Қазақстаңдағы мемлекеттік басқару жүйесіндегі орталықтаңдыру

КІРІСПЕ 3

1 ҚАЗАҚСТАНДА МЕМЛЕКЕТТІК БАСҚАРУДЫҢ ОРТАЛЫҚ.ТАНДЫРЫЛУЫ МЕН ОРТАЛЫҚСЫЗДАНДЫРЫЛУЫ ТЕПЕ.ТЕҢДІГІН ЗЕРТТЕУДІҢ ТЕОРИЯЛЫҚ.ӘДІСТЕМЕЛІК НЕГІЗДЕРІ 12
1.1 Әкімшілік реформалаудағы орталықтандырылу мен
орталықсыздандырылу тепе.теңдігін зерттеудегі негізгі
түсініктер мен әдістер 12
1.2 Қазақстандағы мемлекеттік басқаруды орталықтандыруды қалыптастырудың тарихи.әлеуметтік алғышарттары 22

ҚОРЫТЫНДЫ 117

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ 119
Қазақстаңдағы мемлекеттік басқару жүйесіндегі орталықтаңдыру жағына қарай орын алатын дисбаланс факторлары мен алғышарттары талданады; кең саяси-әлеуметтік процесс ретіндегі мемлекеттік басқаруды орталықсыздандыру ұғымы негізінде оның негізгі бағыттары және Қазақстандағы жүзеге асырылуы мүмкіндігі зерттеледі; федеративті және унитарлы мемлекеттердің тарихи дамуындағы мемлекеттік басқарудың орталықтандырылуы мен орталықсыздандырылуы балансы эволюциясының негізгі кезеңдері талданады; мемлекеттік басқарудың орталықсыздандырылуы-ның унитарлы мемлекеттердегі әкімшілік басқаруды жетілдіру процесіндегі саяси және ұйымдық зандылықтары анықталады; Қазақстандағы мемлекеттік басқаруды орталықсыздандыру және жергілікті өзін-өзі басқаруды қалыптастыру үлгілері ұсынылды; диссертация жұмысында жүргізілген зерттеулер негізінде Қазақстан Республикасындағы әкімшілік басқаруды жетілдіру жөнінде ғылыми-қолданымдық ұсыныстар жасалды.
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Қазақстан Республикасының саяси және әлеуметтік-экономикалық дамуы үшін мемлекеттік басқару жүйесін жетілдірудің маңызы үлкен. Республикадағы мемлекеттік басқару жүйесін қалыптастыру және жетілдіру жұмыстары тәуелсіздік алған сәттен бері жүргізіліп келеді. Қазір еліміз әкімшілік реформасының жаңа сатысына өтуде, бұл жөнінде елбасы Н.Ә. Назарбаев 2004 жылдың қыркүйек айында Қазақстан Республикасы Парламентінің Үкімет мүшелерінің қатысуымен өткізілген кеңейтілген мәжілісінде айтқан болатын [1].
Әкімшілік реформа негізгі бес бағыттардан түрады. Бірінші бағыт мемлекеттік басқарудың орталық деңгейін жетілдіруге қатысты. Атқарушы билікті оның орталық деңгейінде реформалаудың мазмұны Үкімет пен әрбір мемлекеттік орынның қүрылымы саяси істердегі функциялардың дәл жіктелуі, оның орындалуы және бақылануы арқылы анықгалатындығында болып табылады. Министрліктер сәйкесті басқару аясындағы саяси өндеудің стратегиялық функцияларын жүзеге асырулары тиіс. Қолдану және бақылау-тексеру функцияларын министрліктер құрамына кіретін комитеттер жүзеге асырады. Әкімшілік реформасының басқа бағыттары мыналарға қатысты:
– мемлекеттік басқару деңгейлері арасындағы өкілеттіктердің жіктелуі және жергілікті мемлекеттік басқару құрылымдарын реформалау;
– мемлекеттік басқаруды бюрократсыздандыру;
– мемлекеттік қызметті жетілдіру;
– мемлекеттік экономика секторын басқаруды жетілдіру [1, 2 б.].
1 Госуправление: стартуют системные перемены // Казахст. правда. – 2001. – 18 сентября.
2 Белиспаев А.М. Становление централизованной системы власти в Казахстане: автореф. … канд. полит. наук. – Алматы, 2000. – 27 с.
3 Джунусова Ж.Х. Республика Казахстан: Президент. Институты демократии. – Алматы: Жеті Жарғы, 1996. – 208 с.
4 Ертысбаев Е.К. Институт президентства как инструмент модернизации посттоталитарных транзитных обществ (на примере Республики Казахстан) // В кн.: Институт президентства в новых независимых государствах. – Алматы, 2001. – С. 105-118.
5 Нарикбаев М.С. Вопросы обеспечения Президентом Республики Казахстан согласованного функционирования ветвей государственной власти // В кн.: Институт президентства в новых независимых государствах. – Алматы, 2001.. – С. 171-182.
6 Абдуллаев С. Децентрализация государственного управления и воспроизводственный процесс: условия и предпосылки // Вестн. КазНУ. Серия экономические наук. – 2002. – № 5. – С. 15-18.
7 Альжани Ж. Некоторые подходы к определению понятий «децентрализация» и «местное самоуправление» // Казахстан-Спектр. – 2002. – № 1. – С. 31-37.
8 Белиспаев А.М. Децентрализация власти и развитие местного самоуправления в Республике Казахстан // Саясат. – 2000. – № 4-5. – С. 53-58.
9 Кадыржанов Р.К. Институциональный анализ процессов децентрализации и местного самоуправления в Казахстане // аль-Фараби. – 2003. – № 3. – С. 22-27.
10 Байгельди О. Децентрализация предполагает самоуправление // Казахст. Правда. – 2003. – 23 февраля.
11 Жанузакова Л.Т. Конституционно-правовые проблемы организации и деятельности местных представительных органов в Республике Казахстан. – Алматы: Сага, 2003. – 342 с.
12 Илеуова Г. Выборы акимов сельских округов. Анализ. Выводы // Маслихат. – 2002. – № 1. – С. 45-53.
13 Казкенов К.М., Нукенов А.Н. Проблемы децентрализации власти в контексте политического развития Казахстана // Казахстан-Спектр. – 2002. – № 1. – С. 37-42.
14 Кубаев К.Е. Формирование организационной структуры и экономического механизма местного самоуправления в Республике Казахстан // Саясат. – 2002. – № 12. – С. 17-22.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ 3
1 ҚАЗАҚСТАНДА МЕМЛЕКЕТТІК БАСҚАРУДЫҢ ОРТАЛЫҚ-ТАНДЫРЫЛУЫ МЕН
ОРТАЛЫҚСЫЗДАНДЫРЫЛУЫ ТЕПЕ-ТЕҢДІГІН ЗЕРТТЕУДІҢ ... ... ... ... ... ... тепе-теңдігін зерттеудегі негізгі
түсініктер мен әдістер 12
1.2 Қазақстандағы ... ... ... ... ... ... ... ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ 119
КІРІСПЕ
Қазақстаңдағы мемлекеттік басқару жүйесіндегі ... ... орын ... ... факторлары мен алғышарттары талданады; кең
саяси-әлеуметтік процесс ретіндегі мемлекеттік басқаруды ... ... оның ... ... және Қазақстандағы жүзеге асырылуы
мүмкіндігі зерттеледі; ... және ... ... ... ... басқарудың орталықтандырылуы ... ... ... ... ... ... ... орталықсыздандырылуы-ның унитарлы мемлекеттердегі
әкімшілік басқаруды жетілдіру процесіндегі саяси және ұйымдық зандылықтары
анықталады; ... ... ... орталықсыздандыру және
жергілікті өзін-өзі басқаруды қалыптастыру үлгілері ұсынылды; диссертация
жұмысында жүргізілген зерттеулер негізінде ... ... ... жетілдіру жөнінде ғылыми-қолданымдық ұсыныстар жасалды.
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Қазақстан Республикасының саяси және
әлеуметтік-экономикалық дамуы үшін мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... жүйесін қалыптастыру және
жетілдіру жұмыстары тәуелсіздік алған сәттен бері жүргізіліп келеді. ... ... ... жаңа ... өтуде, бұл жөнінде елбасы Н.Ә.
Назарбаев 2004 жылдың қыркүйек ... ... ... ... ... ... ... кеңейтілген мәжілісінде айтқан
болатын [1].
Әкімшілік ... ... бес ... түрады. Бірінші бағыт
мемлекеттік басқарудың орталық деңгейін жетілдіруге қатысты. ... оның ... ... ... ... ... пен әрбір
мемлекеттік орынның қүрылымы саяси істердегі функциялардың дәл жіктелуі,
оның орындалуы және ... ... ... болып табылады.
Министрліктер сәйкесті басқару ... ... ... ... ... ... тиіс. Қолдану және бақылау-тексеру
функцияларын ... ... ... комитеттер жүзеге асырады.
Әкімшілік реформасының басқа бағыттары ... ... ... деңгейлері арасындағы өкілеттіктердің жіктелуі және
жергілікті мемлекеттік басқару ... ... ... ... ... жетілдіру;
мемлекеттік экономика секторын басқаруды жетілдіру [1, 2 б.].
1 ҚАЗАҚСТАНДА МЕМЛЕКЕТТІК БАСҚАРУДЫҢ
ОРТАЛЫҚ-ТАНДЫРЫЛУЫ МЕН ОРТАЛЫҚСЫЗДАНДЫРЫЛУЫ ТЕПЕ-ТЕҢДІГІН ... ... ... ... ... мен ... ... негізгі түсініктер мен әдістер
Алып жатқан жері үлкен және ... емес ... ... ... ... ... және жергілікті биліктердің
қатынасы өзекті мәселеге айналып ... ... ... ... Оңтүстік (Жамбыл, Оңтүстік-Қазақстан, Қызылорда облыстары);
– Батыс (Маңғыстау, Атырау, Батыс-Қазақстан, Ақтөбе облыстары);
– Солтүстік (Қостанай, ... ... ... ... ... ... Орталық аймақ (Қарағанды және Ақмола облыстары);
– Оңтүстік-Шығыс (Алматы облысы, Алматы қаласы].
Бұлай ... ... ... ... деп ... жөн, олар ... орындарында бір-біріне біртіндеп өтеді. Дегенмен, бұл аймақтарды
экономикалық, мәдени, ... ... ... ... ... ... айырмашылығы білініп тұрады. Бұл жөнінде
жеткілікті жазылып жүргендіктен біз қайталап айтуды жөн көрмедік.
Бүгінгі ... ... ... ... ... билікке елеулі ықпалы арқылы сипатталады. Бұл жағдай Қазақстан
ғана емес посткеңестік мемлекеттердің барлығына да тән, яғни ... ... ... орталықтандырылған.
Кең тұрғыда алғандағы мемлекеттің біртекті ... оның ... кіші ... яғни әкімшілік тұрғысындағы мемлекеттің біртекті
болмауын туғызады. Бұл тұста әкімшілік деп ... бір ... ... өмір ... ... ... жүзеге асыратын саяси-әлеуметтік
институтты түсінеміз. Мемлекеттің осындай объективті себептегі ... оның ... ... ... ... орталық және
жергілікті биліктерге бөлінуі келіп шығады.
В.А. Халипованың ... ... ... ... ... ... ... жүзеге асырылады, ол мемлекеттік жоғарғы
орындардың сәйкесті жоғарғы ... ... және ... иелеріне билігі
болып табылады. Екіншіден, орталық билік елдің ең ... ... ... ... ... [23].
Орталық билік елдің біртұтас саяси-әлеуметтік өміріне, ... ... ... ... ... ... қорғауға,
халықаралық аренадағы мемлекет қызметіне жауап береді. ... ... ... заң шығарушы, өкілетті, атқарушы және сот ... ... ... ... ... ... саяси жүйенің
сипаты және басқа факторларға байланысты әр түрлі елде әр басқа ... ... ... ... ... ... басқару түрі деп бөледі.
Мемлекеттің географиялық, мәдени, этникалық, тарихи және басқа тұрғыдағы
маңыздылығы мен аймақтық біртекті ... орай ... ... қатар
жергілікті билік те болады.
Жергілікті билік аты айтып тұрғандай, жергілікті жерлердегі орындар мен
мекемелер сияқты институттар атқаратын билік ... ... ... ... ... бір ... орталық билікті толықтырып, оның
ықпалы мен беделінің ... ... ... ... ... ... ... өзі басқарып отырған елді әлеуметтік-экономикалық және
саяси бүтін ... ... ... билік өзі әрекет жасайтын
аймақтың экономикалық, тарихи, демографиялық, экологиялық және ... орай ... ... орталық билікке қарағанда нақтылы бір бағыт ұстанымы
болатынын ескеру қажет. Мемлекет орталығы ... ... ... ... ... билік болып табылады, ол елдің ұлттық мүддесін көрсету
және ... ... ... ... ... ... ... азаматтық принциптеріне негізделген қауымдастықтың белгілі бір
геосаяси аумағында өмір сүріп жатқан ... ... ... ... ... ... ... өмір сүреді.
Географиялық жағынан алғанда орталық билік пен ел тұрғындары арасында,
астана тұрғындарын айтпағанда, белгілі бір ... бар. Бұл ... ... ... ел ... ... ... болып табылады.
Алайда, жергілікті билік өзінің саяси-әлеуметтік қызметіне, яғни басқару
әрекетіне сай ... ... ... ... ... мүддесін көтереді.
Сондықтан, жергілікті билік ... ... ... алуы ... ... орын алатындай), немесе жергілікті өзін-өзі басқарудың сипатына
қарай мемлекеттік және мемлекеттік емес ... ... мен ... ... көрінуі мүмкін.
Біз тақырыбымызды зерттеу алдында «Жалпы саяси ... ... ... ... деп нені ... - деген сұраққа
жауап беріп көрелік. А.Н. Смирнов саяси орталықтануды бұрынғы ... ... бір ... ... ... тұратын
ұйымдасу процесі деп түсіндіреді. Бұл процесс саяси ... ... ... және мақсаттарының жаңа жүйелерін
белгілеумен, ... ... тән ... ... және ... бар ... жүйе мен жүйе бөліктерінің тұтастығын қамтамасыз ету
қажеттігімен байланысты. Орталықтандыру – орталық пен ... ... ... ... ... және ... қатынастарының қалыптасуы
болып табылады [25].
Мемлекеттік басқарудың орталықтануын ... ... ... ... ... ұйымдастыру тәртібі деп түсінеміз. Бұл
пирамиданың төменгі бөлігінде ... ... ... ... орындардан тәуелсіз жұмыс істеуіне ешқандай да ... ... ... жоқ, олар жоғарғы ... ... ... ... орталықтандырудың негізгі шарты – оған жетекшілік пен
басқарудың маңызды, шешуші қызметтерін топтастыру болып табылады.
Алайда, орталықтандырылу мемлекеттік ... ... ... ... әдіс ... Мемлекеттік басқару жүйесінде ... да ... ... ие. ... ... бұрын біз
мемлекеттік басқарудың орталықсыздандырылу деп нені түсінеміз деген сұраққа
жауап беру ... ... ... Г.В. ... орталықсыздандыруды
биліктің өкілеттіктерін немесе ... ... ... ... ... орындарының құзырына бөліп беру процесі деп ... ... мен ... ... де қоғамдағы
әкімшіліктік және саяси ұйымдардың бірін-бірі болдыртпайтын түрлері емес
екендігін атап ... жөн. ... ... ... ... ... ... түрде, биіктің орталықтандырылуының да ... да ... бар ... ... Міне,
сондықтанда да жергілікті басқаруды реформалауды жүзеге асырудағы басты
мәселе елдегі нақты ... мен ... ... ... ... ... сай ... орталықтандырылуы мен орталықсыздандырылуы
арасындағы қалыптасатын тепе-теңдікте болып отыр.
Біз жоғарыда мемлекеттік басқарудағы Қазақстанға және басқа посткеңестік
мемлекеттерге тән ... оның ... яғни ... ... ... және жергілікті орындарға үстемдік жасауы, көбіне
аймақтар мен жергілікті жерлердегі билік ... ... ... алып ... ... ... болатынбыз.
Әлемдік тәжірибе көрсеткендей, орталықтандырылған ... ... ... бірден-бір тәсілі оны орталықсыздандыру болып
табылады.
Мемлекеттік басқаруды орталықсыздандырудың ... ... ... ... ... ұлттық, тарихи, мәдени және басқа ерекшеліктердің әр
алуандығынан келіп ... ... ... ... ... ... процестерді олардың жалпылығы, ... ... ... ... заңдылықтарды, типтік сипаттарды
бөліп алуға болады.
Орталықсыздандыру процестерінің заңдылықтары, типтік сипаттары заманауи
әлемнің әртүрлі мемлекеттерінде жүзеге ... ... ... ... және ... байланысты. Әкімшілік реформалардың
мақсаттары мен бағыттарының өзі келесідей негізгі тақырыптардың, немесе
«мәңгілік дилеммалардың» төңірегіне шоғырланған:
– үш ... яғни ... ... және азаматтық қоғамның
аралығындағы шекара қалай жүргізілуі тиіс;
– саясат пен басқарудың арасындағы шекара қалай жатыр;
– әкімшілік ... ... ... ... ... ... ... мен ерекше қажеттіліктеріне жауап
беретіндей етіп қоғамдық институттарды ... ... ... ... мен ... ... мәні қандай;
– бір атқарушы бір ғана басшылыққа қызмет жасағаннан ұйым ұта алады ма;
– қоғамдық ... ... ... ... ... автономдық
функционалдық (қызметтік тұрғыда) тәуелсіз ұйымдардың жұмысын қалай
тиімді реттеп отыруға болады;
– биліктің атқарушы ... ... ... ... ... болады;
– мемлекеттік қызметкерлердің парызы мен жауапкершіліктері қандай [27].
Аталған сұрақтардың ... ... ... ... ... мен ... ... жөніндегі сұрақ бізді
бірінші кезекете қызықтырады. Біздің диссертацияның негізгі тұжырымы
мемлекеттік ... ... ... мен ... баланс болу керек дегеннен тұрады. Мұндай текті баланс барлық
деңгейдегі ... ... ... орталықтандырылғандығымен
ерекшеленіп отырған Қазақстандағы мемлекеттік басқару жүйесі реформасының
басты мақсаттарының бірі ... ... ... ... ... ... орталықтандырылу мен
орталықсыздандырылу балансы жөніндегі принципті мәселе көтеріледі. ... ... ... ... және ... ... байланысы жөніндегі мәселе. Әрине, орталықтандырылу және
орталықсыздандырылу ... ... ... ... ... және орталықсыздық элементтері теңдей екіге бөлінген дегенді
білдірмейді.
Мемлекеттік ... ... ... мен ... ... ... ... саяси ғылым мен күрделі
жүйелерді басқару, соның ішінде мемлекетті ... ... ... ... ... ... ... шешу тұрғысынан
түсіну үшін мемлекеттік басқару теориясының негізгі ... ... мен ... ... ... ... кездесетін ұғым
мемлекет жөніндегі ұғымнан бастаған жөн. Мемлекет деп ... бір ... ... ... ... ... жүйесін түсінеміз [28].
Мұнда, әрине адамдар орналасқан аумақ жөнінде ... ... ... аумаққа тиістіліктің өзі ондағы тұрып жатқан адамдарды белгілі
бір етенелесуді қалыптастырып және оларды заманауи ... ұлт, ... деп ... саяси әлеуметтік қауымдастыққа біріктіреді.
Жоғарыда айтылғандай мемлекет ұғымы саяси ғылым үшін алғашқы және ... ... ... да оның ... ... ... пікірталас
тақырыбына айналып жүр. Макс Вебердің «Саясат кәсіп ретінде» деп ... ... ... берген анықтамасы көпке танымал болып отыр.
Ол мемлекеттің негізгі үш сипатын бөліп ... ... бір ... болуы, мемлекеттік билікті жүзеге асырушы мекемелер мен
арнайы орындардың ерекше жүйесі ... ... ... ... ... ... ... Вебер берілген аумақтағы күштерді заңды түрде қолдану
құқығына ие ... ... ... ... жерде анархия
билейді деп тұжырымдайды. Вебер адамдар неліктен өздерін басқаратындарға
бағынады ... ... қоя ... ... ... ... мазмұнына –
билік жүргізуге заңды сипат беруге ұмтылушылыққа көңіл аударады [29].
Мемлекет бір қатар ішкі және сыртқы маңызды қызметтер ... ... ... қол ... ... ... ... ету ішкі
қызметтердің бастысы болып табылады. Мемлекет саяси ... ... бас ... ... ... ... мәселелерді ушықтырмай,
оларды бейбіт жағдайда шешуге ұмтылады. Мемлекет сонымен бірге мынадай ішкі
қызметтерді ... ... ... бас ... және ... ретінде
экономикалық мәселелерді;
– әлеуметтік қамсыздандыру жүйесін, ... ... ... денсаулық сақтауды дамытуды қамтамасыз ете ... ... ... ... мен ... ... және ... халыққа білім беру
жүйесін дамытудың басты кепілі бола отырып, ... ... өз ... қоршаған ортаны қорғауға жауап бере ... ... ... ... оның ... ... мүдделері мен
мақсаттарын жүзеге асыруға бағытталған.
Олардың негізгілері мыналар: ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету,
халықаралық ... ... ... сақтау, өзара тиімді бірлескен
қызметтерді ... ... ... ... ... ... қарағанда заманауи мемлекет, көріп жүргеніміздей,
көптеген қызметтерді атқарады. Бұл ... ... ... де, ... ... және жергілікті деңгейлерде де орындалады. Бұл заманауи
мемлекет саяси да басқарушылық та ... ... ... ... орай ... ... ... саяси жүйесіне де әкімшілік-басқару
жүйесіне тиісті болады. Сондықтан да мемлекеттік билік ... ... ... ... және ... мен қызмет орындарының ерекше жүйесі
ретіндегі әкімшілік аппараты ... ... ... мемлекеттік
басқарулардың ара жігі жөнінде әңгіме етуге ... ... пен ... ... ... ... ... қоғамдық құрылымды түсіну үшін де, сонымен бірге оны
басқарудағы орталықтандырылу мен орталықсыздандырылу балансын ... ... ... ... ... ... жүйесі мен оның әкімшілік жүйесінің
айырмасымен анықталады.
Заманауи қоғамның күрделігіне орай саяси жүйе мен ... ... ... барлық кезде анық бола бермейді. Бұл айтылып ... ... ... ... ғана ... ... бірге заманауи қоғамның басқа да
жүйелеріне қатысты. Мысалы Д. ... ... ... және ... ... ... ажыратып көрсету көп жағдайда күрделі
болатындығын айтады. Бұл ... ... бір ... ... ... бір-бірінен ажырағысыз бірнеше тұрғылары болуымен
байланысты [30].
Осы жағдай қоғамның саяси және әкімшілік жүйелеріне де ... ... ... ... ... ... басшысының, премьер-
министрдің, министрлердің, еліміздегі ... ... ... ... және ... қызметтерді айыру өте қиын.
Ресей саясаттанушысы И.А. Василенко мемлекеттік элита қызметіндегі саяси
және басқарушылық қызметтерді ажырату үшін мемлекеттік басқару және ... ... ... ... ... – бұл өмірде мемлекеттік -
әкімшілік аппарат арқылы жүргізілетін саяси және ... ... ... ... табылады. Саяси басқаруға саяси шешімдер қабылдау
жүйесі, ... ... ... ... ... ... мемлекеттік
саясат және мемлекеттік бағдарламалар жасау жатады [31].
Мемлекеттік басқару мемлекеттік-әкімшілік басқару ... ... ... ... ... ... ... анықтама жасалмайды. Бұл
мемлекеттік және саяси басқарулардағы саяси және әкімшілік ... ... ... ... да ... ... және ... басқаруларды айырмалау көбіне саяси
режім түрімен, сонымен бірге қоғамдағы қабылданған ... ... ... ... ... ... режімдер авторитарлық және
демократиялық болып екіге бөлінетіні белгілі.
Авторитаризм саяси оппозицияны ... ... ... ... аймақта
жеке тұлға мен қоғамның автономиясын сақтайтын бір кісінің немесе топтың
шектеусіз билік құруы деп ... [31, 72 б.]. ... ... жағдайындағы саяси басқару жоғарғы басшының
немесе онымен ресми (институттық), әлде бейресми (отбасылық, жеке ... т.б.) ... ... ... оған ... ... мен топтардың
құзырындағы іс болып табылады.
Ал мемлекеттік орындар басшылары, атқарушы, заңдылық және сот биліктері
жетекшілеріне келетін болсақ, олар шын ... ... ... ... ... ... айтқанда, саяси билікке емес, мемлекеттік басқару
қызметіндегі мемлекеттік билікке жатады. ... ... ... ... ... ... билігіне ие бірнеше кісінің ғана ... ... ... ол ... ... ... және ... Бұл авторитарлық қоғамның барлық басқа да жүйелеріне тән.
Демократия жағдайында саяси аймаққа аз ғана топтың ... ... Оған ... ... ...... билік тармақтары
орындары, аймақтық ... және ... ... ... ... ... БАҚ, азаматтық қоғам институттары және т.б. қатысып, әрекет
жасайды. Әрине ... ... және ... басқару тұрғысынан алғанда
салмақтары бірдей емес, сонда да олардың саяси процестердегі пікірлері мен
ұстанымдарын ешкім елеусіз қалдыра ... ... ... және ... басқару деп
негізгі екі түрге бөлінеді. Бұл басқару түрлері арасында мемлекеттік ... ... пен ... басқару (әкімшілік жүйе) айырмасына әсер
жасайтын белгілі бір айырма бар. Көбіне бұл ... ... ... ... ... рөлмен анықталады.
Парламенттік басқару түрінде парламент заң ... ... ... ең жоғарғы билік орны болып табылады.
Парламент мемлекеттегі жоғарғы ... орны ... ... ... партиялар болатын парламенттік сайлауларда жасақталады. Парламенттік
сайлауда жеңіске ... ... ... ... ие болады, яғни өз
бетінше, немесе басқа ... ... ... ... ... ... орны үкіметті құруға ... ... ... ... лидері
үкіметтің премьер-министрі, яғни мемлекеттің атқарушы билігінің басшысы
болады.
Жеңген партияның басқа ... ... ... ... мемлекеттің қызмет әрекетін қаржылық, ... ... ... ... беру, әлеуметтік, халықаралық және басқа салаларда
бағыттап отыруға мүмкіндік ... ... ... ... ең әуелі, парламенттік
сайлауларда жеңіске жеткен өз ... ... ... ... ... ... ... да олар өз қызметінде партияның сайлау алдында
қоғамға ұсынған жалпы сайлау алды тұғырнамасын басшылыққа алады. ... ... ... осы ... ... ол тұғырнаманы қоғамды
жақын болашақта, яғни парламенттің осы құрамы қызметінің мерзімінде, немесе
одан да ұзағырақ мерзімде дамытудың ... ... ... ... ... ... білдіреді.
Праламенттік басқаруда министрлер басты саяси партияның өкілдері ретінде
ең алдымен саяси тұлғалар болып табылады, саяси ... ... ... олар өз ... ... ... тұрған уақытта мемлекеттік
басқарушылар болып та табылады. Егер партия ... ... ... ... ... ... ... жатса, онда оның
жетекшілері парламент депутаты ретінде саяси тұлға болып ... ... ... ... ... ... ... елдерде жоғарғы мемлекеттік
басшылықтағы – премьер-министр, министрлер және мемлекеттік басқармалар мен
корпорациялар басшыларымен бірге ... ... ... ... отырғанына
тәуелсіз өз жұмыстарын жүргізе беретін ... ... ... ... ... да ... ... сайланбалы үкіметке
бағынатын, кез-келген партия бағдарламасын қолдана отырып мемлекетке ... ... ... ... ... ... басқару түріндегі саяси режімде қоғамдағы саяси
және әкімшілік жүйелер арасындағы ара жікті жеткілікті ... ... сол ... ... және ... жүйесінде саяси партиялар үлкен рөл
алатындығымен байланысты.
Президенттік басқару түріндегі ... ... ... ... өмірде аз рөл тиесілі болады. Бұл жерде ... ... де ... және атқарушы билікке де жетекшілік етеді. Ол ... ... ... ... ... президент сайлауында сайланады. Оның
саяси тұғырнамасы негізінен оны ұсынған ... ... ... келеді, сонымен бірге оның өзінің де жеке ұстанымдары мен
құндылықтарының із ... ... ... ... президентті ұсынушы партияның өкілдерінен жинақталатын
үкіметті президенттің қалыптастыруына да қатысты, мұнда да көп ... ... жеке ... ... Парламентпен бірге президент
те мемлекеттік биліктің бет-бейнесі және нақты жүргізушісі болып табылады,
яғни өз қызметінде ... ... да және ... ... да ... ... ... келетін болсақ, олар да саяси
тұлғалар болып табылады, бірақ президентке ... ... ... Мысалы, АҚШ-та кабинет мүшелері өз тұрғысы бойынша ... ... ... ... ... ... сәйкесті министрлік немесе
басқарманы басқарушы болып табылады [33]. Олар атқаратын саяси функциялар
көбіне ... ... ... ... ... олар ұсынатын
мемлекет саясаты мен бағыты президент ... ... ... президент
оларды министрлік қызметінен түсіре алады. Қайсыбір кеңесші немесе көмекші
болмасын қандай да бір мәселеде президент ... ... ... алады,
бірақ барлық уақытта соңғы сөз президентте қалады.
Президенттік ... ... ... ... ... ... ... болып келеді. Сонымен бірге оларда саяси ... ... аз ... деп ... да қате ... ... жағдайда
орталық биліктің кез-келген министрлігі немесе мемлекеттік орны ... да және ... те ... ... ... алынып жатқан Қазақстандағы әкімшілік реформасы
министрліктер мен басқармалардың қызмет ... ... және ... ... ... Біз ... әкімшілік реформасын
мұқият талдауға кіріспес бұрын жалпы әкімшілік реформасының бізге қажетті
теориялық аспектілерін қарастырайық.
Әкімшілік реформасын мемлекеттік ... ... ... мен
қабылданған шешімдердің сапасының жетілуін арттыруға бағытталған құрылымдық
өзгерістер процесі деп түсінеміз. Әлемнің ... ... ... ... ... ... әсіресе елеулі себептерін ... ... ... ... ... үдей дамуы мемлекеттік басқару аясына
ақпараттық жүйені ендірумен байланысты елеулі құрылымдық өзгерістерді
қажет ... ... ... ... ... сапалық өлшемдері бойынша
бизнес аясындағы басқарудан, әсіресе корпоративті менеджменттен қалыс
қалуы;
– мемлекеттік бюджет ... өсуі және ... ... ... ... ... сай қамтамасыз етуге ... ... ... технологиялар мен менеджментті үздіксіз жетілдіру аясындағы
басқару функцияларының тұрақты қымбаттауы;
... ... және ... ... жаңа ... ... ... мемлекеттік құрылымның шектен тыс ұлғаюы, осының
салдарынан мемлекеттік аппарат ішінде бірін-бірі қайталайтын құрылымдар
жасалып, құзырлықтар аумақтарының айқасуына алып ... ... ... ... мемлекеттік аппаратты орталықсыздандыру
және «жергілікті бостандықты қорғауды» талап етуі;
– мемлекеттік аппараттағы ... ... ... ... өз ... қатынасындағы қызғаныштық сезімнің
көбірек ... ... ... сезімін арттыру;
– «үнемді және тиімді» мемлекеттік аппарат құруға ұмтылу – қолда бар
тетіктер арқылы жоғарырақ ... ... ... азырақ шығын жұмсап
сондайлық нәтижелер алу [1, 1 б.].
Қазақстандағы әкімшілік реформасы 2004 жылдың қыркүйек ... ... Оның ... ... мыналар:
1. Басқарудың орталық деңгейінің құрылымын жетілдіру.
2. Мемлекеттік басқару деңгейлері арасындағы өкілеттіктердің жіктелуі және
жергілікті мемлекеттік басқару ... ... ... ... ... ... ... жетілдіру.
5. Экономиканың мемлекеттік секторын басқаруды жетілдіру.
Әкімшілік реформада аталғандардың алғашқы екі бағытына ерекше ... ... ... орталық деңгейінің құрылымын жетілдіруге
келсек, ... ... ... ... Н. ... және ... орынның құрылымы саясатты құру, оны орындау және
бақылау функцияларын дәл ажыратуға байланысты анықталады деп ... ... ... өзі ереже дайындап, өзі оны жүзеге асырып, содан соң өзі ... ... ... тиіс [1, 2 ... ... ... негізінде мемлекеттік орындар
қызметтеріндегі саяси ... мен ... ... ажыратуға
ұмтылу жатыр. Әлемдік тәжірибе көрсеткендей, осы функцияларды дәл ажыратпау
мемлекеттік ... ... ... тиімсіз жүруіне алып келеді.
Қазақстан Президенті әкімшілік реформасының әлемдік тәжірибесіне ... ... ... арасында функциялардың келесі бөлінулерін
ұсынды. Министрліктерге стратегиялық функцияларды, яғни сәйкесті басқару
аясында мемлекеттік ... ... ... Олар ... қатар жүзеге
асырушылық және бақылау-қадағалау функцияларымен айналыспауы қажет. Бұл
функциялармен ... ... ... ... ... ... орай комитеттер екі топқа бөлінуі қажет. Бірінші ... ... яғни ... ... ... құқықтық актілерді
орындауға, қызмет көрсетуге, мемлекеттік меншік нысандарын басқаруға және
басқаларға жауапты комитеттер жатады.
Екінші топты ... және ... ... яғни ... ... заңдылықтың сақталуын бақылау және ... ... ... және ... ... жүзеге асырушы комитеттер
құрайды. ... ... ... ... ... келу әрбір
мемлекеттік орынның жауапкершілігін дәл анықтап жіктеуге, ... ... ... ... ... министрліктер жауапкершілігін күшейтуге
мүмкіндік береді. Функциялардың барлығын да қанағаттандырарлықтай жіктелу
болған емес, бірақ ол ондағы ... ... ... ... [1, ... әкімшілік реформаның екінші маңызды бағыты мемлекеттік
басқаруды әкімшіліктік орталықсыздандырумен ... Бұл ... ... ... ... ... толық жауап береді,
себебі бүкіл әлемдегі саяси партиялар мен парламентарийлердің ... ... ... ... ... Басқаша
айтқанда, билікті орталықтандыру мен ... ... ... ... мемлекетті басқарудың негізгі жүйесі және ... бірі ... ... ... ... ... жетекші
мемлекеттеріндегі әкімшілік реформалары осы балансқа қол жеткізуге
бағытталған. ... ... ... басқару реформасы да
осы мақсатты көздейді деп айтуға болады.
Президент Н. ... ... ... ... ... қарқын алып келе жатқанын бірнеше рет атап
айтты. Бюджеттік кодекс пен ... ... ... ... ... ... реформаның бірінші кезеңі жүзеге
асырылғанын білдіреді. Бұл кезеңде жергілікті деңгейге ... ... ... беру ... Бұл ең ... ... және құрылыс, қоршаған
ортаны қорғау, табиғи монополия ... ... және т.б. ... ... ... ... Басқа да заңдар қабылдай отырып
жергілікті деңгейге тағы да жүзден аса функция беріледі.
Биліктің ... ... ... деңгейге функцияларды беру
жергілікті билік орындарынан олардың қызметін ... ... ... ... ... ... ... жүргізілген талдау нәтижесі бұл
басқару деңгейінде бірқатар шешілмеген мәселелердің бар екенін көрсетті.
Біріншіден, жергілікті ... ... саны өсуі мен ... саны әр ... жергілікті мемлекеттік басқару деңгейлері
орындайтын функциялар көлеміне сай келмейді. Егер 1997 жыл мен 2001 ... әлі де ... ... ... ... ... типтік
құрылымы жұмыс істеп тұрған кезде облыстық деңгейде 9 өзіндік ... ... ... ... 2004 жылы ... саны ... байланысты
16-дан 28-ге дейін жетті.
Екіншіден, жергілікті атқару орындарының ұйымдық-құқықтық келбеті
тәртіптелмеуі және олар ... ... ... ... ... және ... деңгейлердегі басқару сызбасы
арасында корелляция болмады.
Төртіншіден, жергілікті мемлекеттік басқару құрылымы ... ... әкім ... ... ... ... ... алмасады және құрамы
өседі.
Міне сондықтан да ... ... ... ... жасау бүгінгі
күні мемлекеттік саясаттың ... ... ... отыр. Әкімшілік
реформа шеңберінде аталған мәселелерді шешу үшін ... ... ... бір ... ... (әкім аппаратын қоспағанда)
қарастыру керек: облыста – 20 ... ... ... ... ... – 20 ... (басқарма), (мұнда қала
ерекшелігін ескеру керек); ауданда және облыстық деңгейдегі, тұрғын саны ... ... ... ... – 9 бөлім, 50 мыңнан аспайтынтарында – 6
бөлім. ... ... ... пен ... ... ... ... барысында жергілікті де, орталық та билік орындарының санын
елеулі қысқартуды қарастыру керек [1, 3 б.].
Қазақстандағы ... ... ... ... жолы мен ... бағалай отырып оның орталық деңгейдегі де жергілікті деңгейдегі де
мемлекеттік басқаруға ғана қатысты екенін ескеруге болады. Ол ... ... ... ... деңгейінен жергілікті деңгейге
функциялардың берілуі сияқты ... ... да ... ... ... өзін-өзі басқару жөнінде айтылмайды, бұл заманауи
әлемдегі әкімшілік ... ... сәті ... табылады.
Орталықсыздандыру ұғымының өзі жергілікті мемлекеттік басқаруды ғана емес,
сонымен бірге жергілікті ... ... да ... ... Сондықтан
біздің зерттеу жұмысымызда орталықтандырылу және ... ... ... ... мемлекеттік басқаруды орталықсыздандыру
ұғымына да талдау жасалады.
1.2 Қазақстандағы мемлекеттік басқаруды орталықтандыруды қалыптастырудың
тарихи-әлеуметтік алғышарттары
Билікті орталықтандырудың маңызды ... ... ... саяси билікке
монополиясы (үстемдік жүргізуі) болып табылады. Орталық сол қоғамдағы
мемлекеттік биліктің ... және ... ... ... ... ... және ... биліктер орталықтың саясатын жүргізуші рөлін
атқарады.
Орталықтың саяси билікке монополиясы жағдайында ... пен ... ... ... және іс ... болмайды, яғни вертикаль бойынша
билікті бөлісу болмайды. Қазақстанда жергілікті жердегі ... ие ... ... ... ... ... ... Конституциясының
87 бабына сай «Қазақстан Республикасының атқару ... ... ... ... ... ... мүдделері мен талаптары
ұштасуында атқарушы билік-тің ... ... ... етеді» [34].
Қазақстанда орталықтанған билік жүйесі 1980-90 жылдары оның тәуелсіз
мемлекет құруы барысында ... ... ... ... ... ... айта отырып, біз оның әлеуметтік-экономикалық
және саяси бастауларын, сонымен бірге осы жүйенің өмір ... ... ... ... ... ... қарастырамыз.
Бүгінгі Қазақстанда орталықтандырылған билік жүйесінің өмір сүруіне
біршама тарихи, экономикалық, этносаяси сипаттағы ... бар. ... біз осы ... ... тоқталамыз. Тиісті талдаулар жасамай
қазіргі Қазақстандағы орталықтандырылған биліктер жүйесінің өмір ... және ... ... ... ... ... Ресей империясы құрамында болған революцияға дейінгі кезеңдегі
Қазақстандағы жергілікті және қоғамдық ... ... ... бір
алғышарттар орын алады. Қазақстанның Ресейге толық қосылуы кезеңі ... ... 130 ... ... Ресей қүрамына Кіші және Орта жүз ... ... ... ... мен он ... ... ... жиырма жылында бұл
хандықтар мен Ресей империясының өзара қарым-қатынасын ... ... ... отарына айналдыру бағытын ұстанғанына қарай вассалитет
пен протектораттардың қарым-қатынасы деуге болады. Бұл саясат 1822 ... ... ... және 1824 ... ... ... Кіші
жүздің Қазақстанның Ресейге кірген бөлігіндегі хан билігі жойылған,
реформадан соң ... ... ... бастады.
Патшалық 1822 және 1824 жылдардағы реформа нәтижесінде Қазақстанда
әкімшілік және саяси басқару аппаратын ... оның ... ... ... қоғамының бұрынғы феодалдық-әулеттік топтар өкілдерін:
сұлтандарды және саяси-экономикалық жағынан ... ... ... бұл ... ... бай-сұлтандардың басқару жүйесі деп
аталды. Ол жартылай отарлық сипат алды. Бұл сол ... ... ... ... ... ресей шенеуніктері басқаратындай өздеріне
тиімді отарлық басқару аппаратын үстап түруға экономикалық, әкімшілік және
саяси тұтқаларының ... ... Осы ... де ... ... бар ... лауазым орындарына қазақтың белгілі
феодалдық-әулет өкілдерін тағайындап, оларға әскери және азаматтық шендер
беруге ... ... ... ... ... нәтижесінде облыс, аймақ (округ), болыс, ауыл сияқты
әкімшілік-территориялық бірліктер жасалды. ... «кең ... ... және ... ... бар ... ... әкімшіліктің тармақталған аппараты басқарды [35, 27 б.]. Одан соң
иерархия бойынша Қазақстанда патшалықтың отарлау саясатын тікелей ... ... ... ... ... ... дені ... болды.
Қазақ халқын тікелей басқаруды облыстық әкімшілікте аға-сұлтандар жүзеге
асырса, ал ... ... ... ... Бұл лауазым орындары
иерархиялық билеу және ... ... ... және ... ... ... келе жатқан қазақ хандары ұрпақтары құрайтын ... ... ... келді. Аға сұлтандар үлкен әкімшілік-территориялық
(аумақтық) бірлікті алып ... ... ... ... болыстардан
құралса, болыстар тиісінше ауылдарға бөлінді.
Көрсетілген барлық лауазым орындары сайланбалы болды. Аға ... ... ... ... ... Дегенмен, көп жағдайда сайлаулар формальді
сипат алды, себебі аға сұлтандыққа үміткер округтың ықпалды ... ... ... ... ... ... ... қойылатын.
Сайланған аға сұлтанды облыс басшысы бекітті [35, 28 ... ... ... ... аға ... патшалық үкіметтің жергілікті
басшылықты сеніп ... ... ... деп ... Аға ... бұйрықтың төрағасы болды және ол өзінің бүкіл іс-әрекетін осы ... ... ... ... ... орын ... округтық бұйрық
құрамына «міндетті болуға тиісті мүшелер» ретінде екі орыс шенеунігі кірсе,
екі кісі «құрметті ... ... ... Орыс ... (заседатель) облыс басшысы тағайындаса, қазақ қатысушылары
аға сұлтан ... ... қоса ... ... бұйрық әкімшілік
қызметтермен бірге сот қызметтерін атқарып, қазақтар жасаған қылмыстық
істерді ... ... ... ... ... ... ... тұрғындарынан
салық жинау ісімен айналысты [35, 102 ... ... ... ... ... ... құқында әрекет
жасады. 1822 жылғы Жарғы ... ... ол ... ... ... болды. Осы тұрғыда ол болыстағы «жалпы және жеке қауіпсіздікті
сақтау» және ... ... ... шараларын жүзеге асырумен айналысты.
Ауыл старшиндерін сайлауды сол ауылдың ауқатты адамдары жүргізіп, ... ... ... ... Ауыл ... ... болысты басқарушыға
бағынып, оның барлық тапсырмаларын дәл орындауға тиіс болды. Ауыл ... ... ... ... тыныштық пен тәртіпті қамтамасыз етуі
қажет, оның ең ... ... ясак ... ... сол ... өзі де байыды
[35, 107 б.].
Он тоғызыншы ғасырдың бірінші ... ... ... ... орта және кіші ... ... ... сұлтандық тобының
қолында болды. Қазақ басқарушылары атқарған қызметтер сайланбалы негізде
болды, ол ... ... ... ... ... ... тиіс ... 1822 жылғы Жарғы шеңберінде қазақ қоғамын басқару демократиялық ... деу қате ... ага ... ... ... және ауыл ... өзі демократия талаптарын бұза отырып жүргізілді, еркін және әділ
сайлау болмады. Екіншіден, сайлаушылар (электорат) сұлтан төңірегіндегілер
ғана ... ... ... ... ... басқарушыларын сайлау өкілетті
болмады. Үшіншіден, орыс шенеуніктері басқарып отырған орындардың қолдауы
нөтижесін анықтайтын сайлауды тіпті де ... деп ... ... ... нәтижесін қаласа бекітті, ал егер ресейдің отаршылдық
әкімшілігінің қажеттеріне шәркез келсе ... ... ... ... ... ... ... жергілікті басқаруда ең басты принцип –
бүкіл басқару жүйесінің кез ... ... ... басшының
автономиялығы принципі орындалмады. Керісінше, әкімшілік басқыштың төменгі
буынындағы сайланған басшы ... ... ... ... ... ... болды. Сайланған басшы өзі басқаратын әкімшілік аумақтың емес,
өзінен жоғары тұрған басшының мүддесін ойлады. Сондықтан жергілікті ... ... ол ... ... ... т.б. ... ... диссертациялық жұмыста XIX ғасырдың бірінші жартысындағы
Қазақстандағы жергілікті басқару ... ... ... оны ... ... ... деп түжырымдама жасаймыз. Орта (округ) және
төменгі (болыс, ауыл) буындағы ... ... ... ... ... ... ... бекітуі қажетгігімен толықтырылды, ол
басқару жүйесін ... ... ... ... ... ... ... халқын басқаруда қатаң бақылауға алуға бағытталған
орталықтандыру ... ... ... ... ... ... аяғында самодержавие
Қазақстандағы әкімшілік басқаруға бірқатар жетілдірулер жасады. Оған Кіші
жүздегі орыс ... ... ... ... жасау
институтын жатқызуға болады. Сол сияқты ... ... ... ... Орта жүздегі феодал-ақсүйектердің орта буын өкілдерін әкімшілік
істеріне тарту; облысты ... ... орын ... ... ... ... да осының мысалы. Осының барлығы патшалықтың
жоғарғы феодалдық-әулет өкілдерін ірі әкімшілік лауазым орындарынан, оларды
тіпті, даладан ... ... ... ... ... еді. ... айтқанда, жаңа әкімшілік басқаруды ендіріп, тек қана
орыс шенеуніктері отыратындай әкімшілік лауазым ... ... ... еді [35, 108 ... ... ... орта буынынан қазақтарды ығыстыру
нәтижесінде сайланбалылық та жойылды, себебі орыс шенеуніктеріне лауазымдық
қызметтер тағайындау ... ... Бұл ... отаршылдық
әкімшіліктің орталықтану сипаты одан сайын күшейгендігін білдіреді.
Орталықтандырудың ... ... ... ... ... қосып, оны
империяның ішкі провинциясына айналдыру еді.
Қазақстанда басқару реформасын жүргізген 1867-1868 жылғы ... осы ... ... еді. Бұл ... Қазақстанды Ресейдің үш
- Орынбор, Батыс Сібір және Түркістан ... ... осы ... үшін ... ... ... бір ... (тәртіп)
белгіленді. Қазақстанның оңтүстік облыстарында бұл режім 1867 жылғы Жетісу
және Сырдария облыстарын ... ... ... ... ... ... және ... облыстары, сол сияқты
Маңғышлақ жартылай аралы үшін режім 1868 жылғы дала ... ... ... ... ... ... ... нәтижесі бойынша Қазақстанда келесі сипаттағы
басқару режімдері құрылды. Біріншіден, барлық жоғарғы және ... ... ... орыс ... ... ... ... басқа ұлт
өкілдері болды. Тек қоғамдық басқару орындары деп аталатын төменгі басқару
буындарында ғана ... ... ... ұлты өкілдері бола ... ... тән бір ... орталықтанған орасан билік метрополиядағы
жоғарғы билікке тікелей бағынып және өз әрекеттері үшін тек соларға ғана
жауап ... ... ... губернатор және басқалардың
қолында болды. Үшіншіден, режім әскери-бюрократиялық сипатта ... ... ... ... ... болды [36].
Қазақстандағы қалыптасқан отаршылдық басқарудың орталықтан- дырылуы
режімнің әскери-бюрократиялық сипатын одан ... ... ... ... қай ... де ... иерархиялығымен, бірыңғай басқарылуымен, қатаң
тәртібімен, төменгі шенділердің өз ... ... ... ... ... ... және әкімшілік биліктің
болмысы, адами түрі болды. Қазақстанда ... ... ... ... ... ... сөзсіз сене беруге болмайды, ол
үнемі бақылауды, оның ішінде азаматтық емес, ... ... ... ... ... пікірлермен де түсіндіріледі [36, 290 б.].
Сонымен бірге, ... ... ... ереже қазақтардан жергілікті
басқарудың округ түріндегі орта буынын, одан соң ... ... ... ... ... ... буын - уезді алып қана ... ...... пен ... да көз сала ... Бұл ... болыстық съезд пен болыстық басқармадан, ауылдық жиын мен ауылдық
старшиннен тұратын екі буынды басқару жүйесі енгізілді. ... ... ... ... ... ... және ауыл ... халық
сайлайды» деп айтылатын 1867 жылғы Уақытша ереженің 85-99 баптары және 1868
жылғы Уақытша ереженің 62-67 баптарымен реттеліп отырылды [36, 291 ... ... ... ... бел алуын тек феодалдық
– әулет өкілдеріне ғана сайлау құқын беріп келген 1822 ... ... ... ... көп ... белсенді сайлау құқының
кеңейгендігінен көруге болады. 1867-1868 жылғы ... ... ... барлық ерлер белсенді сайлау құқын пайдаланды. Ауылдың
маңызды істерімен бірге старшинін сайлайтын ауыл ... ... ... ... бір өкіл ... құрылды. Болыстық басқарушы
сайланатын болыстық съезд әрбір ауыл қалаулы- ларынан, әрбір елу кибитіктен
біреуден ауыл ... ... ... ... [36, 326 ... ережеге сай сайланған елуліктердің болыстық съезі болыстағы
қоғамдық өзін-өзі ... ... ... орны ... ... - сайланған
ондықтардың (десятник) ауылдық жиыны басты орын ... ... ... ... ... ... ... лауазымды орындарына, сот-
билерді сайлау; жер мәселелері бойынша болыстағы ... ... ... және жер салықтарын бөлу жөніндегі таластарды шешу
істері кірді. Ауыл ... ... ... отбасы шаруашылықтары
арасындағы жайлау және қыстауларды қайта ... ... ... кибиттік
жинау сомасын бөлумен айналысты. Болыстық съезд ... ... ... ... ... т.б. орын ... Келеңсіз істер болыстық
басқармадағы орын үшін әулеттік негіздегі әр ... ... ... ... ... ... ереже бойынша 2000 кибиткасы бар
болыс құрамында әр қайсысы өз үміткерлерін өткізуге ұмтылған ... ... ... ... болды. Болыс басқармасын сайлау алдында екі,
кейде одан да көп әулеттік партиялар пайда ... ... үшін ... ... ... алып келді [36, 327 б.].
Революция алдындағы Қазақстандағы жергілікті өзін-өзі ... ... ... ... жағдайда да қолданылуы мүмкін. Ең
әуелі, қазақстан қоғамының саяси-әлеуметтік ортасы өзгерді. Қазақстан
бүгінгі күнде ... ... ... процесі жүріп жатқан жаңа түрдегі
ұлттық мемлекетке айналды.
Қазақтардың революция ... ... ... ... ... ... отаршыл әкімшілігінің қажетіне қызмет етті. Патша
үкіметі қазақтардың қоғамдық өзін-өзі басқаруының ... ... ... мен ауыл ... ... ақы алмайтын, өз
басшылығының тапсырмаларын сөзсіз орындайтын ... ... ... жағдайда патша әкімшілігі осылар арқылы өз шенеуніктерін ... ... ... ... [35, 129 ... Қазақстанда дербес мемлекет ретіндегі қоғамды басқару жүйесін,
оның ішінде жергілікті өзін-өзі басқару ... ... ... ... ... ... жаңа түрлері қажет.
Революция алдындағы кезеңде қазақтардың қоғамдық өзін-өзі басқаруы ... ... ... ... ... жүйесіне енгізіліп,
Қазақстанды өзінің бір провинциясына айналдыру ... ... ... ... басқаруы мемлекеттік басқарудың орталықтанған
жүйесінің элементі (бөлшегі) болғандықтан өзі де мемлекеттенген ... ... ... ... ... алдындағы Қазақстанда жергілікті өзін-өзі
басқару сол кездегі қазақстан қоғамына сай тұйық ... көп ... ... арналғанын да атап көрсеткен жөн. Оның үстіне ... ... ... ... ... ... отаршылдық режімдегі
басқару сипатына сай, жоғарыда айтылғандай, қазақтардың жергілікті өзін-өзі
басқаруы этникалық сипат алды, себебі басқарудың жоғарғы ... ... ... да ... емес ұлт өкілдері болды.
Бүгінгі полиэтникалық модернизацияланған ашық ... ... бұл ... ... ... ... ... мүмкін емес.
Өзге де елдердің тәжірибелерін саралай келе полиэтникалық Қазақстанның
жергілік өзін-өзі басқаруына сол ... өмір ... әр ... ... ... ... асыратын өкілетті орындар енуі тиіс деп
қорытынды жасауға болады.
Сонымен, ... ... ... оның ішінде ең ... ... ... ... ... ... ... бүгінгі жағдайға қолдануға оның әлсіз және ... ... ... ... басқару шектеулі аумақта (Қазақстандағы
басқаруда) пайда бола ... ... ... ... жүйесінде
әрекет жасады, сондықтан онда орталықтанған режімнің елеулі элементтері
болды.
Кеңестік кезеңде Қазақстандағы ... ... ... ... ... өзі елеулі қолдау көрмеді. Керісінше,
еңбекшілердің ... ... ... басқаруы жағдайында нақты билік
коммунистік партия мен мемлекеттік аппаратқа тиесілі ... ... ... ... ... ... элементтері толығымен
жойылды. Бүгінгі күні қазақстан қоғамының алдында жаңа ... тән ... ... ... ... ... тұр.
Бұл айтылғандардан, Қазақстан өзінің ұлттық мемлекет болып қалыптасып
келе жатқан соңғы үш жүз ... ... ... басқарудың өз
дамуында, орталықсызданған жүйені ... ... ... ... жүзеге асырды деп түйіндеуге болады. Осы ... өмір ... ... ... ... ... жоқ жерден пайда болған жоқ. Оның
тарихи түп тамыры ... ... ... одан да ... ... Сондықтан ондай
басқару жүйесін орталықсыздандыру саяси өлшем ғана ... ... ... ... ... және ... да өлшемдерді қажет ететін
күрделі мәселе болып табылады.
Экономикалық ... ... ... басқару жүйесін тандау
Қазақстанда меншік институтының және ... ... ... ... ... ... ... қажеттігімен түсіндіріледі.
Қазақстанда кеңестік ... ... ... ... ... ... ... экономикалық кеңістік болмады.
В.И. Ленин кеңестік социалистік экономиканы бір орталықтан басқарылатын
біртұтас социалистік фабрика деп атады. Осы ... ... ... ... шикізат цехының рөлі тиді. Қазақстанның бай
қойнауынан алынған ... пен оның ... ... ... ... аймақтарында, әсіресе батыс ... ... ... ... ... ... цехтарына өңдеуге
жіберілді.
Кеңес экономикасының мұндай қызмет әдісі Қазақстанның өзінің әр ... ғана ... ... өзге ... да бейімделіп тірлік
жасауына алып келді. Мысалы, ... ... ... ... ... ... ... болды. Қазақстанның темірі Урал мен
Украинаға, ал түсті металдары Украина мен Сібірге жөнелтілді. Қазақстанның
ауыл ... ... де ... ... ... өндірілген шикізат Одақтың басқа республикаларында өңделіп
жасалып, кейін республикаға дайын өнім ... ... ... Тауар
алмасудың бұл түрі Қазақстан мен Кеңес экономикасында шикізат цехы рөлін
атқарған Орта ... ... да ... үшін де ... ... пен ... өнім арасындағы баға диспаритетін (теңсіздікті) жеңілдету
үшін ... ... бұл ... ... өмір сүру ... ... ... беретіндей субвенция бөліп отырды.
Алайда мүндай экономикалық саясат Қазақстан мен Орта ... ... ... ... ... ... Республикасы
мен Орта Азиядағы экономиканың шикізаттық бағыты ұзақ мерзімді сипатта
болды, оны ... ... пен ... үшін ... күшті қажет етті. Бүгінгі
күндері де Орталық Азия мемлекеттерінің экономикасының шикізаттық ... ... ... ... Бұл ... ... осы ... әлеуметтік-экономикалық жағдайының артта қалуына әкеліп соқтыруда.
1980 жылдар соңы мен 1990 жылдар ортасындағы экономикалық ... ... ... алып ... қана ... жаңа ... ... да әлсіз экономикалық кеңістігін қауіпті жағдайға душар етті. Бағаның
көтерілуінен қауіптенген ел дүкен сөрелеріндегі ... ... ... ... 1980 ... аяғы 1990 ... басында орын алған орасан
зор дефицитке ... ... Осы ... ... ... ... отырған аймақтардан сыртқа тамақ өнімдерін алып кетуге тиым салды.
Қазақстанның астықты облыстарының басшылары өз аймақтарынан дәнді дақыл
алып шығуға тиым ... оған ... ... ... ... ... да өз
өнімдерін облыстан алып шығуға тиым салды. ... ... ... ... ... ... одан әрі жағдай Қазақстан мен басқа
республикалардың, кейін жаңа ... ... ... ... ... ... ... орталық билігі әлсіреуі нәтижесінде ... ... ... ... бола ... Бұл жағдайда
экономикалық дезинтеграцияға қарсы әрекет жасауға өз билігін және ұстанымын
сақтап ... ... ... басқарған одақтық республика
өкіметтерінің ... ... ... Олар өз ... елеулі әкімшілік
ресурстарын сақтап қалып, оны экономикалық бөлшектену қаупіне қарсы қолдана
білді.
Экономикалық ... ... ... бөлшектену қаупін туғызып, ол
сәйкесті ... ... ... ... ... ... бір
дәрежеде мұндай қауіп Молдавия, ... ... және ... ... ... ... ... Мұның негізгі себептерінің бірі
бұл республикалардың кейбір ... ... ... ... ... ... элитаның пайда болуы еді. Бұл мемлекеттердегі
республикалық ... ... ... және алмасуы аймақтық және
жергілікті элитаның ... ... ... ... шығып,
сәйкесті күшеюіне алып келді.
1990 жылғы Ресей Федерациясында ... ... ... ... орталық және аймақтық элиталардың бір-біріне жеткілікті
қатаң қарсы тұруымен сипатталды. Ресей зерттеушісі Леонид Полищук ... ... ... ... ... ... оның ... ресурсының
жетіспеуі деп дұрыс айтады: «Ресей саясатындағы өзгерістер ... ... ... аймақтық биліктің елдің саяси ықыласы жүйесінен
федералды билікті ығыстырып шығаруына алып келді. Бұл жағдайлар ... ... ... ... және ... ... бақылау
жасаудан бас тартып, бүл қызметтердің елеулі бөлігін аймақтар алып қоюынан
болды [38].
1990 жылғы Ресейдегі ... жөне ... ... ... ... көп жағдайда алдын ала білініп отырды. Оған 1980 жылдың аяғы мен 1990
жылдың басындағы одақтық және ... ... ... ... куә болады. Бұл келіспеушіліктерде республика элитасы аймақтық
элитаға сүйенді, сонымен ... ... ... отырды. КСРО-ның ыдырауымен
Ресейдегі аймақтық элита одан сайын күшейіп, оларда, және өзге де ұлттық
республикаларда сепаратистік ... өсе ... ... ... ... ... өтіп бара жатқан уақытындағы
Қазақстандағы жағдай басқаша болды. ... ... ... және республикалық орталықтардың түйісулері болған жоқ. Орталық
біреу болды және бұл орыннан ... ... ... бәсекелесуіне алдын
ала тойтарыс беріліп отырды.
КСРО-ның ыдырауына байланысты қоғам өмірінің ... ... ... ... тым ауыр ... ... қойған жоқ.
Дербестену барысы ... ... ... ... ... ... ... билік элиталарының одақтық орталық билігінің әлсіреп
келе жатқан салаларына емес, көп жағдайда, республикалық ... ... ... ... ... ... жойылуы республикада билік
вакуумын, биліксіздік синдромын тудырған жоқ.
Қазақстандағы ... ... ... ... ... оң
әсерін көрсетті. Орталықтағы және ... ... ... ... ... жоқ. ... ... ескі мемлекеттік
аппаратты түбірінен революциялық ... ... ... алмастыруға
қажеттілік болған жоқ, ол қоғамдағы жағдайды тұрақсыздандыруға ... ... ... ... ... бүкіл билік пен жауапкершілікті өз қолына
алып, ... ... ... ... істің жайы үшінгі
жауапкершіліктен босатты. Басқаша айтқанда, аймақтық элита жаңа ... ... көре ... да өз ... ... ... ... қоймай, бұрынғы уақыттағыдай республика басшылыгына сөзсіз бағынуды
ұстанды.
Осылайша ... ... ... ... ... сепаратистік
және автаркилік көңіл-күй болған жоқ. Қазақстан сияқты ... ... ... ... тәжірибесі орталықтан қашық аймақтардың
жетекшілерінің орталық биліктен ... ... ... ... Мысалы, Австралия жиырмасыншы ғасырдың бас ... ... (1906 ж.), ... ... (1906 ж.), ... (1908 ... ... қаупі алдында тұрды [39].
Қазақстанда тәуелсіздік алу кезеңінің басындағы орталық және периферия
арасындағы қарым-қатынастардағы ... ... ... ... ... ... сақталғанын көрсетеді. Мемлекеттік
басқару тәжірибесінде бұл ... ... ... ... атқарушы
билік орындарының басшыларын ел президентінің тағайындауы ... ... Ал ... ... элиталардың орталық элитаға тәуелділігі
институттық жолмен өрнектелді.
Қазақстандағы қалыптасқан мемлекеттік басқарудың орталықтанған ... ... ... ... Бұл жүйе көп жағдайда мемлекетті және ... ... ... жүйесінің ізбасары болып табылады.
Кеңестік әкімшілік-командалық жүйедегі мемлекеттік басқаруды үйымдастыру
қатаң ... ... ... және ... ... үстемдік жасауымен ерекшеленеді.
Мемлекеттік басқарудың кеңестік ... ... ... қосарлы бағыну жүйесі тән, жергілікті басқару орындары бір
жағынан жергілікті партия комитеттеріне, екінші ... ... ... ... мен ведомстволарға бағынды. Жергілікті
партия комитеттеріне бағынудың негізі номенклатура болды, онда жергілікті
басқару ... ... ... ... ... ... және ... Бақылау жүйесі, ресурстарды бөлу және ... ... ... ... ... ... министрліктер мен
ведомстволарға бағыну негізін құрады. ... ... ... байланыс пен қарым-қатынас формальді (сөз жүзіндегі ғана)
сипат алып, жергілікті бю-рократияның жағдайын нығайтуға ықпал ... ... ... өсіре орталықтануы заңды түрде
кеңес одағының басқару жүйесінің, оның билеуші тобының ... ... ... ... ... қашықтауының ұлғаюына алып
келді. Кеңестік саяси жүйе эволюциясының ... ... бірі ... ... ... ... кеңестік саяси жүйенің жеткілікті мықты тірегі болды, яғни
талаптар қысымына қарамастан ұзақ ... өмір ... ... бар
болды. Алайда, уақыт өте келе тіректер әлсірей берді, бұл 1970-1980 жылдары
халықта әлеуметтік апатия күрт ... ... ... ... бастады.
Саяси жүйе теориясының көзқарасы бойынша жүйенің ... ... ... мен оның ... тепе-теңдігімен анықталады [40].
Жүйе күшті талаптармен ... ... ... ... ... да ... қала ... Консолидациялы, орнықты демократиялы саяси жүйе солардың
қатарына жатады.
Кеңестік ... жүйе оған ... ... төмен болуынан да
тұрақтылық және орнықтылық пікір туғызды. Ол ... да ... ... ... ... болып қала алды. Алайда, ... жүйе ... бір ... сол, ... өткен сайын оның тіректері күшею ... ... ... ... ... әкімшілік-командалық жүйені заңды
түрдегі күрделі тоқырауға алып келді.
М.С. Горбачев пен оның үзеңгілестері қабылдаған бүкіл кеңестік ... құру ... ... ... ... ... болды. Саяси
ауқымда қайта құру ... ... ... ... деңгейде
басқарудағы өкілетті билік орны ретіндегі рөлін көтерумен, жергілікті жерде
басқару функцияларын партия орындарынан алып өкіметтің ... ... ... ... мен ведомстволардың санын
азайтумен, баламалы негізде жаңа сайлау жүйесін енгізумен байланысты болды.
Саяси жүйе теориясы терминдерінде қайта құру ... ... ... ... ... ... – кіріс, шығыс, қолдау, кері байланыстарды
бекіту бағытында реформалау дегенді ... ... ... ... ... бекіту оған деген талаптар
мен қолдауларды нығайту дегенді ... ... ... ... ... ... және де ... ұлғаюы, немесе олардың бірінің
екіншісіне қосылуы жүйенің қалпының ... алып ... ... Ж.М. Дэнкэннің есептеуінше «біршама ... ... ... ... жүйеге қауіп төнеді. Егер әлеуметтік және этникалық
айырмашылықтар, немесе ауытқушылықтар сәйкес ... онда ... ... тұрады» [41].
Партия және кеңес орындарының қызметтерін шектеу, оларды кеңестік жүйені
реформалау деген желеумен партия ... алып ... ... беру
жергілікті билік ұйымдарында вертикаль (тікелей) байланыстардың әлсіреп,
горизонталь (көлденең) байланыстардың нығаюына алып ... ... ... құру ... ... қоғамды басқарудың ... ... ... ... ... әңгіме болды.
Алайда, кеңестік саяси жүйені орталықсыздандыру процесі елеулі дами
алмады. Кеңестік әкімшілік-командалық жүйе ... ... ... ... ... байланысының үстемдік етуіне сүйенді. Вертикаль
байланыстарды әлсіретуге, жүйені орталықсыздандыруға ... оның ... ... ырыққа көнбеген центрден тепкіш күш әсерінен
күйреуіне алып ... ... ... және ... ... ... байланыстың
әлсіреуі және кеңестік саяси жүйенің орталықсыздануы оның демократиялануына
емес, барлық одақтық республикалардағы ... ... ... ... Олардың дербестенуі процесі ... ... ... келіп
тіреді.
Қазақстан мен Орта ... ... ... басқа одақтас
республикалардағыдай ашық сипат алған жоқ. Бұл ... ... ... ... ... ал биліктің партия орындарынан кеңес
орындарына көшуі барысында республикаларда президент орны ... ... ... ... ... республика компартиясы ОК-нің
бірінші хатшылығын да өздерінде қалдырды.
Бұдан ... ... және Орта Азия ... ... ... басшылық бастаған қайта құру
барысында іске бақылау жасауды сақтап қалды. Осы ... бұл ... ... ... кеңестік саяси жүйені демократияландыру және
орталықсыздандыру бағытындағы шараларын ... ... ... жасағансынды.
Бұл, Қазақстанда тәуелсіздік жарияланғаннан кейінгі ... ... ... ... ... тарихи өлеуметтік алғы-шарт жасады.
Біртұтас экономикалық кеңістік қалыптастыру мәселесіне орала отырып ... ... ... ... біртұтас құрылымы өзіне
алғандығын ескереміз. Қазақстан президенті Н.Ә. ... осы ... ... аудара отырып, Қазақстанда модернизацияланған процестердің
мемлекеттік ... ... ... иелері және өзін өзі реттеуші
нарықтық қатынастардың кең әлеуметтік қабаттары жоқ ... ... атап өтті ... ... ... ... дамушы елдер сияқты нарық
инфрақұрылымы және түгелдей жаңа экономикалық ... ... ... ... шаралар кешенін жүзеге асырды. Әлемдік тәжірибе бүған әр
түрлі ... ... ... ... көрсетеді. Посткеңестік елдер
ішінде Қазақстан нарық реформасын жүзеге асыруда алда ... ... жылы ... Одақ пен АҚШ-тың посткеңестік мемлекеттер ішінде
алдыңғы орындағы нарықтық экономикалы ел ретінде ... ... емес ... нарықтық өзгеруді реттеуші және жүргізуші десек те осы
өзгерістерге ... ... ... ... оның ... өдістері мен
ресурстары екендігін ескерген жөн. ... ... ... ... ... билік орындары арқылы экономикалық реформалау субъекті
ретінде әрекет жасайды. Ал экономикалық ... ... ... ... ... ... Бүлар мемлекеттік басқарудың ... ... ... ... ... ... тәуелсіздігі
жарияланғаннан бірнеше айдан кейінгі жарық көрген өзінің «Қазақстанның
дербес мемлекет ... ... мен ... ... деген
еңбегінде «Мемлекет жақын болашақта, негізінен қосалқы түрде, әлеуметтік-
экономикалық процестерді реттеуші қызметін сақтайды, экономикалық ... ... ... ... ... ... ... пропорция қолдау
көретін болады. Өтпелі кезеңде атқарушы биліктің күшейтілуі ... ... іс ... ... ... ... емес» деп атап
көрсетті [44].
Тәуелсіз Қазақстанның дамуының ... ... ... және нарықтық экономика жоқ кезде ... ... ... ... ... Бұл жағдайда орталықтанған режім қатаң
әкімшілік реттеу арқылы ұлттық экономиканың бүкіл республика ауқымында ... ... ... ... бұл ... ... және ... да экономикалық емес
ресурстар көмегімен экономиканы реттеу кеңес уақытынан бері ... іс ... бұл ... ... ... қаупін туғызған күшті
экономикалық күйзеліспен ... ... ... ... ... бас ... жағдайындағы амалсыз шара болды.
Өтпелі кезенде саяси-әлеуметтік және экономикалық салаларда жедел шешім
қабылдаудың маңызы үлкен ... ... ... ... ... мемлекеттік басқарудың орталық және аймақтық деңгейлері және басқа
субъектілер сияқты әр ... ... ... ... келісімі
түріндегі үзақ процесс болып ... ... қол ... келісім
арқасында қабылданған шешімдер ... ... ұзақ ... ... тұрғыдан алғанда өтпелі қоғамда шешім қабылдау көбіне орталық
элитаның және атқарушы билік ... ... ... ... ... ... қол жеткізілсе, ол өз кезегінде өтпелі ... ... ... ... ие болады. Бұл жерде маңызды шарттардың бірі
биліктің орталықтанған жүйесі болып ... ... ... шешім
қабылдарда аймақтармен келісе бермейді. Орталық шешімді бір өзі қабылдайды,
ал аймақ басшылығы оны орындауға ... ... ... ... әдісі
кеңестік өткеннен қалған мұра болып табылады.
Шешім қабылдау ғана емес, сонымен бірге өтпелі кезендегі Қазақстандағы
барлық әлеуметтік-экономикалық жөне ... ... ... ... жүйесі шеңберінде өтті. Бұл процесте орталық реформа
архитекторы ... ... оны ... ... табылды. Орталықтың қоғамның
барлық ресурстарына билік жүргізуі реформаның жүзеге асуында принципті
маңызды болды.
Әдетте дамушы елдердің ... ... ... ... ... ... бөлінуі нәтижесінде көптеген этникалық ... ... өр ... жаңа пайда болған мемлекеттер құрамына ... ... ... ... көп ... шартты түрде ғана қалып, ал
этникалық топтар одан кедергісіз өтіп жатады.
Дамушы елдердің өздерінде мемлекетті ... ... ... ... ... көңіл-күй бар. Осының арқасында
жер бетінің саяси картасында жаңа тәуелсіз мемлекеттер пайда ... ... ... ... ... ... элиталар әдетте, сол елде
орналасқан ең ... ... ... ... ... элита негізгі этникалық
топтар арасындағы баланс (тепе-тендік) негізінде ... ... бұл ... өте ... ... оны дамушы елдердегі, оның
ішінде африка елдеріндегі жиі ... ... ... ... ... ... ... бір этникалық топ өкілдерінің ... топ ... ... немесе келісімді бұзды деп ... ... ... ... ... топтар шекараласу аймақтарында жайлы
өмір сүріп жатқан жағдайда ... ... елде ... басқаруды
енгізуге тырысады. Ол үшін орталық билік жергілікті жердегі шешім ... де ... ... ... дамушы қоғамда орталықтанған
мемлекетті басқару ісі бір ғана ең ірі ... ... ... ... топтар бұған наразы болып ... ... ... П. ... өзінің «Этностық және ... ... ... көптеген мысалдар келтіреді [45].
Биліктің орталықтанған жүйесін әлеуметтік тұрғына қарастыра отырып, оның
Қазақстан халқының биоэтникалық, биполярлық құрылымына жауап ... ... екі ...... мен ... саны ... ал қалған этникалық
топтар ұлттық азшылыққа жатады. 1999 ... ... ... сай ... саны
8 млн. адам, немесе жалпы халықтың 53,4 пайызын құрады. Орыстар саны ... яғни ... ... 30 ... ... ... 16,6 ... украиндар, өзбектер, немістер, татарлар, белорустар, ұйғырлар,
кәрістер жөне басқа ... ... ... ... соңғы бірнеше ондаған жылдардағы халықтың саны мен
этникалық құрамының өзгеруіндегі жалпы тенденция – ... ... ... ... ... және ... этникалық топтар үлесінің кемуі болып
табылады. Бұл Қазақстанда және ... ... ... ... ... ... сөз. ... әдетте,
мемлекеттегі бір айтулы ... ... ... ... ... және ... қатынастарда үстем болған кезінде пайда
болады.
Әлемдік тәжірибеде жергілікті этаос елдегі ... ... ... 70 ... да ... ... ... онда ол елді моноэтникалық, немесе
моноұлттық деп атайды. Бұл ... ... ... ... ... деу ... ... 20-30 жылдай уақыт елде биэтникалық
құрылым өмір сүреді.
Осындай этноқұрылымды халқы бар елдегі этникааралық қатынастарды ... ... ... қиын сала ... Бұл ... ... қаупі, этникалық тартыс және т.б. орын алуымен
байланысты болуы мүмкін. Қазақстанда көрсетілген аумақтағы әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ... билік
мемлекеттік: ұлттық қауіпсіздікке этникалық тұрғыда қауіп төнген жағдайда
аймақтар ісіне ... ... ... ... ... ... құрылымына этникалық тұрғына
қарасақ, онда оның халқының этникалық құрылымының көптүрлілігіне қарамастан
федеративті мемлекет болуға ешбір негізі жоқ екенін ... ... ... ... мен ... ... ... этнос республика
аясында басқа этностардан саны ... ... ... ... ... өмір сүріп жатқан жоқ.
Ешқандай этностың Қазақстан Республикасының құрамында өзінің ұлттық
мемлекеттік құрылымын ... ... ... ... жоқ. ... ... Одағының құрамында болған кезінде РСФСР, Грузия ССР-і және «Өзбек
ССР-і ... ... ... ... ... жоқ. ... ... Қазақстан Республикасы өз тәуелсіздігін алған соң өзінің құрылымы
бойынша унитарлы мемлекеттік болып ... ... ... ... ... ... мәселелері,
орталық билік пен аймақтық мемлекеттік билік орындары арасындағы құзырлылық
аясы қатынасы маңыздылық және өзектілік ала түсті. Қазақстан ... ... ... ... ала ... ... және жергілікті
биліктердің өзара қарым-қатынасын бір жағынан, мемлекетті нығайтуға, екінші
жағынан, өтпелі ... ... ... ... ... жасайтындай етіп
құруға тырысады.
Тұрғындардың және элитаның қажетті саяси мәдениетінің ... ... ... тән ... да факторлар сияқты тарихи алғышарттармен
анықгалатын биліктің орталықтандырылуы құбылысы ... ... ... ... алып ... ... биліктің одан әрі орталықтандылуы нарықтық
экономиканың дамуы мен мемлекеттік ... ... ... ... ... ... бюрократияның күшеюіне,
мемлекеттік басқару мәселелерінде ... және ... ... алып ... ... ... және ... басқару саяси жүйенің демократиялануы және болашақтағы ... ... ... ... ... ... ... зерттеулеріміз мынадай
ғылыми-тәжірибелік ұсыныстар түйіндеуімізге мүмкіндік береді:
1. Мемлекеттік басқару ... ... және ... ... ... ... ... басқарудың маңызды принципі
болып табылады. Әлемдік тәжірибе көрсеткендей, бұл ... ... ... жүйесіндегі елеулі дисбалансқа, әр ... ... ... ... ... ... ... жағдайдың
түрақсыздануына алып келеді.
2. ... ... ... ... мәдени және басқа да
ерекшеліктерін ескеретін мемлекеттік басқаруды орталықсыздандыру ... ... ... ... ... ... қажет. Сонымен бірге,
мұндай үлгі орталықсыздану мен ... ... ... ... жүзеге асырудың әлемдік тәжірибеде негізделген әмбебап занды-
лықтарын ескеруі қажет. Сол ... ... ... ... ... ... жаһанданудың да ықпалын ескеру қажет.
3. Қазақстандағы мемлекеттік басқаруды ... ... ... ... ... және ... негіздерін
қалыптастыру процестерін жедеддету қажет.
Мемлекеттік басқаруды ... ... ... деңгейлері арасындағы өкілеттіктердің жіктелуі мәселелері бойынша
кейбір заңдылық актілеріне өзгерістер мен ... ... ... ... ... ҚР ... халықаралық құқыққа, бәрінен бұрын,
жергілікті ... ... ... ... және ... принципіне сүйену керек. Республика басшылығына Қазақстанның
партияға қосылуы мерзімін ... ... ... ... ... ... басқару» заңын дайындауға кірісуі
қажет.
4. ... ... ... және орталықсыздандыру
балансына қол жеткізу қазіргі уақыттағы мемлекеттік орындар және бизнес пен
азаматтық қоғамның ... ... ... басқа да
қазақстандық қоғам секторлары орындайтын бірқатар ... ... ... ... ... ... қоғамның негізгі
секторларының әлеуметтік серіктестігін нығайту үшін мемлекет пен бизнес
тарапынан үкіметтік емес ... ... ... қажет. Мемлекет
тарапынан үкіметтік емес секторды ... ... ... ... ... ... ... және жергілікті билік деңгейлерінде де жүзеге
асырылуы қажет. Бұл тұрғыдан алғанда үкіметтік емес ұйымдардың ... ... ... ... ... ... орындау
жөніндегі әлеуметтік тапсырыстар тәжірибесі маңызды рөл ойнауы қажет. ... ... ... ... ... жағдайда «Үкіметтік емес ұйымдар жайлы»
және «Әлеу- меттік тапсырыстар ... ... ... ... бірге әлеуметтік серіктестік туралы заңға «. Атқарушы билік
орындарының және ... емес ... ... ... ... ... ... жөн.
5. Тұрғындардың көзқарасы бойынша ... ... ... ... ... ... елеулі бөлігінің қолдауына ие болмауы
себепті осы идеяларды қолдауға, ... ... ... ... және ... ... ... бағытталған БАҚ кампаниясын
жандандыру керек. Мұндай кампания, сонымен бір уақытта, ... ... ... және ... ... ... көтерілуіне ықпал
жасайды. Аумақтық қауымдастық азаматтарымен оларды қоғамдық және ... ... ... ... ... ... өткізіп отыру
қажет.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Госуправление: стартуют системные перемены // Казахст. правда. – 2001. – 18
сентября.
Белиспаев А.М. ... ... ... ... в ... … канд. полит. наук. – Алматы, 2000. – 27 с.
Джунусова Ж.Х. Республика Казахстан: ... ... ... ... Жеті Жарғы, 1996. – 208 с.
Ертысбаев Е.К. Институт президентства как ... ... ... обществ (на примере Республики Казахстан) // В
кн.: Институт президентства в новых независимых ...... – С. ... М.С. ... ... ... ... Казахстан
согласованного функционирования ветвей государственной власти // В ... ... в ... независимых государствах. – Алматы, 2001.. –
С. 171-182.
Абдуллаев С. Децентрализация ... ... ... ... условия и предпосылки // Вестн. КазНУ. Серия
экономические наук. – 2002. – № 5. – С. ... Ж. ... ... к определению понятий «децентрализация» и
«местное самоуправление» // Казахстан-Спектр. – 2002. – № 1. – С. ... А.М. ... ... и ... ... ... в
Республике Казахстан // Саясат. – 2000. – № 4-5. – С. ... Р.К. ... ... ... ... ... ... в Казахстане // аль-Фараби. – 2003. – № 3. – С. ... О. ... ... ... // ... – 2003. – 23 ... Л.Т. Конституционно-правовые проблемы организации и деятельности
местных представительных органов в Республике Казахстан. – Алматы: Сага,
2003. – 342 ... Г. ... ... ... ... ... ... // Маслихат. –
2002. – № 1. – С. 45-53.
Казкенов К.М., Нукенов А.Н. Проблемы ... ... в ... ... Казахстана // Казахстан-Спектр. – 2002. – № 1. – С.
37-42.
Кубаев К.Е. ... ... ... и экономического
механизма местного ... в ... ... // ...... № 12. – С. 17-22.

Пән: Мемлекеттік басқару
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 39 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бағалы қағаздардың қалыптасуы мен даму48 бет
Коммерциялық банктегі сервистің дамуының теоретикалық негіздері71 бет
Шағын және орта бизнеске несие беру65 бет
Экономикалық ұғымдар168 бет
Қазіргі Қазақстандағы этносаралық қарым-қатынастар және ақпараттық қауіпсіздік мәселесі91 бет
Қазақстан тарихындағы Ислам діні67 бет
Қазақстандағы шағын және орта бизнеске несие беруді талдау60 бет
Қазақстанның табиғат жағдайы56 бет
Қр-да жинақтаушы зейнетақы қорының қаржылық ресурстарын басқару66 бет
Қазақстан Республикасының Орталық Мемлекеттік Кинофото құжаттары және дыбыс жазбалары30 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь