Қазақстандағы қола дәуірі туралы

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
1 . ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ҚОЛА ДӘУІРІ
1.1. Мәселенің теориялық.методологиялық негіздері ... ... ... ... ... ... ... ..
1.2. Қола дәуіріне жалпы сипаттама ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
ПАЙДАЛАНҒАН ДЕРЕКТЕР МЕН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Бүгінде Қазақстан өз тарихында күрделі бетбұрыс кезеңін басынан кешіріп отыр. Республика тәуелсіздік алып, дүниежүзілік қоғамдастық таныған егеменді мемлекетке айналды. Қазақ халқының , Қазақстан Республикасының тарихында жаңа дәуір басталды.
Республика бетбұрыс кезеңінде болып жатқан ғаламат өзгерістер тарих ғылымының алдына көптеген проблемалар қойды. Қазақ халқының төл тарихының қайта жандандырып, бай мәдени мұраларының жете бағалануы басты мәселелердің бірі болып табылды.
ХХ ғасырда Қазақстан тарихы жөнінде көптеген еңбектер жарық көрді. Бірақ тарих саласында негізгі нақты және теориялық қағидалары толығымен мойындала қойған жоқ . Дегенмен де, бұл еңбектер көне дәуірлерді зерттеу үшін және өткенге сыни көзбен қарау кезінде қажет болатын нақты тарихи ақпараттарды берді. Қазіргі таңда Қазақстан тарихының даму кезеңдері жөнінде жаңа материалдарды жинақтап, оларды Кеңес үкіметі тұсында жазылған еңбектермен салыстыра отырып, терең тарихнамалық талдаулар жасап, бірқатар қағидаларды нақтылау жолға қойылып отыр.
Белгілі бір әлеуметтік – экономикалық формацияның дамуына байланысты адамзат тарихи ұзақ – ұзақ кезеңдерге бөлінеді. Археологияда кезеңдендірудің өзіндік әдісі жасалған, оған сәйкес адамзат тарихы тас, қола мен темір және ортағасырлар дәуірлеріне бөлінеді. Көне дәуір ескерткіштерінің ашылуы, Қазақстанның ежелгі тарихы мен археологиясын жаңа қырынан алып көрсетуге мүмкіндік береді.
Қазақстанның археологиялық ескерткіштері туралы алғашқы мәліметтер орта ғасырлардағы ғалымдар мен тарихшылар, географтар мен саяхатшылардың еңбектерінде кездеседі. Олар өз еңбектерінде өздері тікелей көзімен көрген немесе өздеріне айту бойынша мәлім болған әдеттен тыс заттар, бейнелер, өз замандарынан көп бұрын болған қалалар мен қоныстардың жұрттарын, оқиғаларды айтып кеткен.
Қазақстанның өткендегісін ғылыми зерттеуде І Петрдің көне мұраларға ұқыпты қарауға, оларды суреттеу мен жинауға әмір берген жарлықтары, сондай-ақ оның бастамасы бойынша Сібірді және Ресейге іргелес жатқан Қазақстан жерін зерттеу мақсатымен қолданылған шаралары маңызды рөл атқарды.
Қазан төңкерісіне дейін қазақ халқы тарихының көне дәуірлеріне айтарлықтай зерттеу жұмыстары жүргізіле қойған жоқ. Болған күннің өзінде ғылыми сапасы төмен, кездейсоқ табылған көне дәуірлердің құрал – саймандары жайлы хабарлар ғана.
Қазақстандағы қола дәуірінің зерттелуі – Кеңес үкіметінің кезінде ғылыми жағынан жүйелі жолға қойылды. Арнайы ұйымдастырылған экспедициялар қола дәуіріне тән ескерткіштерді ашып, Қазақстан аумағында тарихқа андронов және беғазы – дәндібай мәдениеті деген атпен енген тайпалар мекендегенін дәлелдеп берді. Қол дәуіріндегі Қазақстан тарихын зерттеуде бұл ескерткіштердің маңызы зор. Қола дәуірінің ескерткіштері Қазақстанның төрт бұрышынан да табылған. Мәселен Орталық Қазақстанды зерттеу үшін ұйымдастырылған «Нұра экспедициясының» көрнекті мүшелері П.С.Рыков, М.И.Артамонов, М.П.Грязнов, К.Арзютов, И.В.Сыницин сияқты ғалымдар андронов және беғазы – дәндібай мәдениетінің қоныстары мен зираттарын тауып, зерттеп, қазу жұмыстарын жүргізіп көне дәуір тарихына өз үлестерін қосты. Қазақстанның батыс бөлігінде қола дәуірінің ескерткіштерін зерттеген О.А.Кривцова – Гракова, Солтүстік Қазақстанды А.М.Оразбаев, Шығыс Қазақстанды С.С.Черников, кейіннен оған А.Г. Максимова қосылған, Солтүстік Қазақстан мен Батыс Қазақстанды В.С. Сорокин, Жетісуды А.Н. Бернштам, К.А.Акишев зерттеп, қола дәуіріне қатысты құнды мәліметтер тапқан.
1.Кадырбаев М.К.,Курманкулов Ж.К., Культура древних скотоводов и металлургов Сары-Арки. - Алма-Ата ,1992 . -247 С.
2.Маргулан А.Х.,Акишев К.А.,Кадырбаев М.К., Оразбаев А.М.Древняя культура Центрального Казахстана. - Алма-Ата: Наука ,1966 . - 432 С .
3.Маргулан А.Х. Бегазы-дандыбаевская культура Центрального Казахстана. - Алма-Ата: Наука ,1979 . -360 С .
4.Теплоухов С.А. Опыт классификации древних металлургических культур Минусинского края // Материалы по этнографии. - Л ,1926. Т.4. Вып.2 .- 156 С .
5.Рыков П.С.Нуринская экспедиция (1933 г) // Проблемы истории материальной культуры.1933. №9-10 . - 135 С .
6.Грязнов М.П.Погребения бронзовой эпохи в Западном Казахстане // Казахи: Антропологические очерки. - Л ,1927. Вып.2 . - 36 С .
7.Оразбаев А.М.Памятники эпохи бронзы Центрального Казахстана // Труды Ин-та истории, археологии и этнографии АН КазССР. - Алма-Ата ,1959. Т.7. Сер.археол. - 210 С .
8.Максимова А.Г.Эпоха бронзы Восточного Казахстана // Труды Ин-та истории, археологии и этнографии АН КазССР. - Алма-Ата ,1959. Т.7. Сер.археол. - 203 С .
9.Черников С.С.Восточный Казахстан в эпоху бронзы // Материалы и исследования по археологии СССР. - Л ,1960. №88 . -196 С .
10.Оразбаев А.М.Северный Казахстан в эпоху бронзы // Труды Ин-та истории, археологии и этнографии АН КазССР. - Алма-Ата ,1958. Т.5. Сер.археол. - 185 С .
11.Зданович Г.Б.Керамика эпохи бронзы Северо-Казахстанской области // ВАУ. - С ,1973.Вып.12 . - 187 С .
12.Сорокин В.С.Могильник бронзовой эпохи Тасты-Бутак 1 в Западном Казахстане // Материалы и исследования по археологии СССР. - М-Л ,1962. №120 . - 257 С .
13.Агеева Е.И., Максимова А.Г.Отчет Павлодарской археологической экспедиции 1955 г //Труды Ин-та истории, археологии и этнографии АН КазССР.1959 Т.7. Сер.археол. - 165 С .
14.Қазақ совет энциклопедиясы. - Алма-Ата ,1975.6 том.- 640 б
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ
............................................................................
......................................
1 . ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ҚОЛА ДӘУІРІ
1.1. Мәселенің ... ... Қола ... ... ... ДЕРЕКТЕР МЕН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
КІРІСПЕ
Бүгінде Қазақстан өз тарихында күрделі бетбұрыс ... ... ... ... тәуелсіздік алып, дүниежүзілік қоғамдастық
таныған егеменді ... ... ... халқының , Қазақстан
Республикасының тарихында жаңа дәуір басталды.
Республика бетбұрыс кезеңінде ... ... ... ... ... алдына көптеген проблемалар қойды. Қазақ халқының төл
тарихының қайта жандандырып, бай ... ... жете ... ... бірі ... ... ғасырда Қазақстан тарихы жөнінде көптеген ... ... ... тарих саласында негізгі нақты және теориялық қағидалары толығымен
мойындала қойған жоқ . ... де, бұл ... көне ... зерттеу
үшін және өткенге сыни көзбен қарау кезінде ... ... ... ... ... Қазіргі таңда Қазақстан тарихының даму ... жаңа ... ... оларды Кеңес үкіметі тұсында жазылған
еңбектермен салыстыра отырып, терең тарихнамалық талдаулар жасап, бірқатар
қағидаларды ... ... ... ... бір ... – экономикалық формацияның дамуына байланысты
адамзат ... ұзақ – ұзақ ... ... ... ... ... жасалған, оған сәйкес адамзат тарихы тас,
қола мен темір және ... ... ... Көне ... ... ... ежелгі тарихы мен археологиясын жаңа
қырынан алып ... ... ... ... ... ... ... мәліметтер
орта ғасырлардағы ғалымдар мен тарихшылар, географтар мен саяхатшылардың
еңбектерінде кездеседі. Олар өз ... ... ... ... көрген
немесе өздеріне айту бойынша мәлім болған әдеттен тыс заттар, бейнелер, өз
замандарынан көп ... ... ... мен ... ... ... кеткен.
Қазақстанның өткендегісін ғылыми зерттеуде І Петрдің көне ... ... ... ... мен ... әмір ... жарлықтары, сондай-
ақ оның бастамасы бойынша Сібірді және Ресейге іргелес жатқан ... ... ... ... ... маңызды рөл атқарды.
Қазан төңкерісіне дейін қазақ ... ... көне ... ... ... жүргізіле қойған жоқ. Болған күннің өзінде
ғылыми сапасы ... ... ... көне дәуірлердің ... ... ... ... ... қола дәуірінің зерттелуі – Кеңес үкіметінің кезінде
ғылыми жағынан ... ... ... ... ұйымдастырылған экспедициялар
қола дәуіріне тән ескерткіштерді ашып, Қазақстан аумағында ... ... ... – дәндібай мәдениеті деген атпен енген ... ... ... Қол ... ... тарихын зерттеуде бұл
ескерткіштердің маңызы зор. Қола ... ... ... ... да табылған. Мәселен Орталық Қазақстанды зерттеу ... ... ... ... ... П.С.Рыков,
М.И.Артамонов, М.П.Грязнов, К.Арзютов, И.В.Сыницин сияқты ғалымдар
андронов және ...... ... қоныстары мен зираттарын
тауып, зерттеп, қазу жұмыстарын жүргізіп көне дәуір тарихына өз ... ... ... ... қола ... ... ... – Гракова, Солтүстік Қазақстанды ... ... ... ... оған А.Г. ... ... Қазақстан мен Батыс Қазақстанды В.С. Сорокин, Жетісуды ... ... ... қола ... ... құнды мәліметтер
тапқан.
1. ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ҚОЛА ДӘУІРІ
1.1.Мәселенің теориялық-методологиялық негіздері. ... ... ... ... ... ... Маркстік, таптық концепциядан ... жаңа ... ... ... ... бас ... тарихымыздың және тарихнамамыздың методологиялық және теориялық
мәселелері аз ... Осы ... ... тарихындағы қола ... ... де жеке бір ... ... ... ... ескере отырып, бұл мәселеге тоқталып өтуді жөн санадық.
Қола - мыстың әр түрлі ... ... ... ... кремний, кадмий, хром т.б) қосылған қорытпасы. Қосылған
элементтердің ... ... қола ... ... берилийлі т.б
аталады. Қоланың түсі әр ... ... ... ... ... қою қызыл,
қоңыр кейде қара түске дейін өзгереді. Қола көне ... бері ... мен ... құюға пайдаланылып келген. Қоланың балқу
температурасы мыстан төмен әрі берік, өте ... ... ... ... ... негізінен қалайылы қола пайдаланылса, орта ғасырларда
күміс қосылған қола кең ... ... ... әр ... элементтер қосу
арқылы сипаттамалары әр қилы қорытпалар алынады. Мысалы, ... ... ... ... әрі оны ... ... ... қасиетін, қаттылығын, төзімділігін, антифрикциялық қасиеттерін
арттырады, ... ... ... ұсақтайды, механикалық
көрсеткіштері мен коррозияға төзімділігін арттырады. ... ... ... ... қола ... домалақ түйірлер түрінде
кездеседі. Қорғасын қосылған ... ... ... ... ... тығыздығы артады, әрі кесіп өңдеу процестері ... ... ... ... ... ... ... жоқ, бірақ әр түрлі ... ... ... ... ... ... ... ең көп тарағаны-
мыс пен алюминийге қосымша түрде никель, марганец, темір т.б. ... ... ... ... ... ... сән және ... өнер бұйымдары мен мүсін
құюда көне заманнан бері ... келе ... ... ... ... сүйектен, қара металдан, гипстен жасалған бұйымдарды әсемдеу үшін
пайдалану арқылы мүсіндердің шағын бөліктеріне дейін нұсқаға дәл етіп ... /14.592/ ... ... - ... ... тарихи-мәдени кезең. Ол қола
металлургиясының кең ... ... ... мен ... ... ... материалға айналуымен сипатталады. Бұл кезде неолит
дәуірінің мәдениеті дамып, металл ... ... Адам ... ... дәуірінде игерген болатын. Оған қарағанда,қоланың қатты әрі ... ... ... ... еңбек өнімділігін жоғарылата
түсті. Қола дәуірінің ... ... ... көп ... дамыған.
Қола дәуірінің хронологиялық шегі б.з.б. 4-мыңжылдықтың аяғы мен ... ... ... /15.30/ . ... қола ... ... Иран,
Түркия мен Месопотамиядан табылды. Кейінірек олар Мысырға ... ... ... ... ... ... ... және Еуропаға, Қазақстанға (б.з.б.2-мыңжылдық) тарады.
Қола дәуірінің Америкада өз ... бар. ... ... орталығы Перу мен
Боливия жерінде болды. Африкадағы қола ... ... ... археологиялық
зерттеулердің жеткіліксіздігіне байланысты әлі толық шешілмей келеді.
Қола дәуірінде Азияда бұрын қалыптасқан қала ... ... ... ... одан әрі дами ... және жаңа мәдениеттер (Үндістанда-
Хараппа, Қытайда-Инь) қалыптасты. Мұндай жағдай Еуропада да байқалды. Қала
жұрттары, ... ... ... ... ... ... мәдени
орталық еді. Бұл дәуірде кен қорына бай кавказдың маңызы зор болды. Ол
Шығыс ... ... ... мыс ... ... ең ірі ... орталықтарының біріне айналды.
Қазақ жерін сол тұста мекендеген тайпалардың осы ... қола ... ... ... ... ... атымен
-Андрон мәдениеті, Беғазы-Дәндібай мәдениеті деп аталған. Андронов
мәдениеті - ... ... ... ... ... мен ... тайпалардың мәдениеті. Оған жататын археологиялық мұралар алғаш
1914 жылы ... ... ... Андронов деревнясының ... ... деп ... себебі осыдан /16.502/ .
Ал Беғазы-дәндібай мәдениеті қола дәуірінің соңғы кезеңінде (б.з.б.9-
8 ғғ.) Қазақстан жерінде өркендеген мәдениет ... ... Көне ... ... ... ... тауының бір тармағында (Беғазыбұлақ,
Қаратал) сақталғандықтан ,Беғазы-дәндібай мәдениеті деп ... ... ... ескі қола мәдениеттің түрлері ... ... оған ... жаңа ... ... ... /17.226/.
Енді мәселенің методологиялық негіздеріне келейік. Методолгогиялық
мәселелердің дұрыс қойылуы ғылымда оқиғалар мен ... ... ... зерттеуге жол ашады. Маркстік-лениндік методологияның ескіруіне
байланысты бұл мәселе өзекті бола түседі. ... ... ... ... баса ... ... Методология тарихнама
саласындағы кез келген ... ... және ... ... деп
саналды. Бірақ кеңістік кезеңде методология мен философия, методология мен
теория, методология мен методика ұғымдары және ... ... ... ... ... ... туралы пікірталастар жүрді,
олардың мәні айқын,анықтамасы нақты ... ... ... ... ... тану ... мен методы» деп жарияланған тарихи материализм
«ғылым бола ... ... ... ... ... ... ... Бұл мағынасында олпартиялық ғылым» деп көрсетілді. ... ... ... қағидаларының бірі ... ... ... ... бір ... құрылысты жеке зерттеу ғана
оның ішкі мәнін тереңірек түсінуге мүмкіндік береді делінген /18.13/ .
Т.Омарбеков көрсеткендей кезінде ... ... ... ... ... ... және ... принциптерді басшылыққа
алған тарихымыз шын мәнінде халықтың тарихы болудан ғөрі ... ... күш ... ал бұл ... ... ... ... жол еді.
Оның үстіне біздің тарихымыз маркстік-лениндік бес қоғамдық-экономикалық
формация іліміне табан тіреп арқа сүйеген тарихқа ... / 19.17/ ... енді ... ... ... ... методологиядан
бас тартып, қазақ халқы ұлттық жаңару, топтасу процесін ... ... қол ... тұста өз тарихымызды жазудың жаңа методологиялық
принциптерін қалыптастырудың маңызы арта түсуде.Алайда ... ... ... бас қатырып ... ... ... ... ... нәтижесінде зерттеушілер қола дәуіріндегі
Қазақстан тарихына қатысты ғылыми дәрежесі жоғары көптеген еңбектер ... ... ... ... ... ... ашуда қиындықтар туғызып отыр. Дегенмен зерттеушілер қола
дәуірін кезеңдеуге байланысты методологиялық ... ... ... Қазақстандағы қола дәуірін үш тарихи кезеңге бөліп қарастыруға
болады деп ... ... ... ... ... ғғ.), ортаңғы
кезең (б.з.б XV-XII ғғ.), ... ... ... XII-VII ғасырдың басы).
Андронов мәдениеті қола дәуірінің ... және ... ... ал ... ... ... кезеңіне тұстас келеді.Андронов мәдениетінінің
ескеркіштерін кезеңдеуге бөліп ,топтастыруды бастаған С.А.Теплоухов /4/
болды. Ол ... ... ... ... ІІ ... 1-ші ... б.з.б. І мыңжылдықтың басы деп көрсеткен. 1930 жылы ... ... ... ... ... ... деп үш ... бөлген.
Автордың ойынша алдыңғы қола дәуірі, ... ... ... далалық аймақтарын, Батыс және Шығыс Сібірді қамтыған. Ал қола
құралдары екінші кезеңде пайда болған. Үшінші ... ... ... ... пайда болған /20.158-162/ .
1948 жылы К.В.Сальников андронов мәдениетінің үш сатылы ... Ол ... үш ... ... ... мыңыншы жыл), алакөл
(б.э.д. 11-9 ғғ.), замараев (б.э.д. 8-7 ғғ.). Кейіннен жаңа мәліметтер
бойынша бұл ... ... ... енгізген: 1кезең, федоров -
б.э.д.18-16 ғғ.; 2 кезең, алакөл - б.э.д.15-12 ғғ; 3 ... ... ... ғғ /1.10/ ... ... тарихты жазуда екі түрлі бағыт қалыптасқан.
Алғашқы бағыт формациялық бағыт, яғни әлі де бес ... ... бас ... ... Екінші, жаңа бағыт өркениеттілік
көзқарасты ұстанған /19.18/ ... ... ... ... ... жазу ... ... дамуына өркениетті көзқарасты
басшылыққа алуымыз қажет дей келе С.Е.Десницкий тәрізді ғұламалар ұсынған
өркениетті ... ... ... ... ... ... көрініс тапқан: «Орыстың XVIII ғасырдың екінші жартысындағы
үлкен ағартушыларының бірі С.Е.Десницкий бүкіл ... ... ... ... ... жабайылық; бақташылық; диханшылық; сауда-саттық».
Т.Омарбеков бүгінгі сауда-саттық, яғни ... ... ең ... саты
ретінде қарастырып отырған Қазақстан қоғамының бүгінгі және өткені шынында
да С.Е.Десницкийдің тарихи даму сатыларымен үндесіп жатыр деген /19.19/ ... ... ... ... және бес ... принциптерден
бас тартып, өркениеттілік көзқарасты қабылдауда ... ... ... ... алу ... ... ресейлік
әріптестерінің пікірлерін көрсеткен. Мәселен, олар тарихты жаңаша жазуда
«Тарих-адам қызметі» деген ... ... ... ... ... орай ... «Тарих-адам қызметі»принципі сонымен қатар
саяси, географиялық, ұлттық ... ... ... ... ... ... ... және бұл принцип бізді маркстіклениндік
«аурулардан» айықтыруы мүмкін деп ... ... бұл ... ... көтеруге, ұлттық мемлекетімізді нығайтуға тікелей қызмет ... ма ... ... ... ... ... жөн ... Осы
арада ғалым бүгінгі Қазақстанда қалыптасқан көпұлтты ... бұл ... етіп ... тарихы-қазақ халқының тарихы» деп ықшамдап алуға
мүмкіндік бере ... ... ... ... ... ... республикадағы өзімізден басқа этностар тарихын да ... ... ... ... /19.20/ ... ... кешегісі мен бүгінгісі жөніндегі өзекті
мәселелер тарих ғылымдарының профессоры О.Х.Мұхатованың диссертациясында да
орын алған. Зерттеуші ... ... ... ресейлік
тарихшылардың пікірлеріне сүйенуді жөн деп ... Оның ... ... ... тарихшылардың біршама белсенділік
танытып, дәйекті көзқарастар білдіргендігімен ... ... ... ... ... «...тарихи зерттеу
методологиясы-бұл тарихи білімді дүниеге келтіру және олардың принциптерін
реттеу. Методология бұл тұста ... ... ... ... ... ... ... патша емес. Яғни методологияны «не істесем де өзім
білемін» деген ... ... оны ... ... ... ... болмайды. Нағыз тарихшы ең алдымен өмір бойы методологиялық
жағынан жетіледі. Ол ... ... ... ... ... ал ... ғалымның күш-қайратының арқасында молаяды /26.17/
.Сонымен қатар Л.М.Спириннің: ... ... бір ... ... ... ... ... зерттеу тәсілдері мен жолдары, яғни
нақтырақ айтсақ методология математикадағыдай дайын формула емес, ол ... ... және ... ... ... ... ... Методологиялық негіз оъективті,тарихи принциптерді басшылыққа алып,
шынайы ... ... ... ... ... барысында
зерттеушілердің ой-пікір түйіндеуі нәтижесінде қалыптасады. Принциптер
дегеніміз - ғылымның негізгі, жетекші ... Олар ... ... ... ... ... нәтижесі ретінде саналады және осы
мағынада заңдылықтар іспеттес болады» ... ... ... өз ... ... пен ... ... Оның көрсетуінше заңдылықтар объективті түрде зерттеушіден ... ... ал ... ... ... саналған /26.18/ .
Кеңес дәуіріндегі тарих ... ... ... ... ... ... ... ойынша кеңес одағының күйреуі және оның ... ... ... орай ... ... бойы ... ... ішінде
тарих ғылымында үстемдік еткен маркстік-лениндік методология дағдарысқа
ұшыраған. Автор жоғарыда біз көрсетіп ... ... ... бағытта зерттеу жұмыстарын жүргізуде ... ... ... айтқан. Мәселен, партиялық принциптін тарихи оқиғалар мен
құбылыстарды зерделеуде жарамсыз деп тапқан. ... ... кез ... ... әлеуметтік, таптық тұрғыда қарастырып,партиялық принципте
баға беру біржақты ... ... ... негіз қалайтындығымен
түсіндіреді /26.20/ . Бұл ... ... ... ... ... бір әлеуметтік топтың немесе таптың мүддесін қорғай отырып жазу
үлкен қателікке ұрындырады. ... ... бұл ... біз ... көз
жеткізіп отырмыз. Сондықтан тарихилық және объективтік принциптердің тарихи
оқиғалар мен ... ... ... маңызы артып отыр. Сонымен
қатар заман талабына сай ұлттық ... мен ... ... ... Біз қола ... ... ... тарихнамасын
талдауда тарихилық және объективтік принциптерге сүйендік.
1.2. Қола дәуіріне жалпы сипаттама. Неолит дәуірінде – ақ ... ... ... б.з.б ІІ ... ... – егіншілік
экономикасы мен жоғарғы дамыған металлургияның қалыптасуына жеткізді.
Өндіруші ... ... көшу ... аумағындағы бүкіл жағдайды
түбірінен өзгертті. ... жиі ... ... ... ... тайпалар
ұлан – байтақ және қуатты бірлестіктер құрды; бұлардың қалыптасуында соғыс
қақтығыстары едәуір рөл атқарды. Қару енді жаб,айы ... ... ... ... ... ... тайпалар арасындағы қақтығыстарда да ... ... Қару ... ...... ... өңдеудің дербес
саласына айналды.
Археологиялық материалдар бойынша, андронов тұрпатты ... ... ...... ... ... ... жақсы мәлім.
Барлық жергілікті өзгешеліктеріне қарамаста, ұлан – байтақ аумаққа тараған
бұл ... ... ... ... ала – ... ... ... ауыстырғанын көрсетті .
Қола дәуіріндегі қоғамның ілгері басуы екі ... ... бірі – жаңа ... ... ... ... ... игерілуі болды .
Б.з.б. ІІ жыңжылдықтың ортасында қазақстан тайпалары қола бұйымдар
жасау ісін меңгерді. ... өзі ... неге ... ... әр ... мыс пен ... кейде сүрменің, ... ... ... ... ... салыстарғанда қоланың бірсыпыра
артықшылықтары бар: оның өзгешелігі - өзі қатты, балқу температурасы ... ... ... ... Қола еңбек құралдары мен қару жасау үшін
қолданылатын ... ... бола ... ... жер ... ең алдымен қалайы – мыс рудаларының барынша молдығы бұл
аумақта ... ... ... ... бір себебі болды.
Қола дәуіріндегі экономиканың басты – басты екі ... ... мал ... мен ... тез ... ... ... қоғамдық еңбек мамандануының күшеюіне, қоғамдық ... ... ... Жеке ... ... ... меншік кеңейді,
рулықұ қауым ішінде мүлік теңсіздігі өсті.
Неолиттен кейінгі қола ... ... ... жануарлардың саны
көбейді, малдың түр құрамы да көбейді. Қола ... ... ... мал ... ... ... уақыты болды.
Қола дәуірінің алдыңғы кезеңіндегі қоныстарда жиналған ... бұл ... ... ... ... ... кәсібіүй
маңында мал өсіру болды деуге мүмкіндік береді. Малдың көбі ірі ... оны жаю ... ... ... пайдаланылды. Қой мен жылқы аз
болды. Кәрі малдар мен әр жылғы төл қысқа ет ... ... ал ... ... ... ... ... алынған материалдың көрсеткеніндей, жылқыны
қолға үйрету мен салт ... ... ... ... дәуірінде орын алған.
Дамыған қола ... ... ... кең ... күш ... және салт мініп жүруге үшін ... Мұны ... ... ... табылған, сүйектен жасалған жумсақ
ауыздықтардың айшықтары дәлелдейді. Жылқының көлік ... ... және биік ... ... игеру мүмкіншілігін молайтты.
Орталық Қазақстанның далаларында жабайы түйе қолға үйретілді. Ақсу-Аюлы-2
кешендерінің бірін ... ... ... шықты. Алексеевка қонысында
түйенің кейбір сүйектері табылды.
Ежелгі замандағы ... ... ... ... игеріп, көлемін кеңейту, төзімді, тебінге жарайтын (қыста қар
астынан аяғымен шөп ... ... ... жылқы қой сияқты мал түрлерін
өсіріп, ... ... ... ... Қола ... ... кезеңінде
Қазақстанның далалық аудандарында мал өсіру шаруашылықтың негізгі ... және ... мал ... ... ... ие болды /27/ .
Өнімді мал шаруашылығына көшу ілгері басқан құбылыс болды. Жаңа ... ... ...... ... ... тайпаларға мал
материалдық игіліктер өндіруде көп ... ... ... өнімдерінің
қоры молайды, олардың жаңа түрлері (ірімшік, сүзбе) пайда болды, үй ... ... ... ... ... ... тайпалардың шаруашылығында мал ... ... ... – бірі ... ... байланыста болды. Мәселен, Усть –
Нарым қонысында (Шығыс Қазақстан) табылған қыстырма орақтар егіншіліктің
бролғанын ... Ол ... адам ... ұсақ ... ... шағын алқаптарға тұрақты егін егуге көшті /28.81-82/ .
Алдыңғы қола ... ... ... және бұғы ... теселер табылды. Жер қопсытатын таяқтармен және мүйіз теселермен
салыстырғанда тас ... ... ... ... жерді жақсырақ
қопсытуға болатын еді. Тастан астық үгетін құралдар да: ... ... ... ... ... падаланылған болса керек, ал
соңғы қола дәуірінде бітімі әр түрлі қола және мыс орақтар, қола ... ... ... ... қола ... ... ... сипаттайтын материал шаруашылық тұрпатының өзгергенін көрсетеді:
қола дәуіріндегі тайпалар үй маңында мал ... ... мал ... ... көшпелі мал шаруашылығына көшті. Нақ осы жағдай материалдық
мәдениеттегі өзгерістерді туғызды, дегенмен бұл ... ... ... ... жоқ. ... және ... ... байланысты бір
аудандарда әуелі жабайы ... ... ... ... ал екінші
аудандарда әуелі қарапайым кетпендік егіншілік шығып тарады.
Соңғы онжылдықтарда (1976-1994жж) мыс балқыту өндірісі мен қыш ... кен ... және ... ... сондай – ақ мал шаруашылығы
мен аң аулаудың, ... пен үй ... ... тарихын толықтырған,
Сарыарқаның оңтүстік бөлігінде ... және ... қола ... ... бөлінуі мен хронологиясын нақтылай түсуге
мүмкіндік берген жаңа деректер мәлім ... ... адам ... ... күштерінің дамуында мал
шаруашылығымен және егіншілікпен қатар әр түрлі рудаларды өндіру, тас ... ... аса ... рөл ... ... кен орнынан сыртқары жерде, әдетте көктемде су ... ... су ... үшін ... ... орда руда тас балғамен ... ... ... ... ... ... Су ... «сулап» байыту
үшін - оны ... рет кен – ... ... алу ... ... ... ... ағаш күрекпен немесе ірі жануардың жауырынымен жиналып алынып, ... ... ... ... ... ... ... ретінде
пайдаланылған жануарлар сүйектері Милықұдық, Сорқұдық, Кресто ... ... кен ... ... олар ... ... бетін
мыстың жасыл тоты басқан.Руда ... ... ... ... ... жасалған көптеген кен құралдары – төрт қырлы қола балға
шоттар, тас құралдардан – ауыр ... ... ... ... ... ... ... сондай – ақ сүйек , ағаш құралдардан – ... ... ... киік ... ... ... руданы қапқа
салатын жануар жауырындары, ағаш күректер табылды. Руда тікелей қоныста
немесе қонысқа жақын ... ... ... үшін ... ... ... салынды; бұлардың іздері Милықұдықта, Жезқазғанда, Шүлбі өзенінің
Ертіске құяр жерінде, Қанай ауылының маңында ... ... ... ... ... жарында, көмір араласқан көп мыс күлі жиналды.
Руданы балқыту үшін ағаш ... флюс ... ... жоса ... рудасының күлі Атасу , Суықбұлақ қоныстарныда , кесек- кесек рудалар
, шлактар, мыс құймалары Былқылдақ - 1, ... ... ... ... Трушникова, Қанай, Петровка – 2 қоныстарында табылды.
Құйма шеберханаларының қалдықтары Мало – Красноярка, Алексеевское,
Новоникольское – 1, ... – 2 ... ... ... ... ... тас және балышық құйма қалыптарда шаруашылық және тұрмысқа қажетті
құралдардың көпшілігі- орақтар мен дүмі шығыңқы ... ... ... ... мен ... ұштары құйылды. Сәндік заттар көбінесе
соғу,Қақтау, ойып ... ... ... ... аумағындағы қола
дәуіріндегі руда өндіру ісінің ... ... ... ... ... ... ғана ... сонымен қатар металдың бірсыпырасын құйма
күйінде және бұйым ... ... ... ... үшін ... ... ... /28.83/ .
Қазақстан аумағында қола дәуір қоныстарының көп екені ... ... ... ... ... ... ... өзендердің жайпақ
жағасында, кең жайылмада, мүйісте ... көл ... ... ... ... олар ... ... жылғаларда немесе дала өзендерінің құяр жерінде
жайғасты, өйткені мұндай жерлерде шөп көп, ал топырағы ... ... ... ... ... 6-10 ... ... 20 үйден құралды;
Тұрғын үйлердің аумағы 100 ... ... 300-400 ... метрге дейін жетеді.
Орталық және Батыс Қазақстан аумағында ... ... ... мұнда
тұрғын үйлер салғанда тас көп қолданылған. Қабырғалары ішкі ... ... ... ... ... – бөлме етіп бөлінді. (Атасу, Бұғылы – 1, ... ... Ал жер ... ... қабырғалары бөненелерден
жасалған тұрпайы қима үйлер болды
Андронов тайпалары тұрқы әр ... тас ... ... ... олар тік ... ... сопақталып қоршалатын болды.
Кейде әсіресе, Орал өңірінде бұлардың орнына обалар үйді. Өлген тайпалас
адамдар не ... не ... ... ... ... қол – ... тас ... жасалған «жәшікке» немесе қазылған төрт бұрышты
шұңқырға салынып жерленді /29.139/ .
Ыдыстар қолдан жапсырылып жасалды.Мұның алдындағы уақытта ... ... ... ... ... ол енді ... ... Олардың сырты
тарақ тәрізді немесе тегіс қалыппен түсірілген күрделі геометриялық
өрнектермен ... ... ... тайпалар мәдениетінің тараған шегінен
аспаған ерекше түрлері алтын жапырақшадан бір жарым ... ... ... бас ... және ... да ... тағылатын «көзілдірік
тәрізді» және «табан із тәрізді» сәнді ... ... ... ... ... ... білезіктер болды.
Өлікті молаға салу ғұрпы да болды, ол әсіресе Қазақстан қаласының
Атасу кезеңінде ерекше кеңінен ... ... ... ... онша ... емес, әдетте ол аласа
төмпешік болды, оны айнала тігінен орнатылған немесе жалпағынан салынған
тақта тастардан дөңгелектеп ... тік ... етіп ... болды. Қабір
қоршаудың ішінен қазылды. Өлік ... ... ... ... ... ... тас жәшіктер салынып, тік бұрышты етіп
қазылған қабірлерге ... ... ... жасалғаннан кейін лақыттар тас
тақталармен жабылды.
Нұра кезеңіндегі тайпалардың мәдениетін қыш ыдыстар ... ... ... дені ернеуінің жиегі сыртқа қарай иілі, мойны мен
бүйірі иіліп барып жалғасатын құмыралар болып ... Түбі ... ... ... болады. Бұл ыдыстар вазаға ұқсас. Ыдыстардың көбінің көлемі
мен сыйымдылығы бірдей. Олар үш ... , ... ... ... түрінде ернеуінен орта беліне дейін салынады, ... түп жағы да ... ... тарақ тәрізді және тегіс қалыппен
түсірілген. Нұра заманындағы бейіттерде қола ... ... аз ... ... археологиялық зерттеулер Қазақстан ... ... ... ... негізгі кезеңдерін белгілеуге мүмкіндік берді.
Оның өз ... ... пен ... дәуірлерінен бастайтындығы
анықталған. Ежелгі тайпалардың тарихи дамуындағы келесі кезең республиканың
барлық аудандарынан ашылған қола дәуірінің жойқын мәдениеттерінен ... ... ... ... және аз ... өзіндік мәдениеттің жетекші
орталықтары айқындалып, бақташылық мал шаруашылығы дами ... ... мен ... ... көптеген мыс, қалайы, алтын кен орындары
игеріле бастайды. Дәуірдің ... ... ... ... белгілері
пайда болды, бұрынғы біртұтас рудан отбасылық жеке ... ... ... ... ... дәуіріндегі тайпалар мәдениеті көшпелі мал шаруашылығы ... ... ... алғы ... ... ... қола дәуіріне қатысты зерттеу еңбектеріне
тоқталмастан бұрын мәселенің теориялық-методологиялық негізі қарастырылып,
дәуірге ... ... ... ... ... ғылыми зерттеулердің
объективті ерекшеліктерінің бірі ... ... ... ... ... қола және қола ... ... көңіл аударылды.
Сондай- ақ, оқиғалар мен құбылыстарды объективті түрде терең зерттеуге жол
ашатын методолгогия мәселесі қамтылды. Методологиялық ... ... ... жөніндегі өзекті мәселелерді көрсетуде бірқатар қазақстандық
зерттеушілердің пікірлері ... ... ... ... ... қола ... қатысты ғылыми
дәрежесі жоғары көптеген еңбектер жазып қалдырғанмен, оларға ... ... ... ... ... ... ... зерттеушілер қола дәуірін кезеңдеуге байланысты
методологиялық принциптерді ... ... ... ... ... ... тарауы бойынша Қазақстан аумағындағы
қола дәуірі қоныстары, тайпаларының ... қола ... ... ... мәселелер қамтылды.
Археологиялық зерттеу жұмыстарының нәтижесінде ... ... ... қола дәуірінің теориялық және практикалық маңызын ... ... ... ... мен ... қолға түсірілген
материалдардың жүйелілігі қола дәуірінің ескерткіштерінің ... ... ... ... ... ... мәдениетінің зерттелуін қарастыру оның ауқымды да
қайшылықты мәселе екендігін көрсетіп ... Осы ... ... ...... келе ... мәселелердің бірі - андронов мәдениетінің қалай
шыққаны болды. Бұл мәселені шешудің ... ... ... ... пен
энеолит ескерткіштерінің жеткіліксіз зерттелуі себеп болып отыр.
Зерттеушілердің көпшілігі андронов мәдениеті неолит мен ... ... ... ... ... және Орал сырты мен
Батыс Сібірдің іргелес аудандарының мәдениет ... әрі, ... ... туыс ... ... ... ... құрылған деп есептейді.
Андронов мәдениетіне қатысты талас тудыратын ... ... шегі мен ... ... ... ... ... байланысты ең
көп тараған көзқарас мынандайғ кезеңдер бірінен соң бірі ... , ... ... неғұрлым ертеректе кезең ретінде ... ... ... ... ... ал ... ... андроновтық тайпалардың
экономикасы мен ... ... шағы ... ... Екінші
көзқарас бойынша, федоров пен ... ... ... бірақ
өлке тұрғындарының әр түрлі топтарынан қалған.
Беғазы-Дәндібай мәдениетінің Оңтүстік Сібірдегі Карасук мәдениетінен
бөлек, өзінше ... ... атап ... ... Беғазы-дәндібайдың
материалдық мәдениеті туралы аса бай ... ... ... ... ... Оңтүстік Сібірден емес, Орталық Қазақстандағы көне
металлургия орталығынан ... ... ... және ... ... оның
Карасук мәдениетіне тигізген зор ықпалын айқын аңғартады.
Қазақстандағы қола ... ... ... көпшілігі
кеңес дәуірінде жарық көрді. Олар іргелі монографиялық ... ... ... ... ғылыми зерттеулерде қола дәуірі әр қырынан ... ... ой – ... мен ... ... ... бұл еңбектер тарихнамалық
тұрғыдан толыққанды зерттелмеген.
Біз тоқталып өткен зерттеушілер өз ... қола ... мен ... сол тұста қазақ жерін мекендеген тайпалардың
шаруашылығы, қоғамдық қатынастарына қатысты ... ... де бұл ... ... мән – мазмұнын толығымен аша алмайды.
Мәселе бойынша жазылып, ... ... өте көп. ... ... ... қалыптасқан теориялық тұжырымдамаларға тарихи тұрғыдан
талдау жасалмаған. Сондықтан тақырыптың қарама – ... ... ... ... ... ... айтқанд қола дәуірін зерттеу мәселелері, ... ... ... ... жаңа ...... міндеттерін қояды.
Мәселеге байланысты ғылыми құндылығы жоғары еңбектер кеңес үкіметі тұсында
қалыптасты. Ендігі жерде тарихымызды тың ... ... жаңа ... ... ... ... – зерттеушілердің борышы болып саналады.
ПАЙДАЛАНҒАН ДЕРЕКТЕР МЕН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1.Кадырбаев М.К.,Курманкулов Ж.К., Культура древних скотоводов ... ... - ... ,1992 . -247 ... ... ... М.К., ... А.М.Древняя
культура Центрального Казахстана. - Алма-Ата: Наука ,1966 . - 432 С .
3.Маргулан А.Х. ... ... ... - ... Наука ,1979 . -360 С .
4.Теплоухов С.А. Опыт классификации древних ... ... края // ... по ... - Л ,1926. Т.4. Вып.2 .- ... .
5.Рыков П.С.Нуринская экспедиция (1933 г) // ... ... ... №9-10 . - 135 С ... ... ... эпохи в Западном Казахстане //
Казахи: Антропологические ... - Л ,1927. Вып.2 . - 36 С ... ... эпохи бронзы Центрального Казахстана //
Труды Ин-та истории, ... и ... АН ... - ... ,1959.
Т.7. Сер.археол. - 210 С .
8.Максимова ... ... ... Казахстана // Труды ... ... и ... АН ... - ... ,1959. Т.7.
Сер.археол. - 203 С .
9.Черников С.С.Восточный Казахстан в эпоху ... // ... ... по ... ... - Л ,1960. №88 . -196 С ... ... Казахстан в эпоху бронзы // Труды ... ... и ... АН ... - ... ,1958. Т.5.
Сер.археол. - 185 С .
11.Зданович Г.Б.Керамика эпохи бронзы Северо-Казахстанской области ... - С ... . - 187 С ... ... ... эпохи Тасты-Бутак 1 в ... // ... и ... по ... ... - М-Л ,1962.
№120 . - 257 С .
13.Агеева Е.И., ... ... ... ... 1955 г ... ... истории, археологии и этнографии АН
КазССР.1959 Т.7. Сер.археол. - 165 С .
14.Қазақ совет энциклопедиясы. - ... ,1975.6 том.- 640 б

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 18 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстандағы ежелгі қола және тас дәуірі12 бет
Қазақстандағы қола дәуірі2 бет
Қазақстандағы қола дәуірі жайлы35 бет
Қазақстандағы қола дәуірінің археологиялық ерекшеліктері34 бет
Қазақстандағы қола дәуірінің ауқымында жазылған ғылыми еңбектер мен мақалалардағы авторлардың ойларын, тұжырымдарын, қорытындыларын тарихнамалық тұрғыдан талдай отырып қола дәуірінің зерттелу деңгейін анықтау87 бет
Қола дәуірінің тарихнамасы51 бет
"Қола дәуірі."23 бет
Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясының қола дәуірін зерттеу тарихы32 бет
Орталық Қазақстанның қола дәуірі5 бет
Тас және қола дәуіріндегі Қазақстан8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь