Өлім жазасын қолдану

І. Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 3
ІІ. Негізгі бөлім ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 7
2.1. Қазақстан Республикасының Қылмыстық заңы бойынша өлім жазасының қолданылу ерекшелігі ... ... ... 7
2.2. Өлім жазасын қолданудың қазіргі әлемдік мәселелері 20
2.3. Қазақстан Республикасында өлім жазасына мораторий жүргізілу себептері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 27
2.4. Қазақстанға өлім жазасынан бас тарту қажет пе? ... ... .. 36

ІІІ. Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 44

ІV. Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 46
Сілтемелер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
Қаншама ғасырлар бойы тірнектеп жинаған адамзаттың рухани байлығы не себептен құнсыздануы тиіс деген сауал бүгінде бүкіл-ғаламшардың ақ ниетті жандарын әрі-сәрі күйге түсіруде. Адам бойынан қаталдық, қатыгездік жиі көрініс беріп, мейірімділік пен қайрымдылық күн санап өз жағалауынан алыстай бастағаны қалай?
Соңғы жылдары қоғамымызды жайлаған алуан қылмыстардың бірден тамыр алып, өрістеп кетуіне не себеп болды деген сауалға жауап іздеп көрелік. Кеңес Одағы тарағаннан кейін, шексіз еркіндіктің жөні осылай болады дегендей, коммерциялық телеарналар мен сан мыңдаған кинотеатрлар экраны ертелі кеш адам өлтірудің, зорлаудың, қорлаудың және төсек қатынасының нешеме түр-түрін ашық насихаттай бастады. Кітап дүкендері де мәдени көркемдіктен жұрдай, ату мен асуға, қуғын мен сүргінге қарық қылатын, сексуалды маньяктар немесе осы саланың ұят пен адамгершілік сезімді тәрк еткен өзге қаһармандары жайлы өткір сюжетті детектив кітаптарға толып кетті. Оны айтасыз, өлім себер қару-жарақтың алуна түрі “қара базарларда” еркін сатыла бастады.
Осы бір солақай көзқарастың ащы зарын бүгін аяусыз тартуға тура келдіп отыр. Бармақ тістеп, сан соқтырар бұл шексіз еркіндік біздің алдымыздан ұлттық салт-сананың, дәстүріміздің азып-тозуы боп кезіге ме, тарихи жадыдан айырылу боп ұшыраса ма, әйтеуір, із-түссіз кетпесі анық. Өйткені, дүниеде себеп-салдарсыз еш нәрсе жоқ.
Әсіресе, шектен шыққан жауыздықтан кең етек алып бара жатқан қазіргідей жағдайда өлім жазасын шектеп, оны ғұмыр бойы түрмемен алмастыру қылмыс әлеміне өзгеріс әкеле қояды дегенге сену қиын. Оның үстіне жыл өткен сайын қылмыс әлемі аярлатып, сұрқиялатып, әккіленіп барады.
1. Қазақстан Республикасы Конституциясы, 1995 жыл.
2. Қазақстан Республикасының Қылмыстық Кодексі. Алматы, “Жеті жарғы”, 1997 жыл.
3. Н. Ағыбаев: “Қылмыстық құқық”. Алматы, “Жеті жарғы”, 1998 жыл.
4. Е. Алауханов, С. Рахметов: “Жаза”. Алматы, “Өркениет”, 1999 жыл.
5. А.В. Наумов: “Қылмыстық құқық”. Астана, 2001 жыл.
6. Б.Ғ. Шынтемірова, Т.Т. Шайхиев: “Құқық теориясының негіздері”.
7. Қазақстан Республикасының жоғарғы Сот Жаршысы. 1999 жыл.
8. Ж. Күлиев: “Өлім жазасына мораторий: күнгейі мен көлеңкесі. “Заң” журналы.
9. І. Қазыбаев: “қазіргі әлемдегі өлім жазасы проблемалары”. “Заң” журналы. №8/ 2002 жыл.
10. Пасмаков: “Адамның өмір сүру құқығы және өлім жазасын жою мәселелері”. “Заң” журналы. №10/2002 жыл.
11. Н. Дулатбеков: “Өлім жазасына қатысты ой талғамдары”. “Заң” журналы. 2003 жыл/3
12. О. Жұмабекова: “Өлім жазасындағы пікірлер қайшылығы”. “Заң” газеті. №49/27 қараша 2002 жыл.
13. Сартаев А.: “Жан азабына салғандардың жазасын жеңілдетпеу керек”. №37/4 қыркүйек, 2002 жыл. “Заң” газеті.
14. Төлегенов Б.: “Қылмыскерін өлімге кескен мемлекет қасапшы ма?”. “Заң” газеті. №43/16 қазан, 2002 жыл.
15. Бекбосынов Е.: “Ауыр қылмыс жасағандарға жаза да ауыр”. “Заң” газеті. №47/13 қараша, 2002 жыл.
16. Светлая Н.: “Смертная казнь- справедливое наказание или узаконенное убийство?”. Фемида. 2002 г./10
17. В. Роот: “Смертная казнь”. Фемида. 5/2002 г.
18. С. Жеңісұлы: “Өлім жазасының бағзыдан бүгінге дейінгі тарихы”. “Заң” газеті. 30 қазан 2002 жыл.
19. А. Зенковский: “Өмір сүруге құқы жоқ”. 2003 жыл/29 тамыз. “Заң” газеті.
20. Ғ. Сапарғалиев: “Асығыс түбі өкініш болмасын”. “Заң” газеті. 2002 жыл/14 тамыз.
21. Ә. Жарылқағанов: “Өлім жазасына мораторий жарияланды”. “Заң” газеті. 2003 жыл/19 желтоқсан.
22. А. Серимова: “Тамұқ отындағы азап”. “Заң” газеті. 2002 жыл/14 тамыз
23. Т. Бөрібаев: “Құқықтық сананың өсуі”. “Заң” газеті. 2004 жыл/30 қаңтар
24. “Адам тағдыры ойыншық емес”. Ә. Сейілханқызы. 2002 жыл/31 шілде.
25. “Уголовное право Российской федерации. М., 1999 г.
26. Төлеутай С.: “Ізгілікті қоғамға өлім жазасы қажет пе?”. “Заң” газеті. №7/12 ақпан, 2003 жыл.
27. Ғ. Сапарғалиев: “Заң терминдеріне түсіндірме сөздік”.
28. “Жеке адамға қарыс қылмыстар”. Ағыбаев Н. Құқықтық Қазақстан. №1,2,3,4,5/2004 қаңтар.














Сілтемелер:

1. Қазақстан Республикасы Жоғарғы Соты. Сот жаршысы. 1993 жыл, 47-бет.
2. “Қылмыстық құқық”. Алматы, “Жеті жарғы”, 2001 жыл. Н. Ағыбаев 205-бет.
3. “Құқық теориясының негіздері”. Б.Ғ. Шынтеміров, Т.Т. Шайхиев (78-79 бет)
4. “Жаза”. Алауханов Е., С. Рахметов, 1999 жыл. Өркениет (156-157 бет).
5. А. Наумов: “Қылмыстық құқық”. Астана, 2001 жыл. (362-365 бет).
6. В. Ротт: “Смертная казнь”. Фемида. 5/2002 г. (ст. 56)
7. Ғ. Сапарғалиев: “Өмір сүруге құқығы жоқ”. 2003/29 тамыз “Заң” газеті (4 бет)
8. С. Сартаев: “Нан азабын салғандардың жазасын жеңілдету керек”. №37/4 қыркүйек 2002 жыл. “Заң” газеті (2 бет)
9. Қырғызәлиев Н.: “Өлім жазасына мораторий”. “Заң” журналы (99 бет). №12/1997 жыл.
10. Қазыбаев Е.: “Қазіргі әлемдегі өлім жазасы проблемалары”. “Заң” журналы (40-46 бет). №8/2002 жыл.
11. Байжанов Т.: “Қанішерді имендіретін күш өлім жазасы”. “Заң” газеті №34/4 тамыз 2002 жыл.
12. Бекбосынов Е.: “Ауыр қылмыс жасағандарға жаза да ауыр “. (2-бет). “Заң” газеті. №47/13 қараша 2002 жыл.
        
        Мазмұны
|І. |Кіріспе………………………………………………………… |3 ... ... ... |7 ... ... ... ... заңы бойынша өлім |7 |
| ... ... ... | ... |Өлім жазасын қолданудың қазіргі әлемдік мәселелері |20 ... ... ... өлім ... мораторий жүргізілу |27 |
| ... | ... ... өлім ... бас ... қажет пе?………. |36 |
| | | ... ... |44 |
| | | ... ... ... |46 |
| ... ... ғасырлар бойы тірнектеп жинаған адамзаттың рухани байлығы ... ... тиіс ... сауал бүгінде бүкіл-ғаламшардың ақ ниетті
жандарын әрі-сәрі күйге түсіруде. Адам бойынан қаталдық, ... ... ... ... пен ... күн ... өз ... бастағаны қалай?
Соңғы жылдары қоғамымызды жайлаған алуан қылмыстардың бірден ... ... ... не ... ... ... ... жауап іздеп көрелік.
Кеңес Одағы тарағаннан кейін, шексіз еркіндіктің жөні осылай ... ... ... мен сан ... ... экраны
ертелі кеш адам өлтірудің, зорлаудың, қорлаудың және төсек қатынасының
нешеме ... ашық ... ... ... дүкендері де мәдени
көркемдіктен жұрдай, ату мен ... ... мен ... ... қылатын,
сексуалды маньяктар немесе осы саланың ұят пен адамгершілік сезімді тәрк
еткен өзге қаһармандары ... ... ... детектив кітаптарға толып
кетті. Оны айтасыз, өлім себер қару-жарақтың алуна түрі ... ... ... ... бір ... ... ащы ... бүгін аяусыз тартуға тура
келдіп отыр. Бармақ тістеп, сан ... бұл ... ... ... ... ... ... азып-тозуы боп кезіге ме,
тарихи ... ... боп ... ма, әйтеуір, із-түссіз кетпесі ... ... ... еш ... ... ... шыққан жауыздықтан кең етек алып бара ... ... өлім ... ... оны ... бойы түрмемен алмастыру
қылмыс әлеміне өзгеріс әкеле қояды дегенге сену қиын. Оның үстіне жыл ... ... ... ... ... әккіленіп барады.
Әркімнің өмір сүруге құқығы бар. Ешкімнің ешбір пендені ол құқықтан
айыратын хақысы жоқ. Тіпті ... де. ... ... дүниеге әкелген
мемлекет емес. Бірақ ... шара ... тура ... Себебі, олар
қоғамға қауіпті. Қылмыскерлерге де ... ... ... хақын ешкім
бермеген.
Кейбіреулері қылмысқа білместікпен барады, енді ... ... өзі. Олар ... ... ... ... ... ұстаудың не
қажеті бар? Бір күні босап шығып ... ... ... түрме
қызметкерлерін жарып салуы әбден мүмкін. ... ... мен ... ... адам ... ... санасын емдеуге де келмейді.
Кісі өлтіргендерге өлім жазасы кесілген делік. Онда бір мысал: Мұса
мен Қызыр туралы құран хикаясында ... ... ... жас ... ... ... ... тастайды. Мұндай рақымсыз жендеттік әрекетті
көрген Мұса қатты түршігіп кетеді: “- ... ... ... ... ... ... ... сәбиді қыршынынан қиюға шыдаған неткен
дәт! Мүмкін ол ата-анасының жалғызы шығар”. Қызыр: “-Ол өте ... ... ... ... ... ол ... ... асырар еді.
Сондықтан да мен ... ... Оның ... ... ... ... Алла
тағала енді оларға бір емес екі ... бала ... ... екен.
Осы хикаяға қарап білместікпен, ашумен немесе ... ... кісі ... ... ... өлім ... шек қойылса деймін. Ал
адамшылықтан айырылған, ... ... ... біздің ойымша
өлгендері дұрыс. Өкіметке оларды ... ... ... жоқ.
Өлім жазасына мораторий енгізілгеніне елімізде 8 жылдың жүзі болса да
қылмыс көбеймесе, азайған жоқ. ... ... ... мемлекет
мораторий енгізді, енді біз де соған орай адам баласына қасірет ... деп, ... мұра ... өз ... ... ... ... жат осы қылмысты ойланып қарасақ, мұның
негізгі қазіргі заман адамдарының саналарына, имандылықтарына келіп ... ... ... ... өрши орын ... әр ... реттеу заңсыздықтары
мен тұрмыстық теңсіздігінен туындап отырған өшпенділік індеті деп ... ... ... ... ... ... ... адам өлтіру
әрекеттерін қалай ақтап алуға болады. Осыларды салыстыра ойлаған кезде ... ... ... ... көпшілік азаматтарымыздың санасы, мәдениеті
толық қалыптаспаған деген ... ... ... ... ... ... “Тәрбиесіз алған білім қауіпті” деген ... Осы ... ... ... қарасақ, мәдениет қалтаны қалыңдату мен білім ... ... Сол ... ... ... түскендер әр түрлі қылмыс пен
адам өлтіруден де тайынбай отыр ғой. Демек, адамның шын ... ... ... пәк, таза сананың қалыптасуымен өлшенсе деген ойға
тоқталасың.
Адамзат ұрпағына кісі өлімінің әкелер зардабын ойласаң, ол ... ғана ... ғой деп, ат үсті ... ... ұғым. Бүгін өлтірілген
әрбір адам ұлтымыздың келешек өркеніне, ұрпақтарына ... ... ... ... ... өзі ... ... өзі қайта алғаны
дұрыс” деген пікір көлденең тұрады. Әрине, табиғаттың заңы ... ... ... ... ... ертелі-кеш өзінің әмірімен қайтарып алғаны
орынды. Адам өмірінің құндылығы ... ... ... да ... ... ... ... өмірі секілді соның қолында қаза болған жәбірленуішінің де
өмірі құнды емес пе? Қала берді қылмыскерге өзгенің ... өз ... ... құқықты кім берді? Осы тұрғыдан қарастырар болсақ,
адам ... ... ... ... өлтірген азғынға тек ең ауыр жаза
лайықты. ХХ ғасырдың басында ... ... Б. ... былайша ой түйген:
“Адам өмірі қаншалықты жоғары бағаланса, оны қиған қылмыскерге ... ... ... ... ... ... өлім ... киген сотталушының қайғысы оның
құрбандарының қайғысынан әлдеқайда ауыр дегенді айтып, ... ... алға ... Осы ойды ... бірі М. ... ... “Өлім жазасының сұмдығы- өлім құшқан құрбанның қорқынышынан бірнеше
есе асып ... ... ... өлім ... физикалық азабы өлім
сағатын күту мен туған-туыстарынан мәңгілікке қол үзу секілді психикалық
азаптың жанында түк ... ... ... адам ... ... деген аяушылықты,
мүсіркеуді туындата қоймасы ақиқат. Ол- өз ... өзі ... ... ... ... ... Оның ... қаныпезер қасапшы мен соның қолында мерт
болған жәбірленушінің азабы салыстыруға келмейді
Сонымен, адамдардың ғұмырын жаналғыштық өкілеттікті иеленіп, ... кім? Ол- ... ... ... ... азғындаған жан. Ол-
кәдуілгі екі аяқ, екі қол сияқты адами сипаттарға ие ... ... ұя ... ... ... қатыгездік құрсаулаған жыртқыштың
тілегінің ғана ... Ол- оң, ... ... болмаған бүлдіршіндерді баудай
түсіріп, аңға тән ... ... ... сояудай тырнағымен кесектеп
жұлатын, жанұшыра шыңғырған ... ... ... ... ... бойы ... ... Ол- талайларды қасіреттің тереңіне батырып,
баланы жетім, жаржы жесір, ананы тұла бойы туғанынан айырған бақытсыздық.
Осыдан кейін қанішерді қара жер ... ... ... түйін: өлім жазасы- қылмыскердің қан төгуіне қойылар
тосқауыл. Бұдан басқа жаза тағайындалар болса, онда ... ... ... ... ... ... ... мүмкін, ал үзілген ғұмырды
дәруіш те қайтара алмайды.
Дегенмен, тақырып қойылған оны оңды шешіп, ... ... ... ... бас ... ... ... Қазақстан қосылуына
әкеліп соқтырады. Батыста өлім жазасынан бас тарту негізінде ... ... ... парламент болса, ал бізде бұл идеяның бастамасын ... ... Бұл ... ... ... бұл ... ... бүкіл құқықтық жүйесіне тән ... ... ... ... Қазақстан Республикасының Қылмыстық заңы бойынша өлім жазасының
қолданылу ерекшелігі
Сот өлім жазасын тағайындауға міндетті емес. Кез-келген жағдайда ... ... ... Қазақстан республикасының Қылмыстық Кодексінің Ерекше
бөлігінде көзделген балама жағдайлардың басқа түрін таңдауға құқылы.
Қазақстан ... ... ... ... 4-ші
тармағына сәйкес өлім жазасы туралы үкім, ол заңды күшіне енгеннен кейін,
бір жыл өтпей орындалмайды, ал ... ... ... ... ... ... ... пайдалануына мүмкіндік береді делінген1.
Қазіргі таңда Қазақстанның құқықтық өмірінде талқыланып жатқан өзекті
мәселенің бірі- өлім жазасы. Өзін ... ... ... ... ел өлім ... қолдану аясын барынша шектеп келе-келе жазаның
бұл ... ... бас ... тиіс ... да өлім ... ... тізбегі мейлінше азайтылып, мораторий жарияланды.
Аталмыш күрделі мәселенің күрмеуінің шешілуі жан- жақты зерделеуді
талап ... Бұл ... өлім ... ... ... толыққанды
тұжырымға келе алмаспыз. Сабағы мол өткен күндердің қателігін ... ... ... ... ... кітабы” деп аталатын жинақта
өлім жазасына кесілгендердің араша сұрай ... сөзі ... ... сол уақытта қандай қылмыстарға өлім жазасы кесілгендігін көреміз.
- Олар: сот алдында өтірік сөйлеу; кісі ... ... ... ... ... ... ... сарайдан қайырға берілетін нанды ұрлау,
алаяқ әйелдерді топтастыру, нан ... ... ... ... ... кісі ақысын жеу, суаруға кедергі келтіру және басқа да заңмен
тыйым салынған әрекеттер. ... ... ... ... бас ... ... хайуандарды өлтіру, емдеу тәсілдерін өз бетінше өзгерту арқылы
науқасты өлтіріп алу, құлды және ... ... ... және тағы басқалар
ежелгі дәуірде өлім ... ... ... ... ... ... ... үрей билетуді басты мақсат ... ... ... ... ... кесу және құлдыққа салу) жаза түрлері өлім жазасымен
пара-пар.
Ежелгі Бабыл мемлекетінде жазалаудың басты қағидасы- ... ... Бұл ... ... ... ... ... Талион
қағидасының мазмұны жазасына қарай қылмысты дегенге саяды. Бұл егер де
біреудің ... ... ... сен де солай көзден айырыласың деген сөз.
Немесе талионның тағы бір түріне сай жарақат салған ... ... ... жоғарыда келтірілген Мысыр мемлекетіндегіден қылмыстар мен қатар
күйеуінің көзіне шөп ... ... ауыр ... ... деп ... кінәлау,
қан араластыру тәрізді әрекет жасағандар өлім жазасына кесіледі.
Ежелгі ... ... ... арқылы жазаланатын қылмыстар
қатарын болжасақ, мұндағы басты мүдде мемлекет пен ... ... ... көз ... ... демократиялық институттардың бүкіл халықтық жиналыс,
тәуелсіз әрі кәсіби сот қалыптасуының бесігі саналатын. Антикалық ... ... ... ... ... ... елден қуу
сияқты негізгі жаза түрлерінің қатарында өлім жазасы да ... ... ... ... ... ... жеткізушілер мен өтірік куәгерлер
тартылады.
Қайта өрлеу дәуірінде орта ғасырдағы ... ... ... те, өлім ... ... ... деп айта алмаймыз. Дөңгелекке
орау, аяқ-қолды шегелеу тірі денеден ішек-қарынды суыру сияқты өлім жазасын
жүзеге ... ... ... ... XІX ... соңына дейін жазаның
кең тараған түрі ретінде қолданылады. Бұл елде бір ай бойы ... ... да ... ... ... ... дәуірде ғалым-дәрігерлер қылмыскерді қайтсек,
болмашы күйзеліспен, қинамай о дүниеге аттандыруға ... ... ... ... Соның нәтижесінде Гильотина (ойлап табушының атымен
аталады) газ камерасы, ату және ... ине мен ... ... егу ... ... жан ... жаңа ... пайда болды. Әйтсе де, күнәһардың азабы
мейлінше, азайтылған өлтірудің түрі әлі табыла қойған жоқ.
Оқ дәрі қару-жарақ түрлерінің көбеюімен адамзат ату ... ... ... ... ... ... ... бұл жолы арзан әрі қарапайым
болғандықтан жиі қолданылды. Әдетте, жазаны бір ғана адам немесе ... ... ... Ал ауыр жаза ... жан ... ... бар
органдарында зақым келгендіктен немесе қансырап көз жұмады. Егер жан алуды
атқыштар жүзеге асырар болса, онда ажал ... ... ... уақытта бір
дегеннен көз жұмады екен деп ойламаңыз. Өйткені, ара-қашықтықтың біршама
жер болуы сұр мергеннің ... дөп тию ... ... ... ... ... Одағының тұсында 2 мың адам атылған.
Адамзат баласына телеграф, телефон секілді байланыс ... ... ... Алва ... күндердің күнінде өлім жазасын жүзеге асырудың
тың тәсілін ... ... деп кім ... ... ... ... арнайы комиссиясын электр
орындығындағы өлімнің адамды асуға қарағанда әлдеқайда ізгілікке жақын әдіс
екендігін ... ... ... иландырудың сәті түседі. Осылайша
адамзат санасының қанға малынған туындыларының бірі – электр орындығы ... 1891 жылы ... ... ... ауыр ... алып ... да ... азабын
азайтуға тырысып бағуда. Осындай қайырымдылық жемісі: - сотталғанды
иньекциялау. Бұл ... мәні ... ... әсер ... ... ... жансыздандыратын химиялық заттардың қоспасының орасан зор
дозасын өлімге кесілген адамның қан ... ... ... ... өлтірудің осы әдісін таңдаған. Солардың бірі Техаста натрий
геопентол бромед және хлористі ... ... ... Бұлардың
біріншісі адамды есінен тандырса,екіншісі ... етті ... ... ... ... ... ... көз жүгіртсек 1977 жылы
ажалды заң жүзінде Оклохома және Техас ... жол ... Ең ... осы әдіс ... адам Чарльз брукс болған. Сотталғанды ... ... ... таңады. Кеудесіне көрші бөлмедегі дәрігердің
бақылауына мүмкіндік жасайтын стетоскоп бекітіледі. Осыдан ... ... адам ауа ... ... ... газы ... ... жеткізетін энзимдердің газбен жаншылуынан қылмыскер дем жетпей
тұншығып көз жұмады. Ол ... тез ... егер ... ... ... ... ... “әзірейілдің” қысқа уақытта жан ала қоймауы әбден
мүмкін.
Бас кесу өткен ғасырларда жиі қолданылған. ... ... ... ... және ... Араб ... мен ... Араб
эмираттарының заңнамаларында бекітілген.
Жазалаудың жолы- қылыштың көмегі мен адам ... ... ... алу.
қасапшының міндеті қылыштың өткір жүзімен бір ... арқа ... ... атқылау жазасы қылмыскерді бағанаға таңады немесе ... етіп ... ... ... ... ... ... тас
лақтыруды бастайды. Миға зақым келгендіктен жазаланушы жан тапсырады. ... адам ... ... ... ... бұл жаза ... ұзақ
уақыт азаптануын мақсат етеді. Мысалы, иранның Ислам ... ... ... ... “Таспен өлгенше атқылау түріндегі жазада
сотталған бір немесе екі тастың соққысынан көз ... үшін ... ... ... ... ... тастар тас деуге келмейтін ұсқа болмауы
керек. 1989 жылғы мәлімет ... ... ... алты ... ... “Ағылшындардың қылмыстық заңының европадағы ең қатаң заң
екендігін білеміз. 1810 жылдың ... ол ... ... ... кем ... отқа жағу, доңғалаққа байлап, кескілеп - өлтіру
тірі адамның ішек-қарнын ақтару т.б. жазалардың көп ... түрі ... пен ... ... ... мен ... тек ... ғана шектелді. Ондағы басты мақсат – “зиянкес” адамның көзін жою
немесе оны адам ... өмір сүру ... ... да ... жинағы XVІІІ ғасырдың басында Тәуке ханның
тұсында жасалған “Жеті жарғыда” сол кездегі қазақтың ... ... тән ... қатынастардың негізгі салалары енген. Оның жазба толық
нұсқасы әлі табылған жоқ бізге ұрпақтан ұрпаққа ... ... түрі ... ... ... көне ел ... заңы. Қазақта “қанға-қан” алу,
яғни елде ұрлық, қарақшылық, зорлық-зомбылық ... адам өлім ... егер ... ерін ... ата-анасы өз баласын қасақана өлтірсе;
- әйел зорлау кісі өлтірумен бірдей қылмыс болып есептелген;
- егер ... ... ... шөп салу ... ... ері оны ... біреуден әйелін күйеуінің келісімінсіз алып ... өлім ... ... қазақ халқының көне ел тарихы бар жұрт екендігін заңды
қастерлеген ... ... ... Ол ... ... ... ... тарихи кезең жағдайды жазамен түзетуге болмайтындығын
көрсетіп отыр, ... да ... бұл ... ... ... ... байланысты мәжбүрлеу және зорлық принципіне емес
сенімді мәжбүрлеумен ұштастырған принципке негізделген жаза теориясы ... ... Бұл ... жаза ... ... ... да ... қажетті құрал болғанымен ол жалғыз әрі басты құрал емес, тек ... ... ... ... ... ... ... өркениет жолына бет бұрған.
Бұл елдер адам құқығы принциптерінің ... ... ... өлім жазасын қолданыстан алып тастау мәселесін кеңінен
талқылауда. Өлім жазасы жөнінде қоғамның пікірі әр ... Бұл ... ... ... ... ... ... ғасырлар бойы толғандыруда. Ғалым
және практиктер халықаралық және үкіметтік емес ... ... өлім ... алып ... ... ... ... атты өтілген
халықаралық конференцияда осы ... ... ... ... ... ... әділет министрлігінің адам құқығы және заң сақтау жөніндегі
Қазақстандық бюросының, Қазақстандағы ... ... ... және ... ... ... ... Мұнда
Президент әкімшілігінің, Үкімет, Парламент, Жоғарғы Сот, Бас прокуратура,
басқа да ... мен ... ... өз ... ... ... Қазақстан Республикасының адам құқықтары жөніндегі өкілі ... ... өлім ... проблемасына қатынасы оның даму
деңгейін анықтайды. Әлем адам құқықтары деген құндылықтарды, әсіресе, ... ... ... ... ... ... ... өлім жазасына жол
берілмейді. Сол себепті ол адам ... ... ... ... ... ... ... алғаннан кейін өлім жазасы ... ... ... ... ... ... мен жетілдіру
деңгейінде шешуі керек” деген болатын.
Қазақстан халықаралық адам құқықтары ... ... ... ... ... үшін ... қайтарымсыздығы. Маңызды болып ... ... ... ... ... ... Басты мәселе- күнәсін
мойнына алу, сезіну болып табылады. Егер де біз ... ... ... ... ... келсе, онда осы бағытта алға ... ... Өлім ... бас ... ... азаю емес, көбею үстінде.
Қазақстан өлім жазасын қолданбаудың бұрынғы өткен дәстүрлері бар.
Бізге жеткен қазақтардың ... ... ... ... өлім жазасы
жалғыз жазалау түрі болып ... жоқ, ... ... ... ... ... үшін 1000 қой, ал әйел адам үшін 500 қой түріндегі ... ... құн ... арқылы өмірін сақтай алатын. Егер де адамның қол аяғы
мүшесіне зақым келтірсе немесе шауып тастаса, ... ... ... ... ... ... ... әділ соты кек алуды
қанағаттандыруға ғана емес, ... ... ... орнын
толтыруға да қылмыстан жапа шеккендердің одан арғы өмірін қамтамасыз етуге
де негізделген. ... ... ... ... пен ... әкеліп соқтырады, ал бұдан жәбірленушілердің саны арта түседі.
Сонымен ешбір жақтың құқықтары қалпына келмейді. ... ... ... ... ... сериялық маньяктың қолынан балалар зардап шеккен. Ал
олардың ата-аналары оған өлім жазасын қолдануды ... ... бас ... олар ... бір деңгейде болғысы келмеген.
Мамандар өлім жазасынан қорқыту арқылы бас тартуды ... ... ... ... ... ... өлім жазасынан бас тартқан
елдерде қылмыстылық санының ... ... Өлім ... ... ... ... бойынша өлтірушілікті іске асыратындар немесе басқа да
ауыр қылмыстарды жасаушылар алдын-ала өз әрекеттерінің зардаптарын, сонымен
қатар өздерінің өмірінен айырылу ... ... ... ... ... бейнесі туралы мүлде дұрыс емес түсінікте, сондай-
ақ өлім жазасына әкеліп ... ... ... жағдайларына негізделеді.
Көптеген ауыр қылмыстар күйзеліс жағдайында ... ... ... ... ... ... жасалады.
Кейбір жағдайларда мұндай қылмыстар орнықсыз психикасы немесе ақыл-ой
кемшіліктері бар адамдармен жасалады. Осындай барлық ... ... ... ... жазалану қаупі есепке ала бермейді.
Өлім жазасы терроризммен ... ... ... болып табылмайды. Өлім
жазасының ұйымдасқан қылмыстылықты және террористік қылмыстың азаюына
жағдай жасайды ... ... жоқ. ... өлім ... мүлде қарама-
қарсы әсер ете алады. Жазалау қылмыскерге азап шегуші ... ... ... еске алу алдындағы террористік ұйымдар үшін символ және қозғаушы күш
болып табылады.
Өлім жазасына балама ретінде сөз жоқ ... ... ... алады.
Себебі, өлтіру бұл жазалау емес, ол жан ... және де ... ... ... білдіреді. Ал түрмеде өткізген көп жылдардан
кейін ... ... ... келу- бұл адамгершілікті сынақ болып
табылады.
Қазақстан үшін өлім жазасы қоғамды ізгілендірудің ... ... ... ... ... ... және ... саясаттың 2004 жылға
арналған негізгі бағыттары туралы” ... ... ... осы ... ... былай деді: “Ендігі жерде өлім жазасын кесу
үкімін ... ... оны ... ... етуге дейінгі мәселені мұқият
зерделеу қажет”. Бұл үшін қажетті жағдайлар туғызу керек екенін ... өзі ... мен ... ... ... Бұл ... да ... түрлі пікір бар.
Алайда, бұл мәслені шешуді қолға алу ... Ал, 2003 ... ... ... және сыртқы саясаттың 2004 жылға арналған негізгі
бағыттарын жолдау ... ... ... ... ... ... саласын ізгілендіре түсуді жалғастыру маңызды. Өлім
жазасын ... ... ... үшін ... осы ... шешудің
ұйымдастырушылық материалдық және заңдық шарттарын жасауға кірісуі керек,
атап айтқанда, өмір бойы бас ... ... ... жаза ... ... ... қылмыстық заңында өлім жазасын қолдану аясы
шектеулі екенін атап өту керек, өлім ... ... ... ... ... асқан ер адамдар мен қылмыс жасау үстінде 18 жасқа толмағандар, әйел
адамдар деп кеңейтілді. Заңда өлім ... ... ... ... ... ... Үкім ... белгіленген мерзімді оның
күшіне енген кезінен бастап орындауға кесіледі. Соңғы жылдардағы практика
көрсеткендей соттар өлім ... ... ... ... ... ... бұл ... шарасын мынадай жағдайларда қолданады: оны
тағайындау қажеттілігін жауапкершілікті ауырлататын ерекше ... ... ... ... болады6.
Мемлекет қылмысқа берілетін жаза мәселесін шешуде белгілі бір
дәйектілік ... ... атап өту ... ... егер Қазақстан
Республикасында 2001 жылы өлім жазасына 39 адам кесілсе, 2002 жылы бұлардың
саны 18-ге дейін ... 2003- жылы ... ... ... Әділет министрлігі 2002 жылы қазақстан Республикасында өлім
жазасын қолдануға ... ... оны ... жою мүмкіндігі туралы мәселе
бойынша қоғамдық пікірге мониторинг жүргізді.
Бұған 8100-ден ... ... ... ... ... жауап
берді. Сонымен бірге Әділет ... ... ... ... ... сотталған адамдарға қатысты сот үкімдерінің орындалуына мораторий
енгізу туралы” ... ... ... Кодексіне” және
“Қазақстан Республикасының Қылмыстық атқару кодексіне қолданысқа ... ... ... ... өзгерістер мен толықтырулар
енгізу туралы” заңдардың жобаларын әзірлеп оларды құқықтық ... өлім ... бас ... ... жауаптарына қарағанда
сұрақтары өте көп. әрине, бұл мәселе заңгерлер, ғалымдар, құқық қорғаушылар
арасында талқыланудың ... ... ... рет ... ... ХХ-
ғасырдың 70-80 жылдары өлім жазасын біртіндеп азайту, келешекте бұл жазадан
бас ... ... ... ... анық ... ... ... 15 желтоқсандағы “Азаматтық және саяси құқықтар” туралы Халықаралық
фактінің Екінші факультативтік хаттамасындағы өлім ... бас ... ... Ұлттар Ұйымының үндеуін көптеген мемлекеттер қабылдады.
Қазіргі уақытта Европа одағына кіретін елдер одан бас тартты. Бірақ,
жалпы қоғамдық пікір өлім ... ... ... ... біртіндеп
шығару идеясын онша құлшынып құптамай отыр.
Қазақстан Республикасында басқа да ... ... ... ... түрі әлі бар. ... ... ... Конституцисына сәйкес
өлім жазасы, жазалаудың ерекше шарасы ретінде аса ауыр ... үшін ... ... ... кесілген адамдардың кешірім сұрауға құқығы бар.
ҚР Қылмыстық Кодексінде өлім жазасы тағайындалатын қылмыстардың нақты
тізімі берілген. Өлім жазасы адам өміріне ... ... ... ... үшін ... соғыс кездерінде немесе ұрыс жағдайында ... үшін ... ... ... ... 69, 75 ... егер ... тартудың мерзімі ескірсе немесе айыптау үкімінің орындалу
мерзімі, өлім жазасын қолданбаудың ерекше жағдайларын көздеген. Егер ... ... ... ... ... емес деп ... онда өлім жазасы
өмір бойы бас бостандығынан айыру жазаысмен ауыстырылады. Егер ... ... ... ... ... жауаптылықтан босату мүмкін
емес деп санаса, онда өлім жазасы 25 жыл ... бас ... ... өмір бойы бас ... айыруға ауыстырылады.
Қылмыстар жиынтығы бойынша мерзімдерді ішінара немесе ... ... және ... ... ... ... 49-бабының 3-
бөлігі, яғни кешірім жасау тәртібінде өлім жазасын ... ... ... мерзімсіз түрі, өмір бойы бас бостандығынан айыру-
жазаның жаңа ... ... ... ... ... ... ... айырудың бір түрі болып табылады, ол тек мына ... ... ... ауыр ... ... үшін ... ... балама ретінде, егер сот өлім жазасын қолданбау мүмкін деп ... ... ... кодексінің 48-бабының 4 бөлігі, сондай-
ақ Қылмыстық ... ... ... ... қылмыстарды
жасағанда. Бұл жайында Қылмыстық ... ... ... ... ... ... өлім жазасын ауыстырған жағдайда (Қазақстан
Республикасының Қылмыстық кодексінің 49-бабының 3-бөлімі).
в) Өлім ... ... ... ... ... ... өлім
жазасына сотталған адамға ескеру мерзімін қолдану мүмкін болмаса.
Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексінің 48-бабының 3-бөлігінің
мәні- егер белгілі бір ... бас ... ... сот ... өлім ... ... деп ... онда ол өмір бойы бас бостандығынан
айыруды тағайындай ... ... да өмір бойы бас ... айыруды
қолдану соттардың өлім жазасын қолдануын азайтады.
Өмір бойы бас бостандығынан айыруға сотталғанның іс ... ... ... Республикасының Қылмыстық кодексінің 70-бабының 5-бөлігі
қарастырын бұл ... ... ... ... бұрын босату мүмкіндігі екі
жағдай үлескенде болады:
- іс жүзінде кемінде жиырма бес жыл ... бұл ... өтеп ... ... одан ары бас ... ... ... емес деп тапса, босатылуы мүмкін7.
Қазіргі таңда өлім жазасына ... - өмір бойы бас ... ... бола ... ... кейбір жағдайларда екеуінің ортақ белгілері бар.
Біріншіден, өмірінің ... ... бас ... ... ... оның ... тұратын сол әлеуметтік ортадан толық
аластатады.
Екіншіден, өмір бойы ... ... ... бұл жазаны,
мәселен кешірім жасау, рақымшылық ету нәтижесінде жазаның басқа ... ... ... ... ... ... мекемелерінде ұстау тәртібі бойынша
өмір бойы бас бостандығынан айыру ... ... өлім ... жеңілдету құралы ретінде қарастырылмайды. Сондықтан да, жазаның
мұндай түрін ... ... ... әділеттілік туралы сөз қозғау
мейлінше даулы болып келеді.
Әлбетте, болашақта технологияның дамуымен өлім ... ... ... да ... ... пайда болуы мүмкін. Мәселен,
лоботомия, адамынң психикасына қан арқылы әсер ету және т.б. ... ... ... ... ... ... жеке ... ықпал етуді күштеу
құралдары арқылы бұзу дегенді білдіреді, сондықтан да ... ... ... ... ... адамшылық тұрғыға бейімдеу,
әділеттілік бағытында дамыту әр түрлі жолдармен ... ... ... ... ... оның тәндік және рухани күйзелісін азайта
отырып, өлім жазасына қарағанда ... ... ... ... ... шешілмеген басқа да аспектілер бас көтереді- мемлекет өлім жазасын
қолдануға ... ма, ол сот ... ... ... ... ... кепілдік бере ме, өлім жазасымен жазаланатын іс-әрекеттердің ... ... ... ол өз өкілеттігін асырып жібермей ме және т.б. Бұл
өзіңді, құрып кеткенде, материалдық тұрғыда ... ... ... ... Алайда, бұл тығырықтан шығудың жолы емес. Мемлекет ... ... ... ... ... ... ол ... да
қамқорлығына алуға міндетті. өзіндік дамуға мұндай ұмтылыс арқылы қоғам
өткениет бағытында елеулі ... ... ... ... ... өлім жазасына мораторий
жариялайтындай деңгейге әлі жеткен жоқ еді. ... ... ... өлім ... деп білеміз. Қоғамда тәртіп орнауы үшін өлім ... ... ... ... моральдық санасы көтеріңкі, құқықтық
санасы биік ... өлім ... алып ... Біз де ... жариялап қойдық. Негізі, қоғамымыздағы қалыптасып отырған
қылмыстық ахуалға орай осы ... алып ... ... өлім ... ... ... болар еді. Өлім жазасын адамды тонау мақсатында
қасақана ... ... ... ... қолданса
дұрыс болар еді. Өйткені террористік ... орын ала ... ... ... ... ... ... болуы мүмкін.
Ал жүздеген адамның қанын мойнына жүктегісі келетін террорист қалайша
жер басып ... ... ... әлі есін ... ... ... ... әрекетке барған педофил қалайша өмір сүруі тиіс?! Оларға
өлім жазасын қолданбай, түрмеге қамағанымызбен, олар ... ... тағы бір ... ... тигізуі мүмкін ғой.
Өлім жазасынан шошудың қажеті жоқ. Кейбір елдер әлі күнге өлім
жазасын ... ... ... ... орнатуға қол жеткізіп отыр.
Мәселен, Қытайда экономикалық қылмыс жасап, ... ... ... ... өлім жазасын қолданады. ... ... жолы ... ... Осы ... ... ... тигізіп отырған
қылмыс түрлеріне орай қатаң жаза түрлерін енгізсек, ештеңеден ұтылмаймыз.
Біз де өлім ... ... ... көптеген қылмыс түрлерінің ... ... едік деп ... Өлім ... ... қазіргі әлемдік мәселелері
Қазіргі кезде бірде-бір мемлекет қандай мәселе болмасын, оны сыртқы
саяси факторларды ... шеше ... ... ... ... дәл ... жазасын қолдану мәселесі бойынша пікірлер ... ... ... ... ... ... екі ... уақыт бұрын өлім жазасына арналып
өткен бірқатар халықаралық форумдарға назар аударайық.
Өлім жазасына қарсы алғашқы әлемдік конгресс 2001 ... 21-23 ... ... ... ... Ол ... ... аболиционистік
үрдістің кең етек жаюының бір көрінісі іспетті болды. Себебі онда ... өлім ... ... ... ... да бір ... түсу туралы ойдың өзі ерсі саналды. Қорытынды декларацияда аталмыш
конгресс өлім жазасын жою ... ... ... ... ... ... өлім ... кек алудың салтанат құруы және адамның ең
маңызды құқықтарын, ең ... өмір сүру ... аяқ асты ету ... ... ... өлім жазасының ешқашан қылмыстың алдын алуға
септігін ... баса ... Өлім ... ... ... ... ... азаптау және кемсіту актісі болып табылады.
Өлім ... ... ... сол ... ... мадақтайды. Адам
құқықтарын қадірлейтін қоғам өлім жазасын жоюға тырысады.
2001 жылғы 25-29 ... ... ... ... ... (Еуропа Кеңесі Парламенттік Ассамблеясының) кезекті сессиясы
өтіп, онда қаралған маңызды мәселелердің бірі өлім жазасын жою ... ... ... ... ... ... ... “Еуропа
Кеңесінің бақылаушы- мемлекеттерінде өлім жазасын жою” резолюциясын
қабылдады.
Еуропа Кеңесі Парламенттік Ассамблеясы осы ... өлім ... ... ... тағы да ... ... қазіргі заманғы
өркениетті қоғамның қылмыстық әділет жүйесінде өлім жазасына орын ... ал оны ... адам ... мен ... ... ... Еуропа конвенциясының 3-бабы бойынша адамның қадір-қасиетін аяқ
асты ету ... ... ... ... ... ... 1994 ... бастап Ассамблея Еуропа Кеңесіне мүше
болғысы келетін елдерге өлім жазасына мораторий енгізуге әзір болу ... ... ... ... Осының нәтижесінде Еуропа Кеңесін құрайтын 43
ел 1997 жылдан бері іс жүзінде өлім жазасы ... ... ... ... өлім жазасы қолданылатын елдер еуропа Кеңесіне
қабылданбайтын болды.
2001 жылғы 6-10 ... ... ... қауіпсіздік және
ынтымақтастық жөніндегі ұйымның ... ... ... өлім ... жою туралы қарар қабылданды.
Қазіргі таңда Біріккен Ұлттар Ұйымына мүше 189 ... ... ... ... ... ... іс ... жойылған. Дегенмен,
Еуропадағы Қауіпсіздік және ынтымақтастық ... ... ... ... 10-ында өлім жазасы әлі күнге дейін қолданылады екен.
Қазақстан беделді халықаралық ұйымдардың бірі Еуропадағы Қауіпсіздік
және ынтымақтастық жөніндегі ұйымының құжатында өлім ... ... ... екі рет аталып отыр. Әрине, біз тәуелсіздікке қол жеткізген 10 жыл
ішінде азаматтық ... жол ... ол ... еліміздің құқықтық
мемлекет қалыптастырудағы ірі жетістігі болып есептелетіні анық.
Өкінішке орай, 2001 жылғы 11 ... ... ... дүр ... ... ... осы форумдарда қабылданған шешімдерді кең
насихаттауға кері әсерін тигізді. Террористер ... ... ... өлім ... ... ... қисынсыз көрінген, әрі қоғамдастық
тарапынан қолдау таппас ... ... ... ... ... ... жалғастырар болсақ,
1998 жылдың аяғы мен 1999 жылдың басы ... ... ... ... рол ... жылдың көктемінде өлім жазасын қолданудан бас тартқан елдер саны
өлім жазасы сақталып отырған елдер санынан алғаш рет ... ... 1998 ... ... осы ... ... қолдану аясын кеңейтпек
болған ... ... ... ... мен Түрікменстан өлім
жазасына мораторий жариялады. 1999 жылы ... ... ... ... Латвия, Грузия, Армения қосылды, ал 2000 жылға қарай Украина ... ... ... ... ... ... алғаш рет 1998 жылдың қарашасында
Рим Папасы өзінің Рождестволық ... өлім ... ... ... шақырды.
Жалпы, кезінде Кеңестер одағында өлім жазасын жою әрекеті екі ... ... де ... ... Өлім ... ... шаралары
қатарынан алып тастау үшін Испанияға-17, Австралияға –18, Жаңа ... жыл, ... –5, ... жыл ... ... Міне, бұл
дамыған Еуропа мемлекеттеріндегі жағдай.
Ал, бұрындары өлім жазасынан бас тартқан кейбір елдер ... ... оған ... ... ... Өлім жазасын қолданудан 23 жыл бойы тартынып
келген Филиппин 1999 жылы оны қайтадан ... ... Сол жылы 40 ... ... ... рет АҚШ-тың Огайо штатында айыпталушы өлім жазасына
кесілген. ... ... ... ... сот ... ... “қарқынды” жұмыс істей бастады. Мәселен, соңғы 24 жылда осы ... ... өлім ... ... ... АҚШ Жоғарғы сотының рұқсаты
берілген 1997-2000 жылдардың үлесіне тиеді.
Өлім жазасын қолданудың ғаламдық үрдісіне келетін болсақ:
- біріншіден, Біріккен Ұлттар Ұйымы, ... ... ... ... ... ... ... және басқа да құқық ... ... ... ... ... өлім жазасын ... ... ... қол ... ... ... өлім жазасын қолдану адамның маңызды құқықтарын, ең алдымен,
қол сұғылмайтын өмір сүру ... аяқ асты ету ... ... ... ... ... мәнді дәлелі болып табылады. Өлім жазасын
қолдану- асқан ... ... және ... ... ... мемлекет өз елінде моральдық атмосфераның жақсаруына үміт
артпай-ақ қойса болады. Кез келген жазалау зорлық-зомбылыққа ... ... ... қоғамдық құндылықтарды шайқалтады. Зорлық-зомбылық
бекініп алса, адам құқықтарын бұзу үйреншікті құбылысқа айналып кетеді9.
Адам өміріне қастандық жасаған айрықша ауыр ... үшін өлім ... жол беру кек алу ... ... бұл жаза ... түзетуді
де мақсат етпейді, ол ең алдымен, әлеуметтік әділеттілікті қалпына келтіру
және ... ... де, сол ... ... ... да ... ... алу міндеттерін орындау үшін қолданылады.
Өлім жазасына мораторий енгізу ... ... ... ... ... Атап ... ... кеңесі Парламенттік ассамблеясының
президенті П. ... ... ... оң қадамның жасалуы елде ... ... ... ... және ... еуропалық өлшемдерге
жақындай түсу ниетін айқын танытады.
Мамандардың көпшілігі қазақстан өлім жазасынан сатылап бас ... ... тиіс ... ... Іс ... бұл 1997 ... 16 ... Қазақстан Республикасы Қылмыстық ... ... өлім ... ... ... ... саны екі есеге
қысқартылған. Бұдан басқа, Қазақстан Республикасы Қылмыстық ... ... ... үшін өлім ... тек ... ... немесе ұрыс
жағдайында белгіленуі ... ... ... және ... қауіпсіздікке қол сұғу
әрекеттері үшін бес ... ... ... ... ... бес ... ... тоқталсақ, бұлар: адам өлтіру (96-бап, 2-
бөлім); Қазақстан Республикасы Президентінің ... қол ... ... ... терроризм (233-бап, 4-бөлім) диверсия (171-бап, ... ... ... ала ... ... адамның өміріне қол сұғушылық
(340-бап).
Қазақстан ... Бас ... ... Құқықтық
статистика және ақпарат орталығының мәліметтері бойынша, біздің елімізде
1997 жылы 61 адам, 1998 жылы 63 ... 1999 жылы 63 ... 2000 жылы 40 ... жылы 39 адам өлім ... ... Осы кезеңде барлығы 266 адамға
қатысты істер бойынша өлім жазасына кесу үкімдері шығарылған орташа ... ... ... ... жылына 53 адам өлімге кесілген.
Адамзаттың көпғасырлық тарихы, ғылыми зерттеулер және көптеген
елдердің тәжірибесі өркениетті ... ... де ... ... алдындағы
қорқыныш сезімі әлеуметтік құқық бұзушылардың мардымсыз бөлігін ғана қылмыс
жасаудан сақтандыруы мүмкін екенін көрсетіп отыр. Жазаны қатал ету ... ... ... ... көзқарасқа негізделіп отыр. Ал шындығына
келгенде, жазаны қатал ... үміт арту ... ... ... жазаны
тағайындалған кезде басты рөл ортақ емес, жеке превенцияға беріледі.
Мемлекет пен ... ... ... деген ең шетін, ең
соңғы көзқарасы нысаны- өлім жазасы ... ... ... да ... жою ... ... қылмыстық саясатты ізгілік қағидаларына бейімдеу
мәселелерін құрайтын негізгі проблемалардың бірі. Ол демократиялық ... ... ... ... ... ... болуы керек деген
тақырыпты жалғастырады, ізгілікке бейімдеу жазаның қандай да бір түрінен
бас тартуды ғана ... ... ... оның ... ... өзгертуді, яғни,
шарттарын, мақсаттарын, қолдану ... және сол ... ... ... ... Осы жерде өлім жазасына ... ... ... ... ... ... келтіре кетсек: ... С. ... ... дәл ... күні өлім ... ... алып ... ешқандай негіз жоқ”.
- Біріншіден, біздің ... ... ... ... ... әлі де ... өркендеу үстінде.
- Екіншіден, халқымыздың әл-ауқаты, тұрмысы әлі де ... ... ... ... көп еңбекті, уақытты талап етеді.
- Үшіншіден, халқымыздың ... ... ... ... өркениетті
мемлекеттің деңгейіне жете қойған жоқ.
- Төртіншіден, біздің ұлттық ... әлі де ... ... ... ... ... ескі ... принциптерінен арыла қойған жоқ.
Міне, осы себептерді алға тарта отырып, дәл бүгінгі ... ... ... бас ... болмайды деп есептеймін”,-дейді.
Ал, профессор Е. Қайыржанов: “Қазақстанның Қылмыстық кодексінде
бірнеше аса ауыр ... өлім ... ... ... жылдары
Президентіміз бекіткен құқықтық саясат концепциясында мынадай ... ... ... ... ... ... қарай зерттеу керек”.
Осыдан шығар, әйтеуір кейбір халықаралық, қоғамдық ұйымдар “өлім ... ... ... ... ... ... шыға келді. “Саған зұлымдық
жасаса, сен зұлымдық жасама” деген баяғы заманнан келе жатқан ... ... ... бас ... осы ... талаптарына сай келеді. Бірақ,
осынау ізгі қағиданың негізгі ... ... ... ... ... кей
принциптеріне қайшы келеді. Ол қандай принциптер?
- Біріншіден, әділеттілік принципі. 1998 жылы қабылданған Қылмыстық
кодексімізде осы ... ... ... ... Бұл- ... ... ... теориясының үлкен жетістігі. Әлеуметтік
әділеттілікті ... ... ... ... ... де ... жапа ... тұрғысынан қарау дұрысқылмыскерлерді аяп, өлім жазасынан
құтқардық дейік, ал оның ... қаза ... ... ... ... ... ... пен әділдік қайда сонда?
- Екіншіден, бүгінгі өмірдің принципі. Қоғамдық іс-әрекеттер өзгерген
сайын, жазалау ... де ... ... ... Мәселен, 1990 жылдарға
қарағанда кейбір қылмыстар азайғанымен, есесіне аса ауыр ... ... Аса ауыр ... ... екен, жазаның да аса ауыр түрі соған ... ... ... ... ... сана-сезімге сәйкестілік
принципі. Қылмыскерлердің қолынан жазықсыз қаза тапқан адамның ... ... ... ... жазадан алып қалсақ, бізді түсіне ... ... ... жүйесі өлім жазасына кеспесе, өзіміз-ақ оны
өлтіреміз” ... кім ... бере ... Бұл дегенің жазықсыз жанды
қылмысқа итеру деген сөз.
- Төртіншіден, қылмыстың ... алу ... Кей ... ... ... ауыр ... ... мүмкін. Яғни, өлім жазасын
сақтап қалу арқылы біз қылмыстың алдын аламыз”, -деген тұжырым жасайды.
Сондықтан өлім жазасын немесе кез ... ... да ... ... ... керектігін, оларға мораторий немесе қылмысқа көзқарастың ... ... ... ... біз ең ... Қылмыстық заңның
мақсаттарынан бастауымыз керек.
Өлім жазасы, сөз жоқ, қылмысқа деген көзқарастың ең қатал түрі. Ол
көптеген ... ... ... іске ... кек ... ... оған ... беру, қоғамды оның келесі әрекеттермен
күрестің енгізілу шешімімен жариялау, жәбірленушіге және оның жақындарына
келтірілген ... өтеу ... ... Бұл ... ... ... ... ұстай отырып, өлім жазасын жою мәселесіне қарым қатынасын
әр түрлі ұстанымдарын көрсетеді: жәбірленушінің және оның ... ... ... және ... ... ... ... қатар
қылмыскердің өзіне қатысты. Ол шындығында делдал ... рөл ... ... ... мен оның ... ... соттасудан
құтқарады;
- екіншіден, қылмыскер тарапынан қылмыстың қайталануының алдын алады;
- үшіншіден, ... ... ... ... бір мәмілеге келу, ортақ тіл табу-заң ... ... ... мақсаты. Оның діттеген жеріне жету мүмкіндігі өлім
жазасын жоюды және оны балама әдістермен ауыстыруды қамтамасыз ... ... ... өлім ... ... жүргізілу себептері
Елбасының “Қазақстан Республикасында өлім жазасына мораторий ... 2003- ... 17-ші ... №1251 ... іске ... әр түрлі жобалар әзірленген және ... ... өлім ... ... ... ... ... реттеуге
бағытталған.
Ал, қылмыстық-атқару кодексінде ... ... ... ... ... уақытында, сондай-ақ оның ... ... өлім ... ... ... ... ... Президентінің Жарлығымен енгізілген мораторий өлім жазасын
алып тастау емес, соттардың өлім жазасына ... ... ... арналған акт болып табылады. Яғни, өлім ... ... ... ... күші бар ... ... ... Ал енді мораторий
жарияланғанға дейін немесе одан кейін өлім жазасына кесілгендер ... ... ... ұсталынады. Бір айта кетер жайт, мораторийдің
әсер ететін ... ... ... бұл ... тоқтатылмайтындығы
туралы сөз емес. Егер қылмыстық жағдай күрделеніп, адам өліміне соқтыратын
лаңкестік, көпшілік күш ... ... және ... да ауыр ... ... жағдайда мораторий ережесі өзгеруі мүмкін.
Қазақстан Республикасы Конституциясының ... ... ... ешкімнің де құқы” жоқ. Өлім ... ... ауыр ... ... ... ... ... ғана заң арқылы қолданылады,” делінген. Бұл
сонау 1995 жылы еліміздің Ата заңы қабылданғаннан бері іс ... ... Оның ... ... ... қоғамымызда қылмыстық-құқықтық жүйемен
қылмыстық жазалау шаралары мәселелеріне тікелей қатысты демократия ... ... ... ... ... Ауыр жазаға кесілгендердің саны
жыл сайын төмендеуде.
Еліміз тәуелсіздігінің алғашқы жылдарында валюта операциясы ережесін
бұзу, әйел зорлау, ... пара алу ... ... ... ... ... заңнан алынып тасталған еді. Ал 1998 жылдың 1 ... ... ... ... ... ... қасақана адам өлтіргенге
өлім жазасын тағайындау сақталды. Бұдан басқа, ... ... ... 18
жасқа толмаған жасөспірімдерге, сондай-ақ үкім шығарылған ... 65 ... ... өлім ... ... тыйым салынған.
Қазақстан Республикасының Қылмыстық-атқару кодексінің 123-бабына
байланысты өмір бойына бас ... ... ... ... ... ... ... өтеуге тиісті. Қазір мұндай
абақтылар саны республикамызда үшеу: ... ... ... ... –630 ... ... ... үшіншісі 660 адамға ... ... ... ... ... байланысты қоғамдық пікірдің әркелілігі елдегі
қылмыс ... ... ... ... ... ... соттың судьяларына жұмыс барысында бірқатары бойынша өлім
жазасы тағайындалатын аталмыш ... ... ... тура ... көз тастап, қараған істерді ой тізбегінен өткізсең, бұл істер
бойынша ... ... жаза ... ... ... емес ... боласың. Мәселен, бұрын сотталған Семенов кішкентай сәбиді зорлап,
өз ... ... үшін ... ... Ал, Стародубцев бөтеннің
үйіне баса көктеп кіріп, отбасы құрғалы ... екі ... ... ... ... ... ... қылмыстарының қатыгездігімен,
зұлымдығымен Петропавловск қаласын дүр сілкіндірген алты жас қыз бен әйелді
өлтірген Мураенко бар. Осы жан-түршігерлік ... ... ... ... қаласың. Қанішер қылмыскерлердің қолынан мерт болғандардың ... мен ... ... кім ... ... өлім ... үрей ... бірқатар зұлымдықтар жасаудан тежейді және өлім
жазасын қолдану қылмыс деңгейіне айтарлықтай әсер ... ... ... ... ... Бас Прокуратурасының құқықтық статистика және
ақпарат орталығының мәліметтері бойынша 1997-2001 жылдардың аралығында ... жыл ... 53 ... ... саны 266 адам өлім ... ... Қазақстанда жыл сайын 30 адам мемлекет қолынан өмірімен қош айтысады
деген сөз. ... ... 266 ... 150-і ... ... қош ... 27 адам рақымшылық алған. Қалған 89 мойнына ажал қамытын кигендердің
тағдыры не болды ... ... ... сөзсіз. Шындығында, бұл 89 жан
әзірейіл ажалын торыға күтіп, соның ... ... ... ... қол ... бақи ... ... Өлім ... ... ... ... кісі өлтіргендер. Бұл жаза
психологиялық тұрғыдан өзін-өзі ... ... өлім ... ... ... ... өкінуден гөрі өлім сағатын күту
басым болады. Яғни, қылмыстың өз ... ... мен ... үшін ... бас бостандығынан айыру жазасын тағайындау орынды. Бұл өз кезегінде
қылмыстық-атқару жүйесіне осы санаттағы қылмыскерлерді ... ... ... ... анық. Осыған байланысты сөз алған Қылмыстық атқару
жүйесі комитетінің төрағасы П. Посмаков: “біздің есептеуіміз ... ... ... ... бір ... ... жеткілікті. Өйткені,
өмір бойы бас бостандығынан айырылатындардың саны ... 25-50 ... ... ... бір жаза ... ... ... оларды басқа
колонияға ауыстырып, қалыпты өмірге оралуына ... ... ... ... қауіпсіздік талаптарына сай өмір бойы бас бостандығынан
айрылғандарға арналған түзеу ... салу ... ... П. ... бұл ... орындылығын айта кету керек. Шындығында, өлім
жазасын алып тастау соншалықты күрделі мәселелерді туындатпайды.
Жүргізілген ... өлім ... ... қалу ауыр қылмыстың
жасалуын ауыздықтай алмайтындығын дәлелдеп отыр.
Бір ... ... ... ... біздің жаңа Қылмыстық
кодекстерімізге адам ... ... ... ... шығатын
баптар енгізіліп отыр. Мысалы, солардың бірі жан ... ... ... ... ... ... ... өзгеріс табан астында
пайда болған жан ... ... ... ... ... ... ұғымның
“аффект” деген терминмен ауыстырылуы. Аффект жағдайында қылмыс жасау
жәбірленушінің моральға жат, ... ... ... ... ... ... күш болып табылады. Яғни, жәбірленушінің мақсатынан тыс,
ойламаған ... ... ... кісі ... әкеп ... ... тереңірек бажайлайтын болсақ, бұл ... ... ... ... құптамасқа болмайды. Негізінен қоғамдағы ... ... бір ... ... ... отыруы керек. Соның ішінде қылмыстық
жазалау-мемлекеттік мәжбүрлеу шарасының ең жоғарғы шегі. Яғни ... ... ... бір ... шектеліп отырады. Бұл қағиданы
жүзеге асырудың бір мақсаты-қатал болу, алайда, бұл-қатыгездік таныту деген
сөз емес.
Өлім жазасына мораторий жариялау ... сөз- өлім ... ... ... Ал, дәл ... ... олай ... мүлде болмайды.
Өлім жазасы күшінде тұрғанкүннің өзінде ... ... ... ... трагедияға ұшыратып жатқанда өлім жазасын алып тастасақ, қанқұйлы
жауыздар тіптен айылын жиюды ... емес пе? ... өлім ... ... әлі ... дәл ... таңда өлім жазасына тыйым салу
қылмыскерлердің пайдасына шешілуі әбден мүмкін. Тіпті, ең өркениетті ... ... алып ... ондағы 50 штаттың 38-інде өлім ... ... ... деп ... ... ... бұл ауыр түрі
жасөспірімдерге де қолданылады екен. Егер бұл қылмысты ... ... ... олар ... мораторий жариялаған болар еді. Сондай-ақ
көрші жатқан Қытайды алайық. Бұл елде ауыр ... ... ... алып ... ... ... жұртқа жария етіп, сол жерде ... өлім ... ... ... ... аса ауыр ... барушыларды
тежейтін бірден-бір шара екендігінде дау жоқ.
Ал, өлім жазасына мораторий жариялаған Ресей заң орындары дәл бүгінгі
таңда өздерінің ... ... ... аса риза ... ... ... ол елде ... пен адам өлтірудің, әсіресе соңғы
жылдарда өсіп кеткенін көріп отырмыз. Біз ... ... бұл ... ... ... абзал.
Ендігі бір мәселе-өлім жазасын өмір бойы ... ... ... ... Бұл да асықпай ойлап-пішіп, таразылауды ... ... ... ... да ... үшін ... гөрі тиімсіз жағы басым.
Жақында бір шетелдік ғалым дәл осы мәселе жөнінде ... ұзақ ... ... ... өлім ... өмір бойы ... ... психологиясындағы мынадай өзгерісті атап көрсетіпті.
Өлім жазасы өмір бойы түрмеде отыруға алмастырылған ... бұл үшін ... ... ... соң ... ... жүйкесі сыр бере бастайды. Қатаң тәртіптегі түрме өмірі ... ... ... болады. Қалай да ебін ... ... ... Тар ... ... шыға алмайтынына көзі жеткен соң,
шарасыздық күй ... ең ... ол ... қабілетінен айырылып, ауру халге
душар болады. Сөйтіп, құлдыраған үстіне ... ... өліп ... ... ... біреу, ол-өлім. Ендеше, неге бірден өлім жазасына
кеспеске. Өмір бойы ... ... өлім өліп ... ... ... ... ... шығын тағы бар. ... ... ... ... ... де психикасына кері
әсерін тигізіп, олардың мінез-құлқын да ... ... ... ... Бұл да ... жағдай.
Мораторий енгізу- ерекше маңызды, күрделі, кешенді, құқық түсінігінен
туындайтын, құқық ... ... ... ... ... пен
мораль мәселесі. Бұл жерде адамның түрлі ... ... ... ... саласындағы зерттеу деректемелерді жинақтаған қазіргі
заманғы психологиялық жетістігін де ескеру қажет. Бір ... ... ... ... қасиеттер мен рухани байлықтың тоқырауынан
болып отыр. ... ... ... те көп. ... ... ... ғана мәселені айта кетейін. Қазіргі ... ... ... ... ұмтылуы, соның арқасында рухани адамгершілік ... ... ... ... әрі қауіпті. Сондықтан, өмір бойы бас
бостандығынан айыруды енгізуге дайындықтан бұрын, ... ... ... тәжірибе жүзінде өзге санаттағы істер сияқты, кісі өліміне
байланысты істерді де ... ... ... ... ету ... өлім ... бас тартуға қарсылардың негізгі аргументі сот
қателіктерінің мүмкіндігіне байланысты. Алдын ала тергеудің сапасын ... ... ... ... ... ... ... керек. Ғылымның
жетістіктері тергеу органдарының қызметіне толық енген жоқ, XXІ ғасырға аяқ
бассақ та тергеу бұрынғыдай ескі ... ... ... ... ... ... отыр. Оның үстіне, біздің елдегі дәлелдемелерді
зерттеудің сараптамалық ... ... ... ... келмейді. Айта кететіні, кейбір елдерде ауыр жаза түрлі формада
орындалады. Әдеби деректерге сүйенсек, АҚШ-та ... ... 70 ... ... бас ... байланысты пікірталас болған. 1976 жылы, содан
соң 1987 жылы АҚШ-тың Жоғарғы соты өлім ... ... жаза және ... ... деп ... Бұл аздай 1990 жылы 11 ... АҚШ ... жаза ... ... аясын кеңейтетін қылмысқа қарсы күрес туралы
заң ... Бұл ... ТМД ... де ... ... жоқ. ... Украина, Әзірбайжан, Грузия және басқа да бұрынғы Кеңестік елдерде
өлім жазасын орындауға ... ... Бұл ... ауыр ... ... ғана ... ... мәніне баса назар аударған жоқ.
Яғни, қылмыстық саясатты ізгілендіруге бет бұрған. Қазақстанның бүкіл
мемлекеттің ... оның ... ... ... ... ... ... белгілі. Қазақстанда соңғы жылдары жоғары жазадан
бас тартушылардың позициясы күшейіп келеді. Әйтсе де, түрлі ... ... бұл ... ... жөн ... отыр. Осы мәселені арқау
еткен конференция ықылым замандардан бүгінге жеткен ... ... ... ... ... ... тәжірибені ортаға
салуға арналды.
Өлім жазасының қатыгез әрі әлі күнге дейін кең ... ... дау жоқ. ... ... ... ... ... Президенті әкімшілігінің мемлекеттік-құқық бөлімінің
меңгерушісі И. ... ... әлі ... ауыр ... бас ... сырын тоталитарлық жүйенің ықпалымен мемлекет мүддесінің үстемдік
алып, азаматтар мүддесінің ... ... ... ... ... кертартпалықтан арылу керектігіне баса тоқталды.
Оның айтуынша, 2004 ... ... өмір бойы бас ... ... ... тағы бір ... ... қажет етеді. Ол Қылмыстық атқару
және Қылмыстық іс жүргізу кодексіндегі өлім ... ... ... ... Өлім ... толық алып тастағанға дейін қылмыстық жаза
түрінде сақталады. Аталған мораторий мерзімсіз ... ... және ... ... ... дейін қолданылады.
Ал депутаттардың айтуынша, ... ... ... ... ... бар. Оған көп ... қажеті жоқ, себебі, бүгінгі заң
бойынша өлім ... ... ... ... ... ... 1999 жылы республикада соттар өлім жазасына 63
адамды кессе, олардың ішінде 40 адамға үкім ... ... ... ... жылы 40 адам өлім жазасына кесілсе, олардың ішінде 22 адамға
үкім ... 4 ... ... ... жылы 39 ... өлім ... ... оның 15 адамына ... 2 ... ... ... ... көріп отырғанымыздай, өлім
жазасына соттардың шығарған үкімдерінің саны жылдан жылға азаю үстінде.
Қазіргі уақытта өлім ... ... ... өмірлік бас
бостандығынан айыруды ... ... ... бас ... айыру
орындарында жазаларды өтеу практикасында жазалаудың ең ауыр түрі- өмірлік
бас бостандығынан айру болып отыр. Бұл ... У. ... ... деп ... ... ... ... түрмеде қамау жазасымен ауыстыра отырып,
біздің ... ... және ... ауыр салмақтан босаттық деп
есептей отырып, өз ... ... ... ... Олар ... ... ... көп жылдар бойы тар қапаста ұстап, ... ... ... жан ... салғаны жөнінде еш уақытта да ойланбайды”,-деген.
Профессор В.В. Лунеев “Әлемдік криминологиялық талдау” кітабында:
“Жаңа ... ... ... алда ... ... тенденция
ретінде әлемдегі қылмыстылықтың көбеюі, оның ауырлығы мен ... ... ... дейді10.
Бұдан шығатыны, көптеген батыс елдерінің бұл талдауы және ... өлім ... ... тарихы бас бостандығынан айырумен алмастыру
туралы қорытынды жасауға мүмкіндік береді және де ... ... ... ... ... ... шарасына мораторий қолдану мүмкіндігін
береді.
Қоғамды демократияландыру- еліміздің негізгі және басым міндеттерінің
бірі. Қазір соған ... ... ... барлық саласында кең көлемді
реформалар жүзеге асырылып ... Бұл ... ... алғашқы кезекте
еліміздегі құқықтық жүйені жетілдіруді ... ... ... ... ... ... жүрген құқықтық, нормативтік құжаттарды еліміздегі
азаматтық қоғамның босағасын бекіте түсу үшін де оны осы ... ... ... ... ... ... Осы қадамдарымыз арқылы біз әлемдік
қауымдастық алдында еліміздің абырой-атағын биіктететін боламыз.
Елбасы өзінің Жолдауында ... ... өлім ... кесу ... енгізуден бастап, оны толық мансұқ етуге дейінгі мәселені ... ... ... отыр. Бұл үшін қажетті жағдайлар туғызу ... оның өзі ... мен ... ... ... ... жылы 18 ... Президент өзінің сөйлеген сөзінде: “… болашақта
біздің қоғам да дамыған ... ... өлім ... ... ... айыру жазасымен алмастыратын деңгейге жететін шығар, бірақ
дәл қазір бұл туралы сөз қозғауға әлі ... ... ... сананы тұрмыс билеген осы заманда бір күндік ... үшін ... ... ... ... ... ... аз ба? Олардың күні ертең
ізгілікті қоғамға жол ашқанша өршіп кетпесіне де кепілдік бере ... те, біз ... гөрі ... ... ден қойғанымыз абзал.
Еліміздің барлық аймақтарында жұмыссыздық пен кедейшілік, сондай-ақ
қылмыс жасаушылық өзекті де өткір ... бірі ... ... ... ... бері бар, әлі де бола ... Егер осы қой үстінде
бозторғай жұмыртқалаған кезеңді күтсең, онда біз адамдардың сана-сезімінің
тұралауына одан әрі жол аша ... ... өлім ... жою адам ... мен ... және ... ... өркендеуіне септігін тигізеді деп санайды. Сондай-ақ,
аталмыш ұймы өлім ... ... ... ... ... ... өлім жазасына мораторий жариялау осы мақсаттағы үлкен қадам болып
табылатындығын айғақтайды.
2.4. Қазақстанға өлім жазасынан бас ... ... ... алғашқы мүшелі ішінде Қазақстан өмірег деген көзқарасын
түбегейлі ... ... Бұл ... өзінде экономикалық жүйеден,
білім, денсаулық, мәдениет, индустрия салаларынан айқын байқалып отыр.
Дамыған ... ... ... ... ... ... жүйесі Әділет министрлігінің құзырына берілді. Сонымен ... ... іс ... ... ... ... өзгертулер
мен толықтырулар енгізілді. Статистикалық деректерге талдау жасар болсақ,
кісі өлтіру, денсаулыққа қастандықпен зиян ... ... ... ... ... ... түрлерінің белең алып бара жатқанын аңғару
қиын емес.
Қазақстан Республикасының Қылмыстық Кодексіне жазаның түрі мен ... ... ... ... рет ... мен толықтырулар
енгізілгенмен, жазаның өлім жазасы сияқты ауыр түрі жойылған жоқ. Біздің
еліміздің қылмыстық ... бұл жаза ... ... ... ... 159, 160, 162-баптар (адамзаттың бейбітшілігі мен қауіпсіздігіне қарсы
қылмыс), 165, 167, ... ... ... ... мен ... ... қылмыстар), 367, 368, 373, 374, 375,
380, 383- баптарда қарастырылған.
Қазіргі ... ... ... ... өз ... осы ... адамның ең жоғарғы құқы- өміріне қол сұғатын жаза ретінде бас
тартты.
Адам және оның құқықтарын ... ... деп ... Қазақстанда
зайырлы, унитарлы мемлекет ретінде өлім жазасын жоюға талпыныс жасауда.
Елбасының “2003 жылға арналған ішкі және ... ... ... атты ... өлім ... ... ... мәселесін
талқылау жөнінде сөз болған және бұл мәселе қазіргі кезде қызу талқылануда.
Ал, біз өмір ... ... ... өлім ... ... дайын ба?
Азаматтар санасында өлім жазасы түріндегі жаза ерекше қатыгездікпен ... ... үшін ... әділ үкім ... орныққан. Кейбір
қылмыскерлер адам өмірінің құнын қауқарсыз қарттың азғантай зейнетақысымен,
бір ... ... ... ... ... ... өлшейді.
Бүкіл отбасын қырғынға ұшыратып, бірақ ешқандай материалдық құндылық таппай
дал болатын қылмыскерлер де кездеседі. ... ... ... жасаған
қылмыскерді өмір бойына бас бостандығынан айырумен ауыстыруға дайын емес.
Меніңше, өзге ... ... ... өзгерісті көшіріп, бәріне бірдей
еліктеудің қажеті жоқ.
Қоғам арасында өлім жазасы туралы пікір екіге ... ... ... жазасын қолданушылардың қатары басымырақ деуге болады. Яғни, аса ... ... ... өлім жазасы тағайындалуға тиіс деген ұғым
алдыңғы кезекке шығуда. Ал, ... ... - ... ... ... да ... қарастыру. әлемнің бірқатар мемлекеттері өлім жазасынан
бір жола бас ... ... ... өлім ... қолданбаудың
тиімділігімен түсіндіруге болады. Жыл сайын орта есеппен ... ... ... ... заңдылықтарынан жазаның ауыр түрін алып
тастауда. Алайда, ... ... 67 ... бұл жазадан толық бас тартқан.
Сондай-ақ, 23 мемлекеттің ... ... ... бұл ... ... ... де, ... әрқайсысында ауыр
жазаның қолданылуына мораторий ... ... ... Қылмыстық кодексінде қылмыстың 17 ... өлім ... ... Ал, халықаралық тәжірибе жазаның
қатаңдығының қылмыстың деңгейіне байланысты ... ... ... адам ... ... оның салдары туралы ойланбайды ... ... ... деп ... ... ... келгенде, қылмыскерге
өлім жазасын беру арқылы мемлекеттің өз азаматтарына қатыгездіктің ... ... ... ... даму жолына қарай бет түзеген қандай да қоғам түптің
түбінде мейірімділік пен ... ... тот ... асыл ... өтпесі хақ. Қатыгездік пен қайырымсыздық тек қана тоталитарлық,
ешкімді бетіне қаратпайтын диктаторлық ... ... бір ... ... ұғымдар. Мынау қазіргі таңда өлім жазасына ... ал ... ... оны ... ... ... ... шаралар, міне осындай ізгі мұраттардан туып отырған ... ... ... ... ... елеулі белес тәріздес осы шешімді
жұртшылықтың бәрі де ... отыр ... ... ... ... ... ... келгенде өлім жазасын сол қалпында қалдыруды қалайтындар
басымырақ десе қисынға келер-ақ. Оларды да ... ... ... ... ешбір жазықсыз жанды азаптап өлтіруге келгенде қолы да қалтырамайтын,
жүрегі де шімірікпейтін жандарға ... ... ... ... ... ... қылмыскерлер жаудан да жаман.
Алайда, екінші жақтың да пікірі бар ғой. Оны да ... ... ... ... да ... ... “қанға-қан, жанға-жан” деген ұран
тарихтың бір жанымызға батып, санамызға қылбұрау ... ... ... ... де шығар. Ол қағиданың адам баласы XXІ ғасырға ... ... ... ... ... ... ... қояр ма екен? Оның үстіне тек қана
қатыгездікті қару ... екі ұрты ... ... ... ... ... де
қылмысқа бір-жола құрық сала алмаған. Демек, мәселе қолданған шараның
қаттылығында, не ... ... ... де өзінің істеген ісінің
зауалы болатындығын түсіне білуінде-ау, сірә. Өлім ... ... пе, жоқ па ... тек заңгерлер емес, жалпы халық болып шешу қажет.
Бұл мәселеге, сондай-ақ саяси тұрғыдан қарау ... ... деп ... ... ... ... да жан-жақты қарау қажет.
Қазір еліміз азаматтық қоғам құруға бағыт ұстанып ... Осы ... өлім ... бас ... керектігі анық көрінеді. Бірақ, бұл
мәселе бір жақты мемлекет тарапынан ... ... ... ұйымдар
тарапынан айтылған пікірлер түгел ескерілуі керек.
Жасыратыны жоқ, бүгінде көп ... өз ... ... ... пен қылмыстың орын алуына көп жағдайда осы себеп болуда. Өз
құқығын жақсы білетін адам ... ... да ... Егер адамдардың
бәрі өз құқығын жақсы біліп, заңды сыйласа онда жаза ... ... ... еді. ... ... ... бірде-бір елі мұндай жағдайға ... Бұл ... ... шешу ... емес. Адамзат болған жерде, ... та, ... та ... ... ... ой жүгіртіп қарасақ,
бұған көзіміз жетеді. Бірақ, сонымен қатар құқықтық сананың уақыт өткен
сайын ... өсіп келе ... ... Орта ... жол ... ... ... халық алдында азаптап өлтіру сияқты жан
шошырлық қатыгездіктер қазір жоқ. Қоғам ақырындап ... ... ... ... заң ... анық ... ... өзі болашақта қоғамдық сана
барша әлемде толық қалыптасатын кез болады деген үмітті ойға жетелейді.
Біздің елімізде ... өлім ... ... ... пе, жоқ па ... күн тәртібіне қойылуының өзі қоғамдық ... өсе ... Өлім ... алып ... үшін ... әлеуметтік-экономикалық
мәселелер дұрыс шешілуі керек және адамдардың ... ... ... ... қажет. Былайша айтқанда, адамдар өз құқығын ... ... ... дәрежеге жеткен кезде бұл мәселе өз-өзінен
шешіледі деп ойлаймын.
Адам ... ... ... ғана емес ... тарапынан да
гуманизмге жат. Десек те, қатыгездік пен мейірімнің орнын ауыстыру қиын.
Түптің ... ... ... ... ... ... ... талайды бүлдіріп, ақырында мейірімділік мүгедектік халге жетеді.
Біздің қоғамымызда ... аса ауыр ... ... көбейіп барады. Ал,
жақынынан айрылғандар өш алу мақсатында әлгі ... ... ... өлім жазасы қолданыста бар бүгінгі күннің өзінде қанішердің адам
айтқысыз жауыздығы тиылмай ... ... ... ... қатаңдау емес, қылмысты ашу және жазаға
тарту үлкен әсер етеді. Заң бұзушы бірде-бір адам жазадан ... ... ... Дәл ... түсінік қана адамдарды ауыр қылмыс жасаудан ... ... ... әлем елдерінде қылмысқа қарсы заңнамаларында ізгілендіру
саясаты жүргізілуде. Жыл өткен сайын өлім ... ... бас ... ... ... ... қарап болашақта барша әлем мемлекеттері бұндай
жазадан мүлде бас ... ... ... ... деп ... болады.
“Саған зұлымдық жасаса, сен зұлымдық жасама” деген баяғы заманнан бас
тарту осы қағиданың талаптарына сай келеді. Бірақ ... ізгі ... ... ... ... ... өмірдік кей принциптеріне қайшы
келеді. Ол қандай принциптер?
- біріншіден, әділеттілік принципі. 1998 жылы ... ... осы ... принципі айқын көрсетілген. Бұл-біздің
еліміздегі қылмыстық жазалау ... ... ... Әлеуметтік
әділеттілікті қалпына келтірудегі соңғы қадам. Әділеттілікке де қылмыскер
мен жапа шегуші тұрғысынан қарау дұрыс. Қылмыскерлерді аяп, өлім ... ... ал оның ... қаза тапқан адамның туысқандарының мүддесі
қайда қалады? Ақиқат пен әділеттілік қайда сонда?
- екіншіден, бүгінгі өмірдің принципі. Қоғамдық іс-әрекеттер өзгерген
сайын, ... ... де ... ... ... Мәселен, 1990 жылдарға
қарағанда кейбір қылмыстар ... ... аса ауыр ... көбейіп
отыр. Аса ауыр қылмыс жасадың екен, жазаның да аса ауыр түрі ... ... ... ... ... құқықтық сана-сезімге сәйкестілік
принципі. Қылмыскерлердің қолынан жазықсыз қаза ... ... ... ... өзіне тиесілі жазадан алып ... ... ... ... ... ... ... өлім жазасына кеспесе, ... ... ... кім кепіл бере алады. Бұл дегенің жазықсыз жанды
қылмысқа итеру ... ... ... ... алдын алу принципі. Кей адамдар өлім
жазасынан қорқып, ауыр ... ... ... ... өлім жазасын
сақтап қалу арқылы біз қылмыстың ... ... ... ... өлім жазасын немесе кез-келген басқа да жазаның түрін толық
жою керектігін, оларға ... ... ... ... ... енгізуді қарастырған кезде, біз ең алдымен қылмыстық ... ... ... ... ... ... ... және өзінің
ұстанымдарын олардан ... ... ... ... ... ие? ... ... пен қоғам экономика, саясат жағынан
неғұрлым дамыған болса, оның заң ... ... ету ... кең ... ... ... келіп жазалау түрінің саны және олардың
түрлері өседі, ... ... ... ... ... ... өткеннің,
ескінің салқыны-өлім жазасынан, қинаудан, кейбір мемлекеттердегі сияқты ... ... ... ... сөз жоқ, ... ... көзқарастың ең қатал түрі. Ол
көптеген себептермен, мысалы, жасаған іске ... кек ... ... оған ... беру, қоғамды оның келесі әрекеттерінен
қорғау, қоғамды оның ... ... ... ... ... ... күрестің енгізілу шешімін жариялау, жәбірленушіге және оның
жақындарына келтірілген шығынды өтеу ... ... Бұл ... өз ... ... ұстай отырып, өлім жазасын жою мәселесіне
қарым-қатынасын, әр түрлі ұстанымдарын көрсетеді: ... және ... ... ... ... қатар қылмыскердің өзіне қатысты.
Біріншіден, жәбірленуші мен оның ... ... ... ... ... ... ... қайталануының алдын
алады. Үшіншіден, жазаның бұлжымастығын білдіреді. Бұл ... ... ... ... тіл ... ... мен оны ... мақсаты.
Оның діттеген жеріне жету мүмкіндігі өлім жазасын ... және оны ... ... ... ... ... өлім ... бірден-бір баламасы-өмір бойы ... ... ғана бола ... ... ... екеуінің ортақ белгілері бар.
- біріншіден, өмірінің соңына дейін бас бостандығынан айыру қылмыскерді
жәбірленуші тұратын сол әлеуметтік ортадан ... ... ... өмір бойы бас ... ... ... бұл жазаны,
мәселен, кешірім жасау, рақымшылық ету нәтижесінде жазаның басқа түріне
ауыстыруға болмайтындығын ... ... ... ... ... ... ... тәртібі бойынша өмір
бойы бас бостандығынан айыру сотталушының жазасын өлім жазасына қарағанда
жеңілдету құралы ретінде қарастырылмайды. Сондықтан да ... ... ... ... адамшылық әділеттілік туралы сөз қозғау мейлінше
даулы болып келеді.
Өлім жазасына мораторий енгізу, оны ел ... ... ... ... орай ... ... ... заңгерлер,
қоғамдық және ғылыми-тәжірибелік қызметкерлер, ... ... ... ... жоғары оқу орындарының оқытушылары,
мемлекеттік қызметтегі ... әр ... ... ... 4031 ... ... өлімжазасын қолдануға ... ... ... білдірген. Өлім жазасын қолдануға мораторий
енгізуге қарсылардың ауқымды бөлігін Ақмола, Атырау, Батыс Қазақстан, Шығыс
Қазақстан, Қарағанды, ... ... ... ... ... Ал, ... ... яғни 1221 адам өлім жазасына мораторий
енгізуді қолдаған. ... ... жаза ... ... сұралғандардың 74 пайызы өлім жазасына мораторий енгізгенді
дұрыс деп тапқан.
Иә, әзірге пікірлер тайталасы мен тұжырымдар қақтығысы бәсеңдер емес.
Дегенмен өмір ... ... Сол ... ... ... ісі де бір жүйеге келіп, нақты жұмыстар тындырылып та жатыр.
әрине, өлім жазасына мораторий жариялау ең ... ... ... ... ... ... ... айтып жатудың өзі
артық. Үкіметіміз де қол қусырып қарап отырмағандығы белгілі.
Рас, құдай өзі берген жанын өзі алуы ... ... заңы осы. ... қанды қолы бір емес, бірнеше адамдарды о дүниеге аттандырып
жатса, оларды ғұмыр бойы ... ... ... не керегі бар? Әрине жоқ.
Тіпті сол қанішерлерді сол кісі өлгендердің өзіне ... де ... ... ... бізде бұған берілмейді.
Өлім жазасы жойылса, керемет май жума қоғам орнайтын болса, ең
демократияшыл ел АҚШ ... неге ... Олар неге өлім ... электр тоғы қондырылған орындыққа таңып өлтіріп, оны бүкіл
елге ... ... ... ... ... істегенде ғана қаулап кеткен
қылмысты тоқтатуға болатын ... ғой. Онда неге біз ауыр ... ... өлім ... ... ... кім-кімге де жан беру оңай емес. Он ... ... ... өзі де ... ... ... ... шағымданып
жатады. Демек, ол қанша жерден қанішер болса да, ... ... ... ... ... ауыр қылмыс жасар алдында ойлантары сөзсіз. Сондықтан
қылмыс өрті қаулап тұрған бүгінгі таңда өлім ... ... ... Әрі ... бойы ... отырғандарды асырау аса бай емес біздің ел
үшін оңай ма? Тіпті де оңай емес. Сол себепті, менің пікірім, өлім ... ... ... ... ... ... өтсе де, әлі де ... арасындағы
өлім жазасы туралы пікір екіге жарылып отыр. ... өлім ... ... ... деуге болады. Яғни аса ауыр қатыгездікпен
жасалған қылмысқа өлім жазасы тағайындалуға тиіс деген ұғым ... ... ... ... ... қоюдың басқа да жолдарын
қарастыру.
Осы орайда біз кейінгі жылдары қызу ... ... ... ... айналған мына бір мәселеге сол салаға ... ... өз ... ... пе ... ... де ... сана-
сезімін шырмап, жұлын-жүйкесін шымырлатар өлім жазасы жөнінде.
Өлім жазасы ... пен ... ... ... ... ... ең ... көзқарасы, нысаны болып табылады. Өлім жазасын жақтаушылар
да ... ... бола да ... Деген мен оған деген теңгермеушілік
ешқашан тұрақты қалыпты ұстамайды. Көптеген жағдайларға ... ... және ... да мән-жайларға байланысты қоғамдық пікірде әр
алуан болып келеді.
Республика көлемінде қазіргі таңда кісі өлтіру, тек ... ... кету ... ... жан ... ... нешебір тағылық көрсетіп
өлтіру азаюдың орнына ... бара ... ... Осы жантүршегірлік
сұрқиялықтарды жасаған қылмыскерді асырап, материалдың шығын жұмсағаннан
гөрі, сол шығындарды көшеде ... ... ... ... я ... ... дұрыс болмас па еді Ондай қанішерге өмір бергеннен,
қайта адам баласын қанға бөктіретіндерден айырылған дұрыс емес пе?
Біздің ойымызша, өлім ... ... ... ... ... ... Сапарғалиевтің пікірі көңілге ... адам ... ... ... ... дүние жүзінде
алдыңғы қатарда тұруы біраз жағдайды аңғартса керек.
Кісі өліміне байланысты тағы да бір ескеретін ... бар. ... ... ... оның ... орны ... ... ұшыратты.
Бұл мәселенің бір жағы Ал екінші жағы- қазаға ұшыраған отбасы қаншама
материалдың зиян ... ... ... ... ... ... ... адамды шығарып салудың толып жатқан кәделері бар-жаназасын
шығару, ескерткіш орнату, азалы ... ... ... ... ... т.б. ... жетім қалған балаларды кім асырайды?
Осы жағдайларды заңды түрде саралауға болмай ма? ... ... ... ... ... ... бірінші кезекке қою керек сияқты.
Сосын барып қандай да болмасын ауыр жазаға ... ... ... ... ... ... да шығынға ұшырауы керек, Сонда ғана оның отбасы
“Сен біріншіден адам ... ... ... ... ... ... ... деген сияқты заңды өкініш білдіреді. Бұл жердегі мақсат
өлген адамның құнын төлеп, ... ... ... ... ... ... оның орнын толтыру тіпті де мүмкін емес.
Мораторий қабылданғанға ... ... эфир ... елбасы Н.Назарбаев
халықтың көкейтесті сұрақтарына жауап берді. Сол сұрақтардың ішінде халықты
қатты толғандыратын өзекті мәселе “өлім жазасына мораторий жариялау” ... ... сөз ... Бұл ... ... өзі де күмәнді жауап
берді, яғни мораторийді қолдауға да ... ... да ... ... ... айтқанда, жалпы заңды адам ... ... ... ... ... Олай ... қатыгездікпен адам жанын азаптап
өлтіргендер “қылмысты қасақана жасады” ... ... нақ ... өлім ... ... ... ... деп ойлаймын. Өйткені, адам-
қарақшының тәжірибе жасайтын құралы немесе еріккеннің ермегі болуға тиісті
емес. ... да біз бұл ... ... ... ... ойымызды, өз
пікірімізді толық жеткізе алдық деп ойлаймыз.
Пайдаланған әдебиеттер:
1. Қазақстан ... ... 1995 ... Қазақстан Республикасының Қылмыстық Кодексі. Алматы, “Жеті ... ... Н. ... “Қылмыстық құқық”. Алматы, “Жеті жарғы”, 1998 жыл.
4. Е. Алауханов, С. Рахметов: “Жаза”. Алматы, “Өркениет”, 1999 жыл.
5. А.В. Наумов: ... ... ... 2001 ... Б.Ғ. Шынтемірова, Т.Т. Шайхиев: “Құқық теориясының негіздері”.
7. Қазақстан Республикасының жоғарғы Сот Жаршысы. 1999 жыл.
8. Ж. Күлиев: “Өлім ... ... ... мен ... ... І. ... “қазіргі әлемдегі өлім жазасы проблемалары”. “Заң” журналы.
№8/ 2002 жыл.
10. Пасмаков: “Адамның өмір сүру ... және өлім ... жою ... ... ... жыл.
11. Н. Дулатбеков: “Өлім жазасына қатысты ой талғамдары”. “Заң” ... ... О. ... ... ... пікірлер қайшылығы”. “Заң” газеті.
№49/27 қараша 2002 жыл.
13. Сартаев А.: “Жан азабына ... ... ... ... ... 2002 жыл. ... газеті.
14. Төлегенов Б.: “Қылмыскерін өлімге кескен мемлекет қасапшы ма?”. “Заң”
газеті. №43/16 ... 2002 ... ... Е.: ... ... ... жаза да ауыр”. “Заң” газеті.
№47/13 қараша, 2002 жыл.
16. Светлая Н.: “Смертная казнь- справедливое ... или ... ... 2002 ... В. ... “Смертная казнь”. Фемида. 5/2002 г.
18. С. Жеңісұлы: “Өлім жазасының бағзыдан бүгінге дейінгі ... ... 30 ... 2002 ... А. ... “Өмір сүруге құқы жоқ”. 2003 жыл/29 тамыз. “Заң” газеті.
20. Ғ. Сапарғалиев: “Асығыс түбі ... ... ... ... ... ... Ә. Жарылқағанов: “Өлім жазасына мораторий жарияланды”. ... ... ... ... А. Серимова: “Тамұқ отындағы азап”. “Заң” газеті. 2002 ... ... Т. ... ... сананың өсуі”. “Заң” газеті. 2004 жыл/30 қаңтар
24. ... ... ... ... Ә. Сейілханқызы. 2002 жыл/31 шілде.
25. “Уголовное право Российской федерации. М., 1999 г.
26. Төлеутай С.: “Ізгілікті қоғамға өлім жазасы ... ... ... ... ... 2003 ... Ғ. ... “Заң терминдеріне түсіндірме сөздік”.
28. “Жеке адамға қарыс қылмыстар”. ... Н. ... ... ... ... Республикасы Жоғарғы Соты. Сот жаршысы. 1993 жыл, 47-бет.
2. “Қылмыстық құқық”. Алматы, “Жеті жарғы”, 2001 жыл. Н. Ағыбаев 205-бет.
3. ... ... ... Б.Ғ. ... Т.Т. ... (78-79 ... “Жаза”. Алауханов Е., С. Рахметов, 1999 жыл. Өркениет (156-157 ... А. ... ... ... Астана, 2001 жыл. (362-365 бет).
6. В. Ротт: “Смертная казнь”. ... 5/2002 г. (ст. ... Ғ. ... “Өмір сүруге құқығы жоқ”. 2003/29 тамыз “Заң” газеті ... С. ... ... азабын салғандардың жазасын жеңілдету керек”. №37/4
қыркүйек 2002 жыл. “Заң” газеті (2 ... ... Н.: ... ... ... ... журналы (99 бет).
№12/1997 жыл.
10. Қазыбаев Е.: “Қазіргі әлемдегі өлім жазасы проблемалары”. “Заң” журналы
(40-46 бет). ... ... ... Т.: “Қанішерді имендіретін күш өлім ... ... ... ... 2002 ... Бекбосынов Е.: “Ауыр қылмыс жасағандарға жаза да ауыр “. (2-бет). ... №47/13 ... 2002 ... ... өлiм ... ... енгiзу туралы
Қазақстан Республикасы Президентiнiң 2003 жылғы 17 желтоқсандағы N 1251
Жарлығы
Қазақстан Республикасының ПҮАЖ-ы, 2003 ж., N 49, ... ... 2003 ... 19 ... N ... ... ... одан әрi iзгiлендiру мақсатында және
Қазақстан Республикасы Конституциясының 15-бабының 1-тармағына және 40-
бабының 2-тармағына сәйкес ... ... ... ... өлiм жазасын толық жою туралы ... ... оны ... ... енгiзiлсiн.
2. Қазақстан Республикасының Үкiметi он күн мерзiмде Қазақстан
Республикасы Парламентiнiң Мәжiлiсiне осы Жарлықтың ... ... ... ... оның ... 2004 жылғы 1 қаңтардан ... ... ... ... өмiр ... бас бостандығынан
айыру түрiндегi жаза туралы қағидаларын қолданысқа енгiзудi қамтамасыз
ететiн заң жобасын енгiзсiн.
3. ... ... Бас ... қылмыстық жазалау
шаралары ретiнде өлiм жазасын көздейтiн, күшiне ... сот ... және ... ... Осы Жарлық қол қойылған күнiнен бастап күшiне енедi.
Қазақстан Республикасының
Президентi

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 42 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Өлім жазасын қолдану туралы112 бет
Өлім жазасын қолданудың ғаламдық үрдісі8 бет
Өлім жазасы4 бет
Абай жолы романындағы Абай бейнесі8 бет
Адам және азамат9 бет
Адамға қарсы жасалатын қылмыс12 бет
Барымтадан – батыршылдық дәстүрге10 бет
ДYниенI дYбIрлеткен тYркIлердIң дене тәрбиесI7 бет
Еуразия даласындағы Шыңғысхан тұлғасы7 бет
Жаза жүйесі түсінігі және мәні19 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь