жерлерін толығымен алып жатыр.
Бұл өңірлерге зерттеуші ғалымдардың назар аударып, көңіл бөлуі көп жағдайда осы жерде барлық Қазақстан бойынша ең ерте және көне ашық және мәдени топырақ қабаты сақталған тұрақтар бар болғандықтан.
Зерттеліп отырған Қаратау жоталарында көптеген ерте және орта палеолит кезеңіне жататын тұрақтар мен шеберханалар, табылу орындары ашылған.
Қазақстанның тас ғасырының кезеңделуілері (дәуірленуі) мен мерзімделу схемасын жасау кезінде палеолиттік ескерткіштер әлі де болса толыққанды зерттеу қажеттілігінен туындағандықтан, бұл Қазақстанның Қаратаулық палеолит тұрақтары барлық біздің жеріміздегі палеолиттік ескерткіштеріне эталон болып табылатындығына күмән келмейтін сияқты.
Палеолиттік тұрақтардың бұл аймақтардағы ерекшеленуі көбінесе олардың әртүрлі күйде кездесетіндігі. Бір ескерткіш тұрақтар ежелгі бұлақ орындарының бойынан мәдени топырақ қабатымен сақталса, екінші біреулері ашық түрде өзен жағалауында мәдени топырақ қабаты бар күйінде кездессе, ал үшінші біреулері ашық түрде шикізат орындарының қасында орналасып, шеберхана болып табылады.
Қаратау жоталарының палеолиті тек отандық ғалымдар ғана емес, сонымен бірге шетелдік, ресейлік және Өзбекстан мен Тәжікстан ғалымдарының назарынан тыс қалмай жүр.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Оңтүстік Қазақстандағы Қаратау жоталарындағы ең алғашқы тас ғасырын зерттеу жұмыстары екінші дүниежүзілік соғыс аяқталып, жоспарлы геологиялық және археологиялық барлау жұмыстарынан бастау алады.
Алғашқы Қаратау тауларында зерттеу жұмыстарын жүргізген Қ. И. Сатпаев басқарған комплекстік геологиялық барлау және жоспарлы зерттеу жұмыстары еді [1]. Ал осы Қаратау жоталарынан ең алғашқы палеолиттің табылуы осы ғалымдардың үлесіне тиеді.
Сондай-ақ палеолит орындарын анықтау мен қазба жұмыстарын жүргізгендер қатарында үлес қосқан Н. В. Седов пен Г. А. Ярмак болатын [2].
1. Сатпаев К.И. К проблеме фосфоритов Каратау // Фосфориты Каратау.- М.; 1948. - С. 1-3.
2. Ярмак Г.А. Первые находки палеолитических орудий в Казахстане // ВАН Каз ССР. -1957.- № 7.
3. Алпысбаев Х.А. Памятники нижнего палеолита южного Казахстана.- А: 1979.- 207 с.
4. Таймагамбетов Ж.К. Палеолитическое стоянка им.Ч.Ч.Валиханова. А: 1990.- 128 с.
5. Артюхова О.А. Мустье центрального и южного Казахстана.// Автореф. Дисс. ... к.и.н.- А: 1992. - 24 с.
6. Сатпаев К.И. К проблеме фосфоритов Каратау // Фосфориты Каратау.-М.; 1948.-С. 1-3.
7. Ярмак Г.А. Первые находки палеолитических орудий в Казахстане // ВАН Каз ССР. -1957.-№ 7.-С.104-108.
8. Алпысбаев Х. А. Открытие нижнего палеолита в Казахстане // ВАН Каз ССР.-А:1960.- № 5.
9. Алпысбаев Х. А. Новые палеолитические местонахождения бассейна рек Арыстанды – Бурылтай в Южном Казахстане // Труды ИИАЭ АН Каз ССР. –А:1961. Т. 12. -С.5
10. Алпысбаев Х. А. Первая многослойная палеолитическая стоянка в Казахстане // ВАН Каз ССР.-А: 1960. -№ 11. – С.104.
11. Алпысбаев Х.А. Памятники нижнего палеолита южного Казахстана.- А: 1979.-С.12.
12. Алпысбаев Х.А. Памятники нижнего палеолита южного Казахстана.- А: 1979.-207 с.
13. Байпаков К.М., Таймагамбетов Ж.К., Жумагамбетов Т. Археология Казахстана. А: 1996. –286 с.
14. Алпысбаев Х. А. Первая многослойная палеолитическая стоянка в Казахстане // ВАН Каз ССР.- А: 1960. -№ 11. – С.104.
15. Алпысбаев Х.А. Памятники нижнего палеолита южного Казахстана.- А: 1979.- С.119.
16. Алпысбаев Х.А. Памятники нижнего палеолита южного Казахстана.- А: 1979.- С.124.
17. Алпысбаев Х.А. Памятники нижнего палеолита южного Казахстана.- А: 1979.-С.130.
18. Алпысбаев Х.А. Памятники нижнего палеолита южного Казахстана.- А: 1979.-С.142.
19. Костенко Н. Н., Алпысбаев Х. А. Палеолит в районе Турланского перевала хребта Каратау // ВАН Каз ССР.А: 1966.- № 8.- С.67.
20. Алпысбаев Х.А. Находки памятников каменного века в хребте Каратау // Труды ИИАЭ АН Каз ССР. -А: 1962. Т. 14. – С. 21.
21. Алпысбаев Х.А. Находки памятников каменного века в хребте Каратау // Труды ИИАЭ АН Каз ССР. -А: 1962. Т. 14. –С. 28.
22. Алпысбаев Х. А. Нижнепалеолитические местонахождения в Малом Каратау // ВАН Каз ССР. -А: 1959.-№ 2. –С. 64-70.
23. Алпысбаев Х. А. О находках индустрии каменного века в Каржантау и Караоба // Археологические памятники Казахстана. –А:. 1978.-С. 120.
24. Алпысбаев Х. А. Открытие памятников древнего и позднего палеолита в Южном Казахстане // СА. 1961.-№ 1.-С. 128-138.
25. Алпысбаев Х.А. Индустрия палеолита Южного Казахстана // Археологические исследования древнего и средневекового Казахстана. –А: 1980. –С. 60.
26. Алпысбаев Х.А. Индустрия палеолита Южного Казахстана // Археологические исследования древнего и средневекового Казахстана. –А: 1980. –С. 63.
27. Алпысбаев Х. А. О находках индустрии каменного века в Каржантау и Караоба // Археологические памятники Казахстана. – А:. 1978.-
С. 125.
28. Алпысбаев Х. А. О находках индустрии каменного века в Каржантау и Караоба // Археологические памятники Казахстана. – А:. 1978.-С. 126-127.
29. Алпысбаев Х. А. О находках индустрии каменного века в Каржантау и Караоба // Археологические памятники Казахстана. – А:. 1978.-
С. 125.
30. Деревянко А. П., Петрин В. Т., Таймагамбетов Ж. К., Исабеков З. К., Рыбалко А. Г., Отт М. Раннепалеолитические микроиндустриальные комплексы в травертинах Южного Казахстана. – Н: 2000. - 299 с.
31. Алпысбаев Х.А. Памятники нижнего палеолита южного Казахстана.- А: 1979.-207 с.
32. Бажанов В. С., Костенко Н. Н. Атлас руководящих форм млекопитаю-щих антропогена Казахстана. –А: 1950.-С. 21.
33. Бажанов В. С. Позвоночные кайнозоя Казахстана как показатели развития открытых ландшафтов // Материалы и конференции по вопросам суши. -А. 1960. - С. 105.
34. Мамедов Э. Д., Виноградов А. В. Первобытный Лявлякан: этапы древнейшего заселения и освоения Внутренних Кызылкумов.– М., 1975.
35. Виноградов А. В. Древние охотники и рыболовы Среднеазиатского междуречья. – М.– 1981. – 173 с.
36. Виноградов А. В. Аридная зона Старого Света в позднем плейстоцене и голоцене. – М., 1981.– С 244.
37. Медоев А. Г. Геохронология палеолита Казахстана. – А., 1982. – 64 с.
38. Медоев А. Г. Радиальная система изготовления нуклеусов леваллуа в древнем палеолите Сары-Арки и Мангышлака. В кн.: Поиски и раскопки в Казахстане. – Алматы, 1972.
39. Артюхова О. А., Аубекеров Б. Ж. Изучение палеолитических памятников Южного Казахстана и Семиречья // АО 1986. – М., 1988. – С. 476-477.
40. Деревянко А. П., Петрин В. Т., Зенин А. Н., Таймагамбетов Ж. К., Гладышев С. А., Цыбанков А. А., Славинский В. С. Исследования российско-казахстанской экспедиции в Казахстане (1998-2001). – Н., 2003. – С. 6.
41. Зенин А. Н. Ранний и средний палеолит Аридной зоны Центральной Азии (Монголия и Южный Казахстан) // Автореф. докт. ист. наук. – Н., 2004. – 58 с.
42. Коробков И. И. К проблеме нижнеполитических поселений открытого типа с разрушенным культурным слоем // МИА. – М., 1971. – № 173. – С. 61.
43. Ранов В. А., Додонов А. Е. О периодизации и стратиграфии нижнепалеолитических стоянок Средней Азии // Тез. докл. конф., посвящнной 50-летию открытия Тешик-Таша. – Ташкент, 1988. –
С. 69.
44. Артюхова О. А., Деревянко А. П., Петрин В. Т., Таймагамбетов Ж. К. Палеолитические комплексы Семизбугу, пункт 4. – Н., 2001.– С. 8.
45. Медоев А. Г. Геохронология палеолита Казахстана. – А., 1982. – 25 с.
46. Деревянко А. П., Петрин В. Т., Цэвэндорж Д. Каменный век Монголии: Палеолит и неолит северного побережья долины озер.– Н., 2000.– 438 с.
47. Алпысбаев Х. А. Открытие нижнего палеолита в Казахстане // ВАН Каз ССР.– 1960.– № 5.– С. 59-61.
48. Алпысбаев Х.А. Памятники нижнего палеолита южного Казахстана.- А: 1979.- С. 184-185.
49. Рыжова А. А. Геоморфологическое районирование. Основные черты новейшей тектоники. История развития хребта Большого Каратау // Известия ВУЗ. Геологическая разведка.– А., 1960.– № 2.– С. 41-52.
50. Ярмак Г.А. Первые находки палеолитических орудий в Казахстане // ВАН Каз ССР. – 1957.– № 7. – С. 104-108.
51. Алпысбаев Х. А. Открытие памятников древнего и позднего палеолита в Южном Казахстане // СА. – 1961.– № 1. – С. 154.
52. Алпысбаев Х. А. Открытие нижнего палеолита в Казахстане // ВАН Каз ССР.– 1960.– № 5.– С. 60.
53. Алпысбаев Х. А. Открытие нижнего палеолита в Казахстане // ВАН Каз ССР.– 1960.– № 5.– С. 62.
54. Алпысбаев Х.А. Памятники нижнего палеолита южного Казахстана.- А: 1979.- С. 110.
55. Алпысбаев Х.А. Памятники нижнего палеолита южного Казахстана.- А: 1979.- С. 76.
56. Алпысбаев Х.А. Памятники нижнего палеолита южного Казахстана.- А: 1979.- С. 86.
57. Артюхова О. А. Кошкурган-мустьерский памятник // РА.– 1994.– № 2.– С. 98-111.
58. Волошин В. С. Мустьерская индустрия из Кошкургана // Вопросы археологии Центрального и Северного Казахстана.– Караганда, 1989.– С. 3-12.
59. Деревянко А. П., Петрин В. Т., Таймагамбетов Ж. К., Исабеков З. К., Рыбалко А. Г., Отт М. Раннепалеолитические микроиндустриальные комплексы в травертинах Южного Казахстана.– Н., 2000.– 300 с.
60. Рыбалко А. Г. Раннепалеолитические микроиндустрии в травертинах на территории Южного Казахстана // Автореф. дис. канд. ист. наук.– Н., 1999.– С. 20-21.
61. Деревянко А. П., Петрин В. Т., Таймагамбетов Ж. К., Исабеков З. К., Рыбалко А. Г., Отт М. Раннепалеолитические микроиндустриальные комплексы в травертинах Южного Казахстана.– Н., 2000.– С. 262-271.
62. Кулькова И. А. Палинологические исследования памятниково эпохи палеолита в Южном Казахстане // Палеоэкология плейстоцена и культуры каменного века Северной Азии и сопредельных территорий. Материалы междунар. симп.– Н., 1998.– Т. 2.– С. 292-301.
63. Артюхова О. А. Кошкурган-мустьерский памятник // РА.– 1994.– № 2.– С. 98-111.
64. Деревянко А. П., Петрин В. Т., Таймагамбетов Ж. К., Исабеков З. К., Рыбалко А. Г., Отт М. Раннепалеолитические микроиндустриальные комплексы в травертинах Южного Казахстана.– Н., 2000.– С. 32-60.
65. Деревянко А. П., Петрин В. Т., Таймагамбетов Ж. К., Исабеков З. К., Рыбалко А. Г., Отт М. Раннепалеолитические микроиндустриальные комплексы в травертинах Южного Казахстана.– Н., 2000.– С. 74-137.
66. Деревянко А. П., Петрин В. Т., Гладышев С. А., Зенин А. Н., Таймагамбетов Ж. К. Ашельские комплексы мугоджарских гор.– Н., 2001.– С. 30-31.
67. Деревянко А. П., Петрин В. Т., Таймагамбетов Ж. К., Исабеков З. К., Рыбалко А. Г., Отт М. Раннепалеолитические микроиндустриальные комплексы в травертинах Южного Казахстана.– Н., 2000.– С. 137-140.
68. Ранов В. А., Шефер Й. Лессовый палеолит // Археология, этнография и антропология Евразии.– 2000.– № 2.– С. 20-32.
69. Деревянко А. П., Петрин В. Т., Таймагамбетов Ж. К., Исабеков З. К., Рыбалко А. Г., Отт М. Раннепалеолитические микроиндустриальные комплексы в травертинах Южного Казахстана.– Н., 2000.– С. 74.
70. Деревянко А. П., Петрин В. Т., Таймагамбетов Ж. К., Исабеков З. К., Рыбалко А. Г., Отт М. Раннепалеолитические микроиндустриальные комплексы в травертинах Южного Казахстана.– Н., 2000.– С. 124.
71. Деревянко А. П., Таймагамбетов Ж. К., Бексеитов Г., Петрин В. Т., Маркин С. В., Ефремов С. А. Исследование памятников каменного века на северо-восточном склоне хребта Каратау (Южный Казахстан) в 1996 г.– Н., 1996.– С. 80-81.
72. Деревянко А. П., Петрин В. Т., Зенин А. Н., Таймагамбетов Ж. К., Гладышев С. А., Цыбанков А. А., Славинский В. С. Исследования российско-казахстанской экспедиции в Казахстане (1998-2001). – Н., 2003. – С. 68-91.
73. Алпысбаев Х.А. Памятники нижнего палеолита южного Казахстана.- А., 1979.– С. 110-119.
74. Алпысбаев Х.А. Памятники нижнего палеолита южного Казахстана.- А., 1979.– С. 119-124.
75. Таймагамбетов Ж. К. Палеолитическая стоянка им. Ч. Ч. Валиханова.– А., 1990.– С. 11.
76. Алпысбаев Х.А. Памятники нижнего палеолита южного Казахстана.- А., 1979.– С. 124-128.
77. Алпысбаев Х.А. Памятники нижнего палеолита южного Казахстана.- А., 1979.– С. 130-142.
78. Алпысбаев Х.А. Памятники нижнего палеолита южного Казахстана.- А., 1979.– С. 142-152.
79. Алпысбаев Х. А. Новые палеолитические местонахождения бассейна рек Арыстанды – Бурылтай в Южном Казахстане // Труды ИИАЭ АН Каз ССР.– 1961.– Т. 12.– С. 5.
80. Алпысбаев Х. А. Новые палеолитические местонахождения бассейна рек Арыстанды – Бурылтай в Южном Казахстане // Труды ИИАЭ АН Каз ССР.– 1961.– Т. 12.– С. 15.
81. Алпысбаев Х. А. О находках индустрии каменного века в Каржантау и Караоба. // Археологические памятники Казахстана. – А., 1978.–
С. 120.
82. Алпысбаев Х. А. О находках индустрии каменного века в Каржантау и Караоба. // Археологические памятники Казахстана. – А., 1978.–
С. 127.
83. Алпысбаев Х. А. О находках индустрии каменного века в Каржантау и Караоба. // Археологические памятники Казахстана. – А., 1978.–
С. 115.
84. Алпысбаев Х. А. Памятники каменного века в хребте Каратау // Труды ИИАЭ АН Каз ССР. – 1962.– Т. 14. – С. 30.
85. Костенко Н. Н., Алпысбаев Х. А. Палеолит в районе Турланского перевала хребта Каратау // ВАН КазССР.– 1966.– № 8.– С. 67.
86. Таймагамбетов Ж. К. Палеолитическая стоянка им. Ч. Ч. Валиханова.– А., 1990.– С. 128.
87. Медоев А. Г. Геохронология палеолита Казахстана. – А., 1982. – 14 с.
88. Медоев А. Г. Геохронология палеолита Казахстана. – А., 1982. – 45 с.
89. Артюхова О. А. Мустье Центрального и Южного Казахстана // Автореф. дисс. канд. ист. наук.– А., 1992.
90. Алпысбаев Х.А. Памятники нижнего палеолита южного Казахстана.- А., 1979.– 208 с.
91. Ранов В. А., Шефер Й. Лессовый палеолит // Археология, этнография и антропология Евразии.– 2000.– № 2.– С. 28.
92. Деревянко А. П., Дорж Д., Васильевский Р. С. Каменный век Монголии: Палеолит и неолит Монгольского Алтая.– Н., 1990.–
640 с.
93. Алпысбаев Х.А. Памятники нижнего палеолита южного Казахстана.- А., 1979.– С. 180-187.
94. Медоев А. Г. Каменный век Сары-Арка в свете новейших исследований // Изв. АН КазССР. Сер. обществ. наук.– 1964. – Вып. 6.– С. 90-98.
95. Вишняцкий Л. Б. Палеолит Средней Азии и Казахстана. СПб.– 1996.– 213 с.
96. Таймагамбетов Ж. К. Периодизация, хронология и корреляция палеолитических индустрий Казахстана с индустриями сопредельных территорий // Проблемы изучения и сохранения исторического наследия.– А., 1998.– С. 111-128.
        
        ӘЛ-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
ТАРИХ ФАКУЛЬТЕТІНІҢ МАГИСТРАТУРАСЫ
Археология және этнология кафедрасы
Магистрлік диссертация
ҚАРАТАУ ЖОТАЛАРЫНЫҢ ... ... ... ... ғ. д., ... ... Ж. Қ. Таймағамбетов
(қолы, дата)
Қорғауға жіберілді:
археология және
этнология
кафедрасының
меңгерушісі т. ғ. ... ... Т. Ә. ... ... ... А З М Ұ Н Ы
| ... ... |4 ... Оңтүстік Қазақстан мен Қаратау | ... ... ... | ... ... |8 ... ... ... пайда болуы және | ... ... ... | ... |15 ... ... ... ... |15 ... | ... ... зерттеу методикасы |17 ... ... ... ... тұрақ | ... |21 ... ... ... ... ... |31 |
| 3.1.1 ... |23 |
| 3.1.2 ... |24 |
| 3.1.3 ... |25 |
| 3.1.4 ... І |27 |
| 3.1.5 ... (Кемер ІІ) |28 |
| 3.1.6 ... ІІІ |28 |
| 3.1.7 ... І-ІІ |29 |
| 3.1.8 ... ... |31 |
| 3.1.9 ... |34 ... жоталарындағы палеолиттік 1-30 пункт | ... |36 ... Орта ... ... ... |41 |
| 3.2.1 ... |41 |
| 3.2.2 ... |41 |
| 3.2.3 ... ІІІ |42 |
| 3.2.4 ... І-IV |42 |
| 3.2.5 ... ... |42 |
| 3.2.6 ... |43 |
| 3.2.7 ... |43 |
| 3.2.8 ... |44 |
| 3.2.9 Шаян ... тұрақтары |46 |
| 3.2.10 ... І-ІІ |48 |
| 3.2.11 ... |49 |
| 3.2.12 ... және Өгем |49 ... (жоғарғы) палеолит ескерткіштері |50 |
| 3.3.1 ... ... |50 ... Ш. Ш. ... тұрағы |50 ... ... ... палеолитінің | ... ... ... | ... ... орны мен ... |71 ... |75 ... ... |78 ... ... тізімі |79 ... |85 ... ... ... өзіндік бір археологиялық аймақ болып
есептеледі, өйткені оның территориясы төрт тарихи – мәдени облыстардың ... ... ... ... түйіскен жерде орналасқандықтан. Ежелгі
адамдардың отанының жақындығына байланысты, ... ... ... ... ... ... ... бұл жерлерге ерте палеолит
заманынан бастап-ақ ежелгі ... ... ... ... ... ... ... палеолит дәуірі жөнінде қызықты және жасы
анықталған ... ... ... ... ... табылып, ол
тұрақтар Қаратау жоталарының аумағында орын тепкен.
Қаратау таулары негізінен Оңтүстік Қазақстанның ... ... алып ... ... ... ... назар аударып, көңіл бөлуі көп
жағдайда осы жерде барлық Қазақстан бойынша ең ерте және көне ашық ... ... ... ... ... бар болғандықтан.
Зерттеліп отырған Қаратау жоталарында көптеген ерте және орта ... ... ... мен шеберханалар, табылу орындары ашылған.
Қазақстанның тас ғасырының кезеңделуілері (дәуірленуі) мен мерзімделу
схемасын жасау кезінде палеолиттік ескерткіштер әлі де ... ... ... ... бұл ... Қаратаулық
палеолит тұрақтары барлық біздің жеріміздегі ... ... ... ... ... келмейтін сияқты.
Палеолиттік тұрақтардың бұл аймақтардағы ерекшеленуі көбінесе олардың
әртүрлі күйде кездесетіндігі. Бір ... ... ... ... ... ... ... қабатымен сақталса, екінші біреулері
ашық түрде өзен жағалауында ... ... ... бар ... ... ал
үшінші біреулері ашық түрде шикізат ... ... ... ... табылады.
Қаратау жоталарының палеолиті тек отандық ғалымдар ғана емес, сонымен
бірге шетелдік, ресейлік және Өзбекстан мен ... ... тыс ... жүр.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Оңтүстік ... ... ең ... тас ... ... жұмыстары екінші дүниежүзілік
соғыс аяқталып, жоспарлы геологиялық және археологиялық барлау жұмыстарынан
бастау ... ... ... ... жұмыстарын жүргізген Қ. И. Сатпаев
басқарған комплекстік ... ... және ... ... жұмыстары
еді [1]. Ал осы Қаратау жоталарынан ең алғашқы ... ... ... ... ... ... ... анықтау мен қазба жұмыстарын жүргізгендер
қатарында үлес қосқан Н. В. Седов пен Г. А. ... ... ... ... екінші жартысынан бастап 20 жылдан аса Оңтүстік Қазақстан
жері мен Қаратау бойында зерттеу және ... ... ... ... ... Ш. Ш. Уәлиханов атындағы тарих, археология және
этнография институты ұйымдастырған тас ғасырын ... ... ... байланысты болды. Отрядтың басшылық қызметін Х. А. Алпысбаев
атқарған ... ... ... ... ... ... және неолит тұрақ-
орындарының ашылуы ... олар ... ... ... және ... облыстарында орналасқан.
1980 жылдардан бастап осы аудандарда зерттеу жұмыстарын жүргізіп келе
жатқан Ж. Қ. Таймағамбетов [4]. ... ... ... ... ... мен таяу және алыс шетелдерге әйгілі болған ескерткіштер
ашылып, қазылып, зерттелді 1988 ... ... ... ... ... жұмыстарын О. А. Артюхова жүргізді [5].
Қазақстан республикасы тәуелсіздік және ... ... ... ... тас ғасырын зерттейтін біріккен Қазақстан-Ресей,
Қазақстан-Ресей-Бельгия, ... ... ... экспедициялар ұйымдастырылды. Оларға басшылық еткен мекемелер
Алматының Ә. Х. Марғұлан атындағы археология институты ... ... Қ. ... және ... қаласының сібір бөлімінің тарих,
археология және этнография институты (экспедиция басшысы А. П. Деревянко).
Экспедициясының Оңтүстік ... ... ... ... ... ... Қосқорған, Шоқтас, Қызылтау тұрақ ескерткіштері
ашылды.
Қазақстанның палеолиті бойынша ... А. Г. ... Ж. ... дәуірлену мен кезеңдеулеріне ... ... ... жаңа ... мен мерзімделу схемасы жасалған.
Жұмыстың деректік негізі. Магистрлік ... осы ... ... дейінгі Қаратау жоталары бойынша палеолиттік ескерткіштер туралы
жарық көрген Х. А. ... Н. Н. ... Ж. Қ. ... ... ... ... ... енді.
Олардың қатарында палеолиттік барлық кезеңдерін қамтыған ескерткіштер:
Тәңірқазған, Тоқалы, Шабақты, Кемер, ... ... ... Ащысай (Тұрлан), Ш. Ш. Уәлиханов тұрағы және т. б. кірген.
Диссертацияның мақсаты. Зерттеу тақырыбы ... ... бір ... ... Қаратау жоталарының ... ... даму ... болғандығын, қандай мәдениет немесе
шағу ... ... ... ... Материалдар Қазақстанның тек
тас ғасырының кезеңдерімен қатар, ежелгі тарихымыздың түп-төркінін, шығу
тегін, орнын анықтауға мүмкіндік береді.
Жұмыстың ... ... ... ... туралы шыққан еңбектермен
танысу.
• Палеолиттік ескерткіштерді дәуірлер мен кезеңдерге бөліп,
қысқаша ... ... ... Қазақстан (Қаратау жоталарының) тарихи-геологиялық
орналасу шарттарын көрсету.
... ... ... ... тоқталып өту.
• Қаратау жоталарында палеолит дәуірінде орын ... ... мен даму ... ... ... Қаратау палеолитінің Орталық Азия палеолиті шеңберінде алатын
орны мен маңызын көрсету.
Зерттеудің теориялық-методологиялық негізі. ... ... ... ... ... дәуірлеріне тоқталып өткен еңбектер жоқтың бірі,
немесе толыққанды сипаттап жазылып суреттері берілмеген. ... ... ... ... ... оңтүстіктегі тұрақ-орындар үш түрлі
жағдайда орналасады. Әрбір зерттелетін ... ... бір ... ... ... ... онсыз ескерткіштің құпия сырын ашу
мүмкін емес.
Мұндай жұмыстар ежелгі дәуір археологиясын, ... ... ... ... Қазақстанның тас ғасырын зерделеуде, Қазақстан ... ... ... ашық ... жабуға үлес қосады.
Тек палеолиттік ескерткіштерді кезеңдеп зерттеу олардың бірінен-біріне
өту сатысындағы өзгерістерді, прогрессті және ежелгі адамдардың осы ... ... ... ... ... ... ... ауқымы. Қаратау жоталарындағы орналасқан
палеолит ескерткіштері және диссертациялық жұмысқа қамтылған тұрақтар б. з.
д. 800-700 ... б. з. д. 12-10 ... ... ... ... ... жазу ... зерттеу нысанына Бөріқазған,
Тәңірқазған, Қосқорған, Шоқтас, Ақкөл, Қызылтау, ... ... ... ... ІІІ, ... І, IV6 ... Дәуренбек,
Қызылрысбек, Ш. Ш. Уәлиханов, Ащысай ... ... ... Қаратаудағы палелоиттік тұрақтар мен шеберханалардың
материалдарына сүйене ... ... ... ... ... еніп ... ... Қазақстанның Оңтүстік Қазақстан мен Жамбыл ... ... ... ... көне таулар болып ... 400 км ... ... де, ... ... қаласынан 60 км
оңтүстіктігінен алып Қызылорда облысындағы Даутходжа тауларына түйіскен
жерге ... ... ... ... ғылыми жаңалығы. Диссертациялық жұмыстың маңызына
тоқталу барысында, палеолиттік ескерткіштер туралы шыққан және ... мен ... ... ... ... әр ... ... аудандары туралы мақалалар
жеткілікті болғанымен, монографиялар әлі де болса аз ... ... ... Х. А. ... пен Ж. Қ. ... ... осы тұста үлкен
жетістік болып табылады. Жұмыстың ғылыми ... ... мен ... материалдарын жинақтап, жүйелік жұмыс, мүмкіндігінше әр тұраққа
сипаттама ... ... рет ... ... Қаратау жоталарының
палеолиті туралы қазақ тілінде жазылғандығында.
Зерттеу ... ... ... ... ... ... жұмыс жасау барысында ең басты дерек болып әрине тас
заттары болып саналады.
Жұмыстың ... ... бірі ол ... ... ... ... ... тұрақ орындарының бір жерде жинақталып шоғырлануы.
Осындай региондардың палеолит дәуірлері ескерткіштерін тізбекпен, даму
сатысымен ... ... ... маңызы бар. Өйткені әр кезеңге тән
өзіндік даму жолы, шағу ... ... ... жері, әртүрлі тас
коллекциялары орын ... ... ... ... тас ... ... Қазақстан археологиясы дәрісін оқытуда көп көмегі тиеді.
Магистрлік диссертациядағы материалдар мен қорытындылар гуманитарлық
және ... ... ... ... қажетті болады, себебі
ол Евразия континентінде плейстоцен кезінде ежелгі адамдардың қоныстану
мәселелерін ... ... ... ... ... ... тарих мамандығымен айналысып жүрген ... ... ... болады.
Жұмысы жазу барысындағы Қаратау жоталары ескерткіштерінің материалдары
ғылыми зерттеулерге көмегі тиеді.
Алынған ... ... ... ... мен тас ... ... ... қызметін атқарады.
Диссертациялық жұмыстың құрылымы. Диссертация кіріспеден терминдік
сөздерден, 4 ... және ... ... ... ... ... ... қосымшадан тұрады.
І Оңтүстік Қазақстанның мен Қаратау
жоталарындағы палеолит
ескерткіштерінің зерттелу тарихы
Отанымыздың мындаған жылдарға созылған тарихы ... ... ... ... ... мен ... ... салған ұзақ та
қиын, тауқымет таразысынан өткен жолы жатыр. Тарихи прогрестің бұралаңы ... толы ... ... проблемаларымызды дұрыс ой сарабына салып
тағлым берумен қатар адамзат болашағын ойластырып ... да ... ... ... ... да ... ... үшін әдеттен тыс қызық
дәуір болып қала ... ... ол ... ... ... ... ... сатысын құрайды, адамзаттың ... ... ... ... болады, ол өзінің мазмұндық тұрғысынан
анағұрлым ... ... ... ... даму ... өту болады.
Көне тарих ескерткіштерінің әрқайсысын, әрбір жеке көне зат ... ... мен ... үлгісіндей, көненің қайталанбас көзі ретінде
қастерленуі қажет. Өйткені олардың әрқайсысының тегінде тұтастай дәуірлер,
қоғамдар, адамдар, ... ... ... тән ... пен ... үміт пен
қасірет, адасу мен жол табу, ауыр еңбек пен ... ... ... жатыр.
Бұл тақырыпты таңдаудағы мақсатымыздың түсіндірілуі ... ... ... ... орын алуында. Бұл еңбекте Қазақстан
Республикасы Ғылым Академиясының Ш. Ш. Уәлиханов атындағы тарих, ... ... ... ... ... ... мен ... дәуіріндегі ескерткіштерін зерттеу жөніндегі біріккен ең жаңа, соңғы
материалдары негізінде құрады. Көптеген өте көне ... тас ... ... ... көне ... төменгі хронологиялық
сызығын ондаған емес жүздеген мың жылдықтар шегіне дейін әрі ... ... ... Яғни, бұл өлкені адамзат қоғамының даму ошағы
ретінде, бұрынғы КСРО құрамында ... бен Орта ... өзге ... ... ... ... отыр. Бұл жөнінде Қазақстан археологтарының
жасаған ... ... ... мен Сібір жерінде ашылған ... ... да ... ... ... территориясындағы палеолитті зерттеу тарихы 4 ... ХХ ғ. ... ... археологтардың экспедициялық зерттеу
жұмыстарынан басталды. Соның ішінде Қазақстанның коне ... ... ... ... Соның ішінде зерттеу жұмыстарының екінші
кезеңінің бірінші этапы 40-шы жылдардың ... 50-ші ... ... сәйкес
келеді. Жалпы ХХ ғасыр аумағы ғылыми материалдарды кеңестік археологтар ... де ... ... өте құнды, маңызды кезең болды. Екінші
кезеңнің бірінші этапының ... ... (50-ші ...... дейін – тастан жасалған бұйымдардың кездейсоқ табылуымен ... ... ... ... ... де өте ... Академик
Қ. И. Сәтбаев бастамасы бойынша Қаратау жотасы ... ... ... ... ... ... ... бірнеше жерінен
палеолит сипатындағы шақпақ бұйымдарының (кремневые изделия) табылуымен
ерекшеленді [6]. Шын мәнінде бұл осы ... ... ... ... еді. Сәл ... 1956 жылы Н. В. Седов пен Г. А. ... ... ... бөлігінен палеолит сатысында жасалған
көптеген тас бұйымдары (қырғыштар, призма сипатындағы шапқылар, сына т. ... ... ... кезең 1980-1991 ж. Қазақстан Республикасының егемендік алу
уақытына дейінгі аралықты ... ... ... ... ... ... біріккен
экспедициялардың жұмыстарымен баяндалады.
1957 жылдың қыркүйегінде ... ... ... тарих,
археология және этнография институты Жамбыл, ... ... ... ... ... және Кіші ... ... тас дәуірі кезеңін зерттеу мақсатында Қаратау экспедициясын
ұйымдастырды. Бұл отрядты Х. А. ... ... ... ... ... ... адамы өмір сүргендігін айғақтайтын
ескерткіш заттар алғаш рет табылды. Сол кезде ... ... ... ... Олар ширектік шөгінділермен (четвертичные ... Ал, 1957 жылы ... 1, 2, 3 ... ... ... жабдықтардың
үлкен коллекциясы табылды [8]. Олардың негізгі дайындау ... ... ... қара және қара сұр ... ... ... Бұл
тастар Қаратау жотасы мен Арыстанды, Шаян өзендерінің бойында көптеп
табылады. Осыған ... ... осы ... ... үшін ... материалы өз қоныстарының қасында мол болған деп қорытынды жасауға
болады.
Шақпақ тастан жасалған архи сипатты құрал ... ... ... ... шабу ... ... т. б.) ... 1, 2, 3 жерінен
табылуы оларды Яштух ... ... ... ... ұқсас
соңғы ашель комплексіне ұқсастыруға мүмкіндік береді. Сондықтан Тоқалыдан
табылған шақпақ тасты бұйымдарды төменгі палеолит ... ... ... деп ... ... ... ... рет Қазақстанда 1958 жылы кіші ... ... ... жұмыстары кезінде табылған көп мөлшердегі құрал-жабдықтар ... тән, ... ... ... де табылды Осының ішінде
Бөріқазған мен ... ... ... ... ... ... бұйымдары аса көңіл аударарлықтай.
Бөріқазған мен Тәңірқазған аймағын зерттеу жұмыстары көптеген шақпақ
тас бұйымдарын табуға мүмкіндік ... Ол ... ... тас бұйымдарының
өңделуі айқын мақсатпен белгілі бір нәрсе үшін қолдануға бағытталғаны айқын
байқалады.
Бұл жерлерден ... ерте ... ... ... төрт топқа
бөлуге болады:
1. Бір және екі қырлы шапқы бұйымдары.
2. Шапқылар.
3. Массивті архи сипатты жонғыштар.
4. Ірі ...... мен ... ... төменгі палеолиттің шелль-ашель
кезеңімен болжалдау геологиялық жылжумен, сол кезеңге тән ... ... ... жасалған бұйымдар ішінде ... ... ... де ... ... осы ... Жамбыл
облысының Сарысу ауданындағы Байқадам поселкесінен 20 ... ... ... 1958 жылы ... ... ескі ... да ... [9].
Арыстанды өзенінің оң жақ жағасынан 1958 жылы ... ... ... ... табылды. Шақпақ комплексінен шапқы түріндегі
жонғыштар, тас пластиналар ... Бұл ... ... ... Бұл ... дайындау материалы ретінде ақсұр түсті, жартылай
мөлдір жергілікті шақпас тас ... ... Х. А. ... тобы тас ... ... 6 орнын тапты. Бәрі де сарғыш сұр қабықшамен жабылған.
Бұлардың ... ... ... ... ... ... ... аз. Осы 1958 жылы Х. А. Алпысбаев ... ... ... Бүркітті 1, 2 және Ұзынбұлақ 1, 2 атауға болады. Осы 1958
жылы Шымкент қаласынан 43 шақырым солтүстік жағында ... ... ... Ш. ... атындағы палеолит қонысының табылғанын да атап
көрсеткен жөн [10].
Кейінірек, 1961 жылы ... ... ... осыған ұқсас төменгі
палеолит дәуіріне жататын қоныстар Ақкөл, Кемер 1- 2- 3, Қызылрысбек т. ... ... ... ... ... ... ... ғылыми
еңбек ретінде т. ғ. д. Х. А. Алпысбаевтың монографиясын атауға болады. Бұл
кітап Оңтүстік Қазақстанды ... жыл ... ... ... ... ... ... [12].
Қаратау қойнауын тереңдей зерттеу барысы 80-ші ... ... Ж. К. ... ... жүргізіліп келеді. 1993 жылы
авторлары К. М. Байпақов, Ж. К. ... Т. ... ... «Қазақстан археологиясы» атты ғылыми кітап баспадан шықты [13].
Осы кітаптағы «Тас ... ... Ж. К. ... қаламынан туған.
«Тас ғасыры» жөніндегі кең көлемді материалдар ... ескі ... ... ... ... ... кең ... береді. Соңғы
археологиялық ашылулар ретінде Оңтүстік Қазақстанның палеолит дәуіріндегі
мәдениеті жан-жақты қамтылған.
Негізгі қорытынды – Қазақстан территориясы ... ... ... ... ... ... ... Қаратау жотасына байланысты археологиялық мүмкіндікке
қарай геологиялық және статистикалық материалдарды кең пайдалану ... ... ... ... ... ... ... классификация жасаумен тас бұйымдардың толық тізімі беріледі.
Классификация жасауға Оңтүстік Қазақстанда ... ... ... тас ... алынады.
1958 ж. Х. А. Алпысбаев Шымкент қаласынан солтүстікте 143 км ... ... ... ... ... өзенінің оң жақ
жағалауында орналасқан Қарасу тұрағы ашты. Кейін тұрақ Ш. Ш. ... ... ... бес мәдени қабат бар екені ... ... ... ... ... [14].
Дарбаза ІІІ тұрағы Дарбаза ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 8 км жерде
кішігірім биіктеу жерде орналасқан. Табылған тас заттары ерте ... ... ... ... ... [15].
Сүлейменсай табылу орындары Сүлеймансай ауылынан солтүстік-шығысқа
қарай 9 км-ге созылып жатыр. Тас құралдары жасау техникасына ... ... А. ... бұл ... ... ... ... [16].
Дәуренбек табылу орындары ескерткіштері өзі аттас бұлақтан солтүстік-
батысқа қарай 1,5-3,5 км ... ... Бұл ... тұрағында зерттеу
жұмыстарын жүргізген Х. А. Алпысбаев ескерткішті ... ... ... ... тобқа жатқызды [17].
1958 ж. Х. А. Алпысбаев Қызылрысбек палеолит тұрағын ашты. Ескерткіш
Жамбыл облысындағы Ақкөл елді-мекенінен ... ... ... 18 ... ... ... көлденең биіктігінде орналасқан. Тұрақтан
табылған материалдарды қаратаудың басқа ... ... ол ... ... жатқызылды [18].
1963 ж. Х. А. Алпысбаев Оңтүстік Қазақстан облысы Шолаққорған
ауданының Тұрлан ... сол жақ ... ... ... ... ашты.
Қазба барысында ошақ орындары және ... ... ... сүйегі
табылған. Ескерткіштің тас коллекциясы алғашқы зерттеу барысында кейінгі
палелоит ... ... ... ... Үшбас өзенінің оң жақ жағалауында орналасқан. Үшбас үңгір
тұрағы ашылды. ... ... ... ... салу ... тас
заттарымен қатар жаңуарлардың да қаңқа сүйектері ... ... ... ... ... ... елді-мекенінен шығысқа қарай 26
км жерден Сорколь табылу орны ... ... Х. А. ... немесе жоғарғы палелоит дәуіріне жатқызды [21].
Келесі Үшбұлақ І-ІІІ ескерткіш тұрақтарын Х. А. ... ... ... 36 км ... ... ... ... түгелдей бұлақ
бойында орналасқан. Бұл ескерткіштерді зерттеуші ... ... ... ж. Х. А. ... ... Оңтүстік Қазақстан облысының
Абай учаскесінің бұрынғы Коммунизм совхозынан 18 км ... ... ... анықтады [23].
Коллекция материалдарына сүйене отырып, зерттеуші бұл тұрақтарды
мустьер кезеңіне жатқызады.
Жалпақсу тұрақтарынан оңтүстік-шығысқа қарай ... ... ... табылу орны орын тепкен. Табылған тас материалдары ескерткіштің
мустьер кезіне жататындығын көрсетеді.
Х. А. Алпысбаев осы 1973 ж. Ұғам ... ... ... ... ... ... алған еді. Жиналған тас ... ... ... сәйкес келеді.
1973 жылдың жаз айында Х. А. ... ... ... ... облысының Талас ауданының ... ... ... ... ... ... ... Ескерткіштен табылған екіжағы
өңделген шапқыш құрал, қолшапқы, ... ... ... қырғыштар және
жаңқаларға зерттеу жасап, бұл тас коллекциялар жиынтығы төменгі палелоит
дәуірінің ашель (дошель) кезеңіне ... ... ... ... ... облысы бұрынғы Ленин ауданындағы
Сусынген өзенінің шығыс ... ... ... орны ... ... кішігірім тас коллекциясының жасалу техникасы оның (қолшапқылар,
жаңқа) ежелгі ... ... ... ... ... Бүркітті өзенінің оң жақ ... оның ... ... ... ... ... ... Бұл жерден ең
алғаш рет Қазақстан бойынша ... ... ... тас ... ... ... ... олардың және табылу орнының ашель-
мустьер кезеңіне жататындығы анықталды [25].
Жаңатас тас индустриясы үлгісінде жасалған ... ... ... ... ... ... ... кездескен. Байқадам
ескерткіші де ашель-мустьер кезеңіне жатқызылған [26].
1973 жылы ... ... ... Жалғызарша І-ІІ ескерткіштері де
бар. Тұрақ Қаржантау жотасында ... ... ... 23 ... ... Табылу орнынан леваллуа бейнесіндегі өзектастар мен
көптеген тас материалдары жинап алынды.
Х. А. ... бұл ... ... ашель-мустьерлік уақытпен
шамалайды [27].
Жаңатас қаласынан (Жамбыл облысы) оңтүстік-шығысқа қарай 800 м ... ж. ... ... ... Х. А. ... призмалық өзектас,
сопақтау пластиналар, қырғыш және жаңқалар тас заттарын жинап алған еді.
Артефактілерді зерттеу ... ... ІІІ ... зерттеуші
кейінгі немесе жоғарғы палелоитке жатқызды [28].
Кейінгі ... ... ... ескерткіші Жамбыл қаласынан батысқа
қарай 50 км жердегі ... ... ... ... ... тас ... қарар түсті кремнийлік шикізаттан жасалған[29].
1974 ж. ашылған ... ... ... Алғабас ауданының
Жүзімдік ауылынан оңтүстікке қарай 11 км ... ... ... тұрағы
мен осы облыстың бұрынғы Ленин ауданының Коммунизм ... ... ... Жалпақсу ІІІ тұрақ ескерткіштері Ш. Ш. Уәлиханов тұрағынан
да ерте өмір сүрген екен.
Зерттелу тарихына көз ... ... ... мен Оңтүстік
Қазақстанның палеолит ескерткіштерінің қаншалықты жақсы зерттелгендігіне
көз жеткізуге болады.
1993 жылдан бастап бұл ... ... ... экспедициясы
құрамында Ресей жағынан академик А. П. Деревянко мен профессор В. Т.
Петрин, ... ... Ж. К. ... ... ... ... ... палеолиттік комплекстерді іздестіру және ... ... ... болып. Бұл жұмыс қазір тамаша нәтижелер беруде.
Қосқорған 1-2 және Шоқтас 1-3 ескерткіштерін зерттеу барысында алынған
материалдар ... ... ... ... ... өзіндік
ерекшелік, өзгерістері де бар.
Бүгінгі таңда Қосқорған маңындағы жүздеген шаршы шақырым жерден 7 ерте
мәдениет ... ... Бұл ... ... Қотырбұлақ ауылының
солтүстік жағындағы Шоқтас-3 объектілері. Бұл ескерткіштер ... ... ... ауданының сырдария өзені мен Қаратау жотасы
аралығындағы жазықтықта табылды. Бұл ... ... ... ... Азияның Қызылқұм шөліне жақын ... ... тән ... ие ... ... бар. ... ... тау етегіндегі жазықтық,
абсолюттік биіктігі 450-250 м, дендуациялық аккумулятивті рельефке тән,
жекелей эрозиялық ... мен бор және ... ... ... ... ... Құрал жабдықтар жиынтығы жағынан әртүрлі
қырғыштар, мустьерлік өткір ... ... ... ... құралдар,
шағыл тас бұйымдарынан тұрады.
Барлық табылған ескерткіштер тобы Қосқорған мен Шоқтас аймағында,
шамамен 100 шаршы километр ... ... ... ... ... немесе үстірттен табылған
заттардың бойында өзара өте ұқсас элементтер жиі. ... ... ... ... (Гоби Алтайының бойында жүргізілген зерттеулер
көрсеткеніндей, бұлардың бәрі де ірі ...... ... – алдарқатып
ұстауға әдейі жасалған әдіс екенін көрсетеді).
Қосқорған мен Шоқтас маңындағы батпақты жерлерге әдейі ... ... ... негіз болады. Сол дәуір адамдарының өмір сүру
стратегиясы, батпаққа ... ... ... ... пайдалану тәсілін
кезектесе қолдану әдісін қолданған деген тұжырым жасауға негіз ... ... ... ... мен айнала орта тамақ табу мен күн көрудің
негізі болды. Тамақ қоры ... соң ... тобы ... ... ... ... Ол үшін ... жотасында барлық алғышарттар: тамақ қоры,
ауыз су, өмір сүру ... ... ... ... ... ... жүйесіндегі адаптациялық процесс ретінде қарастыруға мүмкіндік
береді.
Осындай ... ... ... ... адамның
Қазақстандағы тас дәуірі сатысының дамуынан үлкен мәлімет береді.
Зерттеушілер алдында ... ... ... ... ... сондай-ақ ертедегі тіршілік етушілердің ... ... ... ... ... қызығарлықтай
проблемалар туындайды. Европада бұндай құбылыс Германиядағы Бильцинглебен
және Венгриядағы Вертёшсёлеш мекендерінде айқын көрініс тапқан.
Вертёшсёлеш, Бильцинглебен (тиісті ... ... ... ... ... өте көп ұқсастықтарды кездестіруге
болады: материал таңдау, олардың көлемінің біркелкілігі, жасалу жүйесі, ... ... ... Алыс ... ... ... Қытайдағы Нихевань, Дунгуто, Сяочанлянь сондай-ақ
Чжоукоудянь ескерткіштерінен ... ... ... ... ... ... ... ескерткіштерді зерттеу
методикасы
1. Қаратау жоталарының қалыптасуының тарихи-геологиялық шарттары
Бұрыңғы Қазақ ССР ҒА Тарих, археология және ... ... ... ... ... ... ... Оңтүстік
Қазақстандағы ертеден-ақ ел мекендеген жер болғандығы ... ... ... ... ... де, ... де, ... құралдарының палеолит адамы
пайдаланған нұсқалары ... ... ... ... ... ашельдік
дәуірден жоғарғы палеолиттік дәуірге дейін жасалғандығы да анықталды.
Қаратау жотасы – Тянь-Шянның өте ірі солтүстік батыс саласы. Ол ... ... ... ... ... ... 50-60 шақырым)
басталып, 30 градустың азимутпен Қызылорда ... ... ... 40 ... ... ... алып ... 1957 жылдан бастап Х. А.
Алпысбаев бастаған экспедиция жыл сайын зерттеу жұмыстарын жүргізіп келеді
[31]. Осы ... ... бұл ... ... ... пайдаланған еңбек
құралдарының, олардың, ашель-мустьер дәуіріне жататындығы, яғни жасы ... ... ... ... ... бөлігінде
орналасатындығын баса айту керек. Қаратау жотасының бүгіні өзара саймен
бөлінген, бір-бірімен жарыса (параллель) ... ... ... ... Кіші ... ... Қаратау жоталарынан құралады. Жоталар солтүстік-
батыс бағытты ала созылып жатыр.
Қаратау жотасы тұтастай алғанда моноклинальды ... ... ... ... ... ... бөлігіне қарағанда анағұрлым
келте әрі тік болып келеді. Оңтүстік-батысты бет ала ... су ... ... ... ... төменгі саласы Сырдария өзеніне көбіне жетпей
жатады. Ол өзендердің ... ең ... ... ... ... ... отырған аудандағы палеолиттік дәуірдегі ... ... ... ... ... ... ... мүлде өзгеше
болғандығы байқалады. Жекелеп айтқанда, абсолютті биіктіктер мен жоталар
бүгінге қарағанда төмен болған.
Климаттық жағдайлары мен ... ... де ... ... өте ... ... ландшафтары бүгінгімен мүлде үйлеспейді [32].
Бірақ, ол дәуір туралы ... ... одан ... өткен дәуірді
қарастырсақ, бұл жерде адам өмір сүргені қазірше дәлелденген жоқ. ... ... ... ... ... мен ... ... аражігі)
дәуірінде өмір пайда болуы да мүмкін.
Сонымен, ... ... ... ... ... ... ... метр болып тау шыңдарын қар басып жатқан. ... ... ... орнындағы таулар биіктігі Ақшағыл-Апшерон теңізі
деңгейінен 700-800 метр ... ... ... ... ... ... таяз сулы ... таудың батысы мен солтүстік тұсына ... ... ... бәрі ... ... ... ... мен өсімдіктер дүниесінен,
жануарлар әлеміне әсер етті. Сол кезде ... ... өмір ... ... пен ... пілі өзен ... орманды алқаптарын
жайлап, өсімдіктердің, ұсақ бұталары мен жапырақтарын азық ... ... ... ... ... мен ... континентінен келуі де ғажап емес
[33].
Қырлы өлкенің кең жазықтарын үштұяқты шпарионды алмастырған бір тұяқты
Евразия жылқысы ... ... ... Айқын континентальды шөл мен
далаларды ертедегі түйелер жайлады. Бұл жерлерде ... ... кем ... екі түрі ... еткені де айқындалып отыр. Олардың
бірінші түрі бүгінде солтүстік Африканы мекен ететін страустардар анағұрлым
ірі ... ... ... ... ... ... ... болған.
Бақы ғасырының аражігінде (койбын фазасы) өткен орасан зор
тектоникалық ... ... ... ... ... әсер
етті. Құрылық мөлшерінің жалпы ұлғаюы жағдайында Тянь-Шянның, соның ішінде
Қаратау жотасының ... ... ... ... Апшерон шығанағы
аңғары суларының батысқа қарай ағуына ықпал етті. Атмосфералық қысым
төмендеп, ... ... ... ... ... ұлғайды. Дегенмен, бұл
процесс кейінгі кезеңдерде дамыған жоқ.
Ашель дәуірінде (Ақкөл, Тәңірқазған, Бөріқазған, Кемер) геологиялық
тұрғыдан алғанда ... ... ... ... ... ... ... сәйкес келетін жануарлар мекен етті.
Шөл далаларды әлі де ертедегі түйелер мекен ... бұл ... өліп ... Ал ... ... ... ... мосбахтық жылқылар келді.
Дала жануарлары комплексіне есектер енгені де белгілі. Епетейсіз, қыр
мүйізтұмсығы эласмотерий мен ертедегі бизондар биік ... ... ... өзен бойларындағы жайылымдарды, тоғайларды мекен етті. Осындай жағдайда
маралдар да өмір сүріп, өзен аралығындағы орманды ... ... ... өмір ... палеолит дәуірі жануарларын Қаратау жотасына мол сулы өзендері
мен азық ... ... ... ... тартты. Осы жағдай бұл жерлерге
төменгі палеолит адамдарының, сол дәуірдің ... ... ... ... мекен етуге жағдай жасады.
Ертедегі адамдардың тас құралдары Кіші Қаратаудың Солтүстік-шығыс
сілемдерінен де, Үлкен ... ...... сілемдерінен де табылды.
Геологиялық тарихи ... ... ... ... ... ... Бұл жерлерде ашель дәуіріндегі конгломератты ... ... ... дәуіріндегі тас құралдар, жағылған от ... ... орта ... ... саз ... ... ... Бұл
жерлерден тасқа айналған ірі және майда шағылтасты конгломераттар ... ... ... ... ... дәуірінде жасалған
шақпақ тас құралдарының табылуына қарағанда ... ... ... ... ... су ... ... мекен еткен, сол жақтан бастау
алған Арыстанды өзенінің мол суы ағызып, ... ... ... ... жасауға негіз болды. Бұндай конгломераттар өзге өзендер ... ... ... сатысындағы адамзат мәдениетінің дамуы, күшті жүрген
тектоникалық қозғалыстар негізінде өзен аңғарының кей жерлерінде 80-100 ... ... әсер етті деп ... ... ... болған. Сонымен бірге
Қаратаудың солтүстік – ... ... ... ... ... ... ... болды: куэстік жүйекшелер тілімі пайда болып
куэстаралық алаңдармен су ағуы ... бұл ... ... ... ... ... ескерткіштерді зерттеу методикасы
Қазақстанда көптеген палеолит мәдениеттері өзіндік бірегейлігімен
ерекшеленеді және тас ... жер ... ашық ... бірқатар
ғалымдардың кейбір тұғырнамасын (әсіресе стратиграфиялы ескерткіштерге
негізделген) өлкедегі тас дәуірі проблемаларын шешу үшін ... ... тас ... ... ... ... өте ... Оған тас ғасырымен шұғылданатын мектептің енді
ғана қалыптасып келе ... ... ... ... Еліміздің
территориясының басым бөлігін шөлді және шөлейтті ... ... ... ... Бұл өз кезегінде тас ғасыры мәселелерін зерделеудің өзіндік
әдістерін қалыптастыра бастады. Енді ... ... ... Азия ... ... археологиялық әдебиеттерде 70-
80-ші жылдары шөлді және шөлейтті аудандардағы көненің көзіне қатысты
пайымдаулар айтыла ... Оның ... ... тән ... ... мен ... А. В. Виноградов пен Э. Д.
Мамедовтың «Первобытный ... [34], А. В. ... ... и ... ... ... [35] және «Аридная зона
Старого Света в позднем плейстоцене и ... [36] ... ... ... еді. Осы жұмыстар негізінде ерте өркениеттер плейстоцен мен
голоцен кезінде аридтік климат дамуымен байланыстырыла зерделене бастады.
Ал, геохронологиялық ... ... ... ... ... ... ... заман ескерткіштерінің
хронологиялық жобасын және абсолюттік жасын анықтауға жетелейді. Оған
Қазақстан палеолиттану ... ірге ... ... бірі А. Г. ... ... Ғалымның «Геохронология палеолита Казахстана» атты ... ... ... ... территориясындағы ежелгі тас
дәуірі геохронологиясы сөз болды [37]. Оны ғалым құрастырған кезде қазынды
қабатының ... ... жаңа ... ... мен
палеогеографиялық контекстерді әрдайым ескерген. Палеолиттік заттар ... ... ... кез ... ... ... ... мәлімет бар. Оны алу немесе ашып көрсету зерттеу әдісіне,
геологиялық даму ... ... ... ... ... ... А. Г. ... «Материалды ашық жатқан және қазып
алынған деп бөлуге болмайды, алғашқысы ... ал ол өз ... ... ... ... – деп жазады [38]. Осы пайымдауы арқылы
зерттеуші шөлді және көрсетіп берді. Палеолиттану мен геология ... ... ... ... зерттеушілерден (В. И. Вернадский, А. П.
Павлов, В. И. Громов т. б.) А. Г. ... ... сол, ... ... ... аймақтардың тас ғасыры құралдарын басқа өңірлердегі
стратиграфиясы сақталған ... ... ... ... ... (Х. А. ... М. Н. Клапчук т. б.) да
геология ғылымының жетістіктерін ... ... тас ... ... ... талпынған еді. Қазіргі таңда бұл ... ... ... ... шешуде зор маңызы бар деген қағида берік ... ... ... О. А. ... мен Б. Ж. Аубекеров былай деп жазады: «Тас
ғасыры тұрақтарын іздеу ... ... ... және ... жүргізуден басталады, ал тас индустриясының үлгілерін зерттеу өз
кезегінде ширектік шөщгінділердің стратиграфиясын әр ... сай ... және ... ... ... ... үшін
көмектесетін басты әдістердің бірі ... ... [39]. ... ... ... ... Тас ... жатқан шөгінділер құрамын
зерттеу әдістемесінсіз тұрақ материалдарына қатысты бүгінгі күні толыққанды
мағлұмат алу қиын. Қазақстанда ... ... ... мен ... ... археологтар жүктеген
проблемалар әрдайым қамтылса, өзге де ғылыми нәтижелерге ұйтқы болар еді.
Қазіргі таңда Қазақстан ... ... ... ... орны ... Үңгірлік тұрақтардан жекелеген тас
құралдарын қамтитын бұл көне көз куәлерін ... ... және ... ... ескерткіштер рөлі немесе үлес салмағы қандай деген сұрақ
туындайды. Қуаң аймақ ... ... ... ... ... ... Ал, стратиграфиясы сақталған тұрғын жайлар өте аз. Отандық
және шетелдік әдебиеттерде қуаң аймақ археологиясында аса дәлдікті ... ... бірі – ... қабат» болып табылады. Еуразия орманды,
таулы өңірлерінде ашықлған ескерткіштердің ... ... ... ... ... мұндай ғылыми терминге аса зор мән
береді [40].
Орталық Азия ... ... тән ... ... мәдени
қалдықтардан тек тас бұйымдарының жер бетінде «ашық» ... ... ... алатын мәліметті азайтады. Өйткені сол бұйымдар жатқан жерлерде
бірнеше дәуірлердің мәдени қалдықтары аралас жатуы ғажап емес.
Жалпы алғанда, палеолит ... ... ... әдістері объект
сипатына тікелей байланысты жүргізіледі. Мәдени қабаты ... ... ... сол ... жер ... яғни ... орынмен бұйымдар байланыстырыла қарастырылады. Олай ... ... ... ... де ... Одан ... ғылыми
талдауда әрбір нақты топтағы ... ... ... ... ... қабатының физикалық сақталуы, техникалық-
типологиялық көрсеткіштермен оның бір ... ... ... қамтитын
коллекциядан тұратындығы анықталынады. Кей ... ... ... ... ... да ... ... жер бетінде жатқан жағдайда, ескерткіші қоршаған ... ... ... ... де, ... ... алынады
[41].
Шөлді және шөлейтті аймақ жағдайындағы ескерткіштерде көбіне мәдени
қабат мәселесін әр ғалым ... ... ... ... тек ежелгі
адам қалдырған жекеленген зат қалдықтары сақталады. Мысалы, олар: таспен
қаланған ... үй ... ошақ ... және ... ... ... ... Олардың өзі өте аз және сирек. 1971
жылы жарық көрген «К проблеме нижнепалеолитических ... ... ... ... ... слоем» деген еңбек авторы И. И. Коробков ... ... ... ... ... ескерткіштер» деп бөліп
көрсетті. Түрлі дефляцияға ұшыраған, жер бетінен жинастырылған материалдар
бүкіл республика ... ... ... рас. Әлбетте, ... ... ... бос ... әлде ... ... басқа
тұрпаттарын шайып кеткен су не жел ... ... ... И. ... ... ... ... және шөлейтті аймақтарда «ашық» жатқан
көне дәуір куәларына телуге ... ма? ... ... ... келісе
қоймайды [43]. Өйткені көптеген объектілерде мәдени қабат мүлдем жоқ.
Сақталған материалдар ... тек тас ... ... ... О. А. ... А. П. Деревянко, В. Т. Петрин, Ж. К.
Таймагамбетов секілді археологтар да ... ... ... ... ... ... ... үстіңгі бетте
жатуы» сынды өз терминдерін ұсынды. Олардың пікірінше мәдени бөлік ... ... ... ұзақ ... ... ... жас мөлшері
ондаған және жүздеген мыңжылдықтарды ... ... ... ... ... Бұл ғалымдардың пайымдауынша, «үстіңгі ... ... ... ... 1) ... ... бос топырақта
жатпайды; 2) мәдени қалдықтар аралас, диахронды; 3) басты компонент – тас
құралдары ... ... ... тұжырымдамасын қолдауға болатын болса да,
біздіңше «үстіңгі мәдени ... ... әлі де ... Оның ... ... ... кешені» сөзін қолданған дұрыс секілді. Себебі
Қазақстан жерінен ... ... ... ... кем дегенде
екі түрлі дефляцияға ұшыраған (Семізбұғы-2 т. б.). Ал, ол ескерткіштің екі
мерзімдік шегін аңғартады.
Тағы бір маңызды ... ... ... жер ... жатқан
ескерткіштерді адам қызметіне қарай бөлу болып табылады ... ... ... ... өз ... қарай
нақтылай түскеніміз де жөн. ... ... ... тас ... үлесі болып табылады. Уақытында А. Г. ... ... ... ... ... және ... еді [45]. ... онысы өткен ғасырдың 60-шы жылдардағы жетістіктеріне
ғана сай бөлінген болатын. Кейінгі еңбегінде ескерткіштерді ... ... тас ... орын ... ... деп ... ... күні зерттеушілер (А. П. деревянко, В. Т. ... Д. ... ... ... ... ... ... және шеберхана деп жіктеп отыр.
«Каменный век Монголии: ... и ... ... ... атты кітаптың
авторлары (А. П. Деревянко т. б.) қоныс-шеберхана мен қонысқа түсініктеме
беріп кеткен. Қоныс-шеберхана ... 1) ... ... ... ... ... ... құрамында алғашқы жаңқаланған бұйымдардың басым болуы; 3) еңбек
құралдар жиынтығының өте аз ... ... ... ... ... ... заттар үлкен алаңда жайыла орналасады; 2) тас ... ... мен ... ... ... ... аз.
Жалпы, мұндай ескерткіштер көп емес [46].
Шөлді және шөлейтті, аймақтар, ескерткіштерін зерттеу методикасына
қатысты тағы бір ... век ... ... и ... ... Долины озер» деген еңбекте жоғарыдағы жұмыс авторлары барлық
соңғы ғылыми жетістіктерді саралай келіп тұрақ пен ... да ... ... (А. П. Деревянко, В. Т. Петрин т. б.) ... ... ... 1) ... ... жер ... аса үлкен емес;
2) тас бұйымдары онша көп ... тек ... жеке ... ... ... ... Ал ... белгілері болса: 1) сол маңайда
құралдар дайындауға жарамды ... ... ... 2) ... ... артефактылар санының көп болуы; 3) бастапқы ... ... бір және екі рет ... ірі ... көп
ұшырасатындығы; 4) ... ... ... ... ... ... республика жеріндегі бұл аймақ ескерткіштерінің
тағы бір түрі бар. Ол – ... Оның ... 1) ... ... көлемі шағын; 2) еңбек құралдарын жасайтын шикізат
көздерінің болуы; 3) тас ... ... ... ... және онда ... үлес ... ... Қаратау жоталарының палеолиттік
тұрақ ескерткіштері
3.1 Ежелгі (төменгі) палеолит тұрақтары
Қазақстан территориясында қазірше ... ... ... ... жоқ. ... ... Қазақстанның климаттық жағдайлары
өмір сүруге (адамның) қолайлы болғандығын дәлелдейтін жағдайлар көп. ... ... ... ... ... тас ... ... Шығыс Азия мен Африкадағыдай мұнда ертедіг адамдар өмір ... ... ... ... осы ... ... жануарлар әлемі де Чжоу-
коу-дянь үңгірінен табылған синантроп адамына ... ... ... ... ... ... ... ертедегі адамның өмір сүруіне Қаратау жотасы алқабы өте
ыңғайлы болды. Бұл тау жотасы мен оған ... ... мұз ... ... ... ... ... жылы климат, ылғалсүйгіш
өсімдіктердің молдығы, әралуан ... ... ... ... ... ... ... жасады.
Бұл жерден табылған өте ертедегі еңбек құралдары қатарына ... ... ... елді ... ... ... ... айналған
конгломерат қабатынан табылған (Арыстанды өзенінің аңғарынан), тас ... ... ... (типке) жататын бұл құрал өзінен соңғы ... ... емес ұру ... ... ... бірге
өзге де шақпақ тастан жасалған нуклеустер нобайы (заготовкасы) да табылды.
Қазақстан палеолиті орналасқан Қаратау жотасынан өзге ... ... ... ... тобы ... ... ... бөлігін ертедегі адам, болжам бойынша,
негізінен алғанда биік алаңқайлы немесе онша биік емес ... ... ... тасты жыныстардың мол жерін мекендеген. Ол тастар
негізгі ... ... ... көзі ... ... ... 5-10 шақырым аралықтан 12 палеолиттік мекен, 5 мыңнан астам шақпақ
тас ... ... ... ... ... ... Ақкөл,
қазанған шатқалдарынан табылды [47].
Бөріқазған, Тәңірқазған, Тоқалы 1, 2, 3 ... ... ... төрт топқа жатқызуға болады:
1. Дөрекі жасалған шапқылар.
2. Шапқылар.
3. Көнезаманның үлкен ... ... Морт ... ірі желвак-өзектастар.
Бұл аталған тас құралдарының ішінен Қазақстанның төменгі палеолитіне
тән дөрекі ... ... ... ... ... ... ... Африка тас құралдарынан ... ... ерте Соан ... ерте ... ... ... Бирманың Чоппер тәріздес тас құралдарына өте ұқсас.
Олардың бәрі де бірқалыпты. Бір ұшы ... ... ... ... не ... ... ... немесе өңделмеген. Қаратау өңірінен табылған
шапқылар да шелль-ашель дәуірінде жасалып ... ... және ... ... құралдарға өте ұқсас [48].
Кейбір палентологиялық қазба жұмыстарының шағын ғана ... ... ... мен ... табуда үлкен рол атқарады.
Палеолит адамының Қазақстанда өмір сүруін, ... ... ... ... қазба жұмыстарының нәтижесі мен Қаратау жотасының
шығыс және оңтүстік сілемдерінен табылған ... ... ... арқылы
көрініс тауып отыр.
1957 жылдың күзінде Қазақ ССР Ғылым Академиясының тапсырмасы бойынша
археолог Х. А. ... ... ... ... ... ... жотасында
палеолиттік зерттеу жұмыстарын жүргізді. Мұндай жұмыстың басталуына кейбір
кездейсоқ табылған тас құралдарының табылуы ... ... ... ішінде 1953 жылы Одаман бұлағының жанынан Г. Н. Раскатовтың ... ... ... ... ...... ... [49].
Олардан басқа қызығырақ фактілерді отызға жуық тас ... Н. В. ... пен ... Кіші ... ... ... жүргізген
жұмыстар негізінде хабарлады [50].
Тоқалы мекенінен 300-ден ... ... және ... құм ... тас бұйымдар табылды. Шақпақ тастан жасалған тас шапқылар ... ... ... мен ... ... Арыстанды өзенінің
аңғарында жиі кездеседі. Тау жотасының кейбір ... ... әк ... ... тас түрінде жинақталуы, кей кезде шақпақ тастың
саз балшықты шағылмен аралас кездесуі, өзен аңғарларының жоғарғы ... ... ... ... көрсетеді.
Осы жоғарыда жасайтын қорытынды Қаратау жотасының бұрынғы тұрғындары
тас құралдарын жасау көздерінен жырақ тұрмаған.
Тоқалыда жиналып ... тас ... ... келгенде олардың
қырғыш, шапқы, нуклеустер т. б. тас бұйымдар екенін ажыратуға ... ... ... тас ... ... ... ... шапқы, нуклеустер т. б. тас бұйымдар екенін ажыратуға болады.
Қырғыштар өз ... ... ... емес ұзынды 4-15 см, ені 4-9
см, қалыңдығы 1-3 см аралығында. Өздерінің жасалуына ... олар ... ... ... тікбұрыш және сопақша, өте үйелі ұру қырымен
ерекшеленеді.
Соңғысы, көптеген шапқыларда ... жүзі ... ... ... ... жасалған, бұл ірі құрал көлбеу түрде орындалған. Ұру ауданы ... жүзі ... ... жартысына жуығын алатын, бірақ өңдеу жұмыстары
өте қарапайым орындалғандықтан құралдың өң ... ... мен ... көп кездеседі.
Коллекция құрамында өз құрылымы бойынша өте көне құралға ... ... да ... ... ... ара ... ... және ойықты, олар
төменгі палеолиттегі Сатани-Дар, Яштух бұйымдарына өте ұқсас.
Тоқалы тас ... ... ... түрі шапқы құралдары, олар
өз белгілері бойынша Бирманың немесе Оңтүстік Шығыс Азияның ертедегі ... ... бұл ... сол ... алыс емес жерде кездесетін қарасұр
түсті шақпақ тастардан ... ... ... ... куэстік ойпаттарды су алып жатқандықтан
ашель дәуірі адамы куэстің биік қыраттарын мекен етті. Сол жерден олар жер
қабатындағы материалдарды ... ... ... ... тас ... ... ... шатқалдарында (Қаратау қаласынан солтүстік-батысқа
қарай 35 шақырым), өте ірі куэсті үстірті.
Кемерде ... 5-10 ... ... және ... ... ... солтүстік-шығыс етегінде (Тәңірқазған, Бөріқазған,
Ақкөл) кездеседі.
3.1.1 Ақкөл
Ескерткіш 1961 ж. Х. А. Алпысбаев басшылық еткен экспедицияның ... ... ... барысында ашылған. Тұрақ Жамбыл қаласынан солтүстік-
батысқа қарай 170 км және Ақкөл елді-мекенінен батысқа қарай 13 км, ... ... 8 км ... ... ... бетінде орналасқан
[51]. Көлемі 20х10 м алаңнан 117 дана ежелгі адамдардың тас құралдары жинап
алынған. Сол жылы ... ... көп ... жерінде барлау
шурфы салынды. Нәтижесінде шурф қазбасының тереңдігі 30-50 см ... ... тас ... төрт морфологиялық топқа бөлінген (сурет
1).
Қарапайым екі жұмыс қырлары мен табаны бифасиалды ... ... ... ... ... ... унифастар. Типологиялық
жағынан Ақкөл материалдарын мынадай түрде топтастырған. екі жақты ... (18 ... ... (5 ... ... (2 ... жаңқадан
жасалған қарулар (5 дана); өңдеу іздері ... ... (86 ... жағы ... ... ... а) көлденеңді – сопақтау-тістілер,
көлемі 10х15 см; б) көлденеңді ұзынша келген және жақсы ... ... ... см; ... – тік ... ... жасалғандары, көлемі
11х19х9,2 см. Үлежақтылары; тапқыш құрал «сечка», көлемі ... ... мен ... ... ... тәріздес ұзынша – сопақтау
қолшапқы, көлемі 16х7х3 см; унифас – чоппер, ... ... ... жасалған қарулардың формасы, олардың қатарына: а) бифасиалды
өңделген қырлары бар қырғыш-транше, ... ... см; б) ... ... көлемі 8,9х7х2 см; екіжақты қырғыш траншелер,
көлемі 11х6,3х2,5 см; сопақша-көлденеңді ... ... ... ... ... мен шағу ... ... зерттеуші ескерткішті
төменгі палеолиттің шелль-ашель кезеңіне жатқызған.
2. Бөріқазған
Бұл ескерткіштің 1958 ж. ашылуы Х. А. Алпысбаевтың үлесінде. ... ... ... ... ... ... ... табылады
[52].
1958 жылы ашылған мекендердің ішінен ... ... ... мен ... ... ерекше назар аударарлық. Қаратау
сілемінің солтүстік шығысындағы Бөріқазған төменгі палеолит мекені ... ... ... Осы жерде Қазақстанда алғаш рет көне ... тас ... ... ... (сурет 2). Сол ескерткіштерді зер сала
зерттеу жұмыстары біздің жерімізді мекен еткен ертедегі ата-бабаларымыздың
қолданған ... ... тас ... анықтауға жол ашты.
Бөріқазған атауы бөрі қасқыр, қазған сөздерінен ... Ол ... ... ... ... Ленин колхозынан 8 шақырым оңтүстікшығысында
болса, Қаратау қаласынан 38 шақырым, солтүстік шығысында ... ... 480-500 метр ... Өзі орналасқан аймақтан 30-35 метр биік,
ертедегі куэст жотасында.
Бұл жерден табылған барлық құндылықтар ... ... ... бөлінеді: екі қыры да өңделген дөрекілеу шақты құралдары, дискі
тәрізді құралдар, қол ... ... ... ... үш қырынан
өңделген құралдар, қырғыштар, ... ... ... ... ... ... бірақ міндетті түрде жұмыс істейтін жүзін
дөңгелектей үшкірлеген тас құралдар да ... ... ... ... Бөріқазған жерінен табылған тас құралдардың
орындалу шеберлігі өзге мекендерден табылған, әсіресе Кемерден табылған тас
құралдардан төмендеу.
Қол ... ... ... ... ... қырнап орындалуы жағынан
екі түрге бөлінеді. Олардың алғашқысына ірі, сом түрде жасалған (12 – 15 х
7 – 9 х 3 – 5 см) ... ... ... ... ... ... қарай
бағытталған. Оларды өңдеу шетінен бастап ... ... ... Бір
ұшы үшкір, екінші ұшы доғал белгілі бір формаға келтірілмеген. Олар ... мен ... ... ... мен ... ... ... шапқыларын еске түсіреді. Олардың көпшілігінде орта тұсы мен шүйдесінде
өңделмеген, ... түрі ... ... ... ... келіп олардың көпшілігі жөнінде мынандай
қорытынды жасауға келтіреді: бұлардың барлық түріне өздерінің геологиялық
орналасуына байланысты жас ... ... ... Қаратау жотасының биік
террасаларынан табылып, орнын өзгертпеуі). Ал ... ... (осы ... бұл ... ... ... ... да өзінің
морттағы (аморфтығы), тұрақты ... ... ... ... еске ... ... кейбір құралдары
өзінің түрі жағынан автохондық бұйым екендігіне ... ... ... Бірақ олар Евразия ескерткіштерінің бұрынырақ шыққан түріне жатады.
Бөріқазған тұрағы (табылу орны) Жамбыл облысының Таласс ауданындағы
Қаратау ... ... ... 38 км ... ... ... ... куэстілік биіктіктің үстінде орналасқан. Тас бұйымдарының
орналасу ... білу ... ... олардың жақсы шоғырланған
жерлерінде 6 шурф ... ... ... барысында экспедиция мүшелері 442 дана тас заттарын
жинақталған.
Барлық табылған заттар өзінің типологиялық ... ... ... ... ... ... шапқыш қарулар (32 дана); дискі
тәріздес қарулар (3 ... ... (2 ... формасы ушжақты заттар (2
дана); унифастар (3 дана); жаңқалардан ... ... (23 ... ... дана); өзектас үлгісіндегі бөлінділер (8 дана) және өндіріс қалдықтары
(27 дана).
Бөріқазған қолшапқыларының, чоппингтерінің, унифастарының ... жағы ... ... 22х14х19 см; ұзындау шапқы; шағын көлемі 9х10х3,6 см;
дискі тәріздес шапқыш, көлемі 12х11х5,7 см; ... ... ... ... ... ... қыры еңістеу
қолшапқы, көлемі 16,7х8,6х4,5 см; доғалдау – дискі ... ... ... көлемі 23х14х9 см.
Унифастар: төртбұрыш тәріздес қыры еңістеу қолшапқы, көлемі
15,3х13х3,8 см; ...... ... ... көлемі 18х11х6,3 см.
Дискітәріздес қарулар формасы: ... ... ... ... 12х11х7
см; доғалдау – дискі тәріздес ... ұру ... бар ... көлемі
2,4х18х7 см.
Жаңқалардан жасалған қарулардың формалары доғалдау қырғыш – транше,
бірілік, көлемі 20,5х13,3х6,6 см; ... ұшы бар ... ... ... см; тік ... ... көлемі 8,2х7х1,6 см;
пышақ – үшкір өткір ұштастар, көлемі ... см; ... ... ... 9х8,2х2,3 см; жалпақ тік ... ... ... см; ... ... Ескерткіш ашель кезеңімен мерзімделеді.
3.1.3 Тәңірқазған
Кіші Қаратау жотасының шығыс етегінің ең ірі ... ... ... ... ... ... ... қаласынан
солтүстік-шығысқа 34 км, Коктал өзенінен ... ... 13-15 км ... [53]. Ежелгі адамның тұрағы Тәңірқазғанның алып жатқан ... 1 км2. Тас ... ... топ ... әр ... жер ... ... Қаратаудың Шығыс сілемдерінде орналасқан Тәңірқазған ерте
палеолит ескерткіші ең ірі ... ... ... ... 3). Ол ... ... мекендерінің ортасына, қаратау қаласынан солтүстікшығысқа қарай
34 шақырым, Көктал өзенінен шығысқа ... 13-15 ... ... ауданы, яғни көне заман дамдарының орнының аумағы 1 шаршы
километр шамасында. Табылған бұйымдар ... ... ... ... ... ... ... кездесті.
Табылған бұйымдардың елеулі бөлігі жер ... сұр саз ... ... ... ... ... тас ... сондай-ақ негізгі
жыныстар қабатындағы шағыл тас ... ... ... ... ... да, формасы жағынан да, сыртқы қабатының жабылуы жағынан
да олар жоғарғы ... ... Көне ... ... ... да ... ... материалындай. Олардың басым көпшілігі
карбон ярусындағы сұр, қоюсұр, қара сұр, қара шақпақ тас. Көптеген ... ... ... ... ... жойылған (патина). Құралдардың
қырлары азырақ түрде жалтырап, уақыт ... ... ... ... ... құралдардың қырларынан да байқалады.
Көптеген шақпақтар өңделмеген жақтарынан әк тасының ... бәрі де ... ... ... ... ... ұшырағанын көрсетеді. Олар ... ... ... ... ... ... жел және ... эрозияға ұшыраған.
Тәңірқазғаннан табылған барлық заттар мынандай негізгі түрлерге
бөлінеді:
1. Екі жағы ... ... ... ... Диск ... құралдар.
3. Қол шапқы түріндегі құралдар.
4. Унифастер.
5. Жарықшақ тастан жасалған құралдар.
6. Нуклеустер.
7. Өңделмеген жарықшақ құралдар.
Тәңірқазғаннан табылған жарықшақ ... ... ... ... ... ... жағынан бірін-бірі көп қайталамайтын, ірі
тастар мен тас бөліктерінен жасалғандығы анық байқалады. Олардың бәріне тән
ортақ ... ... ... ... жалпы ауданының ½-не дейін
жетеді, ірі көлемді, жүзі мен қырында жарып алған кезде қалған екі ... ізі ... ... осі ... ... кезінде жүзімен үйлесе
бермейді, бір шетіне ауытқыған (осі) түрі ... ... ... ... ... ... ... сүңгілер де
пайдаланылған, бұл да ол комплекстің өте көне екеніне дәлел.
Осыдан ... ... өте ... ескерткіші деу орынды. Сонымен
қатар евразия мен Африканың өте ... ... ... да ... ... ... ... қайталануы, бұның бәрі
де көне жүние аңшыларының басты жолын көрсетеді. Оңтүстік Қазақстан жерінде
осындай ескерткіштердің ... тағы да ... мен ... ... сәйкес (эквивалентті) құралдар болғанын тиянақтайды.
1961-1963 жж. тас заттарының орналасу жағдайын ... ... ... ... ... көпшілігі үстіңгі топырақ қабатынан
жинақталды. Барлық ескерткіштен ... тас ... ... ... ... ... өңделген дөрекі шапқыш қарулар (32
дана); дискі тәріздес формалар (7 ... ... ... ... (6 дана);
унифастар (3 дана); жаңқадан жасалған бұйымдар (11 ... ... ... ... рет өңделмеген жаңқалар саны 266 дана.
Екіжағы өңделген дөрекі шапқыш ... ... ... ұзындығы
24,5 см, минималды 12,8 см; орташасы 16,8 см; ... ені 18,0 ... 4,2 ... ... құралдар ұзындау болып келген.
Екі жағы өңделген шапқыш Құралдың көлденеңінің ... ... ... ... көлденең біріктілік; ұзартылған; жалпақ көлденеңді тік
шапқыш қарулар; шапқыш құрал-сечка; төртбұрышты ... ... ... ... ... өткір ұшы бар шапқыш қару; чоппер-скобель, чоппертәріздес
кескіш.
Қолшапқылар ... ... ... ... ... ... ... тобына кіретін заттар; транше-ашеро ... ... ... жасалған); Пышақ-скобельдер; кесетін және шаншитын
қару; Тәңірқазған тұрағы ашель дәуіріне жатады.
3.1.4 ... ... І ... ... ... ... облысы) қаласынан
солтүстік-шығысқа қарай 25 км жердегі ... ... ... [54]. ... ... жер бетінде шашылып жатқан. ... ... ... 1961 ж. барлау шурфы салынды. Барлығы Кемер комплексінен
Кемер І-ІІІ жақсы шоғырланған үйінділер орны ... ... ... ... ... ашель кезеңімен мерзімделеді. Кемер І пунктінен
бары 218 дана тас ... ... ... 4). Материалдар жеті топқа
бөлінген: екі жағы өңделген ... ... ... (22 дана); қолшапқылар
(бифастар) (5 дана); унифастар (6 дана); қырғыштар (8 ... ... ... (3 ... ... (10 ... жаңқалар (168 дана).
Екіжағы өңделген дөрекі шапқыш құралдар тобының ... ... см, ... 10,0 см, ... 14,3 см; максималды ені 16,7 см,
минималды 7,1 см, орташа 11,0 см. ... ... ... ... ... көлденең-жалпақ шапқыш құрал, шапқыш құрал – ... ... ... ... ... ... құрал және т. б. Дискі-
қаруларды ерекше бір топ ретінде бөліп қарастыру керек ... ... ... 16,0 см, ... 10,0 см, ... см; ... ені 13,0 см, ... – 3,9 см, орташа 8,9 см; олар ... ... ... ... үш тік қырлары мен жіңішке түбі. Бар
қолшапқылар тобы; дискі тәріздес бифасиалды өңделген ... ... ... ... ұзындығы 13,0 см, минималдысы 10,0 см,
орташасы 11,9 см; максималды ені 50 см, ... 39 см, ... 4,5 ... тобы да 2-ге ... ... тәріздес леваллуалық веер
тәріздес өзектас сияқты; дискі тәріздес қолшапқы сияқты унифастар тобы.
Жаңқалардан жасалған қарулар тобына: ... ... ... ... қыры ... (басында) орналасқан кіші қырғыштар жатады.
3.1.5 Кәкіш (Кемер ІІ)
Кәкіш ескерткіші Қаратау қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 23 ... ... алыс емес ... тригопункт маңайында орналасқан [55].
1961 ж. Х. А. Алпысбаевтың басқарған отряды осы ... ... ... ... ... 3 метрден асқан.
Қаратау жоталарындағы орналасқан палеолиттік ... ... ... өзен немесе тау шикізаттарынан жасалған. Кәкіш табылу
орнынан жиналған тас материалдары типологиялық жағынан ... ... екі жағы ... ... ... (20 ... ... тәріздес
бұйымдар (9 дана); қолшапқылар (2 дана); өзектас үлгісіндегі бұйымдар (12
дана); унифастар (3 ... ... ... ... (12 ... ... рет
өңделмеген жаңқалар (37 дана) (сурет 5).
Екі жағы ... ... ... ... ... көлемдері
14х15х6,6 см; минималдылары 9х11х5,5 см; орташалары ... см; ... ... ... төртжақты қырғыштар.
Дискі-қарулардың формалары тегіс емес дискілер, көлемі ... ... ... оның ұзындау түрлері, көлемі ... ... ... 2 ... ... дискі тәріздес унифастар; көлемі
12х12х6 см; ұзынша-доғалдау унифастар, көлемі 11х10х2,8 см.
Жаңқадан жасалған қарулар ... ... ... ... ... қырғыш-
транше; Кәкіш ескерткіші ашель (дошель) кезеңімен мерзімделеді.
3.1.6 Кемер ІІІ
1961 ж. Кемер І ... 1,5-2 км ... ... жерден
Х. А. Алпысбаевтың археологиялық экспедициясы Кемер ІІІ табылу орнын ашты
[56]. Тас заттар биіктеу және дөңбешік жерде жер ... ... ... ескерткіште де шурф салынып, тереңдігі 2 ... ... ... ... құрамы мынадай: екі жағы өңделген шапқыш қарулар (25
дана); дискі тәріздес бұйымдар (7 ... ... (2 ... өзектас
формалы заттар (5 дана); жаңқадан жасалған бұйымдар (8 ... ... ... ... (32 дана).
Екі жағы өңделген дөрекі шапқы қарулардың максималды ұзындығы 14,0 см,
минималдысы 11,0 см; ені ... 120 см, ... 8,0 ... пен ... тәріздес қарулардың формалары: көлденеңді
біріктілік; жалпақкөлденеңді шапқыш қарулар, ... ... см; ... ... ... ... қарулардың көлемі ... ... ... ұзынша-доғалдау бифас түрінде, көлемі 15х9,5х5
см.
Жаңқалардан жасалған қарулар тобына өткір үшті тас ... ... ... ... ... формалары (жаңқалардың) үшбұрыш тәріздес;
ұзындау болып келген ортогоналды формадағы жаңқалар. Кемер ІІІ ... ... ... ... ... ... Қосқорған І-ІІ
Оңтүстік Қазақстанның Түркістан ауданы, Қосқорған селосы аймағында
Қазақстан-Ресей біріккен экспедициясының зерттеу жұмыстарының ... ... Бұл ... үшін ... ... жақындығына тығыз байланысты аридтық
зонаның барлық белгілері болуы тән.
Төбе түгел тегіс келген. Бор және неоген жыныстары бар жеке ... және ... ... ... ... ... ... Қаратау
жотасының тау етегіндегі жазықтық рельефі денудациялық аккумулятивті
сипатта болып келеді. Бұл ... ... ... ... көптеген
шағын жазықтардан тұрады.
Қазіргі элдік жиынтықтар ... ... ... қоспаланып
құралған. Қосқорған поселкесі оңтүстікбатыс жағы ашық келген көл бейнелес
ойпаттың солтүстік-шығыс тұсына орналасқан.
Бұл депрессия жоталарының ... ... ... ... ... ... бор ... жасындағы құмдақты жапырақтан құралған. Көл
кейпіндегі ... ... ... ... ... 1,5-2 км
шамасында.
Осы село тұрғындары сонау отызыншы жылдардың өзінде бұлақ суымен ағып
шыққан ерте ... ... ... ... аударған еді. Ал 1985-88
жылдары мұндағы бұлақ басында палеонтологтар мен ... ... ... ... Археологиялық қазбадан алынған коллекциялардың
алғашқы зерттеу жұмыстарын О. А. Артюхова (1994) мен В. Волошин [58] жазып,
олар ... ... ... деп тұжырым жасады.
Қазіргі кезде бұл жерде 100 шаршы км жерден ертедегі ... ... ... ... ... 3 объект, Шоқтас деген жерден 3 ... ... ... поселкесінің солтүстік тұсынан табылды. Олардың бәрі
де ертедегі өзі қайнап жатқан ... ... ішкі ... ... ... мен (әк ... ... бұлақ маңына жақын орналасқан.
Әсіресе Қосқорған 1, 2 және ... 1-3 (5, 6 – ... ... ... үлкен ғылыми маңызға ие болды [59].
Қосқорған – 1 мекенінде ... ... ... ... соңғы жылдары ең төменгі горизонттардан ерте ... ... тас ... 5 ... артефакт құрап, техникалық
типологиялық тұрғыдан өте әсерлі комплекс жасайды (сурет 6).
Комплекс ... ... ... ... ... ... болып
табылады. Жасалу шикізаты, сыртқы түрінің сақталуы, типологиясы, дайындау
технологиясы (екінші ... ... ... дайындау жүйесі бойынша.
Құралдарды дайындау үшін әртүрлі жыныстар, басым ... ... ... сұр
түсті, ірі түйіршікті құм тас, тасқа айналған ағаш. Табылған құралдардың 70
процентке жуығы бір дәуіріндегі өзекті кварц пен ірі ... құм ... Бұл екі ... та ... және ... тас ... пайдаланылған.
Қалған жыныстар негізінен бор дәуіріндегі ... ... ... ... ... дайындалған. Тұтастай алғанда өндіріс түрі
микроклиттік. Құралдардың орта мөлшері 3-5 см, ... бұл ... ... ... болмаса керек. Технологиялық өңдеу ... ... ... ... ... түрі ... ... жуық болуы да мүмкін,
бірақ өзіндік үлкен ерекшелігі болуы да мүмкін.
Соның ішінде Косқорған варианттарындағы леваллуа ... ... ... ... мен радиалдық техника да кездеседі. Бірақ олардың
бәрі дерлік бағыныңқы сипатта. ... ... ... ... ... алғанда көпшілігі жарықшақтар.
Іс жүзінде бифасты техника кездеспейді, олар өте аз, ... ... ... ... табанды түрде жүргізу, бұйымның қажетті тұсына көп
еңбек жұмсағандығын, ал екінші қарсы жағына онша көп ... ... ... ... ... ... ... өңдеу, қабыршақ
тәріздендіре өңдеу, суб параллель түрде өңдеу ... ... ... ... ірі ... ... ... жиі кездесетіні тік қырлы,
кейбірде жалғаса өңделген немесе жартылай тік қырлы етіп ... ... ... немесе клектондық сипатта ұшырасады.
Құралдар жиынтығы ішінде көп кездесетіні әртүрлі қырғыштар, онша көп
емес түрде кескіштер, пышақтар, ... ... ... ... ... парамагнитті резонанс) СО РҒА (Ресей Ғылым
Академиясы) кинетика және жану институтында жабайы жануарлар ... жас ... ... 501+23, 487-20, 470-35, 427-48 мың жыл, бұл
Қосқорған фауналық комплексінің анықталған түрімен ... ... ... ... ... ... ерте плейстоцен
(миндель уақыты) Тирасполь фауналық комплексінің аналогы) [60]. Мына ... атап өту ... тас ... ... ... брекчилер
жабайы жануарлар сүйектерімен тұтаса қатып қалған түрде жиі кездесуі. Бұл
мекенді ... ... адам ... ірі сүт қоректілерді аулады: орман пілі,
Вюст пілі ... ... ... ... ... мүйізтұмсықтың екі
түрін – Сібір элесмотериясы ұзындығы 4,5 м, ... ... 2 ... ірі ... аңды, сондай-ақ Мерк мүйізтұмсығын, Шатензаг бизонын,
Зоргели антилопасын т. б. [61].
Ресей ғылым академиясының ... және ... ... И. А. ... ... ... дүниесін зерттеуі
нәтижесінде бұл жердегі споралы тозаңданушы өсімдікатер дүниесі, ... ... ... ... ... ... анағұрлым ылғалды
климат жағдайында қалыптасқанын анықтады [62].
Қосқорған І ескерткішінен табылған заттардың ... ... саны 1482 дана [63]. ... шикізат ретінде кварцті пайдаланған.
алғашқы жаңқалану тас бұйымдары қатарында ... ... ... ... ... (904 ... ... тобына 412 дана тас заттары жатқызылған. Солардың
арасында леваллуа бөлінділері (шағындылар) (16 ... ... ... ... ... (15 дана); тісті ойықты қарулар (20 дана); ұшы
үшкірлеген қарулар (12 ... ... (6 ... ... (15 дана);
қырғыштар (18 дана); көп жақты қызметі бар заттар (7 ... ... ... ... түрін ажыратуға жатпайтын қарулар (31 дана); жүзі бар пластиналар
(9 дана); жүзі бар жаңқалар (59 дана); жүзі бар ... (41 ... жж. ... осы ... ... саны 3436 ... кварц, кремень және т. б [64].
Алғашқы жаңқалау тобына жатқызылған ... ... ... (191 ... ... ... (1614 дана); қалдықты тастар (1641
дана).
Қарулар қатарын 428 дана тас заттары құрайды. Олардың ішінде леваллуа
шағындылары (9 ... ... (161 ... ойықты қарулар (15 дана); тісті-
ойықты қарулар (18 дана); ұшы үшкірленген тас ... (6 ... ... ... кескіш шағындылар (6 дана); қарулар (18 дана); қырғыштар (11 дана);
бифасиалды заттар (7 дана); көпжақты қызметі бар ... (7 ... ... (2 дана); түрі анықталмаған қарулар (24 ... ... ... жүзі бар жаңқалар (69 дана); жүзі бар бөлінділер (46 дана) ... ... ... және ... ... ... тас заттары
коллекциясы 226 дана. Алғашқы жаңқалану тобына 152 дана зат кірген, ... ... ... ... (33 дана); шағындылар (119 дана). Қарулар
тобына 19 дана тас ... ... ... ... ... (6 ... ойықты қару (1 дана); тісті-ойықты қару (1 дана); қырғыштар (2
дана); бифасиалды заттар (1 ... ... ... бар ... (1 ... бар ... (3 ... жүзі бар жаңқалар (4 дана) жатады.
Қосқорған ІІ ескерткіші (43022(25,4( с. ш., 68029(37,5( в. ... І ... ... ... ... 2,4 км ... бұлақ
орнында орналасқан. Тұрақта шурф салынып және қазба ... ... 48 дана тас ... жинақталды. Алғашқы жаңқалану тобына өзектас
сияқты заттар (10 ... ... емес ... (15 ... әртүрлі
заттар (20 дана) жатқызылған.
Қаруларға 4 дана зат енген, олар қырғыштар (2 дана); тісті-ойықты ... ... қару (1 ... ... І-ІІІ
Шоқтас-1 мекенін қазған кезде үш мыңдай тас құралдар ... ... ... ... ... ... Шоқтас-І өндірісі
Қосқорған-1 комплексінің негізгі параметрлеріне сәйкес келеді [65]. Бірақ
Шоқтастың жасы Қосқорғаннан көп ... ... бұл ... ... ... 1988 жылды жүргізілген Қосқорған-2 мекенін қазу кезінде ... ... ... ... тас ... ... горизонттан табылды.
Көшқорған-2 мекеніндегі қазба жұмыстары негізінен енді ғана басталғандықтан
алдағы күнде ... ... тап болу ... ... ... ерте дүние көздерінің зерттеулерін қорыта
келгенде, олардың өте ерте ... ... ... (500 мыңнан астам жыл)
өте жақсы дамыған өндірісі ... ... ... ... ... ... ... өндірісі немесе оны Қосқорған
төменгі палеолит мәдениеті деп ... ... ... ... ... Қаратау жотасының солтүстік шығыс бөлігі сияқты
мекендерден өзінің ... ... ... ... ... ол ... ... табылады немесе солтүстік Балқаштағы
Семізбұғы өндірісінен.
Мәдени қабаты ... ... ... ... микроклиттік
мәдениетінен анағұрлым ерте болған. Бірақ қаншалықты ерте екенін алдағы
күндердегі ... ... ... жұмыстары көрсетеді – бұл ... ... ... басты мақсаты. Қосқорған мәдениеті Қазақстан
үшін ертеден адамның тас ... даму ... ... ... ... ... бір қызығарлық проблемалар тұр: ол
Қосқорған өндірісінің өзімен шектес территориялармен ... ... ... ... ... ... ... Европада ол ... ... және ... ... ... өте айқын көрінеді. Бұл екі мекенде де мәдени
қалдықтары травертинада жататын ... ... ... мен ... ... шеңберіндегі өндіріс орындарына
жатады. Бұл екі ескерткіштің де Европаның («Ерте палеолит шежіресі») ... кету жөн, ол ... ... көзі сол ... ... жағдай
мен орналасу детальдарынан ғана емес, сонымен ... ... өмір ... сол ... адамының антропологиялық түрінен де мәлімет береді.
Вертёшсёлёш, ... ... ... ... ... ... ... салыстыра келіп олардың өміріндегі
көп ұқсастықтарды ажыратуға болады: материал ... ... ... ... өңдеу жүйесінің ұқсастығын, ... ... ... аңғару қиын емес. Біз білетідей
Вертёшсёлёш мәдениеті жасы өте үлкен ... ... ... Ең
ерте тұсы 350-600 мың жыл. Бильцингслебеннің жасы одан кішірек, урандық
және ... ... ... ... жасы 288, 179-301 және 335-
350 мың жыл.
Қосқорған ... ... алыс ... ... ... мен Сяо Чин Лян ... ... (мекен-1)
Қытайда табу мүмкіндіктері бар. Алғашқы екі ескерткіштің жасы 700-800 ... ... ... (мекен-1) 220-450 мың жыл шамасында. Бұл
ескерткіштердің бәріне тән ортақ ұқсастық еңбек ... ... ... ... ... өңдеу арқылы пайдалану [67]. Осындай өндіріс ... да ... оның жасы 30 мың ... ... Орта ... ... орындарға Тәжікстандағы Күлдара, Лахути
мекендерін, ... ... ... ... ... ... ... Күлдара оның жасы шамамен 800 мың жыл деп ... ... ... ... ... ... қажет етеді [68]. Соның ішінде мына жағдайды баса айту қажет.
Осындай ескерткіштердің ... ... ашық ... ... ... ... ... болуы мүмкін.
Шоқтас І (68037(56,1( с. е., 43025(38,2( ш. б.)
Қосқорған ауылынан 12,7 км солтүстік-шығысқа ... ... ... Шоқтас І тұрағы орналасқан. Барлау шурфы салынып және ... ... ... барлығы 4 447 дана артефакты табылған (сурет 7).
Бірінші жазықтықтың коллекциясында 410 дана тас заттары бар, ... ... ... ... ... сияқты заттар (52 дана);
шағындылар (191 ... ... ... (167 ... ... тобында 58 дана
тас заттары бар. ... ... ... ... (2 дана);
қырғыштардан (14 дана); ойықты қарулардан (4 дана); кескіштер (2 ... ... (1 ... жүзі бар ... (5 дана); қарулар бөлінділері
(7 дана); жүзі бар жаңқалар (14 дана).
Екінші мәдени ... ... ... тас ... 1928 ... жаңқалануға 1169 дана зат енген. Солардың қатарына жататын топтар:
өзектас сияқты заттар (121 ... ... (1051 ... ... ... ... 223 дана тас заттары кірген. ... ... ... ... емес ... (3 ... ... (139 дана); ойықты
қарулар (5 дана); тісті-ойықты қарулар (7 дана); ұшы үшкірленген заттар (2
дана); тескіштер (2 дана); ... (3 ); ... ... ... қызметі бар заттар (3 дана); ерекше заттар (1 дана);
бифасиалды заттар (3 дана); әртүрлі ... (4 ... ... ... жүзі бар ... (26 ... шағындылар жүзі бар (3 дана).
Үшінші мәдени жазықтық коллекциясы 1479 дана тас ... ... ... ... – 735 дана зат ... Солардың ішінде өзектас
сияқты бұйымдар (195 дана); шағындылар (540 дана) жатқызылған.
Қарулар коллекциясы 268 дана. Тас ... ... ... ... (5 ... қырғыштар (151 дана); ойықты қарулар (7 дана); тісті-
ойықты қарулар (14 дана); ұшы ... ... (6 ... тескіштер (6
дана); қырғыштар (14 дана); бифасиалдық заттар (2 дана); көпжақты қызметі
бар заттар (2 ... ... ... (4 ... әртүрлі заттар (7 дана);
пластиналар
(4 дана); жүзі бар ... (32 ... жүзі бар ... (12 ... мәдени жазықтытан жинақталған тас заттары 336 ... ... ... ... ... оған 164 дана ... енгізілген. Солардың ішінде өзектас сияқты заттар (44 дана);
шағындылар (120 дана) бар. ... ... 58 дана тас ... ... ... ... (29 ... ойықты қарулар (3 дана); тісті-ойықты
қарулар (2 дана), қарулар (1 ... ... (1 ... көпжақты қызметі
бар заттар (2 дана); жүзі бар жаңқалар (15 ... жүзі бар ... ... ... ... ... (№ 3 шурф) жиналған немесе
табылған тас заттар саны 280 дана. Алғашқы жаңқалануға 134 дана тас ... Олар ... ... ... және ... ... ... тобына 31 дана зат енген, солардың ... (15 ... ... ... (4 ... ... (2 дана); Бифас (1
дана); жүзі бар жаңқалар (7 дана); жүзі бар бөліншектер (2 дана) бар.
Алтыншы ... ... 16 дана зат ... ... ... 9 дана зат жатады, олар өзектас ... ... ... 1 дана ... ... ІІІ ... с. е., ... ш. б.)
Шоқтас ІІ тұрағы Шоқтас І ескерткішінен оңтүстікке қарай 800 м жерде
орналасқан. Төңірегінен 178 дана тас ... ... ... [70]. ... тобына 94 дана тас заттары жатады. Олардың ішінде ... ... (28 ... ... (66 дана) бар. Қарулар тобында барлығы
29 дана тас ... ... ... ... ... (1 ... (17 ... қырғыштар (1 дана); бифасиалдық заттар (2 дана); ... ... (2 ... жүзі бар жаңқалар.
Шоқтас І (68037(51( с. е., 43026(01,3( ш. ... ... ІІ ... ... ... 1,44 км ... Ескерткіште барлау шурфы салынған. Барлығы Шоқтас ІІІ тұрағынан
155 артефакті жиналды. Соның ішінде ... ... ... ... дана тас ... ... ... өзектастар сияқты заттар мен ... ... ... ... 18 дана тас ... жатқызылған. Бұл коллекциялар
жиынтығында қырғыштар (7 дана); ойықты қарулар (1 дана); пластиналар ... жүзі бар ... (7 ... ... ... ... комплексі Жамбыл облысының Қаратау тауының
солтүстік – шығыс жотасының ... ... [71]. ... ... ... ... археологиялық экспедициясының барлау және
зерттеу жұмыстарының нәтижесінде ашылып, зерттелген. Экспедицияға басшылық
еткен ғалымдар Қазақстан жағынан Ж. Қ. Таймағамбетов ... ... ... ... А. П. ... ... ... алаңқайдың археологиялық материалдары
Бірінші алаңқайдан (43016(22,9( с. е., 70042(03,3( ш. б.) барлығы
10536 ... ... ... ... ... ... олар ... және
өзгеріске ұшырау деңгейі бойынша 4 топқа бөлінді.
Қатты өзгеріске ұшыраған топқа 7 дана тас заты ... Олар ... ... ... ... ... және жарықшақтар
индустриясы заттары (сурет 8).
Орташа өзгеріске ұшыраған ... 4 371 дана тас зат ... ... ... ... ... ... жарықшақтар
индустриясы заттары бар. Осы ... ... қару ... ... 28 ... ... құрайды. Бұл топты құрайтын заттар: леваллуалық жаңқалар,
біржақты тік қырғыштар, ойықты ... ... тас ... жүзі ... ... ... ... 1933 дана артефакті енді. Олардың
құрамында өзектас сияқты ... бір ... екі ... ... ... тас ... бар.
Ал қару тобына осы заттардың 18 дана зат еніп ... ... ... тұмсықты қырғыштар, үшкір тасты заттар, жүзі бар ... ... тас ... ... 4225 дана ... ... ... ішінде ... ... ... тас ... бар. ... ... қырғыштар, жоғарғы
дәрежелі қырғыштар, ойықты қарулар, үшкір тас заттары, жүзі бар жарықшақтар
кездеседі.
Екінші алаңқайдың ... ... ... екіші алаңқайынан (43015(40,6( с. е., 70041(1,9(
ш. б.) арнаулы методикамен жұмыс ... ... ... 4700 дана тас
артефактілері жинап алынды. Біразы сол ... ... ... ... ... ... ... 4 топқа бөлінген.
Коллекцияның қатты өзгеріске ұшыраған тобында 2279 дана артефакті бар.
Бұл тас заттарының алғашқы шағу техникасымен ... ... ... өзектастар, өзектасқа ұқсас бөлінділер, ... тас ... орын ... Қарулар тобы небәрі біржақты тік
болып келген қырғыштан және жүзі өңделген ... ... ... ... және ... коллекция тобын 1188 дана
артефактіден құралған. Солардың ішінде преформалар, ... ... ... жарықшақтар индустриясының тас заттары бар. Бұл ... ... ... ... ... тобының заттары да кездеседі, олардың
арасында леваллуалық жаңқа, қырғыштар, ойықты қарулар, ... ... ... бар қарулар, жүзі өңделген жаңқалар кездеседі.
Өзгеріске аз ұшыраған топтың қатарына ... ... ... 1231 ... ... ... ... алғашқы шағу техникасы
үлгісімен жасалған заттар құрайды, олар: преформалар, бір немесе екі ... ... ... тас ... ... қатар тас
коллекцияларында қарулар (құралдар) тобы да жинақталған. Атап айтсақ, олар
қырғыштар мен ойықты ... ... ... ... тобы 11 дана ... ... ... екінші алаңнан жиналған тас коллекциясының ең аз ... ... ... бір немесе екі алаңды өзектастар, өңдеуге алынған
тас заттары бар.
Екінші алаңқайдың ... ... тас ... ... ... тас ... 42 дана артефактіден тұрады.
Коллекция барлығы дерлік ... ... және ... өзгеріске ұшыраған.
Преформалар, бір және еккі алаңды өзектастар, жарықшақтар ... ... ... шағу ... ... Ал қарулар тобында
леваллуалық жаңқа, ... ... ... ... ... өзектастар, біржақты қырғыштар, жүзі ... ... ... ... ... Қаратау жотасының Жамбыл облысына қарасты жерлерінен
барлау барысында 30 ... ... ... ... ... жоталарындағы палеолиттік 1-30 пункт
ескерткіштері
Пункт 1 (43016(22,4( с. е., 70045(01,9( ш. б.).
Жинақталған артефакты саны 7 ... ... ... ... ... қатты, орта және аз ... ... ... ... Тас ... 5-данасы жаңқалар, ал 3 данасы қарулар ... ... ... ... ... ... және тік келген жаңқадан
жасалған үлкен қырғыш, қырғыш және үшкір қару бар.
Пункт 2 (43016(02,8( с. е., 70045(17,3( ш. ... ... ... саны 37 тас зат. ... ... үш ... ... аз және өзгеріске ұшырамаған. Табылғ заттар ішінде бөлінді,
жаңқалар, біралаңды өзектас, преформалар бар. ... ... ... қырғыш, көпжақты құрал, екіжақты қырғыш, үшкір тас, ... ... ... 3 ... с. е., ... ш. ... материал саны 4 тас затты құрайды. Олар сақталуы ... және ... ... деп ... тас ... өзек тас,
преформа, жаңқа құрайды.
Пункт 4 (43019(26,1( с. е., ... ш. ... ... ... ... ... саны 16 тас затын құрайды.
Сақталуы жағынан орта, аз және өзгеріске ұшырамаған ... ... ... ... ... ұрғым тас, жаңқалар, өзектас
бар. Ал қарулар тобына 5 дана зат ... ... ... ... ... ... ... жаңқаның бас жағындағы қырғыш, ойықты
қарулар орын алған.
Пункт 5 (43014(41,0( с. е., ... ш. ... 62 дана ... ... ... қатты, орта және аз өзгеріске ұшыраған болып
бөлінеді. Тас ... ... ... екі ... ... жаңқалардан тұрады. Қарулар (құралдар) тобын қырғыш, көпжақты
қару, үшкір тас, өзектас ... ... ... ... ... салынған жаңқалар құрайды.
Пункт 6 (43014(15,6( с. е., 70040(06,2( ш. б.).
Коллекция тобы 8 дана тас заттан жинақталған. Сақталуы жағынан қатты,
орта және аз ... ... ... ... Коллекцияларда преформа,
екіалаңды өзектас, өзектастас, өзектас тұрпатты заттар бар.
Пункт 7 (43014(09,4( с. е., ... ш. ... 4 ... ... Олар ... ... орта және ... ұшыраған. Тас заттары қатарында біралаңды өзектастар, жаңқалардан
құралған.
Пункт 8 (43015(21,7( с. е., 70036(02,8( ш. б.).
Бұл орын ескерткішінен 18 дана тас ... ... ... ... және аз ... ұшыраған болып бөлінеді. Тас құралдар
өзектастардан, преформадан, ... және бір дана ... ... 9 ... с. е., 70033(03,5( ш. б.).
Коллекцияда 59 артефакті бар. Тас құралдың сақталуы 4-ке ... ... аз және ... ... ... Заттардың қатарында
өзектас үлгісіндегі тас заттар, преформалар, өзектастар, бөлінділер бар.
Сонымен қатар коллекция тобының 11 ... ... ... ... ... ... тісті-ойықты қарулар, үшкір қарулар, көпжақты
жаңқадан жасалған қарулар, жүзі бар жаңқалар, екі ... ... ... 10 (43015(06,8( с. е., 70032(54,2( ш. б.).
Табылу орнынан 39 дана тас зат ... ... ... ... аз өзгерген болып бөлінеді. Артефактілердің ... ... тас ... ... ... ... жаңқалар бар.
Коллекцияның 5 дана қару-құралдарға жатады. ... ... ... жүзі бар ... ... тік ... заттары жинақталған.
Пункт 11 (43014(22,6( с. е., 70032(14,6( ш. б.).
Ескерткіштен жиналған барлық тас зат саны – 74 ... ... ... орташа, аз және өзгермеген болып бөлінеді. Тас заттары ішінде:
өзектастар, өзектас ... ... ... Ал ... саны 3 ... Олар ... тас зат, ойықты қару, екіжақты қырғыш.
Пункт 12 ... с. е., ... ш. ... – 25 артефактіден құралады. Сақталуы жағынан қатты, орта
және аз өзгеріске ұшыраған топтарға бөлінеді.
Тас ... ... ... ... ... бөліншектер
индустриясы кездеседі. Қарулар тобын үшкір тас зат құрайды.
Пункт 13 (43012(57,6( с. е., ... ш. ... 2 дана ... ... ... және жаңқа.
Пункт 14 (43015(43,9( с. е., 70027(48,4( ш. б.).
Табылу орнынан 13 дана артефакт теріп алынған. Қатты, орташа және ... ... тас ... Олардың қатарында преформалар, өзектастар,
өзектас үлгісіндегі тас заттары бар. ... ... 1 дана зат жзі ... ... 15 (43017(28,0( с. е., 70025(33,8( ш. б.).
Коллекциядағы тас заттары 24 дана. Солардың ішінде ... ... ... ... алатын леваллуалық өзектас, бір немесе
екі алаңды, призмалық өзектастар, ұры ... ... ... кездеседі.
Қарулар арасында қырғыштарбар.
Пункт 16 (43018(17,3( с. е., ... ш. ... ... тас ... 15 ... Сақталуы жағынан қатты және
орташа болып бөлінген. Тас коллекциялардың ... ... ... ... және қару-құралдар: ойықты, тісті-ойықты заттар
құрайды.
Пункт 17 (43019(48,2( с. е., 70022(49,0( ш. б.).
Коллекциядағы барлық тас ... саны 36 ... Олар ... ... ... және аз ... ... бөлінеді. Тас заттар топтамасында
Өзек ... ... ... ... шағу ... ... ... тас заттарының қару (құралдар) тобында біржағы
дөңесті қарулар, көпжақты көлденең ... ... ... ... ... жүзі бар ... ... 18 (43019(45,8( с. е., 70022(56,2( ш. б.).
Тас коллекциясында бұл ескерткіштің 63 дана тас ... ... ... жағдайы үшке бөлінеді: қатты, ... ... ... бұйымдары негізінен өзектастардан, преформалардан, қырлы
өзектастан, жарықшақ ... ... ... ... ... бөлінділерінен тұрады. Тас коллекциясында қару-
құралдар да бар. Олардың арасында леваллуалық жаңқалар, біржағы дөңесті
қырғыштар, екіжақты ... ... ... ... ... ... бар екен.
Пункт 19 (43019(34,8( с. е., 70022(39,4( ш. б.).
Ескерткіштің тас коллекциясы 37 артефактіден тұрады. Сақталу деңгейі
бойынша қатты, ... және аз ... ... ... ... ... құрамын алғашқы шағу техникасының тас заттары
құрайды. Олар өзектастар, өзектас ... ... ... ... ... ... тобына қырғыш, үшкір тас заты, ... ... 20 ... с. е., ... ш. б.).
Табылу орнынан жиып алынған тас артефактісі 4 дана. Олар қатты және
аздау өзгеріске ұшыраған. Тас заттары ... ... ... 21 (43023(7,2( с. е., 70022(09,9( ш. б.).
Пункттен жиналған барлық тас заттары 13 дана. ... ... ... ... және аз өзгерген болып бөлінеді.
Тас коллекциясында өзектас ... ... ... ... мен ... бар. ... ... 1 дана қырғыш жатқызылған.
Пункт 22 (43028(02,0( с. е., 70023(41,4( ш. ... – 22 ... ... ... ... және өзгеріске ұшырауы бойынша 3 топқа
бөлінеді: қатты, орташа және аз өзгеріске ... тас ... ... коллекциясында өзектас сияқты заттар, өзектастар, өзектастар
бөлінділері, жаңқалар индустриясының тас ... бар. ... ... ... да ... атап ... ... қару, жүзі бар пластина.
Пункт 23 (43029(37,7( с. е., 70021(17,0( ш. б.).
Ескерткіш орнынан барлығы 6 дана артефакт жиналған. ... ... Тас ... ... ... Қарулар қатарына жүзі бар
жаңқа, көпжақты қызметі бар тас қару, жүзі ұшында орналасқан ... ... ... 24 (43030(22,1( с. е., 70020(05,5( ш. б.).
Бұл палеолит ескерткішінен барлығы 97 дана та ... ... ... ... ... ... ... бойынша олар қатты, орташа және
аздау болып бөлінген. Алғашқы шағу техникасымен ... тас ... ... бір ... екі ... ... жарықшақтар
индустриясы заттары бар. Ал қарулар қатарына жатқызылған топ ішінде ұшы
үшкір тас заттар, ... ... тас ... бір немесе екі жақты және
бұрышты қырғыштар, бүйірлі қырғыштар, жүзі бар ... жүзі ... ... ойықты қарулар, тісті-ойықты қарулар, жүзі ... орын ... 25 ... с. е., 70012(24,9( ш. б.).
Коллекцияның барлық тас заты 29 дана. ... ... ... ... ... ... ... және аз өзгерген болып ... шағу ... ... тас ... ... ... ішінде бір
алаңды ұру алаңы бар ... ... ... тас ... ... ... ... енген. Ал қару (құрал)
топтарында жүзі бар пластина, көпжақты қызметі бар қару, ойықты қару ... 26 ... с. е., ... ш. ... ... пунктінен табылған тас құралдар саны 13 ... ... ... ... преформалар, жарықшақтар индустриясының тас
заттары, жүзі бар жаңқалар, топтары баршылық.
Пункт 27 ... с. е., ... ш. ... ескерткіштен барлығы 41 дана артефакт жиналды. Тастардың ... ... олар үш ... ... қатты, орташа және ... ... ... өзектас бөлінділерінен, жаңқалар, өзектастар,
жарықшақ индустриясының тас заттары, преформалар бар. Қару (құрал) ... тас ... үшір тас ... ... қызметі бар қару кездеседі.
Пункт 28 (43028(45,0( с. е., 70017(32,6( ш. б.).
Ескерткіштен барлығы 17 ... ... ... Тас ... ірі
жаңқа, леваллуалық өзектастар, бір немесе екі ... ... ... ... тас ... ... 29 (43030(36,9( с. е., 70026(48,6( ш. б.).
Коллекция 34 дана тас затынан тұрады. Олардың сақталуы қатты, орташа
және аз өзгеріске ... деп ... ... жағу ... тас ... ... бөлінділері, бір алаңды
өзектастар, жарықшақтар индустриясының тас заттары, преформалар тобы орын
алса, қарулар (құралдар) тобын қырғыш ... 30 ... с. е., ... ш. ... алынған тас зат саны 5 артефактыны құрайды. Олар өзгеріске
ұшырап, ... ... үшке ... Табылған тас құралдарын негізінен
жаңқалар құраған.
3.2 Орта палеолит ... ... ... ж. ... ... енетін Кіші Ақтау тауларының солтүстік-
шығыс бөлігінде 3 пункт зерттелді. Олар ... ... ... ... ... ... Тоқалы-бұлақ бұлағының оңтүстік –
батысында орналасқан.
Үш пункттен барлығы 335 дана тас ... ... олар ... ... ... ... ... шапқыш қарулар (27 дана),
Қолшапқылар (7 дана), Дискі тәріздес формалар (өзектастар) (23 ... ... ... (12 дана), өңделмеген жаңқалар (266 ... ... жағы ... ... ... ... ... көлденеңді чоппинг,
екі немесе үш жақты чоппингтер, ұзынша келген екі жағы ... ... ... ... ... ... немесе ұзындау-доғалдау,
дискі тәріздес формалы қолшапқылар.
Дискі тәріздес формалар тек өзектастар ... ... ... түрі бар: ... тәріздес екі жағы өңделген тасбақа сияқты өзектастар;
доғалдау – дискі тәріздес өзектастар.
Жаңқадан ... ... ... ірі ұшы ... ... үшкіртас – бұрғы, көпжақты қызметі бар қарулар жатады.
Тоқалыдан жиналған 335 дана тас заттарының 60%-н ... ... ... ... ... ... жатқызылады.
3.2.2 Дегерез
Ескерткіш Жамбыл облысының Талас ауданында Жарғымба ... ... [73]. ... ... барлығы 118 дана тас
артефактісі жинақталған, олардың морфологиялық құрылымы мынадай: екі ... ... ... (46 ... ... (10 ... ... сияқты тас
бұйымдар (26 дана), екінші рет өңдеуі бар жаңқалар (5 дана), ... (30 ... ... (1 дана) (сурет 10).
Комплекстің тас заттары формасы мен қызметі және жасалу техникасына
байланысты мынадай топтарға бөлінген: дискі – ... екі жағы ... ... ... тәріздес формалар, балталар тобы ... ... ... Ал ... ... ... ортогоналдық және
пластиналар бар.
Дегерез тұрақ орны ашель-мустьер дәуіріне ... ... ... ... орны ... ... ... солтүстік-шығысқа қарай 8
км жердегі кішкентай биіктіктегі көлемі 150х45 м ойпатта орналасқан ... ... 111 дана тас ... ... ... Олар ... ... екіжағы өңделген шапқыш қарулар (17 дана); қолшапқылар
(1 дана); өзектас формалы заттар (15 дана); инфастар (2 ... ... ... (2 ... өңделмеген жаңқалар (74 дана) (сурет 11). Тас
құралдары мен заттары арасында чоппингтер, шапқыш ... ... екі жағы ... ... ... ... ... қолшапқы және т.
б. бар. Ескерткіш ашель-мустьер кезеңіне жатқызылған.
3.2.4 Сүлейменсай І және IV ... ... орны ... ... ... ... ... км қашықтықта орналасқан [75]. Шикізат ретінде кремнийлік тастар мен
өзеннің малта тастары ... ... ... І және ... 66 тас ... жиналды, олардың құрамында екі жағы ... ... (12 ... ... мен оған ұқсас ... (18 ... (13 ... ... ... жағы өңделген шапқыш қарулар екі түрлі: көлденеңді чоппингтер, өте
қысқа чоппингтер.
Дискі тәріздес шапқылар тобына екі жағы дөңесті өңделген қарулар ... ... ... ... тобында үшбұрышты ұшы өткірленген жаңқалар, трапециялық жаңқа
жатады.
3.2.5 Сүлейменсай XXXI-XXXIV
Сүлеймансай ескерткіштері өзіаттас ауылдың солтүстік жағында арасы 9,5
км болатын жерде ... бойы ... [76]. ... ... ... ... орын тепкен. Шикізат ретінде малта тас және ... ... ... ... көзге түсетін коллекциялар заты екі жағы өңделген шапқыш
қарулар болып табылады.
Ескерткіштерден ... 139 дана тас ... ... ... екі жағы ... ... шапқыш қарулар, қолшапқылар, унифастар,
өзектес сияқты заттар, ... ... жағы ... ... ... ... ... чоппингтер,
траншелер, доғал қырлары бар ... ... ... ... ... ... ... екі бүйірі шығыңқы ортаға қарай
жонылған екі жағынан болып ... Олар ... ... ... ... ... ... Екінші өңдеуден өткен
жаңқалар қатарында бір немесе екі ... ... бар. ... ... ... техника тәсілімен жасалған.
Аяқталған қарулар тобына жүгіне отырып, бұл Сүлейменсай XXXI-XXXIV
комплекстері ашель-мустьер уақытымен мерзімделген.
3.2.6 ... ХІІ және ... ... ... (ХІІ және І) өзіаттас бұлақтан 1,5 және 3,5
км жерде көлденең биіктеу жерде орналасқан ... ... ... ... ... ... топтарға
бөлінген: екі жағы өңделген шапқыш қарулар (135 дана), унифастар (4 дана),
қолшапқылар (2 дана), өзектастар мен ... ... ... (25 дана),
жаңқалар (65 дана), жаңқадан жасалған ... (15 ... бар. ... ... ... ... (сурет 13).
Екі комлекстің кейбір топтары өзіндік ұқсас техника ... ... ... ... тәріздес немесе шапқыш қарулардың
(кливерлер) екі жағының қырлары кі ... ... ... ... ... ... ішінара жаңқаланған көлденеңді клинтәріздес
жүзін жасау техникасының тәсілі орын алған. ... ... ... ... ... алаңдарын ұру беті ретінде пайдаланған.
Екі жағы өңделген шапқыш қаруларды формасы жағынан екі топқа ... ... тас ... бір ... үш ... ... жасалған екі
жағы өңделген бұйымдар (шапқыш-кливерлер).
Қолшапқылар ... ... ... өте аз ... екі жағы ... өңделмеге, формалары миндаль тәріздес болып келген.
Унифастар тек Дәуренбек І комплексінде ғана бар. Олар ... ... ... ... ... миндаль тәріздес,
кейбіреулері төртбұрышты кливер.
Дәуренбек комплекстерінде өзектас сияқты заттар ... және ... ... ... ... өзектастар мен жаңқаларға бөлінеді.
Жаңқалардан жасалған қарулар тобы негізінен клектон тобына жатады.
Сонымен қатар жаңқалардан ... ... бар. ... ... тас ... шамамен ашель кезеңімен мерзімделеді.
3.2.7 Қызылрысбек
Ескерткіш Тоқалы тобы ... ... Ол ... ... ... ... ... 18 км Қызылрысбек тауының тегістеу
алаңқайында орналасқан [78]. Тас ... ... ... ... осы ... барлау шурфы қазылып, тереңдігі 1 м-ге жеткен. Тас
бұйымдары негізінен жергілікті малта тастардан жасалған.
Типологиялық ... ... тас ... ... ... екі жағы ... ... құралдар (қарулар) (7 дана); дискі
тәріздес қарулар (4 дана); нуклеус тәріздес заттар (3 дана); ... ... ... жасалған қарулар (қырғыштар) (3 дана); жаңқалар (81
дана) (сурет 14).
Екі жағы өңделген шапқыш ... ... да бес ... ... ... формалары: ұзынша чоппинг тәріздес, көлемі
16,5х8,5х5,8 см; көлдеңді – жалпақ чоппингтер – клин ... ... ... см; ... ... көлемі 14х12х6 см; дискі
тәріздес шапқыш қарулар, көлемі 12х12х5 см.
Дискітәрздес қарулар формасы: ... емес ... ... см; ... ... 11х8х8 см; екі жақты дискілер,
көлемі 10х8х4,5 см; ... бойы ұру ... бар ... ... 8,7х3,6 ... ... тас ... тобына сипаты леваллуалық және
пирамидалдық өзектастар болып келген заттар жатады.
Олардың үш түрге бөлінеді: веер ... ... бар ... ... пластиналарды жаңқалауға арналған төртбұрышты
леваллуалық өзектастар; дискі тәріздес өзектастар; ... ... ... тастан және ірі жаңқалардан жасалған тас заттары жатады.
Унифастар арасында чоппинг пен ... ... ... ... да
бар.
Унифастардың формалары көлденеңдеуден күрделі ұшты чоппингке дейін
болған, көлемі 13,6х7,5х4,5 см; дискі тәріздес: ... ... ... ... тобында қарапайым бүйірлі ... ... ұшты ... ... ... комплексі басқа өзі сияқты ескерткіштермен салыстырғанда
ашель-мустьер кезеңіне жатқызылады.
3.2.8 ... ... ... ... ... аңғарында, Шақпақ
селосы маңайында да табылды. (8-сурет) [79].
Бұл аймақта өзен ... үш ... ... ие. Өзен ... ... табанында шағыл тас материалымен жабылған, оның ... ... сұр ... қабаты жапқан (2 м). Екінші террасса негізінен
шағыл тас пен сазбалшықтан құралған (45 м). ... ... ... ... ... ... ... конгломераттан тұрады.
Өңделген шақпақ тас бұйымдары оң ... ... ... 2,5-3 метр ... ... ... террассаның етек жағы
негізінен конгломератпен, үстіңгі ... ... ... ... ... ... тас ... екінші қабатқа жинақталған. Шағыл тастың
үлкен бөлігімен бірге (30-50х10-20 м). Шақпақ комплексінің құрамына ... 10 ... ... ... 8 ... ... платина және бірнеше
ондаған басқа құралдар енеді. Шақпақ құралдарын дайындау материалы ретінде
жергілікті ... ... ... тас, ... ... шақпақ
қойтастарға ұқсас тас қолданылған. Жалпы Арыстанды Шаян су жүйесі бойында
ерте палеолит ... ... үшін ... ... ақ ... ... ... қолданылған. Барлық тас бұйымдардың беті уақыт талабына сай қабықшамен
жабылған. Барлық құралдардың қырлары тегістелген, ... ... сірә ... мен ұзақ уақыт ашық жоғарғы қабатта жатқандықтан болу керек.
Шақпақ нуклеустері ... ... ... диск ... екі ... ... ... сколды болып келеді. Олардың диаметрі 70-130 мм,
қалыңдығы 30-60 мм арасында. Нуклеустерден ... ... да ... алу бұл ... ... бағытта жүргізілген. Яғни шетінен ... ... ... дайындалған дискінің ортасы қалың болған.
Әуелі дискіден сколдарды бөліп алуда бір жағынан бірнешеуін шауып
бөліп, сосын ... ... ... ... ... өз осінен айеналдыру
арқылы орындалған, нәтижесінде қажетті құрал түрі шыққан. Кейбір нуклеустер
арасында ... ... ... да ... Олардың доға
тәріздес жұмыс істейтін қырлары екінші рет өңдеу нәтижесінде орындалып,
кескіш өткір қыр ... ... ... ... тұсы ... өңделмеген табиғи
күйінде қалады, кейде ұстауға ыңғайлы болу үшін ұсақ соққылармен қажетті
түрге келтірген. ... ... ... ... типі ... ... Олар өзінің үлкен көлемімен онша дұрыс емес формасымен,
енгіздеу ... (30-70 мм) және ... (5-10 мм) ... ... ... ... ... шапқылардың жүз жағы шүйде тұсына тік
бұрыш жасай орналасқан, соққы беру шүйдесі өте ірі, бұл ... ... ... шапқылардан бөлекше сипат береді. Осы
мустьерлік экземплярлармен қатар бірқатар ұзынша, ... ... ... еске ... ... да ... Олар ... өңделген, жоғарғы
тұсы қалыпты мустьерлік шабу мен ... ... ... шабу ... қабыршақ тәрізді кертікпен жасалған.
Шақпақ жерінен тауып алынған шапқылар мен ... ... ... жоғарғы жақтарының шетінен кертілген, бір бөлігі сатылай өңдеуге
ауысқан.
Бұл табылған тас құралдарының дискілі ... мен ... де ... ... мен ... ... жағынан шақпақ қонысын
мустьер уақытымен белгілеуге мүмкіндік береді.
Жоғарыда айтылған заттармен байланысты Қаратаудан Х. А. ... ... ... 1,77 м ... тапқан бірнеше палеолит
ескерткіштерінің де құны зор. Бұл ... ... ... ... ... өте қатты шайылған, кей тұстары төбежоталы ... ... ... ... Бұл жердегі палеолит бұйымдары шағыл қиыршық
тасты қабатта, онша терең емес жатқанын бөліп айту қажет. Сол ... ... өте көп ... ... сарғыш темір таты түстес татпен
жабылған. Осы жерден 150-200 шақырым, оңтүстік ... ... да ... ... ... ақ және ... түсті майда түйіршікті шақпақтан
жасалған ұзынша пластинкалар мен ... ... ... ... ... тас ... Яғни оны Шақпақтан (оңтүстікке қарай 18 шақырым
немесе Қарасу палеолит мекенінен шығысқа ... 5 ... ... ... ... Шаян өзені тұрақтары
Ертедегі адамның Шаян өзенінің бойын мекендегенін Х. Алпысбаев 1957
жылы «Алғабас» колхозының орталығынан Бала Шаян ... 200 метр ... ... ... [80]. Бұл ... тас ... ... тұста едәуір
кең көлемде жерден табылды. Олардың көпшілігі келте жалпақ ... ... ... ... бәрі де ... ақ ... көкшіл ақ тастардан
жасалған, бәрінің бүйірінде соққы беретін бұйымның үштен бір көлемін алатын
биіктеу шүйделі ... ... ... арқа ... бүйір тұсынан
әрленген, уақыт талабына сәйкес болар-болмас тегістелген. Осы коллекция
ішінен шаян ... ... ... табылған бірнеше диск формалы
нуклеустер де бар. Табылған үшбұрыштардың бәрі де екі ... ... ... ... қарай шауып өңделген, сыртын тат басқан.
Алғабаста табылған онша ... емес ... ... жататындығына күдік
тудырмайды.
Қаратау палеолиттік отряды 1958 жылы алғашқы барлау жұмысын жүргізген
кезде сол су ... ... ... ... ... тас ғасыры
бұйымдары да аса қызығарлықтай.
Бурылтай өзені бойынан табылған тас бұйымдардың Шаян бойынан ... ... ... ... ... ... атап өту керек.
Бірақ бұл жерден ... ... тән ... ... ... ... жатуында.
Алдыңғы тараулардан бұл жерден табылған құралдардың тағы ... – олар ... ... ... ... ... ... өзені Сырдарияның оң жақ салаларының бірі болып Қаратаудың
оңтүстік батысынан басталады. ... өзге ... ... атмосфералық
және бұлақ суларымен қоректеніп жылдық дебиті толығымен мусымдарға тәуелді
өзен. Бурылтайдың өзі 50 шақырымдай ұзындығы ... ... ... ... (57 және 73 ... ... ... алып, Арыс өзеніне
(Сырдарияның оң саласы) құяды. Осы өзен саласының 45 шақырымдай бойы ... тыс ... ... мен оның ... ... төрт террассалы деп аталады:
салалық, одан соң 6-8 м, 12-15 м, 25-30 м. ... ... ... тауы
тұсындағы жоғарғы террассасы өте айқын болып 100 м және одан да биік ... ... ... ... ... палеолит құралдарының
Бөріқазған мен Тірқазған мекендерінен табылған ... ... ... ... Тас дәуірінің ... ... биік ... шығыс және батыс жағалауларынан табылды. Осындағы
төртінші террассадан қарасұрлау, майда түйіршікті тастан жасалған бірнеше
ондаған құралдар ... ... ... ... ізі бар бір ... пен ... ізі жоқ бір ... ерекше назар аударады. ... тас ... бір тобы ... К. ... ... колхоздың
солтүстік шығыс тұсынан, биіктеу тегіс алаңқайдан Үлкен төре тауының ... ... Осы ... тау ... бір ... ... бұйымдар
да кездеседі. Осы өзеннің батыс жағалауында өте бік террасса түріндегі қия
бар. Сол ... ... ірі ... ... ... жасалған бұйымдар
табылды. Бұлардың ішінен ірі көлемді шақпақ жарықшақтармен, пластиналармен
қатар (6-10 см) ... ... ... ... тас ... ... Соңғылары соққы беру арқылы шақпақ тастардан бөлініп алынған.
Қара шақпақ тастан және шағылдан қақ ... ... ... ... 15 шақырымдай жерден солтүстік шығыс тұсынан ... ... ... ... және ... көлемімен ерекшеленеді: олардың кең
соққы беру шүйдесі төменгі палеолит бұйымдары сияқты төменгі жағына ... ... ... ... беру шүйдесі көлемдегі кейде бұйымның
жартысын алып тұрады. Олар ... ... ... мен ... ... 1-4 ... ... айқын білінетін соққы
шүйдесімен және жүзімен көзге түседі. Жалпақ соққы беру ... ... ... жуығын алады. Бұйымның жүзі сол ерте ... ... ... тұр. ... ... мекенінен табылған барлық бұйымдарда
қырлау ізі байқалмайды, олардың біразы жеңіл түрде таттанған.
Осындай ... ... Шаян ... К. ... ... ... ... батысқа қарай төртінші делювиалды-пролювиалды террасса сипатты
беттен табылды. Бұл ... ... (25-30 м) тас ... табылған
жоқ. Тас бұйымдардың үлкен көлемі тек төртінші террасса үстіртінен ... ... ... ... ... тас жарықшақтары мен бірнеше
дұрыс емес формалы тас пластиналар табылды. Бұл ... ... ... сұр ... мөлдір емес ірі шақпақ тастан, кварцтан, ортасынан қақ
бөлген әртүсті тастан дайындалған. Олардың бәрі де ... ... ... ... ... ... кең қолданған.
Шақпақ тас бұйымдарының өзге бір үлкен комплексі төртінші және ... ... ... ... К. ... ... үш шақырымдай жерден оңтүстік жағынан табылды. ... ... ірі ... архи ... пен ... қалың пластиналар
кездеседі. Олардың бәрінде айқын көренітені соққы беру шүйдесі бар, ... ... ... ... ... тас ... қатарына: 5 дисклі
нуклеусті, 20 жарықшақты, 10 ... ... 3 ... және 1
сүңгіні жатқызуға болады. Соңғысы әжептеуір көлемді, жуан қара сұр ... ... ... жасалған. Қырғыштар болса олардың бәрі де сопақша
келген, сүңгі тас жасалған материалдан дайындалған. Қырғыштардың біреуі қыр
тұсынан ірі сатылы ... ... ... ... ... ... ... жүргізілмеген. Бұл мекенде табылған ... ... ... қара сұр ... тас пен ... әк тасы пайдаланылған.
Оларды алу көзі ол маңда жоқ. Аты ... ... бәрі де ... мен ... жағынан мустьерлік мәдениетке жатады. Бәрінің де ... ... ... ... күдік туғызбайды. Бұл жастағы
палеолиттік мекендер оңтүстік Тәжікстанның Гиссар аңғарында табылды [46].
3.2.10 Жалпақсу І-ІІ
Шымкент облысы ... ... ... совхозының Абай (Жігерген)
учаскесінен оңтүстікке қарай 18 км тұстағы Жалпақсу-1-2 ... де ... ... Бұл ... өзі Жалпақ су өзенінен 1,5 км батыста,
Қаржантау жотасының ...... ... бастау алатын шағын тау
өзендері аңғарында орналасқан ... ... осы ... ... ... қонысы табылды. Ал 1961
жылы А. Х. Алпысбаев бұл жерден шағындау ... ... ... пен ... ... ... жарықшақ тапқан болатын. Сол жылы ... ... тағы да екі ... ... ... бәрі де таттану
(патинизация) сатысында ... ... Тас ... онша ірі ... бар, шабу ... ... жасай орындалған. Бұл тас бұйымдардың
бәрін де ... ... ... ... ... тобына
жатқызуға болады.
Жалғызарша мекені де 1973 жылы ашылды. Ол Жалпақсу платосының барлық
учасклерін зерттеудің нәтижесі. Олар ... ... ... 23 ... ... орналасқан [82].
Тас бұйымдары екі қырлы, арқалы және ... ... ... ... ... ... ірі ... жарықшақтарда
тікбұрыш жасай шабылған, басым көпшілігінің ұру ... бар. ... ... ... орналасқан.
Өзен деңгейінен 160 м биіктікте террассалық қияда бір ... ... ... Ол леваллуаз сипатында орындалып, пластиналы
жарықшақтар шауып алу үшін қолданылған. Бұл тас ... бәрі де ... ... ... олер на ... комплексі бұйымдарынан үлкен
немесе солармен жасты деген ... ... ... ... Қияқты
Қияқты мекені Қаржантау жотасының бастапқы қыраттарында, Жалпақсудан 7-
9 км оңтүстік шығыс тұсында орналасқан. Мұндағы табылған тас ... ... ... ... ... ... қыры бар. ... тұсында үлкен соққы беру шүйдесі қиғаштау немесе тура орналасқан
[83]. Бұл ... ... арқа ... ... ... орындалу
техникасы бәрі де оларды левалуаздың желпеуіш ... ... ... ... жарықшақтардың ішінен дөңгелек келген қырғыш пен
қысаңқылау тас ... ... ұзын ... оны ... ... ... ... екі өзек байқалады: үстіңгі жағын тікбұрыш жасай шабу, соның ішінде
шабу қарамақарсы ... ... ... ... екі ... ... екі қырынан жасалған. Қияқты қойнауынан ... ... ... ... ... ... береді.
3.2.12 Қаржантау және Өгем
1960 жылы Алпысбаев Х. А. Өгем аңғарында жүргізген зерттеу жұмыстары
барысында үшбұрышты мустьер дәуірінің пластинасы ... ... бәрі ... Азия мен Қазақстандағы мустьер дәуірі құралдарының аналогы. 1973 жылы
Өгемнің аңғарында Талдысбай деген ... ... ... ... табылды. Сол жылы тағы да мустьер сипатты жарықшақ тауып алынды.
Осы табылған тас құралдары бізге Өгем ... ... ... ... ... ... болады [84].
Қаржантау мекені 1973 жылы Қаржантау жотасын зерттеу барысында ашылды.
Тік қиялы асу маңындағы үстірттен үш бұрышты ... тас ... ... қара ... ... ... әрқайсысынан едәуір ірі ұру шүйдесі бар.
Бұлар да мустьер дәуірімен белгіленеді. ... 1973 жылы ... ... ... ... км. ... ... қарай Өгем мен Сусынған
өзендерінің аңғарында. Бұл ... сұр ... ... жел табы ... ... ... ... біреуінде жақсы орындалған соққы
жас бұйымдар аналогы, сондықтан Жаужүректі ... ... ... ... ... ... дәуіріне Дарбаза, Құдық ... ... ... ... Ол жер онша ... емес ... негізі қызыл палеогендік
жынысты аймаққа орналасқан. Осындағы 1-2 ... ... ... ... ... ... бірнеше скол, жарықшақ, бір ... ұшты ... ... Бұйымның екі жағы мен төбесі тегіс мәнерленген.
Бұйымның төбесінде ол бұйымның ... ... ... Ұсақ ... мен
қабыршақтар бұйымның сол табылған жердің өзінде өңделгендігін көрсетеді.
3.3 Кейінгі (жоғарғы) палеолит ескерткіштері
3.3.1 Ащысай (Тұрлан)
Арыстанды ... ... ... ... оның сол, оң ... ... айтқанда Ащысай, Шөлтоғай өзендері, аңғарлары да қоса зерттелді.
Өзеннің жоғарғы террасасынан және ... ... ... ақ ... ... ... ... алынған шапқылар табылды. Осы тастардың
кейбіреулерінің сипаты дұрыс жасалған ұзынша түрімен ерекшеленеді, ... шабу ... ... ... ... түрінде ұласады, соққы беру шүйдесі
айқын орындалған. Осындай құралдар Ащысайдың сол жағалауынан да ... тас ... ... ... шақпақ тастан жасалған құралдар.
1963 жылы Х. А. ... ... ... ... ... ... облысының Шолаққорған ауданына жақын жердегі Тұрлан
өзенің бойлы Ащысай тұрағын ашты [85]. Осы жылы ескерткіште ... ... ... ... ... ... ... Тұрақтан ошақ
орындары және жануарлар сүйектерінің шағылған қалдықтары ... ... ... ... тән тас ... жиналды. Артефактілердің құрамында
призмалық, конустық өзектастар, қырғыштар, пышақ тәріздес пластиналар,
тескіштер мен ... ... бар. ... ішінде коллекцияның басым
көпшілігін құрайтын топтар: ... және ... ... ... ... мен ... Қазба барысында барлау шурфы салынды.
Бірақ та ... ... ... жөнді сақталмаған. (сурет 15).
3.3.2 Ш. Ш. Уәлиханов тұрағы
Ш. Ш. Уәлиханов тұрағын 1958 ж. Х. А. ... ... ... жұмыстары нәтижесінде ашылды. Тұрақ оңтүстік Қазақстан облысы
Алғабас ауданында ... ... ... ... Алғашқы қазба
жұмыстары жылдары тұрақтан бес мәдени ... ... ... қазылған.
Кейінгі жылдары 1983 жж. Ж. Қ. Таймағамбетовтың қазба жүргізулері барысында
алтыншы мәдени топырақ қабаты ... ... ... ... ... ашып зерттеу жұмысы Оңтүстік Қазақстанда да Орта
Азиядағыдай адам дамудың неандертальдық сатысынан өткен.
Бұл мекен территориялық жағынан Орта ... ... ... шектеседі.
Орта палеолит және кейінгі палеолит сатысының кезенің зерттеуді
барынша кең ... ... ... ... ... атпен аталған ертедегі
тас ғасыры ... елді ... ... ... өзенінің
аңғарының үшінші террассасында, 3-6 м тереңдікте, ... сары ... ... ... адамы өңдеген палеолиттік шақпақ тас құралдарының
жиынтығы ... Ол ... ... 100-150 ... ... мәдениеті қалдықтары бірін-бірі жаба, қатарлана үш
горизонттан ...... ... ... қабат, төменгі қабат.
«Қарасу-1» палеолиттік мекенді жіктей зерттеу мынаны көрсетті: ... ... ... ... өте ұзақ ... мерзім ішінде
өткен және өзіндік ерекшеліктерімен көрінеді. Қарасу мекенінің ең ... 2000 ... метр (45х40 м) ... ... ... ... ... тұтас (анатомиялық байланыстағы) сүйектері табылды.
Бұл берілген мысалдардың бәрі де ерте тас ғасыры дәуірінде ... ... ... ... ... мекен еткенін көрсетеді.
Тұрақты жүмыстың нәтижесінде 1959 ж. палеолиттік тұрақтан көлемі 60 м2-
қа тең, ... ... үсті ... ... бетінен терендігі 4,6 м-лік
алаң аршылды. Ары қарайғы жүмыстар төмен жатқан қабаттардың өте ... ... ... Тұрақтың көне ... ... ... ... анықтау мақсатында алғашқа қазбадан
солтүстікке ... ... ... ... ... ... жеткен үш
барлау қазбасы қазылды. Осыдан кейін алғашқы ... ... ... ... ... ... ... қазуға шешім қабылданды.
Себебі, қосымша кесінділермен қазбаны кеңейту мүмкін емес еді.
№ 2 шурфтың кесідісі ... 0,00 – 0,25 м – ... ... 0,25 – ... уақ ... ... балшықты қабат; 2,00 – 2,70 м карбонатты тұздары
бар ақшыл-сары ... ... және ... ... ... 2,70 – 5,44 м ... ... өтпелі ақшыл дақ түріндегі карбонатты тұздары бар ақшыл-сары
балшықты қабат; 5,44 – 6,25 м ұсақ ... ... ... ... ... 6,25 – 6,70 м – ... үсақ күм ... мәдени
қабаты жоқ конкрециялы сарғыш сүр күмдақ. ... ... ... ... ... төртінші жайылма үсті сөресіне
олардың өте биік әрі ... ... ... және ... ... ... қазба жүмысы 1960 ж. далалық маусымда да онан әрі жалғасты.
Жер қазу техникасын қолданудың ... ... ... ... 2000
м2 алаңы аршылды. ... ... ... мәдени қабатты тазалау тас
күралдардың бастапқы күйінде жатқандығын көрсетті. Оған ... ... ... да ... ... ... ... болатын мынадай
жағдайлар, яғни өңделген бұйымдарда судың шайған ... мен ... ... ... қатысушылар шоттардың (кетпен) және қалақтардың көмегімен
барлық алаң бойынша жүқа ... ... ... ... ... тас ... ... Барлық шақпақ тас және сүйек материалдар,
кішігірім қабыршақтарды қоса есептегенде, орындарында қалдырылып, ... ... ... жату ... және ... ... бөлу
мүмкіндігі туды. Қазба барысында жалпы көлемі 1200 м2-ге тең алаң ашылды.
Бір жарым жылдан кейін бүл алаң 1960 ж. ... ... ... ... бөліктерінің ашылу салдарынан 400 м2-ге ұлғайды. Тас бұйымдар,
оттың қалдықтарымен жануарлар сүйектерінің ... да ... ... ж. жүмыс қазбаның солтүстік жөне батыс бөліктерінде жалғасты.
Зерттеу барысында Х. А. Алпысбаев бес ... ... ... Бірінші
мәдени қабат Арыстанды өзенінің үшінші жайылма үсті ... ... ... және үшінші – ІІ көкжиегінде, төртінші және бесінші
мәдени қабаттар ІІІ көкжиегінде ... ж. ... ... ... ... ... анықтау
және төменгі, бесінші мәдени қабатты ашу ... ... ... ... ... жүмыс кезіндегі кішігірім
қазбадан (45 м2) 2000 ... тас ... ... Олар ... ... үсті тегістелген, тотығы жоқ. Мәдени қалдықтардың, көптеген
сынықтардың, өндіріс ... ... және ... ... кездесуіне қарағанда бұл жерде.
Бірінші (кейінгі палеолиттік) қабат 1200 м2 алаң көлемінде ашылды. ... ... ... сары ... ... ... сызығынан
2,30 м тереңдіктен тіркелді. Мәдени қабаттың қалыңдығы 8-ден 12 см-ге дейін
ауытқиды.
Ашылған алаңнан бір жерге шоғырланбай ... ... ... 3000 ... ... ... (сурет 16).
Бірінші қабаттың жиынтығында 537 немесе палеолиттік түрақтың барлық
бұйымдарының 9,3% құрайтын тас бұйымдар бар. Олардың ... ... ... және ... құралдары бар. Соңғылары шапқыш құралдары,
қырнауыштар, қырғыштар, кескіштер, тісті-ойма құралдары, қолданылған ... ... мен ... ... ... келеді.
Тұрақ өндірісінде белгілі бір орынды өзектастар алады. Олардың кейбірі
бойынша тас өңдеу ... ... ... ... ... ... қабаттың өзектастары өздерінің типтері, содай-ақ олардың қолданылу
дәрежесі жағынан әртүрлі болып ... ... ... ... ... ... ... екі жағы өңделген диск тәрізді өзектастың,
жұмысқа арналған тегістігінің екі жағында да шетінен ортасына ... ... ... пішінді опырылымдардың негативі бар. Өзектастың диаметрі –
11,5 см, қалындығы – 4 см. Қырын пішінде ол біржағына ... ... ... жағы өңделген диск тәрізді өзектас. Бүның да екі жағында шетінен
ортасына қарай ... ... ... ... бар. Бүдан басқа оның
шеттері тегістелген. Өзектастың диаметрі – 8,5 см, ... – 3,5 ... ... екі ... томпақ болып көрінеді.
Бір алаңшалы призма тәрізді өзектас. Аздап шабылған алаңшасы бар одан
дұыс пішінді пышақ тәрізді тіліктерді алуға ... ... ... ... ... алудың негативі қызмет атқарған, нәтижесінде ... ... ... ... ... ... бөлігі томпақ қыртысты сақтап
қалған. Пластиналар өзектастың беткі және бүйір бөліктерінен алынған.
Е-1 кв. табылған бір ... ... ... өзектас. Шабылған
алаңшасы бар. Алаңшаға алғашқы опырып алудың негативі ... ... ... ... оның соңы ... Жалпы нобайы бойынша конус тәрізді
өзектастарға ... ... ... оның ... бөліктерінде томпақ
қыртыстар сақталған.
Екі жағы да өңделген өзектас. Бір жағында жарымжартылай ... ... оның ... ... ... екі жағы да дөңесті.
Үшбұрыш тұрпатты өзектас. Оның жұмысқа арналған екі жағында ... ... ... ... Тегістіктерінің бірінде
томпақ қыртыс бар.
А/9 кв. табылған өзектас. Тегістіктерінің бірінде периметрі ... ... бар ... ал ... жағы тугастай өңделген оның
төменгі бөлігінде томпақ қыртыс ... ... бүл құал ... ... ... ... керек. Ені 11 см, ұзындығы 12 см болып келген
оның қалыңдығы 5,5 см.
Арқалық ... ... ... себепші болған ерекше шығыңқысы бар
өзектас тәрізді ... ... ... ... тастың ішкі жарықшағы
немесе соққыдан пайда болған толқын әсер еткен болар. Бұйымның қарыншағында
бірнеше ... ... ... көп бөлігін аяқталған қырғыштар құрайды. Жаңқалардан,
тіліктерден жасалған олардың кейбірінде ... бар. ... ... ... ғана ... ... ... бүйір қырларының бірінде де болады. Аса
қызығушылықты Д-8 кв. табылған аяқталған қырғыш тудырады. ... ... ... да ... ... Оны бүйір қырының бірінің екінші
мәрте түзетілуіндегі ойықша дәлелдейді.
Е/ІҰ кв. табылған үшбұрыш түрпатты жаңқадан ... ... ... аздап тотыққан оның барлық шеттері өнделген. Қүралда фасетті соққы
алаңшасының бір ... ... ... ... жасалған оның аздаған тотығы бар.
Тісті-ойма құрал. Бір данада кездескен ол Г-2 (9) кв. ... ... ... ... тісті болып келген. Екінші мәрте
өңделген онда ойықтар ... ... ... бүл ... 456 жаңқа (84,92%) табылды. Олардың тек
екеуінің ғана қырларында жұмыста қолданылған іздері-кедір-бұдырлары ... ... ... ... үшін ... әбден мүмкін болса,
ал көпшілігі өндіріс қалдығы. Соған қарамастан олар ... ... ... ... ... ... мөліметтер береді.
Екінші қабат (соңғы мустьелік) 4,10 м-ден 4,35 м-ге ... сары ... ... ... Оның ... 20-дан
ешқандай араласуға түспеген көптеген тас бұйымдар шықты. ... ... екі от ... орын табылды. Оның біреуі Г 1/ВІ – ½ кв., ... ... – ¾ және ... ... АІ/3 – 4 кв. ... Жобасында алмұрт
тәрізді болып келген от жағылған орынның ... ... ... ... ... ондаған тас бұйымдар шықты. Бұйымдардың кейбірінің үсті ... ал енді ...... От ... орындардан басқа қабаттан
20-дан астам әртүрлі ... ошақ ... ... ... топырақпен
сипатталатын олардан ешқандай мәдени-тұрмыстық қалдықтар (тас ... ... ... ... Ошақ іздерінен онша үлкенемес
қалыңдықтан жануарлар сүйектерінің не тас ... ... ... жосаның
қалдықтары табылды. Бұл жөнінен Ж, А, И, К/9/10 кв. ... ... ошақ ізі ... Одан тас ... ... жосаның
қалдықтары жөне жануарлардың анықтауға келмейтін жанған сүйектерінің
қалдықтары табылды.
Тас бұйымдар солтүстік ... ... ... басқа қазбаның
барлық алаңынан тіркелді. Табылған заттардың көптігі мен ... ... ... осы жерде ұзақ уақыт тұрақтағандығын білдіреді.
Осы қабаттан жиналған тас ... ... саны 1233 ... (сурет 17). Ол тұрақтың барлық бес қабатынан табылған тас
бұйымдардың 21,4% ... ... ... ... ... мәдени
қабаттың құралдары ... ... ... ... жиынтығымен
салыстырғанда әртүрлі болып келеді.
Өзектастардың арасынан екі жағы және бір жағы өңделген диск тәрізді,
үшбұрыш ... шар ... ... ... бір жағы
өнделген екі алаңшалы, екі жағы өнделген бір алаңшалы, тік бұрыш тұрпатты
жөне көмескі ... ... ... ... сынықтары ерекше
аңғарылады (2-кестені қараңыз). Екі жағы өңделген диск төрізді өзектастың
біреуінің жұмысқа арналған бетінде ірі және үсақ ... ... ... ... бір жағы тегіс болып келген оның екінші жағы ... ... ... ... ... ... Опырылымдардың негативтері
негізінен шетінен ортасына қарай өткен.
Р5 (536) кв. табылған екі жағы ... ... ... ... ... ... ... томпақ қыртыстар бар. Опырылымдардың
негативтері диск ... ... ... ... ... ... онша ... емес кедір-бұдырлар мен жапырылымдар
бұйымның ... ... ... ... ... қолданғандығын
білдіреді.
Д/14 кв. табылған бір жағы өңделген екі алаңшалы өзектас.
Екі жағы өңделген өзектас төрізді қүрал. ... ... ... ... ... ... ... опырылымдардың көптеген негетивтері
сақталса, ал екінші бетінен енді ... ... ... ... ені 5,6 см, ... 10,5 см, ... 3,5 ... дүрыс пішінді емес тіліктердің негативтері бар ... ... ... ... үсті ... ... алаңшасы бар
бүйымның ішкі жағынан бірнеше жаңқалар алынған.
Жарықтарының бірінде томпақ қыртыс сақталған қырнауыш ... ... осы ... жоғарғы бөлігінде және бүйір жағының бірінде ... бар ... ал ... жағыда ұзын пластиналардың алынған
негативтері бар. Бұйым қырын пішінде жайпақ болып көрінеді.
Р-8 (522) кв. табылған қырнауыш тәрізді ... бір ... ... ... ... опырылым пайдаланылған. Құралдың жоғарғы, ... ... ... бар және ... ... томпақ қыртыс сақталған.
Құрал (130) опырылымдардың қарама-қарсы негативтерімен ... ... ... екі ... да ... ... бар.
В/14 (265) кв. табылған өзектас үшін халцедонолиттің жалпақ плиткасы
қолданылған. Жаңқаларды алу үшін ... ... ... ... (302) кв. шыққан дөңгелек пішінді микроөзектастың екі жағы да
өңделген. Жақтарының бірінде сақталған ... ... ... ... бүл
соңына дейін қолданылмаған өзектас. Бұйым ... ... ... күралы
ретінде қолданылуы мүмкін.
Тік бұрыш пішінді өзектастар опырып алулардың радиальді немесе соған
жақын негативтерімен ... ... ... жұмысқа арналған
бетінің ортасында томпақ қыртыс сақталған.
Анықталмаған пішінді өзектастарды біз ... ... бір ... ... бар бүйымға жатқыздық. Олардың кейбірін ежелгі адамдар
құрылысының ... ... ... ... ... мәдени қабаттың тас бұйымдарында ұзынша ... ... төрі ... ... ... Жаңқалар олжалардың көп
бөлігін күрайды. Олардың көпшілігін анықтау өте ... ... олар ... ... ... ... керек. Жаңқалардың ішінен ... ... соңы ... ... ... ... ... Сірә, мүндай
үшбұрышты жаңқалар диск тәрізді ... ... ... ... ... ... өзектастардан алынған, шеттері симметриялы үзынша
келген жаңқалар мен ... ... ... жаңқалар да бар.
Соңғыларының ... ... ... бірақ та оларды трасологиялық
сараптаусыз бөліп алу қиын.
Екінші мәдени қабаттың тас ... ... ... ... да
анықталды. Олардың біреуінің жұмысқа арналған шеті екі жағынан алынған
опырылымдардың ... ... ... да ... ... Қырын пішінде құрал трапеция тәрізді. Аздап тотыққан оның
көлемі 11,5х10х7 см.
Г/14 (179) кв. табылған ұзынша пішінді көлемді ... ... ... ... ... ... негативтерімен ерекшеленеді. Қүралдың
екі жағына өткен бүл негативтер жүмысқа арналған шетті (дүзді) ... ... тек бір ... ғана опырып алулардың негативтері бар.
Құралдың кейбір жерлерінде томпақ қыртыс ... (276) кв. ... екі жағы да ... шапқыш құралының екі
жағының шетінде тақа болып қызмет атқарған томпақ ... бар. ... ... ... ... ... ... арналған шетті
құрайды. Құралдың көлемі 7,5х7х5 см. Қызығушылықты Б/12 (275) кв. ... ... ... ... Оның ... ... ... бірінің
үстінен көлемді бірнеше тіліктер алынған болса, ал ... ... ... ... ұсақ ... бар. ... бүл ... құралы, яғни
тек ұрғыш қана емес, сондай-ақ қырғыш құралы болса керек.
Г/7 (333) кв. ... екі жағы да ... қол ... ... қарай өткен және жұмысқа арналған екі ... ... ... енді негативтері бар. Құрал ортасында томпақ ... ... ... ... ... ... ... іздері – кедір-
бұдырлармен ерекшеленеді. Қынын пішінде құрал дөңесті болып көрінеді.
Екінші мәдени қабаттың тас ... ... 3 ... ... (13) кв. табылған олардың ... ... ... жаңқадан
істелінген. Тіктеу болып келген жүмысқа арналған шеті екінші ... ... ... Құралдың жүмысқа арналған ... ... ... алулар мен пайдаланылғандықтың іздері жоқтың қасы.
3/8 (241) кв. табылған екінші бір ... ... ... Бүйір
қырының бірінде терең емес екі ойық бар. Құралдың басым элементтері болып,
бірнеше ұсақ жаңқалар алынған және ... ... ... ... ... ... ... бөлігі саналады. Іздерге қарағанда ол ... ... ... ... Б/9 (213) кв. қарама-қарсы ретушьтері ... бір ... ... Оны жасау үшін шеткі опырылым пайдаланылған.
Құралдың бүйір қырларында ретушьпен көмкерілген және шеттері аздап ... ... ... бар. ... бүл колданылғандықтың, әлде әдейі
мұқатылғандықтыш көрсеткіші болар.
Екінші қабаттың тас бұйымдарында қырнауыш тәрізді ... ... ... ... ... ... істелген және ретушыіен өңделіп,
дөңгеленген немесе тіктеу жұмыс шеттері бар. Жоғары формалы ... ... ... ... томпақ қыртыс сақталған. Жүмысқа арналған
шеттері жартылай ... ... ... ... тік ... ... бар. ... арқасында оларды пышақ тәрізді ... ... ... қырнауыш К/5 (36) кв. табылды. Оның жұмыс шетінің барлық жерінде
ретушь бар.
Е/8 (25) жөне Ж/14 (105) кв. ... ... ... жаңқадан
істеліп, арқалығында томпақ қыртысты сақтаса, екіншісі – ... ... ... де үсақ ... ... екі ... шетіт бар.
Жаңқадан жасалған үшбұрыштылау пішінді қос бір жақтылы құралдың
жоғарғы жұмыс соңы ... ... ... ... ал төменгісінде бүдан
басқа кескіш опырылым бар. ... ... ... ... (299) кв. ... үшбұрыштылау пішінді ұзынша жаңқадан істелген
қырғыштың арқалығында опырып алулардың ... ... ... ... шеті бар. Бүйір қырларының екуіде екінші мәрте түзетілген.
Д/8 (37), Д/8 (38) және КІ/12 (39,7) кв. ... ... ... ... ... ... жұмыс шеттерімен ерекшеленеді.
Табылған үшкір ұштардың ішінен үшеуін шеттері азды-көпті симметриялы
типке жатқызуға ... Олар ... ... жаңқаларда істелген.
Біреуінің дистальді соңында екінші түзету ... ... ... ... ретушь бар. Б/7 (281) кв. табылған үшкір ұш фасетті алаңшасы мен
дөңесті ұру төбешігі бар жаңқада істелген. ... ... ... жаңқада
істелген үшкір үштың сынған дистальді бөлігі болып табылады.
Екінші мәдени қабаттың тас бұйымдарынан қолданылған ... ... де ... мустьерлік жасы ерекше күдік ... ол ... ... ... ... ... ... сипатымен
дәлелденеді.
3 қабат (соңғы мустьерлік) Арыстанды өзенінің қазіргі үшінші ... ... ... 4,90 м ... жатыр. Оның қалыңдығы 15-тен 20 см-
ге жетеді. 240 м2 алаң ... аршу ... оның ... ... түсі ... ... дәрежеде ерекшеленетінін ашып көрсетті. Бүл
қабаттан орындары мен жануарлар ... ... ... АІ/9 кв.
көмір қалдықтары бар 70х40 см көлемдегі жағылған от іздерінің бірінде 20 см
қалыңдықтағы ... бар. Осы от ... ... ... АІ/8 кв. ... күйген қалдықтары шықты. Батыстан шығысқа қарай созылып, ... ДІ/6, ДІ/5 кв. ... және ... ЕІ/7 кв. ... қамтыған жағылған
от ізі көңіл аударуға түрарлық. Жағылған от ізінен жануарлар сүйектерінің
бірнеше сынықтары, онға жуық тас ... және ... ... ... Жағылған от ізінің қалымдығы 5-6 см аспайды. ... ... ... от ізі ... ЕІ/8-7 кв. да табылды.
ЕІ/5 кв. орналасқан жағылған от ізінен сүйек те, тас бүйымдар ... ... та ... көп ... бар, ... аударуға тұрарлық ошақ
орындарының бірі Кі/6 кв. ... Бұл ... ... ... ... және ошақтың кейбір жерлерінде көмірлер, жосаның кішігірім кесектері
мен екінші мәрте өңделген іздері жоқ бірнеше ... ... ... болып келген екінші бір үлкен ошақ орны батыстан шығысқа қарай ГІ/2 ... ДІ/2 – 4, ЕІ/2 – 4 кв. жөне ... ... ... 4/ЕІ – 2, ... ГІ және 2/ЕІ – ГІ кв ... ... мәдени қабатты ашу барысында көптеген ошақ орындары мен ... ... бұл ... жануарлар сүйектерінің сынықтары табылды. Олар,
әсіресе, ГІ/8, ГІ/6 және 3/3 кв. ... ... ... көпшілігі анықтауға
келмейді. Х. А. Алпысбаевтың мөліметі бойынша ЖІ/7, ЖІ/8 және ЕІ/8 ... ... ... ... онша алыс емес ... ... (түяқ, жілік, екі омыртқа, жауырын сүйегі және т. б.) шықса, ал
ГІ/7, 6 кв. ... бен ... ... (14), Е/4 кв. ... жылқының
жоғарғы бөліктері табылды.
Тас бұйымдар негізінен от жағылған жерлер мен ошақ ... ... ... көп ... Ж/8, В/6, В/8, Ж/1 және КІ/5 ... ... ... «палеолит адамдарының осы жерде көп уақыт
тұрақтағандығын білдіретін өңделгендігімен ерекшеленеді» (15). Бүл ... ... бір ... ... ... ... табылған халцедоннан
жасалған бұйымдар бірен-саран ғана. Бұдан үшінші мәдени қабаттың тұрғындары
негізінен Арыстанды өзенінің ... ... деп ... ... Тұрақтағы ары қарайғы қазба жұмыстары біздің пікірімізді дәлелдеуі
керек немесе табылған олжалардың көп ... ... ... ... ... кездесті.
Үшінші мәдени қабаттың тас бұйымдарының саны 443 ... ... ... ... барлық бұйымдар кешенінің 7,7% қүрайды (сурет
18). Олардың ішінен өзектастар, жаңқалар, тіліктер, қатпарлар ... ... ... ... ... арасында шапқыштар,
қырнауыштар, қырғыштар, үшкір ұштар, кескіштер, шой балғалар, ... бар ... мен ... және ... ... ... бұйымдар бар (1-
кестені қараңыз).
Үшінші және екінші мәдени қабаттардан табылған құралдардың ... ... ... мен ... техникасы жағынан ешқандай
өзгеріске ұшырамағанын байқаймыз. Тек ... ... ... ... ... ... ... біз екі жағы өңделген диск тәрізді, бір жағы
өңделген диск ... ... шар ... ... бір ... екі ... ... тұрпатты, екі жағы өңделген ... ... ... ... ... ... анықтадық (2-кестені қараңыз).
АІ/11 (315) кв. шыққан төртбұрыш пішіндес екі жағы да өңделген ... ... ... ... ... ... екі ... қарай беттеген сындырып алумен ерекшеленеді. Қырын көріністе ... жағы ... ... ... (364) кв. табылған дөңгелектеу пішінді екі жағы да ... ... ... ұру алаңшасы болып шеттері қызмет атқарған. Олай дейтін
себебіміз, оның жүмысқа арналған екі ... де ... ... ... бар.
К/5 (458) кв. шыққан екі жағы да өңделген диск тәрізді өзектаста
опырып алу ... ... оның ... арналған тегістіктерінің
екеуінде де томпақ қыртыстар сақталған. Бір сызыққа түйіскен жақтары өткір
қырды құрайды. Қырларындағы ... ... ... ұру күралы
ретінде қолданылған деген ой түюуге әкеледі.
ВІ/7 (460) кв. ... бір жағы ғана ... диск ... ... ... ... ... барлық шеңбері бойынша шетінен
ортасына ... ... ... ... жарым-жартылай сақталған. Жұмысқа
арналған қарсы жағы ... ... ... ... ... ... кедір-
бұдырлар болмаса, сындырып алуға мүлдем ұшырамаған.
Осындай бір жағы ғана өңделген диск тәрізді ... ЖІ/9 (314) ... ... та оның ... ... ... томпақ қыртыс жоқ.
А/8 (5) кв. табылған бір жағы өңделген диск тәрізді өзектас ВІ/7 кв.
табылған өзектасқа өте ... Оның ... ... ... де ... ... ал ... жағы ешқандай өңдеуге ұшырамаған және томпақ
қыртысты толық сақтаған.
ДІ/8 (325) кв. шыққан ... ... екі жағы да ... есте ... сол, ондағы жарып алудың ... ... және ... ... ... ... жеріндегі жүмысқа арналған
тегістік өзіндік шығыңқыны күрайды.
Үшінші мәдени қабаттан енді жалғыз жаңқа ... ... да ... (546) кв. ... ... ... жұмысқа арналған
беттерінің бірі радиальді опырып алумен өңделген. Соған ... ... ... ... ... ... Қарсы жағында бұйымның
барлық пайдалы бетін алып жатқан ... ... енді ... келген негативі
бар. Осы беттің шеттерінде өзектастан енді ... алу үшін ... ...... алудың қысқа негативтері сақталған.
Г/9 (560) кв. табылған екі жағы да өңделген леваллуалық кескіндегі
екінші бір өзектастың ... ... бір ... ... ... опырып
алулар болса, ал екінші жағында жалғыз ғана ... ... ... ... ... (331) кв. ... ... өңделген шар пішінді өзектаста соққы
алаңшасы ... ... ... ... негативтері пайдаланылған. Бұл
жерде айта ... бір ... ... терең. Өзектас кейбір жерлерде
томпақ қыртыс ... (549) кв. ... бір ... ... ... ... ... бетінің бір жағында бір бағытта алынған енді ... ... ал оған ... беті ... ... ... негативтерін сақтаған. Бұл жерде соққы алаңшасы болып алдыңғы
сындырып алулардың негативтері қызмет атқарған.
ГІ/13 (470) кв. шыққан бір жағы ғана ... екі ... ... ... ... ірі ... ... алынған және олардың қосылған
жерлері өзінше бір шығыңқы құрайтын ... беті бар. ... ... жағының шектелгеніне қарағанда кейбір тілік тұрпатты жаңқалар
біршама жіңішке және ұзын болып ... Бұл ... ... ... ... ... ... ал басқалары соққы нүктесінен ... ... ... ... сол ... өзге ... үзілген. Екі алаңша да
өзектаста түзетілген.
БІ/3 (551) кв. табылған төртбұрыш пішіндес екі ... ... енді ... ... тасталған. Одан опырып алудың негативтері
тараса, ал қарама-қарсы ... ... ... радиальді бағыттағы
опырылымдардың көптеген ... бар және ... ... ... сақталған. Қырын пішінде өзектас ойысты болып көрінеді. Бұйымның
мұндай формасы тек соққы алаңшасының ішіне ... ... ... ... ... (320) кв. ... екі жағы да ... екі алаңшалы призма
тәріздес өзектаста да опырып алулардың енді болып келген ... ... ... ... олар бұйымның жұмысқа ... ... де ... ... ... ... де шегіне дейін қажалып
біткен. Үстіңгі бетіне қарағанда олар қосымша ... ... ... ... ... беті ... ... жатықтау.
КІ/12 (481) кв. табылған үшбұрыш пішіндес өзектас. Жүмысқа арналған
оның ... ... ... бір ... ... ... көптеген негативтері
бар болса, ал екінші жағы жатықтау. Опырып алудың негативтерінен басқа ... ... ... ... (462) және Г/7 (365) кв. ... ... пішінді жатық
өзектастар. Олардың жұмысқа арналған екі жағының да ... ... ... ... болған. Өзектастардың бірінің жұмысқа арналған
бетінде жалпақ қыртыс бар.
АІ/12 (475) кв. ... ... ... өзектас өзінің жұмысқа
арналған екі жағындағы томпақ ... ... ... ... ... ... бөлігі екі жағынан алынған опырылымдардың ... ... ... ... ... Қырдың кейбір бөліктерінде кетіктер бар.
Соған қарағанда өзектас қандай да бір уақыт кезеңінде шапқыш құралы ретінде
қолданылса керек. Қырын ... ... ... ... ... ... ... тас бұйымдары коллекциясының көп бөлігін
жаңқалар құрайды.
Үшбұрыш ... ... ... ... дүрыс тілікті, ұзынша
келгендері де бар. Егерде алғашқылары диск ... ... ... ... ... категориясына жатса, ал соңғылары призма тектес
өзектастардан ... ... тек ... ... ғана ... ... материалдарын алуға ... ... ... ... тым ... де кездеседі. Ж 1/8 (469) кв. ... ... ... болып келген олардың бірінде анық көрінетін соққы
төбешік бар. Бұйымның ... ... ... ... негативі бар.
Жаңқаның беті аздап тотыққан.
Тым кішкене көлемдегі жаңқа ВІ/9 (559) кв. ... Оның ... ... томпақ қыртыс сақталған.
Екінші өңдеуі жоқ тіліктер үшінші мәдени қабаттан біршама аз табылды.
Оның бірі 31/6 (559) кв. ... ... ... ... да ... Бір ... олар ГІ/5, ВІ/3, БІ/4, БІ/5 және В/9 кв. ... Кескінінде
бүл плиткалар кішігірім көлемді. Ортасынан бөлінген олардың ... ... ізі ... ... ол ... ... ... Олардың қандай мақсатқа
арналғаны анықталған жоқ, бірақ та ... ... ... ... ... кезде ықылағыш құрала ретінде пайдаланған
деген ой ... алып ... бір ... еңбек құралдары құрайды.
Г/4 (347) кв. табылған екі жағыда өңделген шапқыш күралы. Оның ... ... рет ... ... ... ... және кедір-
бұдырланған. Құралдың кейбір ... ... ... ... ... дөңесті болып көрінеді.
Е/5 (319) кв. табылған екі жағы да ... диск ... ... ... кейбір жерінде оның қолданылғандығын куәландыратын
соғылған іздер бар.
В 1/3 (312) кв. ... ... ... құралы. Құралдың жұмысқа
арналған шеттері тегістіктің екеуінен де алынған жаңқалардың әсерінен ... Оның ... ... ... соғылған іздермен ерекшеленеді.
Жұмысқа орналған беттерінің кейбір жерлерінде ... ... ... (462) кв. табылған дөрекі ... ... ... ... жағы ... ... көптеген негативтерімен ерекшеленсе,
ал екінші жағында – ол тек жұмысқа арналған шеттерінде ғана бар. ... ... ... ... ... сақталған. Қырын пішінде бұйым жатықтау
болып көрінеді.
Аса қызығушылықты Г/7 (323) кв. табылған екі жағы да ... ... ... тудырады. Құрал да тақа (өкше) бар. Ал ... ... ... соңы ... ... түзетудің нәтижесінде жүмыс шетіне айналған.
Қырын пішінде құрал екі жағы да ... ... ... 1/(465) кв. ... екі жағы да өңделген ... ... ... ... екі ... де алынған жаңқалардың нәтижесінде пайда
болған оның тым немесе аздап өткір қырлары екінші мәрте түзетулерден ... ... ... бір жағында томпақ қыртыс бар. Қырын
пішінде құрал жатықтау болып көрінеді.
Көңіл аударуға тұрарлық бұйымдардың бірі екі жағы да ... ... ... ... ... ... ... алулардың нәтижесінде пайда
болған.
Қабаттан табылған ... көп ... ... ... ... БІ/7 (558) кв. ... ... жасауға жаңқа
пайдаланылған. Құралдың ең жіңішке шеті екінші қайта өңделген. ... ... ... дүз ... ... ... кейбір жерлерінде
томпақ қыртыс сақталған.
ГІ/7 (311) кв. ... ... ... арқалығында бүрынғы
опырылымдардың көптеген негативтері бар. Жұмысқа ... оның ... ... Құралдың төменгі бөлігінде опырып алулардың бойшаң енді
негативтері бар. ... ... ... ... жиек ... ... (431) кв. ... қырнауыш тәрізді құрал. Оның жүмысқа арналған
бір бетінде ... ... енді ... ... ... ... материалы болып алдымен леваллуалық жаңқа алынған өзектас тәрізді
опырылым қызмет ... деп ой ... ... Оны ені кең ... ... ... беттеген сипаттағы опырып алулардың қысқа негативтері
дәлелдейді. ... соң сөз ... ... күралға дайындық материалы болған
тағы бір жаңқа алынған. Құралдың ... ... ... ... бар.
В/4 (349) кв. табылған қырнауыш тәрізді ... ... ... тік ... ерекшеленеді. Оның бүйір жақтарының бірінің
жүмыс шеттері тік болса, ал оған қарама-қарсы қыры-ойыс дүзді.
ЖІ/8 (316) кв. ... ... ... ... ... шеті ұсақ
опырылымдармен өңделген.
Үшінші мәдени қабаттың құралдар коллекциясының біраз бөлігін – соңды,
екі соңды жөне ... ... (37; 38; 39,1-4; 41, 3, 4, 5) ... (334) кв. ... ... ... ... негативтері
бартік бұрыш пішінді қырғыштың жүмысқа арналған дөңесті, дөңгеленген шеті
ұсақ ретушьінен өнделген. Құралдың ... ... ... (384) кв. ... екі ... қырғыш. Тіліктен істелген оның
жұмысқа арналған соңдарының бірінде ұсақ ретушь және ... орта ... бар ... ал жұмысқа арналған екінші соңы дүздің ары қарайғы
жұмысқа ... ... яғни осы ... ... болуынан кейін
дайындалды деп ой түюге болады. Құрал қызыл жосамен жабылған.
31/10 (356) кв. табылған екі ... ... ... жұмысқа арналған
шеттеріндегі екінші үсақ түзетулерімен ерекшеленеді.
В/6 (340), АІ/10 (451), ЖІ/8 (436), ДІ/11 (338), Г/13 (75), ... ВІ/4 (371), О1/8 (336), АІ/6 (398), БІ/5 (393), ЖІ/7 (445), ... П/4 (378). Е/3 (381), А/6 (396), АІ/5, В/4 (352), К/7 (438) ... қырғыштар опырылымдардың шеттерінен, жаңқалардан және ... ... ... тек бір ғана ... шеті бар. Екі ... ... ... құралдардың соңында және бір немесе екі бүйір
қырында. Осындай қырғыштар ВІ/4 (449), ЕІ/9 (439), БІ/8 (362), В/8 ... (292), П/6 (437) кв. да ... ... ... ... Б/11 (321),
ЖІ/5 (379), 31/12 (395), Г/13 (73), ВІ/4 (335), ВІ/13 (363), 3/8 (376),
31/10 (356) ... ... ... ... ... ... томпақ қыртыс сақталған.
Г/10 (116) кв. табылған үшкір ұш. Тіліктен жасалған оның ... ... ... ... (346) кв. табылған үшкір үштың дистальді ... ... ... шеті майда ретушьпен өңделген.
Үшінші мәдени қабаттың кескіш құралдары тіліктер мен жаңқалардан
жасалып, бұрыштық, орталық және ... ... ... (402) кв. ... ... кескіш. Пластинадан жасалған оның
жүмысқа арналған шеті соққысы тіліктің ішіне бұрыштанып бағытталған кескіш
майда опырып ... ... ... ... ... орта ... Ж/4 (400) және 3/1 (377) кв.
табылған оларды жасау үшін шеткі жаңқалар ... ... ... ... ... ... ... шеті, сірә, жұмыс процесінде
сынып қалса керек.
Аса қызықты кескіштің бірі БІ/8 (450) кв. ... Оның бір ... бар. Бүл ... ... ... ретінде қолданғандығын, содан соң
кескіш болып өзгертілгендігін білдіреді.
АІ/6 (374) кв. табылған кескіш. Опырылымы бар ... ... ... Тіліктің бүйір қырларының бірінде екінші өңдеуден қалған ойық бар.
Құрал, сірә, жартылай функциональді болса ... (337) кв. ... ... ... алғашында өзектас үшін
дайындалса керек. Үстінде алынған бірнеше сындырылымдардың іздері сақталған
ол түсініксіз жағдайда лақтырылып тасталынып, ... шой ... ... Оны ... ... ... ... куәландырады.
ВІ/5 (453) кв. табылған малта ... ... екі ... ... енді ... ... жұмысқа арналған шеті бар көлемді құралға
айналған. Бұйым өзектас үшін дайындалса керек. ... та оның ... ... кедірбұдырларға қарағанда ол шапқыш қызметін атқарған.
Көп бөлігінде малта тастық қыртыс сақталған ... ... ... ... ... үшкір ұштар жасау үшін әзірленген дайындық материалдары ... ЕІ/9 (449), ЖІ/8 (448), БІ/10 (447) кв. ... ... ... ... онша үлкен емес ретушьтар сақталған.
Үшінші мәдени қабаттан табылған құралдар соңғы ... ... ... ... ... ... ... мерзімдеу материалдары бола
алмайды. Бірақ та жалпылай алғанда олар ... жасы ... ... ... ... толық мүмкіндік береді.
4 қабат (соңғы мустьерлік) палеолиттік тұрақтың үшінші көкжиегіндегі
жоғарғысы. Ол нөлдік сызықтың ... ... ... 5,55 м-ге ... ... Қазбаның оңтүстік бөлігінен ашылған 140 м2 алаңдағы
мөдени ... ... 30 см. ... ... ... ... бүл да тас
бұйымдардың, от іздерінің, ошақ ... ... ... ... ... мөлшерімен ерекшеленеді. Төртінші мәдени қабаттың бір
ерекшелігі болып ірі жануарлар сүйектері сынықтарының кездесуі саналады.
Мәдени-тұрмыстық ... ... ... кв. ... ... жағылған от ізінен анықталды. Олардың ішінде ... ... ... жоса мен көмірдің қалдықтары, жануарлар сүйектерінің
сынықтары бар. Жағылған от орынның орталық бөлігіндегі ... 20 ... ... ... ... ... жоса мен көмірдің
көптеген қалдықтары Г1, В1, БІ-9, 10, 11 кв. ... Бір ... ... қалдықтың біраз бөлігі диаметрі 2 м-ге жуық ошақ орнынан шықты.
Ошақ орнының жинақы тобы ... ... ... ... та бүл ... ... ... жоқ, ал тас бұйымдар өте
аз. Жануарлар сүйектерінің сынықтары ГІ/7, ГІ/6, БІ/6, ЖІ/8 кв. ... ... ... тас ... ... 946 ... яғни палеолиттік түрақтан табылған барлық тас ... ... ... 19). ... ... ... үшінші қабат бұйымдарынан екі
есе көп. Бірақ та тас ... саны мен түрі ... олар ... мәдени қабат заттарының ішінде өзектастар, ... ... ... ... мен ... қүралдары бар.
Соңғысына шапқыш, қырғыш қүралдары, үшкір үштар, кескіштер, ... шой ... ... ... ... бар тіліктер мен
жаңқалар жатады (1-кестені қараңыз).
Өзектастардың құрамынан екі жағы да өңделген диск ... бір ... ... диск ... ... кескінді, шар тәрізді, төртбұрыш
пішінді, призма пішіндес және жүйесіз опырылымдары бар анықтауға келмейтін
өзектастар анықталды ... ... жағы да ... диск ... өзектас АІ/6 (429) кв. табылды. Оның
жұмысқа арналған екі жағында да ... ... ... ... Олар онша ... емес. Көп бөлігінде радиальді сипаттағы
опырылымдар бар. ... ... оның ... ... жақтарында аз-маз
томпақ қыртыс сақталған. Қырын пішінде өзектастың екі жағы да шығыңқы.
ДІ/8 (376) кв. ... диск ... ... та аз ... ... жоғарыда айтылғандай дөңгелек емес, төртбұрыштылау. Оның
жұмысқа арналған екі жағында ад радиальді сипаттағы опырып ... ... ... ... ... жоқ, кейбір бөліктері тотыққан. Қырын пішінде
бүйымның екі жағы да шығыңқы.
ДІ/6 (511) кв. табылған бір алаңшалы ... ... ... Оның
жұмысқа арналған бетінде бір ... ... ... ... ... ұрылған соққы белгілі бір бұрышпен «өзінен» ... ... ... керек. Соның салдарынан бұйымның қырын пішіні алмұрт
тұрпатты болып келген. Қарама-қарсы жағында ... ... ... оның ... ... ... кедір-бұдырлар бар.
Тіліктерді алғаннан кейін өзектас, сірә, соққыш немесе шапқыш ... ... ... ... бүйір жақтарының бірінде томпақ қыртыс
сақталған.
ГІ/5 (583) және БІ/2 (493) кв. табылған шар тәрізді өзектастар. Көлемі
онша үлкен емес ... ұру ... ... ... ... ... атқарған. Сокқылар әртүрлі бағытта ... ... шар ... болып шыққан.
ЕІ/6 (594) кв. табылған жатықтау өзектас. Өзектастың бір ... ... ... ... пайда болған. Жұмысқа арналған ... де ... ... ... ... іздері бар оның бір жағында
аздаған томпақ қыртыс сақталған. ... ... ... ... ... (611) кв. табылған дөңгелек пішінді ... ... ... ... оның ... жағының шеттері түзетілген. Жұмысқа арналған
бетінде әртүрлі бағыттағы енділеу ... ... ... емес негативтер бар.
ЖІ/1 (595) кв. табылған ... ... сол, оның ... ... бірінде алынған енді жаңқалардың ізінен және тым кішкене
опырып алулардан басқа көп бөлігінде томпақ қыртыс ... ал ... ... ... ... ... ... бар. Қырын пішінде
бұйымның бір жағы шығыңқы болып көрінеді.
Коллекцияда ... ... ... қатар кішкентай, өте ... ... бар. ... бірі БІ/5 (505) кв. ... бір жағы ... диск тәрізді өзектас. Радиальді сипаттағы опырылымдардың ортада
түйіскен негативтері шығыңқы құрайды. Соның салдарынан бүйым ... ... ... ... ... қабаттан шыққан тас бұйымдардың көп бөлігін жаңқалар
құрайды. Олар ... ... ... ... ... Үшбұрыштылау болып келгеніне қарағанда олар диск тәрізді
өзектастардан опырылып алынған. ... ... ... ... ... көбіне дүрыс пішінді емес. Кейбірінің алаңшасы тегіс болса, енді
бірінікі томпақ. Жаңқалардың кейбірінің ... үсті ... ... Бұл ... ... бастапқы алынуларын білдіреді.
Коллекцияда екінші опырылып алынған ... ... Атап ... ... шеті ... Олардың ұзындығы енінен екі есе
асып түседі. Коллекциядан сондай-ақ арқалығында алынған ... ... ... ... бар ... ... ... Г/5 кв. табылған тілікте екінші өңдеуден түзетілген алаңша бар.
Арқалығында ... ... ... ... ... ... ... томпақ қыртыс аңғарылады.
Төртінші мәдени қабаттың тас ... ... ... ... ...... да ... Олардың өндірістің
көптеген қалдықтарымен бірге кездесуі адам баласының құралды тура сол ... ... ... ... ВІ/10, ЕІ/8, ГІ/5 кв.
табылды.
Қабаттан табылған ... ... ... ... ... ... ... жосаның ізі сақталған. Бұдан оны адамдар ... үшін ... ... ой ... ... Плиткалардың шеті де, үсті де
тегіс. Бұл оларды төс ретінде пайдаланды дегенді жоққа шығарады. Себебі,
тегістіктерде соғылған, ... ... ... ... мен ... ... ... тек құралдардың санымен ғана емес,
сонымен қатар түрлерімен де өте ... ... ... ... ... көп жағынан ұқсас. Мысалға, ЕІ/6 (419) кв. табылған екі жағы ... ... ... ... ... Оның ... арналған екі бетінен де
радиальді опырылымдардың ... ... ... ... ... көп ... кедір-бұдырлар бар. Олар оның ... ... ... ... ... екі жағы да ... (423) кв. ... екі жағы да өңделген шапқыш құралының ірі
опырылымдармен ... ... ... томпақ қыртыс сақталған тақасы
бар. Екі жақты сындырылымның нәтижесінде пайда болған ... ... ... ... келген қыры жаншылған, кедір-бұдырлы. Опырып алулардың
негативтері енді және біршама ... (515) кв. ... ... құралының БІ/5 кв. шыққан күралдікіне
үқсас томпақ қыртысты тақасы бар. Жұмысқа арналған иреңді шеті екі ... ... ... ... ... (518) кв. ... бір жақты шапқыш құралы. Оның жұмысқа арналған
жағында диск тәрізді өңделген ізі бар ... ал ... ... ... ... көп бөлігінде томпақ қыртыс сақталған. Шетінде екінші
түзету жоқ. Бірақ та бұйымның ... ... ... Бұйым
аздап тотыққан.
ЕІ/6 (425) кв. шыққан екі жағы да өңделген шапқыіи құрал соңына ... ... ... ... ... ... бөлігі сындырылған.
Соның салдарынан қолға үстауға ыңғайлы тақа пайда болған. Оған қарама-қарсы
шеті кедір-бұдырлы, ... ... ... құралы ретінде
қолданылғандығында күмән жоқ.
Көлемді құралдармен қатар кіші көлемді құралдар да ... ... ЕІ/4 (428) кв. ... екі жағы да ... диск ... ... Жұмысқа арналған оның бетінде радиальді алынғанопырылымдардың
негативі бар. ... ... ... ... ... ... рет
түзетілген. Соған қарағанда ол шапқыш және ... ... ... ... ... ... құралдың екі жағы да шығыңқы.
Төртінші мәдени қабаттан ... ... ... мәдени қабаттарға
қарағанда біршама көптеу. Олар жаңқалардан, тіліктерден және опырылымдардан
істелген. Жұмысқа арналған шеттеріне қарағанда құралдар жартылай ... тік ... және т. б. ... ... кв. ... ... Тіліктен жасалған оның арқалығында опырып
алулардың негативтері бар. Құралдың шетітері ұсақ ретушьті болып келген.
ЖІ/6 (407) кв. табылған ұзынша ... ... ... қырнауыш та
пластинадан жасалған. Қүралдың жіңішкелеу болып келген соңында тік ретушь
болса, ал бүйір қырларының бірі ... ... рет ... Енді болып
келген негізі кіші опырылымдармен түзетілген.
Қызығушылықты туғызатын ... бірі ЕІ/3 (514) кв. ... ... ... ... жасалған қырнауыш. Арқалығында алдыңғы
опырып алулардың енді негативтері бар оның кейбір жерлерінде ... ... ... ... беті үсті ... деңгейде тегістелген тік
ретушьтің арқасында пайда болған. Құралдың жүқа тотығы бар.
ДІ/8 (498) кв. ... ... есте ... сол, оның жұмысқа
арналған дөңестеу шеті үзын бойына ұсақ ретушыіен ... ... ... ... тым үлкен опырып алулармен түзетілген. Томпақ
қыртысы біршама сақталған оның арқалығында бірнеше опырып алулардың енділеу
негативтері бар.
НІ/2 (513) кв. ... ... ... ... істелген оның
арқалығында радиальді сипаттағы алдыңғы опырып алулардың ... ... ... ... ... арқалығында екінші
түзетулері бар оның қарама-қарсы жағында ұсақ ... ... ... ... бар.
ДІ/3 (502) кв. табылған үшбұрыш пішіндес жаңқадан жасалған қырнауыш.
Негізінде ... ... бар ... ... соңы ұсақ ... ... түзетулер қүралдың бүйір қырларынан жақсы көрінеді.
Бұйымның арқалығында бұрынғы опырылымдардың ... ... ... ... ... ... мәдени қабатта аздау.
Олардың арасында жоғары пішінді, соңды, ... және ... ... ... пішінді екі соңды жалғыз дана қырғыш ЖІ/8 (613) кв. табылды.
Оны ... ... ... ... ... арқалығында
бүрынғы опырып алулардың негативтері бар. Жүмысқа арналған ... ... ... (490) кв. ... жоғары пішінді қырғыш шеткі опырылымнан
дайындалған. Құралдың жоғарғы жұмыс бөлігінде тік ретушь ... ал ... ... ... ... емес. Соған қарағанда көне шебер бұл соңды
жұмыс дүзіне айналдыруға талпынса керек. Құралда ... ... ... (493) кв. ... ... істелген сонды қырғыш. Жұмысқа
арналған оның шеті ұсақ ... ... (489) кв. ... ... ... ... ... оның үстінде
төнген қалқаншасы бар жоғарғы бөлігі ретушьті. Бүйым, сірә, ... ... (473) кв. ... ... ... ... ... опырып
алудың жұқа жаңқасынан істелген. Аздап дөңгеленген жүмысқа арналған шетінде
үсақ ретушь бар.
Төртінші мәдени қабаттың ... ... ... ... ... ... ... ВІ/2 (411) кв. табылған солардың
біреуі түзетілген алаңшасы бар үшбұрышты жаңқадан жасалған. Оның ... ... ... ... ... бар. ... арқалығынан алдыңғы
опырып алулардың негативтері аңғарылады.
ЖІ/3 (426) кв. табылған үшбұрышты жаңқадан істелген үшкір ұштың бүйір
жақтарының ... ... ... бар ... ал ... ... ... ҚҰралдың арқалығында бұрынғы опырып алулардың іздері бар. ... ... (418) кв. ... ... пішінді үшбұрышты жаңқадан істелген
үшкір үштың бүйірлік екі шетінде де тік ретушь бар. ... ... ... ... (319) кв. табылған жасыл түсті шақпақ тас жынысты үзынша үшбұрыш
пішінді жаңқадан істелген үшкір ұш. Өткір болып ... ... ... ұсақ ... ... мәдени қабаттан табылған кескіш күралдардың екеуін біз орта
кескішке, біреуін бұрыштың кескішке жатқызамыз.
АІ/2 (614) кв. ... орта ... ... ... ... ... ... опырып алулардың негативтерінен басқа жарым-жартылай
томпақ қыртыс сақталған. ҚҰралдың жұмысқа арналған шеті ... ... ... ... ... ... ... бұрыштық кескіш қилысуында үш қырлы
пішінді.
Е/5 (417) кв. табылған дөңесті-ойысты күрал көлемді жаңқадан ... ... ... мен ... ұру төбешігі сақталған, арқалығында
опырып алудың енділеу болып келген негативтері бар. Жұмысқа ... ... ... ... ал ... ... ... қыры арқалық жағынан өңделген.
Қырының кейбір жерлерінде кедір-бүдырлар сақталған. Құрал қатты тотыққан.
Төртінші мәдени қабаттан ... төрт ... ... ... ... ... өзен малта тасынан жасалса, ал қалған ... ... ... ... біреуінде опырып алулардың
негативтері бар. ... та оның көп ... ... қыртыс сақталған. Бұйым
бастапқыда, сірә, өзектас үшін дайындалып, содан соң ... ... ... ... ... ... төрт ... шойбалғаға тән жаншылған іздер сақталған.
АІ/14 (595) кв. табылған жоңды тіліктің қырында онша үлкен емес кедір-
бұдырлар бар. ... ... үш ... қолданылған іздері бар көптеген жаңқаларда радиальді болып
келген қырлар бар. Бұл ... диск ... ... ... Диск ... өзектастардан алынған үшбұрышты жаңқалар да бар.
Бірнеше жаңқалар призма ... ... ... ... ... ... енді бірінде олар жоқ. Барлық жаңқаның қырында екінші
өңдеусіз-ақ қажалғандықтың іздері бар.
Сонымен, төртінші ... ... тас ... ... және ... қабаттарының тас бұйымдарынан саны мен ... жару ... ... ... ... орынды таусылғаннан соң шапқыш
құралы ретінде пайдаланылған диск тәрізді өзектас ... ... ... тас ... тас ... жаңа әдістері болғанымен негізгі
әдіс болып бұрынғыша мустьелік жару техникасы қала берді.
5 қабат (соңғы ... 198 м2 алаң ... ... ... ... ... 5,5 м ... тіркелді. Алдыңғылардан қаралау
түсімен ерекшеленетін қабаттың қалыңдығы 10 см, кейбір жерлерінде 30 см-ге
жетеді. Қабаттың мәдени қалдықтары ... ... ... ... ... ... жануарлар сүйектерінің сынықтарымен, тас бүйымдармен,
көмірлермен және қызыл жосаның бөлшектерімен берілген.
Тас бұйымдардың жиынтығы от жағылған ... ... және ... кв. шоғырланған. Жобасында біршама үлкен болып келген жағылған
оттың қалдығы ... ... 3/8 ... ошақ ... – П/1, ... И-К/5-6, ¾, Б/5, Б/6, Ж-З/5-6 квадраттарынан анықталды.
Бесінші мәдени қабаттың тас бұйымдар коллекциясы 2605 заттан ... ... ... бес ... ... тас ... 45,2% құрайды
(сурет 20). Қабаттың индустриясына диск тәрізді өзектастардан ... ... алу тән. ... ... қабаттан табылған тас бұйымдардың
ішінен өзектастар, жаңқалар, ... және ... рет ... ... анықталды. Соңғысына шапқыш құралдары, қырғыштар, ... ... бар ... мен шойбалғалар ... ... ... құралдар түрлеріне онша бай емес. Бұйымдардың ... ... ... ... ... ... қабаттан шыққан өзектастарды екі жағы да өңделген диск ... жағы ғана ... диск ... ... ... және белгісіз
пішінді өзектастар деп бөлуге болады (2-кестені қараңыз).
В/4 кв. табылған екі жағы да өңделген диск тәрізді өзектас. ... ... ... ... ... ... бар. Иренді
болып келген шетінің кейбір бөлігінде кедір-бұдырлар мен майда опырылымдар
бар. Өзектас, ... ... да бір ... ... ... құралы ретінде
пайдаланылса керек. Қырын пішінде ... екі жағы да ... кв. ... екі жағы да өңделген диск тәрізді өзектас. Оның
жақтарының бірінде ... ... ... ... ... ... қыртыс бар болса, ал қарама-қарсы жағы толық ... ... ... екі жағы да ... ... ... пішіндес өзектастың жұмысқа арналған жақтарының бірінің көп
бөлігінде ... ... ... ... ... ... радиальді
негативтері бар. Қарсы жағының беті, томпақ қыртысы бар аздаған бөліктен
басқа, шетінен ортасына қарай жүрген ... ... ... Өзектастың өткір қыры жүмыста қолданылуы мүмкін. Қырын пішінде
құрал ... ... ... ... өзектас 3/10 (357) кв. табылды. Ол бір жағы ғана өңделген
диск тәрізді. Жақтарының бірі ірі және ұсақ ... ... ... жері ... ... ... ... өзектастардың жұмысқа арналған тегістіктерінен дайындық
материалы үшін алынған радиальді негативтердің нәтижесінде ... ... ... ... ... ... ... адамдардың тасты диск
тәрізді техникамен жарықшақтауды қолданды ... ойға алып ... ... ... ... тығыз байланысты. Нақ солар
тас ... тас ... ... ... бір көрсеткіші болып
табылады.
Қарастырып отырған мәдени қабаттың коллекциясында тілік кескініндегі
2572 ... бар. ... ... ұзын ... ұру нүктесімен шабылған үшбұрыш
пішіндес жаңқалар басым. ... ... ... және ... барымен ерекшеленеді. Ірі жаңқалардың ... ... ... ...... бар. Солардың бірі
арқалығының кейбір жерінде ... ... ... Жаңқаның қырларында
кедір-бүдырлар мен терең емес ойылымдар бар. ... ... ... жаңқалар өзінің мардымсыз көлемімен және біршама жұқалығымен
ерекшеленеді.
Р/5, Д/3 кв. үш ... ... ... 10 кг жуық осы көлемді тастар
тұрақты мекендеушілерде күралдар жасау үшін негізгі ... ... ... ... көп ... ... қыртыс сақталған
және кейбір жерлерінде опырып ... ... ... ... ... ... ... жасалған шикізаттан істелген
інойбалғаларды пайдаланған. Сондай шойбалғалардың бірі Ж/1 кв. ... ... ... мен ... ... ... ... табылған заттардың ішінде шапқыш құралдары да
бар. Олардың біреуі екі жағы да ... диск ... ... ... ... ... бетінің біреуі енді жаңқаларды алудың арқасында
жатықталған. Өзектас қырларының шеттері екі жағынан да ірі және үсақ екінші
опырып алулармен шыңдалған. ... ... ирек дүз ... ... ... ... ... пайдаланғандықтың іздері – жапырылымдар мен кедір-
бұдырлар бар. Құралдың ұзындығы – 10,5 см, ені – 9, ... – 3 ... ... ... ... ... 5 қырнауыш анықталды.
Оларды дайындау үшін көлемді ... ... ... ... арналған шеттері шығыңқы болса, ал екеуінікі – ... жағы да ... ... ... ... ... ... жөне геологиялық мәліметтер тұрақтың бесінші мәдени
қабатынан табылған тас бұйымдарды соңғы мустьемен ... ... ... ... палеолитінің
орталық азияның палеолиттік
ескерткіштеріндегі алатын орны
мен маңызы
Өзінің даму ... ... ... ... ... қоғамы
Оңтүстік Қазақстан мен Қаратау жоталары территорияларында бірнеше үзілмген
палеолиттік дәуірлер ... ... ... ... ... және ашық ... ... зерттеу, салыстырмалы анализ жасау ... ... ... даму ... және ... орны мен ... ... нысаны ретінде алынған өңірлерден табылған унифастар ... шағу ... ... ... одан кейін дөрекі қолшапқылар
жасалған. Осындай ... ... ... ... ... Бирмада,
Шығыс Африка жерлерінде де орын алған. Өзінің шығу төркіні жағынан ... ... ... Орта Азия мен ... ... ... өзінің дамуында қалып қалған шығыс және ... ... жері ... пікірдің қате екендігі, бұл ... ... ... пен даму жолып болғандығы және олардың басқа дүниемен
қатысы ... ... ... ... табылған материалдар дәлел
болып отыр.
Қазір Қазақстанда палеолит дәуірінің ескерткіштерір топтасқан 3 регион
бар: Оңтүстік Қазақстан (Қаратау, ... ... ... ... ... ... ... Балқаш маңы, Сары-Арқа, Павлодар
Ертіс маңы). Олар біркелкі зерттелмеген. Жетісу, Мугоджары-аз зерттелген,
бірақ та онда ... ... бұл ... ... жақсы
қарастырылған аудандардың палеолитіне (Қаратау, Манғышлақ) ұқсас болып
келеді деген тұжырым жасауға болады. Х. А. ... ... Г. ... [87] ... ... ... 2 ... Б. Ж. Аубекеровтың схемасы бойынша 2 бағытының: А-Каспийлік-Аралдық-
Ертістік; Б-Сары-Арқа-Тянь-Шань облыстарымен: А. 1. Маңғышлақ, А. ... А. 3. ... А. 4. ... А. 5. ... Б. 1.
Қаратаулық, Б. 2. Солтүстік Балхаш жағалауы-Ерментаулық; Б. 3. ... 4. ... Б. 5. ... ... ... бар. Өйткені,
Сары-Арқадағы Обалысай, Мұзбел жұмыр тасты комплексі оны жоққа ... бұл ... А. Г. ... [87] ... ... айтып кеткендей,
палеолит ескерткіштерінің 2 аймақтық бөліктері туралы емес, екі тәуелсіз
даму бағыттары ... ... жөн. ... ... бәрі де тек ... ... ... ғана тән, ал мустье дәуірі О. ... ... ... бір ... ... ... ... бөлу жаңсақ.
Қазақстандағы палеолит ескерткіштері мәдениеттер эволюциясының дамуын
көрсетеді. Ол жалпы былай көрінеді: Маңғышлақ, А. Г. Медоев ... ... ... І мен ІІ (мустье) мәдениетінің өзгеруі
болады. Шақпақата І ... ... ... ... ... ... бөлу әдістері осы индустриалды бағыттың ерте ... ... ... ... сай, ... кливерлердің бары
және де комбев әдісінің ... ... ... ... ... ... мынадай үш этапқа бөлінеді: ашельдік, ... ... ... ... ... дәуірі, ашель дәстүріндегі
мустье леваллуа фациі мен ашель дәстүріндегі мустье леваллуа ... ... ... сәйкес. Саяқ мәдениетінің ... ... ... ... ... де жөн. ... палеолиттен кейінгі палеолитке дейінгі
дамуын толығынан Семізбұлақ ... ... ... даму ... ... ... (Күдайкөл, Қарасор) байқалады. Алғашқы этап
ашель І-леваллуа типті комплекстерді ұсынады. Ал ашель ІІ – леваллуасында
ары ... ... ... ... ... өтеді (өзгереді. Орталық
Қазақстанда В. С. Волошиннің Ақтасты І мен ІІ комплексі ... онша ... ... ескермегенде, палеолиттің дамуы екі бағытта басталады
– Обалысай және ... ... ... ... ... Курома, Ақ-Қошқар. Бұл екі бағыт, яғни ... ...... 4 ... және ... – бірінші кезекте
Мизар және Қойтас 4-а. Ал, ... ... ... ... ... ... айқындауы Батпақ І-ІІ-ІІІ. Орталық Қазақстандағы (Ангренсор) ең ежелгі
палеолит осы Батпақтың негізінде жасалынған.
Қаратау жоталарындағы көпсанды коллекцияларға келетін ... Х. ... ... ... ойға ... [90]. Ол оны үш хронологиялық
топқа бөледі. Бірінші ... ... ... жері ... ... т. б.) – ... ... екінші хронологиялық топ;
(Тоқалы, Дегерез т. б.) – ... ... және ... ... топ
(Ш. Уәлиханов тұрағы) соңғы мустье және ... ... ... ... ... ... жолмен даму тән ... ... ... ... ... ... ... да бар.
Қорыта келе, аймақтық айырмашылығына қарамастан, бұларды біріктіретін
барлық ерте палеолит ... ... ... ... және ... ... ... материалдарында да көптеп кездеседі.
Жоғарыда көрсетілгендей тас құрал түріндегі мәдени қалдықтардың жер
бетінде жатуы Ж. Қ. Таймағамбетов, В. А. ... А. П. ... В. ... Г. И. ... Б. Ж. Аубекеров, О. А. Артюхова, В. С. ... ... ... ... ... бәрінің жасы
бір-біріне ұқсас-деген объективті көрсеткіштер бар, бірақ осы арада негізгі
роль ойнайтын ... ... ... ... ... ... Сонымен қатар геоморфологиялық талдау да қажет. Оның үстіне ... көп ... ... ... ... төмен қарай дамыған
формалармен» байланыстыруға болатын ... ... ... ... ... бойынша Маңғышлақтағы, Бөріқазған,
Тәңірқазған және Қаратаудағы леваллуа-ашель типтес комплекстердің жасы 600
мыңнан жоғары, яғни ерте ... ... ... ... ... ескерткіштер табылса хронологиялық сұрақтарды сәтті шешу
әбден мүмкін. Жоғарыда көрсетілгендей Қазақстанның ерте ... өте көп ... бар. ... ... ... ... ерте палеолит өз шеңберінің кеңдігіне қарамастан ... жер ...... ... және Таяу ... ... 2 индустриялық бағытқа бөлінеді: «оңтүстіктік» ашель ... ... тас ... ... ... ... Осы ... Азия мен
Қазақстаннан көрінген секілді.
Қазақстанның ежелгі ... ... ... ... ... Орта Азияның соңғы кездері В. А. Ранов
[91] зерттеген ежелгі ескерткіштерімен салыстырғанда (Құлдара, жасы 800 ... ... = 200 мың жыл; ... = 130 мың жыл; ... = 70-90 мың ... ... В. А. Рановтың болжауынша олар, яғни Кульдарадан Қаратауға
дейін біркелкі генетикалық сызық бойында жатыр (Қаратау мәдениеті), бірақ
стратиграфиясы ... ... ... ... көп емес ... айқын емес. Сондықтан да осы негізде жасалған талдау толық емес, әлі
де ... ... ... ... ... барлығында дерлік қарау
ретінде галькілер пайдаланған.
Х. Алпысбаевтың пікірінше, Қазақстандық Бөріқазған, Тәңірқазған сияқты
комплекстерде галькілі индустрияның ... түрі ... А. ... ерте соан мәдениетімен салыстырмасы дұрыс сияқты, бірақ
та соңғы уақытта бәлкім оның пікірі әділ ... та ... ... ... Орта ... ... ... галька индустриясынан ұқсастықты іздеу
Солтүстік Қытай үстіртіне қарай ығысты. Егер де ... ... ... ... ... пікірінше, Бөріқазған, Тәңірқазған т.
б. ... тас ... ... [92]. ... негізінде бұларды
Моңғолиядағы Найрийн-гол 17 ерте ... ... ... Осы ... ... ... мәдениеттерімен атап айтқанда
Сихоуду (Юньжань провинциясы), Сияшангшанг ... ... ... ... ... ... болуын жоққа шығаруға
болмайды.
Мәдени-тарихи мағынасына қарап, Қосқорған-Шоқтас тас индустриялық
комплекстерінің «ерекшеліктеріне» ... ... ... ... ... ... ... индустриялық комплекстерінен өте
қатты айрмасы бар. Тек қана ... ... ... ... ... мен Орта Азия территориялары үшін жаңа және ... ... ... ... сүйеніп, Ресей мен
Қазақстан ... ... ... мынадай даму жолып
көрсеткен:
1) Қаратау малта тас даму жолы (Оби-Мазар-6, Қаратау, Лахути);
2) ... даму жолы ... ... Шоқтас);
3) Тісті даму жолы (Күлбұлақ, Сельұңгір);
4) Бифастық ... ... даму жолы ... ... Бөріқазған).
Хронологиялық жағынан микроиндустриалдық даму жолы б. з. д. 1 млн.
жылдан 200 мың жылға ... ... алып ... ... ашельдік даму жолына жақын материалдар Кавказ
жеріндегі ескерткіштерден табылып отыр. Ол ... ... ... жасы
б. з. д. 1,8 + 0,1 млн. (Дманиси) жылдан басталып 350 + 70 ... І) ... ... алып ... ... І, ... І және ... палеолиттік
ескерткіштері Европаның микроиндустриалдық (Вертешсёлёш, Бильцингслебен,
Изерниа ла Пинета), Батыстың (Бизат Рухама), Орталық ... ... және ... ... Дунгуто) Азияның комплекстерінің тізбегі
деп санайды.
ҚОРЫТЫНДЫ
Дүниежүзілік палеолиттануда және Қазақстандық ғалымдарының жұмыстары
бізге Қаратау жоталарындағы ... ... мен ... ... өмір ... ... мүмкіндік жасап отыр.
Оңтүстік Қазақстанның палеолит ескерткіштерін зерттеген Х. ... ... ... ... ... кем ... ... – Оңтүстік Азия мен Оңтүстік – Шығыс ... ... ... ... ... ... ... археологиялық материалдарда геологиялық
қатпарлармен өзара байланыстыра отырып ... ... ... кейбір тас
құралдардың жасын бір миллион жылға дейін апарғанымен, Қазақстанды бұдан
бұрын 800-700 мың жыл бұрын ... ... адам ... ... деп
топшылады.
А. Г. Медоевтың ізденістерінде ең алғашқы ... адам ... және ... ... ... ... ... деп
топшылаған [94]. Оның айтқан тұжырымынша ... ... ... ... ... 1 ... ... ең ежелгі
мәдениеттері екенін айтып, Азия түкпірінде адам ... ... ... ... ... ... ... ғалым Л. Б. Вишняцкий Орта Азия мен Қазақстан жеріне ... ... ... ғана жүрді және бұл территорияларда олардың
пайда болуы 800 мыңжылдықтан ары емес ... ... және ... ... ... ... ... ұштастырып Қазақстан территориясында адам баласының ... ... мен ... ... білген Ж. Қ. Таймағамбетов. Оның
пайымдауынша бұдан 1,5-1 млн. жыл ... ... ... ... Еуразияны қоныстанудың алғашқы кезеңі үшін ең ... ... деп ... [96].
Оңтүстік Қазақстанның Қаратау жоталарындағы палеолиттік ескерткіштерді
Евразия ... ... ... бұл ... ... бастап 40-10 мыңжылдықтар аралығында үзілмей дамыған және
нақты микроиндустриясымен көрінген мәдениеттер дамуы ... ... ... ... ... өту ... І мәдениеті (малта тас индустриясы), Қосқорған – Шоқтас мәдениеті
(даму жолы) мустьерлік-фацияға бөлінген мәдениеттердің пайда ... ... ... ... бойы ... ... ... жерін адам мекен етпеді
деген пікірде болды. Бұл ... ... жер ... жергілікті
зерттемегендіктен туындаған еді.
Оңтүстік қазақстан территориясныда антропогендік кезеңнің ... ... ... ... ... атап көрсету қажет.
Неоген дәуірінің аяғына қарай Қазақстанда сүт қорректілердің ... ... ... ... пілдер, түйелер, Стеннон жылқысы пайда болады.
Зерттеушілердің пікірінше, гоминиттердің пайда болуы 3 миллион жыл
бұрын ... шама ... ... даму ... 3-ші және ... ... ... болған.
Қазақстан территориясында қазірше гоминидтер сүйегі табылған жоқ,
бірақ олардың өмір сүргенінің іздері ...... тас ... өзге ... ... мен ұқсастығы, Оңтүстік Қазақстанның
палеолит мәдениетінің даму ... ... ... ...... ... ... жұмысы барысында
Оңтүстік Қазақстанның территориясынан бірнеше ... ... ерте ... дәуірі бұйымдары бар орындар ашылып, үлкен маңызды материалдар
жинақталды.
Бірінші ... ... ... орны болып ашель дәуірі,
екінші хронологиялық топтың – төменгі палеолит ... ... ... ... мустьер дәуірі, төртінші хронологиялық топқа кейінгі
палеолит дәуірі жатады. Осы жерлердегі сақталған дәстүрлер мен ... ... ... ... ... ... Азия мен Оңтүстік ... ... этап ... ... ... ... ... жотасы төменгі палеолит ескерткіштеріне
қарағанда, адамзат қоғамының даму сатыларының үлкен көрінісін, ... ... ... ... ... ... беит ... жасалған қысқаша материалдар негізінде Оңтүстік Қазақстандағы тас
ғасыры мәдениеті бір тізбекті даму ... ... ... ... мен ... ... ... тарихының да өзге ескі ... ... даму ... ... ... ... қойнауынан кететінін
дәлелдейді. Олардың біздің еліміздегі белгілі болуы төменгі палеолиттің
шелль-ашель дәуірімен ... ... Сол ... ... ... ... Кемер, Шабақты, Қызылрысбек жатады. ... ... ... ... ... ... Дарбаза,
Қосқорған, Шоқтас түбі маңызы үлкен.
Соңғыларынан табылған тас ... ... архи ... ... одан ... даму техникасына сәйкес леваллуаз – мустьер технологиясын
... ... ... жерінен табылған материалдар түріне қарап, құрал
жасаудың негізгі материалы ... тас ... ... ... ... ... ... әдісі үнемі жаңғырып отырған, нәтижесінде көлемді ... мен шот ... шабу ... ... ... дәуірі ретінде Үшбұлақ-6, Шабақты-2, Ұзынбұлақ-2,
Бүркітші-3 ұсынылған. ... ... тас ... ... ... ... ... формасымен ерекшеленеді. Мустьер кезеңі
ертеден адамдардың жаңа кезең, ... ... өту ... ... Келесі саты ескерткіштерінің Соркөл, Тұрлан, Үшбас, Үшбұлақ-3, 4, ... б. ... ... кезеңіне сәйкес мекендер мен тұрақтар жатады. Олардың
жасы ... ... ... ... ... ... ... мен оңтүстік-шығыс Азия, Африканың ерте ... ... ... ... ... олардың тұрмысында
қандай да бір ... ... ... ... ... ... жеріне адамдар өте ерте кезден-ақ келген, олар өмірдің ерте
палеолиттің ерте кезеңін Азияның ... ... ... өткізіп,
тасты өңдеудің алғашқы сатыларымен танысқан соң келген деп ... ... Азия мен ... ... ... үшін ол ... ... жатқан шалғай өлке болды. Сондықтан бұл жерлерге бірте-бірте
ауысуы да мүмкін еді.
Қаратау ... тас ... ... зерттеу жұмыстары
аяқталуы әлі ерте, ... ... ... ... бар археологиялық
материалдар негізінде қазірше толық жауап беру ерте. Ол үшін әлі де ... ... ... ... ... Қазақстан жеріндегі орналасқан көптеген ... ... мен ... материалдары бұл территория
ежелгі адамдардың пайда болған отаны емес, тек оның ... ... ... ... тоқтамға келуге болады.
ҚЫСҚАРТЫЛҒАН СӨЗДЕР АНЫҚТАМАСЫ
АО – ... ...... ... ... – Государственная Академия истории материальной
Культуры.
Изв. АН Каз. ССР – Известия Академии наук Казахской ССР.
КСИА – Краткие сообщения ... ... ...... ... ... истории Материальной культуры.
МИА – Материалы и исследования по археологии СССР.
СА – ж. «Советская археология».
САГУ – Среднеазиатский Государственный Университет.
ТИИАЭ АН Каз ССР – ... ... ... ... и этнографии
им. Ч. Ч. Валиханова АН Каз ... ... ... ... К.И. К проблеме фосфоритов Каратау // Фосфориты ... 1948. - С. ... ... Г.А. ... ... ... орудий в Казахстане //
ВАН Каз ССР. -1957.- № ... ... Х.А. ... ... ... ... Казахстана.- А:
1979.- 207 с.
4. Таймагамбетов Ж.К. ... ... ... ... 128 ... ... О.А. ... центрального и южного Казахстана.// Автореф.
Дисс. ... к.и.н.- А: 1992. - 24 с.
6. Сатпаев К.И. К проблеме фосфоритов Каратау // ... ... ... ... Ярмак Г.А. Первые находки палеолитических орудий в Казахстане //
ВАН Каз ССР. ... ... ... Х. А. Открытие нижнего палеолита в Казахстане // ВАН Каз
ССР.-А:1960.- № 5.
9. Алпысбаев Х. А. Новые палеолитические местонахождения бассейна рек
Арыстанды – ... в ... ... // ... ИИАЭ АН Каз ... Т. 12. ... Алпысбаев Х. А. Первая многослойная палеолитическая стоянка в
Казахстане // ВАН Каз ... 1960. -№ 11. – ... ... Х.А. ... нижнего палеолита южного Казахстана.- А:
1979.-С.12.
12. Алпысбаев Х.А. Памятники нижнего палеолита южного Казахстана.- А:
1979.-207 с.
13. Байпаков К.М., ... Ж.К., ... Т. ... А: 1996. –286 ... Алпысбаев Х. А. Первая многослойная палеолитическая стоянка в
Казахстане // ВАН Каз ССР.- А: 1960. -№ 11. – ... ... Х.А. ... нижнего палеолита южного Казахстана.- А:
1979.- С.119.
16. Алпысбаев Х.А. Памятники нижнего палеолита южного Казахстана.- ... ... ... Х.А. ... ... ... ... Казахстана.- А:
1979.-С.130.
18. Алпысбаев Х.А. Памятники нижнего палеолита южного Казахстана.- А:
1979.-С.142.
19. Костенко Н. Н., Алпысбаев Х. А. ... в ... ... ... ... // ВАН Каз ССР.А: 1966.- № 8.- С.67.
20. Алпысбаев Х.А. Находки памятников каменного века в хребте Каратау
// Труды ИИАЭ АН Каз ССР. -А: 1962. Т. 14. – С. ... ... Х.А. ... памятников каменного века в хребте Каратау
// ... ИИАЭ АН Каз ССР. -А: 1962. Т. 14. –С. ... ... Х. А. ... местонахождения в Малом
Каратау // ВАН Каз ССР. -А: ... 2. –С. ... ... Х. А. О ... ... ... века в Каржантау и
Караоба // Археологические памятники Казахстана. –А:. 1978.-С.
120.
24. Алпысбаев Х. А. Открытие ... ... и ... ... ... ... // СА. 1961.-№ 1.-С. 128-138.
25. Алпысбаев Х.А. ... ... ... ... ... исследования древнего и средневекового Казахстана.
–А: 1980. –С. 60.
26. Алпысбаев Х.А. ... ... ... ... ... ... ... и средневекового Казахстана.
–А: 1980. –С. 63.
27. Алпысбаев Х. А. О находках индустрии каменного века в ... ... // ... ... ... – А:. ... ... Алпысбаев Х. А. О находках индустрии каменного века в Каржантау и
Караоба // Археологические ... ... – А:. ... ... Х. А. О ... ... ... века в Каржантау и
Караоба // Археологические памятники Казахстана. – А:. 1978.-
С. 125.
30. Деревянко А. П., Петрин В. Т., Таймагамбетов Ж. К., ... ... ... А. Г., Отт М. ... ... в ... ... Казахстана. – Н: 2000. - 299 с.
31. Алпысбаев Х.А. Памятники нижнего палеолита южного Казахстана.- А:
1979.-207 с.
32. Бажанов В. С., ... Н. Н. ... ... форм ... антропогена Казахстана. –А: 1950.-С. 21.
33. Бажанов В. С. Позвоночные ... ... как ... ... ... // Материалы и конференции по
вопросам ... -А. 1960. - С. ... ... Э. Д., ... А. В. ... Лявлякан: этапы
древнейшего заселения и освоения Внутренних Кызылкумов.– М., ... ... А. В. ... ... и ... Среднеазиатского
междуречья. – М.– 1981. – 173 с.
36. Виноградов А. В. Аридная зона Старого Света в ... ... ... – М., 1981.– С ... ... А. Г. ... палеолита Казахстана. – А., 1982. – 64
с.
38. Медоев А. Г. Радиальная система изготовления нуклеусов леваллуа в
древнем ... ... и ... В кн.: ... и раскопки
в Казахстане. – Алматы, 1972.
39. Артюхова О. А., ... Б. Ж. ... ... ... ... и ... // АО 1986. – М., 1988. ... 476-477.
40. Деревянко А. П., Петрин В. Т., Зенин А. Н., ... Ж. ... С. А., ... А. А., ... В. С. ... ... в Казахстане (1998-2001). – Н.,
2003. – С. 6.
41. Зенин А. Н. Ранний и средний ... ... зоны ... (Монголия и Южный Казахстан) // Автореф. докт. ист. наук. –
Н., 2004. – 58 с.
42. Коробков И. И. К ... ... ... ... с ... культурным слоем // МИА. – М., 1971. – № 173. –
С. ... ... В. А., ... А. Е. О периодизации и стратиграфии
нижнепалеолитических ... ... Азии // Тез. ... конф.,
посвящнной 50-летию открытия Тешик-Таша. – Ташкент, 1988. –
С. 69.
44. Артюхова О. А., ... А. П., ... В. Т., ... Ж. ... ... ... ... 4. – Н., 2001.– С. 8.
45. Медоев А. Г. Геохронология палеолита Казахстана. – А., 1982. – 25
с.
46. Деревянко А. П., ... В. Т., ... Д. ... век ... и ... северного побережья долины озер.– Н., 2000.– 438
с.
47. Алпысбаев Х. А. ... ... ... в ... // ВАН ... 1960.– № 5.– С. ... ... Х.А. Памятники нижнего палеолита южного Казахстана.- А:
1979.- С. ... ... А. А. ... ... ... ... ... История развития хребта Большого Каратау //
Известия ВУЗ. Геологическая разведка.– А., 1960.– № 2.– С. ... ... Г.А. ... находки палеолитических орудий в Казахстане //
ВАН Каз ССР. – 1957.– № 7. – С. 104-108.
51. Алпысбаев Х. А. ... ... ... и ... ... Южном Казахстане // СА. – 1961.– № 1. – С. 154.
52. Алпысбаев Х. А. ... ... ... в ... // ВАН Каз
ССР.– 1960.– № 5.– С. 60.
53. Алпысбаев Х. А. ... ... ... в Казахстане // ВАН Каз
ССР.– 1960.– № 5.– С. ... ... Х.А. ... нижнего палеолита южного Казахстана.- А:
1979.- С. 110.
55. Алпысбаев Х.А. Памятники нижнего палеолита южного Казахстана.- А:
1979.- С. ... ... Х.А. ... ... ... ... ... А:
1979.- С. 86.
57. Артюхова О. А. Кошкурган-мустьерский памятник // РА.– 1994.– № 2.–
С. ... ... В. С. ... ... из ... // ... Центрального и Северного Казахстана.– Караганда, 1989.–
С. 3-12.
59. Деревянко А. П., ... В. Т., ... Ж. К., ... ... ... А. Г., Отт М. ... ... в травертинах Южного Казахстана.– Н., 2000.– 300 с.
60. Рыбалко А. Г. Раннепалеолитические микроиндустрии в ... ... ... ... // Автореф. дис. канд. ист. наук.–
Н., 1999.– С. 20-21.
61. Деревянко А. П., Петрин В. Т., Таймагамбетов Ж. К., ... ... ... А. Г., Отт М. ... ... в ... ... Казахстана.– Н., 2000.– С. 262-271.
62. Кулькова И. А. ... ... ... ... в Южном Казахстане // Палеоэкология плейстоцена и
культуры каменного века Северной Азии и ... ... ... ... Н., 1998.– Т. 2.– С. ... ... О. А. Кошкурган-мустьерский памятник // РА.– 1994.– № 2.–
С. ... ... А. П., ... В. Т., ... Ж. К., ... ... ... А. Г., Отт М. Раннепалеолитические микроиндустриальные
комплексы в ... ... ... Н., 2000.– С. ... ... А. П., ... В. Т., ... Ж. К., Исабеков З.
К., Рыбалко А. Г., Отт М. Раннепалеолитические микроиндустриальные
комплексы в травертинах ... ... Н., 2000.– С. ... ... А. П., Петрин В. Т., Гладышев С. А., Зенин А. ... Ж. К. ... ... ... гор.– Н.,
2001.– С. 30-31.
67. Деревянко А. П., Петрин В. Т., Таймагамбетов Ж. К., ... ... ... А. Г., Отт М. Раннепалеолитические микроиндустриальные
комплексы в травертинах Южного Казахстана.– Н., 2000.– С. 137-140.
68. Ранов В. А., ... Й. ... ... // Археология, этнография
и антропология Евразии.– 2000.– № 2.– С. 20-32.
69. Деревянко А. П., ... В. Т., ... Ж. К., ... З.
К., Рыбалко А. Г., Отт М. Раннепалеолитические микроиндустриальные
комплексы в ... ... ... Н., 2000.– С. ... Деревянко А. П., Петрин В. Т., Таймагамбетов Ж. К., ... ... ... А. Г., Отт М. Раннепалеолитические микроиндустриальные
комплексы в травертинах Южного Казахстана.– Н., 2000.– С. 124.
71. ... А. П., ... Ж. К., ... Г., ... В. ... С. В., ... С. А. ... памятников каменного века
на северо-восточном склоне хребта Каратау (Южный Казахстан) в 1996
г.– Н., 1996.– С. 80-81.
72. Деревянко А. П., Петрин В. Т., ... А. Н., ... Ж. ... С. А., ... А. А., ... В. С. ... ... в Казахстане (1998-2001). – Н.,
2003. – С. 68-91.
73. Алпысбаев Х.А. ... ... ... южного Казахстана.- А.,
1979.– С. 110-119.
74. Алпысбаев Х.А. Памятники нижнего ... ... ... ... С. ... ... Ж. К. Палеолитическая стоянка им. Ч. Ч. Валиханова.–
А., 1990.– С. 11.
76. Алпысбаев Х.А. Памятники нижнего палеолита южного Казахстана.- А.,
1979.– С. ... ... Х.А. ... ... палеолита южного Казахстана.- А.,
1979.– С. 130-142.
78. Алпысбаев Х.А. ... ... ... ... ... А.,
1979.– С. 142-152.
79. Алпысбаев Х. А. Новые палеолитические местонахождения бассейна ...... в ... ... // Труды ИИАЭ АН Каз ССР.–
1961.– Т. 12.– С. 5.
80. Алпысбаев Х. А. Новые палеолитические местонахождения ... ...... в ... ... // Труды ИИАЭ АН Каз ССР.–
1961.– Т. 12.– С. 15.
81. Алпысбаев Х. А. О находках ... ... века в ... и
Караоба. // Археологические памятники Казахстана. – А., 1978.–
С. 120.
82. Алпысбаев Х. А. О находках ... ... века в ... ... // ... ... ... – А., 1978.–
С. 127.
83. Алпысбаев Х. А. О находках индустрии каменного века в ... ... // ... ... ... – А., ... ... Алпысбаев Х. А. Памятники каменного века в хребте Каратау // Труды
ИИАЭ АН Каз ССР. – 1962.– Т. 14. – С. ... ... Н. Н., ... Х. А. ... в ... ... ... Каратау // ВАН КазССР.– 1966.– № 8.– С. 67.
86. Таймагамбетов Ж. К. ... ... им. Ч. Ч. ... 1990.– С. 128.
87. Медоев А. Г. Геохронология палеолита Казахстана. – А., 1982. – 14
с.
88. Медоев А. Г. ... ... ... – А., 1982. – ... Артюхова О. А. Мустье Центрального и Южного Казахстана // Автореф.
дисс. канд. ист. наук.– А., 1992.
90. Алпысбаев Х.А. ... ... ... южного Казахстана.- А.,
1979.– 208 с.
91. Ранов В. А., Шефер Й. Лессовый палеолит // Археология, ... ... ... 2000.– № 2.– С. ... Деревянко А. П., Дорж Д., ... Р. С. ... ... Палеолит и неолит Монгольского Алтая.– Н., 1990.–
640 с.
93. Алпысбаев Х.А. Памятники нижнего палеолита ... ... ... С. ... ... А. Г. ... век ... в свете новейших исследований
// Изв. АН КазССР. Сер. обществ. наук.– 1964. – Вып. 6.– С. 90-98.
95. Вишняцкий Л. Б. ... ... Азии и ... ... ... ... ... Ж. К. Периодизация, хронология и ... ... ... с ... ... // Проблемы изучения и сохранения исторического
наследия.– А., 1998.– С. 111-128.
Қосымша
Сурет 1 – ... Тас ... мен ... 2 – ... Тас ... мен ... 3 – Тәңірқазған. Тас құралдары мен қарулары
Қосымша
Сурет 4 – Кемер І. Тас ... мен ... 5 – ... ІІ. Тас ... мен ... 6 – ... І. Тас құралдары мен қарулары
Қосымша
Сурет 7 – Шоқтас І. Тас құралдары мен ... 8 – ... Тас ... мен ... 9 – ... Тас ... мен қарулары
Қосымша
Сурет 10 – Дегерез. Тас құралдары мен қарулары
Қосымша
Сурет 11 – ... ІІІ. Тас ... мен ... 12 – ... І-IV. Тас ... мен ... 13 – Дәуренбек. Тас құралдары мен қарулары
Қосымша
Сурет 14 – Қызылрысбек. Тас ... мен ... 15 – ... Тас құралдары мен қарулары
Қосымша
Сурет 16 – Ш. Ш. Уәлиханов тұрағы. 1-ші мәдени топыраққабатының
тас құралдары мен қарулары
Қосымша
Сурет 17 – Ш. Ш. ... ... 2-ші ... ... құралдары мен қарулары
Қосымша
Сурет 18 – Ш. Ш. Уәлиханов тұрағы. 3-ші мәдени ... ... мен ... 19 – Ш. Ш. ... ... 4-ші мәдени топыраққабатының
тас құралдары мен қарулары
Қосымша
Сурет 20 – Ш. Ш. Уәлиханов тұрағы. 5-ші мәдени топыраққабатының
тас құралдары мен қарулары

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 103 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Табиғи жағдайлар және ежелгі гоминидтердің тіршілік еткен ортасы11 бет
Тас дәуірі10 бет
"Ежелгі түркі әдебиетінің ескерткіштері"3 бет
"Ежелгі түркі әдебиетінің ескерткіштері."6 бет
CDMA-450 технологиясының негізінде Жамбыл облысы Қаратау қаласында сымсыз желіні ұйымдастыру51 бет
Алтай – Тарбағатай аралығындағы ертесақ ескерткіштері87 бет
Алтай-Тарбағатай аралығындағы ерте темір дәуірінің археологиялық ескерткіштері (кезеңделуі, мерзімделуі және мәдени атрибуциясы)39 бет
Байырғы түркі жазба ескерткіштеріндегі әлеуметтік- саяси рәміздер және оның Қазақстанның өркениеттік дамуымен сабақтастығы28 бет
Ежелгі палеолит кезеңіндегі Қазақстан4 бет
Ежелгі тас ғасыры (палеолит) дәуіріндегі Қазақстан40 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь