Бастауыш сыныптарда грамматиканы оқыту мәселесінің зерттелуі

Мазмұны:

Кіріспе ... ... ... ...2.3

І.Бастауыш сыныптарда грамматиканы оқыту мәселесінің
зерттелуі ... ... ...4.13

II. Бастауыш мектеп оқушыларының грамматиканы меңгерудің
психологиялық кезеңдері ... ... ... 14.16

III. Бастауыш мектепте зат есімді оқыту және оны басқа сөз
таптарымен байланыстыра оқыту маңызы ... ... ... ..17.33
III. 1 Зат есім мен етістікті байланыстыра оқыту ... ... ... ..34.36
III. 2 Зат есім мен сын есімді байланыстыра оқыту ... ... ... ..37.39
III. 3 Зат есім мен сан есімді байланыстыра оқыту ... ... ... ..40.41

Қорытынды ... ... ... ..42.43

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ..44.45
Кіріспе
Диплом жұмысының өзектілігі Тілді, оның ішінде оқушылардың ана тілін оқыту барысында балалардың сөйлеу дағдысын дамытуға көп көңіл бөлу керек пе, болмаса қалай дұрыс сөйлеу қажеттігі туралы ғылыми ұғымдар немесе грамматиканы меңгертуге көп назар аудару қажет пе деген мәселенің айналасындағы бір-біріне кереғар пікірлер бұрынғы кеңес мектебінің 70 жылдан астам тарихының өн бойында үнемі жалғасып келді. Мәселен, 20-жылдары «грамматиканы арнайы оқытудың қажеті жоқ, ол сөйлеу барысында оқушылардың өздері-ақ үйренеді» деген көзқарас үстем болса, 30-жылдардың бас кезіннен бастап кеңес мектептерінде оқушыларға сөйлеу, жазу дағдыларын үйрету тілдің лексикалық, фонетикалық, морфологиялық, синтаксистік жүйелерін меңгертумен қатар жүргізіле бастады. Ал 50-жылдары оқушылардың сөйлеу және жазу дағдыларындағы ол қылықтар сөздердің лексикалық мағыналарын үйретуге аз көңіл бөлгендігінен деп табылды. Осы жағдай 60-жылдары бастауыш мектептерде берілетін білім мазмұнымен оқыту әдістерін жаңарту жұмысын іске асыруға алып келді.
Бастауыш мектептерді тілді оқыту барысы мынандай мәселелерді қамтиды:
а) оқуға үйрету;
ә) сөздік қорын, стилистикалық дәлдіті, мазмұндылықты, логикалық жүйелілікті қамтитын оқушылардың байланыстырып сөйлеуін дамыту;
б) фонетиканы, сөз құрамын және грамматиканы
(морфология, синтаксис) меңгерту;
в) графикалық, пунктуациялық дағдыларды қалыптастыру.
Жаңа бағдарлама бойынша осы аталған мәселелердің арасында тығыз байланыс орнату қажет деп табылды. Бұрын балалардың орфографиялық дағдысын қалыптастыру грамматикалық ұғымдарды меңгертуге, байланыстырып сөйлеуді дамытуға бағытталған жұмыстармен байланыссыз жүргізілсе, немесе грамматикалық ұғымдарды меңгерту тілдің лексикалық және синтаксистік жүйесін оқытумен ұштастырылмаса, енді мұның бәрін бір мақсатқа оқушылардың өз ойларын мазмұнды, грамматикалық тұрғыдан сауатты, стильдік жағынан ойын дәл бейнелеп айта және жаза білу дағдыларын қалыптастыруға бағындыру қажет болды.
Бұл тұста орыс ғалымдары Д.Н.Богоявленскийдің, Н.Ф.Жуйковтың, Н.С. Рождественскийдің, Е.Г.Шашкованың және т.б. бастауыш сынып оқушыларына грамматикалық ұғымдарды беру негізінде олардың дұрыс сөйлеу әрі жазу дағдыларын қалыптастыру мәселелерін қарастырған құнды зерттеулері болғаны белгілі. 60-70- жылдары бастауыш кластарда қазақ тілін оқыту әдістемесін жетілдіру мәселелерін қарастырған әдіскер-ғалымдар да (М.Балақаев, Р.Әміров, С.Рахметова, Ш.Әуелбаев, А.Асқарбаева, О.Байқуатова т.б.) өз еңбектерінде оқушылардың дұрыс сөйлеу және жазу дағдыларын қалыптастыру мен оларға грамматикалық ұғымдар беру жұмыстарының тиімді үйлесімін табу, оңайлы әдіс-тәсілдерін жүйесін қолдану мәселелері әр түрлі ыңғайда қарастырылды. Алайда бұл мәселелер 80-жылдардың аяқ кезіндегі балаларды 6 жастан бастап оқытуға көшкен төрт жылдық бастауыш сыныптарында өз шешімін әлі толық тапқан жоқ деуге болады. Біздің қазіргі жаңартылған бағдарлама бойынша оқып жатқан бастауыш мектептепде жүргізілген бақылауларымыздың қорытындысы мынаны көрсетті: оқу бағдарламасында берілетін білім мазмұнын әдістемелік-психофизиологиялық тұрғыдан негізделгеніне қарамастан, бастауыш класс оқушыларының бәрі бірдей тиісті дағдыларды меңгере алмаған. Олардың бәрі бірдей өз ойын грамматикалық тұрғыдан сауатты бейнелеп, айтып, немесе жазып бере алмайды. Әсіресе қазақ тілінің морфологиялық жүйесінен берілетін ұғымдарды өз тарапынан іс жүзінде қолдана алмайды. Грамматиканы оқытуда басты назарды зат есімді оқытуға аударған жөн. Себебі, бастауыш мектепте зат есімді басқа сөз таптарымен байланыстыра оқытады.Сондықтан тақырып өзекті.
Диплом жұмысының мақсаты Бастауыш мектеп оқушыларына сөз таптары туралы ұғым беру.
Диплом жұмысының міндеттері:
1. Бастауыш мектепте зат есімді оқыту тәжірибесімен танысу;
2. Тақырыпқа сәйкес әдістемелік, педагогикалық еңбектерге сараптама жасау;
3. Оқушылардың зат есім жөнінде білімдерін жетілдіру.
Диплом жұмысының нысаны болып Бастауыш мектепте қазақ тілін оқыту процесі алынды
Диплом жұмысының әдістері. Диплом жұмысында баяндау, талдау, салыстыру, сараптау, жинақтау, жүйелеу, қорыту әдістері пайдаланылды.
Диплом жұмысы екі кезеңде жүргізілді.
Бірінші кезеңде диплом тақырыбына сай педагогикалық, лингвистикалық және әдістемелік әдебиеттерге талдау жасалып, диплом жұмысының мақсаты, нысаны айқындалды.
Екінші кезеңде Бастауыш мектеп қазақ тілі сабағында оқушылардың зат есім жөнінде білімдерін жетілдіруге арналған оқыту әдіс-тәсілдерді қолданудың тиімді жолдары қарастырылды. Бастауыш мектеп қазақ тілі сабағында зат есімді оқыту тәсілдерін қолдануды ұйымдастыру және тиімді пайдалану жолдары айқындалды.
Диплом жұмысының теориялық маңызы Бастауыш мектеп қазақ тілі сабағында оқушыларға зат есімді оқытуға байланысты алынған ғылыми қағидалар мен тұжырымдар қазақ тіл білімі мен қазақ тілін оқыту әдістемесін теориялық тұрғыдан толықтырады.
Диплом.жұмысының практикалық маңызы
Диплом жұмысында ұсынылып отырған әдістеме оқушылардың қазақ тілінің сөйлем жөнінде алған білімін тереңдетуге және тілдік материалдарды дұрыс игеруіне ықпал етеді. Диплом жұмысы мектеп мұғалімдеріне және қазақ тілін оқыту әдістемесін зерттеушілерге көмекші құрал бола алады.
Диплом жұмысы кіріспеден, үш тараудан, қорытындыдан және пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. Аханов К. Тіл білімінің негіздері. 1975,390-бет.
2. Сергалиев М.Синонимия синтаксических конструкций в
современном казахском литературном языке. Автор. Доктор
филол. Наук. Алма-Ата, 1987.
3. Оралбаева Н, Мадина Г, Әбілқаев А. Қазақ тілі. Алматы, 1982.
4. Балақаев М.Б. «О комбинированном управлении прямого
дополнения в казахском языке». Тюркологический сборник. 1951,
№ 7, 37-6.
5. Қазақ тілінің гармматикасы. Синтаксис. II. 1967. Балақаев М.,
Қордабаев Т. Қазіргі қазақ тілі. Алматы, 1971.
6. Ә.Әбілақов. меңгерудің өзіндік ерекшеліктері, қазақстан мектебі,
1965, №6; 37-6. ;
7. Әміров Р. Жай сөйлем синтаксисі. Алматы, 1983, 37-6.
8. Балақаев М.Б. «О комбинированном управлении прямого
дополнения в казахском языке». Тюркологический сборник. 1951,
№ 7, стр.46.
9. Балақаев М, Қордабаев Т. Қазіргі қазақ тілі. А., 1971, З-б.
10. Балақаев М, Қордабаев Т. Қазіргі қазақ тілі. Синтаксис, 1971.
11.Төлегенов О. Қазіргі қазақ тіліндегі жалпы модельді және мақсат
мәнді жай сөйлем типтері. 1968.
12. Арғынов X. Қазақ тілі методикасы. Синтаксис, пунктуация. 1974.
ІЗ. Сауранбаев Қазақтілі. Педучилищелерге арналған. 1953.
14. Н.Төлеуов Ә. Қазақ тіліндегі есімдіктер. 1963.
15. Сайрамбаев. Т. Есім пысықтауыш. Алматы, 1976.
16. Оралбаева Н, Мадина Г, Әбілқаев А. Қазақ тілі. (практикалық курс). Алматы, 1964 ж. 164-6.
17. С.Аманжолов, А.Әбілқаев, И.Ұйықбаев. Қазақ тілі грамматикасы. Алматы, 1967, 7-8-6.
18. Ш.Әуелбаев, Қ.Қабиева. Қазақ тілі грамматикасы. Алматы, 1969, 66-67-6.
19. Арғынов X. Қазақ тілі методикасы. Синтаксис, пунктуация. 1974, 21-22-6.
20. С.Аманжолов, А.Әбілқаев. Қазақ тілі VII класқа арналған, 1985, 31-32-6.
21. Қабиева Қ.Е. «Сөйлемдегі сөздердің байланысу нінде» 1965, 5-14-б.
22. Балақаев М, Қордабаев Т. Қазіргі қазақ тілі. Синтаксис, 1971. 33-35-6.
23. ӘміровР.Жай сөйлем синтаксисі. Алматы, 1983, 13-14-6.
24. «Қазақ тілінің грамматикасы», II том, Синтаксис, «Ғылым», 1966, 44-45-6.
25. Сайрамбаев Т. Қазіргі қазақ тіліндегі күрделі сөз тіркестері. 1981,12-13-6.
26. Қазақ тілінің грамматикасы, II том, Синтаксис, «Ғылым», 1967, 48-6.
27. Қазақ тілінің грамматикасы, «Ғылым» баспасы, II том, Синтаксис, Алматы, 1967, 18-6.
28. Нұрмаханова Ә. Қазіргі қазақ тілі. 1982,133-6.
29. Балақаев М, Қордабаев Т. Қазіргі қазақ тілі. Синтаксис, 1977, 81-6.
30. Асылов ¥. Даналардан шыққан сөз. - Алматы: «Мектеп», 1978 ж 356 бет.
31. Асылов Ү, М.Қ.Сұлтанғазина. Қазақ тілін оқыту әдістемесі. — Алматы: «Атамұра», 2000 ж 42 бет.
32. Асыл сөз. Қазақ балалар әдебиетінің кітапханасы - Алматы: «Жалын», 1987 ж 24-34 бет.
ЗЗ. Әлімжанов Д. Қазақ тілінде морфологияны оқыту методикасының кейбір мәселелері - Алматы: 1972ж 59 бет.
34. Әуелбеков Ш, Қонақбекова Қазақ тілінен дидактикалық материалдар. 2-сыныпқа арналған - Алматы: «Мектеп», 1984ж .
З5. Балақаев М.Қазақ тілі 2-сынып (оқулық) - Алматы: «Мектеп», 1990.
36. Бастауыш сыныптарда қазақ тілін оқыту методикасы. - Алматы: «Мектеп», 1997 ж 42 бет.
37. Бастауыш мектеп 1997. №16, 17, 18, 19 бет.
38. Бәкірова «Қазақ тілі» оқулығына методикалық нұсқау - Алматы: 1987ж48бет. 39. Балақаев М, Әмірова Р. Қазақ тілі 3-сынып (оқулық) - Алматы: «Мектеп», 1990 ж 57 бет.
40. Бектаев К, Молдабеков К. Бастауыш сынып оқулықтары тесінің сөздігі Шымкент обл. Баспаха 1990 ж.
41. Балақаев М.Б, Жұмабаев Ә.Е Қазақ тілі - Алматы: «Атамұра», 1978 ж 356 бет.
        
        Мазмұны:
Кіріспе ...............2-3
І.Бастауыш ... ... ... ...........4-13
II. Бастауыш мектеп оқушыларының грамматиканы меңгерудің
психологиялық кезеңдері ... ... ... зат ... ... және оны басқа сөз
таптарымен байланыстыра оқыту маңызы ..............17-33
III. 1 Зат есім мен ... ... ... ... 2 Зат есім мен сын есімді байланыстыра ... ... 3 Зат есім мен сан ... байланыстыра оқыту ..............40-41
Қорытынды ..............42-43
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ..............44-45
Кіріспе
Диплом ... ... ... оның ішінде оқушылардың
ана тілін оқыту барысында балалардың сөйлеу дағдысын дамытуға көп ... ... пе, ... ... ... ... ... туралы ғылыми ұғымдар
немесе грамматиканы меңгертуге көп назар аудару қажет пе ... ... ... ... ... ... ... мектебінің 70
жылдан астам тарихының өн бойында үнемі жалғасып келді. Мәселен, 20-жылдары
«грамматиканы арнайы оқытудың қажеті жоқ, ол ... ... ... ... ... ... ... болса, 30-жылдардың бас кезіннен
бастап кеңес мектептерінде оқушыларға сөйлеу, жазу дағдыларын үйрету тілдің
лексикалық, фонетикалық, морфологиялық, синтаксистік ... ... ... ... Ал 50-жылдары оқушылардың сөйлеу және ... ол ... ... ... ... ... аз
көңіл бөлгендігінен деп табылды. Осы жағдай 60-жылдары бастауыш ... ... ... оқыту әдістерін жаңарту жұмысын іске ... ... ... тілді оқыту барысы мынандай мәселелерді
қамтиды:
а) оқуға ... ... ... ... ... ... ... қамтитын оқушылардың байланыстырып сөйлеуін дамыту;
б) фонетиканы, сөз құрамын және грамматиканы
(морфология, синтаксис) меңгерту;
в) графикалық, пунктуациялық дағдыларды қалыптастыру.
Жаңа бағдарлама бойынша осы ... ... ... ... ... ... деп ... Бұрын балалардың орфографиялық дағдысын
қалыптастыру грамматикалық ... ... ... ... бағытталған жұмыстармен байланыссыз ... ... ... ... тілдің лексикалық және синтаксистік
жүйесін оқытумен ұштастырылмаса, енді мұның бәрін бір мақсатқа оқушылардың
өз ... ... ... ... сауатты, стильдік жағынан ойын
дәл бейнелеп айта және жаза білу дағдыларын қалыптастыруға бағындыру қажет
болды.
Бұл тұста орыс ... ... ... ... ... және т.б. ... ... оқушыларына
грамматикалық ұғымдарды беру негізінде ... ... ... әрі ... ... ... қарастырған құнды зерттеулері
болғаны белгілі. 60-70- ... ... ... ... ... оқыту
әдістемесін жетілдіру мәселелерін қарастырған әдіскер-ғалымдар да
(М.Балақаев, ... ... ... ... ... өз еңбектерінде оқушылардың дұрыс сөйлеу және жазу ... мен ... ... ... беру ... тиімді
үйлесімін табу, оңайлы әдіс-тәсілдерін жүйесін қолдану мәселелері әр ... ... ... бұл мәселелер 80-жылдардың аяқ кезіндегі
балаларды 6 ... ... ... көшкен төрт жылдық бастауыш сыныптарында
өз шешімін әлі толық тапқан жоқ деуге ... ... ... ... бойынша оқып жатқан ... ... ... ... ... ... оқу бағдарламасында
берілетін білім мазмұнын ... ... ... ... ... оқушыларының бәрі бірдей тиісті
дағдыларды меңгере алмаған. Олардың бәрі бірдей өз ойын ... ... ... ... ... жазып бере алмайды. Әсіресе қазақ
тілінің морфологиялық жүйесінен берілетін ... өз ... іс ... ... ... ... ... назарды зат есімді оқытуға
аударған жөн. Себебі, бастауыш мектепте зат есімді басқа сөз ... ... ... ... ... мақсаты Бастауыш мектеп оқушыларына сөз таптары туралы
ұғым беру.
Диплом жұмысының міндеттері:
Бастауыш мектепте зат ... ... ... ... ... ... ... еңбектерге
сараптама жасау;
Оқушылардың зат есім жөнінде білімдерін жетілдіру.
Диплом ... ... ... Бастауыш мектепте қазақ тілін оқыту
процесі алынды
Диплом жұмысының әдістері. ... ... ... ... ... жинақтау, жүйелеу, қорыту әдістері пайдаланылды.
Диплом жұмысы екі кезеңде жүргізілді.
Бірінші кезеңде диплом ... сай ... ... ... ... талдау жасалып, диплом жұмысының ... ... ... ... ... қазақ тілі сабағында оқушылардың зат
есім жөнінде білімдерін жетілдіруге ... ... ... ... жолдары қарастырылды. Бастауыш мектеп ... ... зат ... ... ... қолдануды ұйымдастыру және тиімді
пайдалану жолдары айқындалды.
Диплом жұмысының теориялық маңызы Бастауыш мектеп ... ... ... зат есімді оқытуға байланысты алынған ғылыми қағидалар
мен тұжырымдар қазақ тіл білімі мен қазақ тілін ... ... ... ... ... маңызы
Диплом жұмысында ұсынылып отырған әдістеме оқушылардың қазақ тілінің
сөйлем жөнінде ... ... ... және ... ... ... ... етеді. Диплом жұмысы мектеп мұғалімдеріне және қазақ тілін
оқыту әдістемесін зерттеушілерге көмекші ... бола ... ... ... үш тараудан, қорытындыдан және
пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
I. Бастауыш сыныптарда ... ... ... тілі ... ... - ... тілде жүретін мектеп пәндерінің
ішіндегі ең бастысы, бәрінің ортақ өзегі әрі ... Ана ... ... ... ол ... ... ... сөйлеп сауатты да сындарлы жазуға
үйренбей тұрып, қалған пәндерді ойдағыдай ... ... ... ... артық. Осы білім, дағды, біліктіліктердің барлығының негізгі бастауыш
сыныптарда қалатыны белгілі. ¥лы педагог К.Д.Ушинский: "Халық тілі - ... әрі ... ... басталатын және өмір бойы қайтадан шешек
атып тұратын тамаша гүлі, оның ... ... ... толық ойы мен сезімі
туған елінің тілінде",- деп көрсеткен болатын. ... ... ... ... ... факторы олардың білімі мен ... ... ... ... оқу ... ... қою болып
табылады. Осындай күрделі міндеттерді шешуде ерекше орын алатын пән - ... Ана ... ... ... ... ... дейді: "Ана тілі - халық
болып жасағаннан бергі жан дүниесінің айнасы: өсіп, өніп, түрлене ... ... ... ... ... ... тұқымнан тұқымға
жеткізіп, сақтап отыратын қазынасы - сол ... тілі ". ... ... ... — сөз. Сөз күн ... ... көңілді шалады, күн шықпас суық
көңілді жылытады. Асыл сөз мәңгі жасайды.", - ... ... ... ана ... алатын орнын, Конституцияға қазақ ... ... ... берілгенін, халқымыздың егемендікке ие болуы нәтижесінде қолы
жеткен ұлы ... ... ... ... ... келе ... мәнін терең ұғындыра түсу үшін көрнекті тұлғалардың ана тілі жайында
айтатын қанатты сөздерінен мысал ... жөн ... ... ... да, ана тілі ... ана тілі болып қала береді. Шешіліп бір
сөйлеген ... ... ... ... сөзі ... кірмейді, ал бір жарқ
етіп қалғың келеді ... онда ... ... М.И.Калинин "Ана тілін үйрену
- ұлы іс. Әркім өз ана тілімен сөйлеуге, анасынан туа ... ... ... ... Ең ... тіл - ана тілі", М.Әуезовтің "Кімде-кім
қазіргі уақытта ана тілін, өзінің әдебиетін ... ... ... ... ұжым деп ... ... Ғ.Мүсіреповтің "Ана тілін
ұмытқан адам өз халқының ... де, ... қол ... - ... - ақ ана ... ... екендігі көрінеді.
Осыдан қазақ тілі пәнін оқытудың бес түрлі маңыздылығы шығады:
1. Білімділік (ғылым ... ... ... (адамгершілік, ... ... ... таным қабілеттерін арттыру).
Аралық қызмет (ұлттық дәрісханаларда қазақ тілі арқылы басқа
пәндерді ұғындыру)
Қатысымдық қызмет (қазақ тілін оқыту арқылы ... ... ... ... ... ... әдістемесін жетілдіру мақсатында
мұғалімдер алдында қалай және нені оқыту керек деген ... тууы ... ... ... ... ... ... мұғалімнің
алдында тұрған мақсат. Сондықтан қазіргі кезеңде қазақ ... ... жаңа ... ... ... орай ... бағдарламалар
жасалып, оқытудың бағыттары беріле бастады. Соның бірі - бастауыш сынып
оқушыларына ... ... ... ... жаңа ... ... ... оқулықтары. Бұл оқулықтар жаңаша оқыту бағыттарын
талап етеді. Себебі "Атамұра" баспасынан шыққан "Қазақ тілі" ... ... ... ... ... ... барысында авторлар мынадай мәселелерге
басты назар аударған:
а) Қызметтік. ... ... ... ... ... ала отырып оқушы, қатынас қызметін
қолдану мүмкіншілігі.
ә) Жүйелілік. Қазақ тілін оқыту барысы белгілі бір жүйеге ... ... ... ... ... ... ... іріктеліп алынған.
2. Оқыту барысын жеңілдету үшін оқулықтармен қоса ... ... ... оқу - әдістемелік құралдар шықты. Бұл
кешенде басты ... ... ... ... ... ... ... тілі" оқулығын негіз ете отырып "Таза жазу" ... ... ... ... ... ... құрал, көмекші, диафильмдер
түрлі бағдарламалар, көрнекті құралдары т.б. шықты.
3. Оқулықта балаларға білім беру жүйесі толық ... ... ... ... ... оқу және жазу ... мен
дағдыларын қалыптастыру мақсатында ... ... ... тақырып
жеңілден - ауырға, оңайдан — ... ... ... отырып, бүкіл
бастауыш мектеп бағдарламаларына сәйкес жүйемен берілген.
4. Оқулықтардың құрылымы мен мазмұны ... жазу және ... мен ... қалыптастыру ісін жетілдіруде өтілген
тақырыпқа қоса келесі тақырыпқа негізделіп отырады.
5. ... ... ... берілуі мен іріктелуі қазақ
тілінің ... ... ... ... ... ... ... алынған. Тілдік
материалдар әліппеге дейінгі, әліппе кезеңі, әліппеден кейінгі кезеңдерді
толық ... ... ... ... лексикалық және
грамматикалық принциптерге сүйенген. Әрбір сөздің мағынасы жекеше
тұрып та, ... ... ... ... ... толық
ашуға әрекет жасалынған.
6. Оқулықта оқушылардың ... ... ... ... ... үшін ... жаттығулар берілген.
7. Оқулықтағы түрлі тапсырмалар мен сұрақтар балалрдың оқу
және жазу, түсіну дағдыларын қалаптастыруға негіз болады.
Оқулықта ... ... мен ... ... ... ... ... жас ... ... ... мен ... ... алынған.
10. Оқулықтар бастауыш мектеп бағдарламаларына ... ... және тіл ... оқу, ... ... және тіл ... ... грамматика, емле және тіл дамыту.
в) грамматика, емле және тіл дамыту.
11. ... ... ... ... ... оқулығының басы, келесі
сынып оқулығы ... ... ... ... ретінде
жасалынған.
Бірінші сынып оқулығында - • ... ... ... ... ... ... лексика мен грамматиканың алғы шарттары ғана берілген.
Екінші сынып оқулығында - қазақ ... ... ... ... ... грамматика мен емле үйретіле бастайды.
Үшінші мен төртінші ... ...... ... ... тиіс ... толығымен оқытылып, жоғары сыныптардағы оқуға
негіз жасалынады.
Оқулықтардың осындай ... ... ... - ... XX ғасырдың 60-70 жылдарынан бастап кеңестік әскерлердің
арасында оқыту ісін жетілдіру жұмыстары сөз ... ... ... ... ... осында іс-әрекеттері нәтижесінде жаңа
ғылыми бағыт дүниеге келді. Бұл ғылыми бағыт - лонгводидактика
деп аталады. Терминды академик' Н.М.Шанский енгізді.
Лонгводидактика ... тіл ... ... ... ... жинақтайтын оқыту әдістері жиынтығы.
Оқулық әдістері тек оқулықтағы берілген тапсырмалар мен жаттығуларға
сәйкестеліне жасалуы ... ... ... ... ... ... ... ғана орындауы қажет, басқа тапсырмалардың қажеті шамалы деген
қағида ... ... ... № 321, 322 ... ... үйге № 325,
326 жаттығуларды ... ... Бұл ... өту ... бір
тектес, бір сарынды етіп қойды. Балалардың сабаққа деген ... ... ... ... ... ... ... аян. Түрткісіз сабақ шаблон секілді алдын - ала белгілі, пәнге
деген қызығушылығын тудырмауы заңды.
Сондықтан, қазіргі ... ... ... ... ... жаңа
көзқарастары оған жаңаша әдіс-тәсілдерді қажет ететіні белгелі. Бұл ретте
алға ... ... ... бір-біріне бөле қарауға болмайды.
Түпкі мақсат, ... ... ... ... өз ... ... тұжырымды айтуға үйрету, сауатты да сындарлы жазып ... ... қол ... ... ең алдымен олардың, сөздік қорын үнемі молайтып,
тілдік түйсік-талғамын жетілдіре беруде бастауыш сынып ... ... ... ... ... ... ... өту әдістерін үнемі жетілдіру,
оны тиімді пайдалану арқылы қол жеткізеді. Қандай әдіспен өтсе де ... сай ... ... түпкі мақсат. Сондықтан мұғалімдер қазіргі
кезеңдегі ғылым жетістіктерін пйдалана отырып, әдіскерлердің ... ... кел ... қажетін іріктеп алады. Әрбір әдіс тәжірбие
түрінде сыналып, жинақталынып алынған нұсқау. Егер де ... ... ... білсе, бұл әдістер тек оқушылардың пәнге ... ... қана ... сонымен қатар пәннің мазмұнын терең түсіріп меңгеруді,
толыққанды білім мен тәрбйе ... ... ... арттыруды
қамтамасыз етеді. Бірінші сынып оқулығында - қазақ тілінің ... мен ... ... ... мен ... алғы ... берілген.
Екінші сынып оқулығында - ... ... ... ... ... ... ... мен емле үйретіле бастайды.
Үшінші мен төртінші сынып оқулықтарында - бүкіл бастауыш мектепте
үйретілуге тиіс материалдар толығымен ... ... ... оқуға
негіз жасалынады.
Оқулықтардың осындай принциптеріне негізделе жасалуы - заман талабы.
XX ғасырдың 60-70 жылдарынан ... ... ... ... ... ... ... сөз болып, түрлі семинарлар өткізе ... ... ... ... ... жаңа ... ... дүниеге
келді. Бұл ғылыми бағыт - лонгводидактика
деп аталады. Терминді академик Н.М.Шанский енгізді.
Лонгводидактика ... тіл ... ... ... өзіне жинақтайтын оқыту әдістері жиынтығы.
Оқулық әдістері тек оқулықтағы берілген тапсырмалар мен жаттығуларға
сәйкестеліне жасалуы қажет ... ... ... ... ... ... ғана орындауы қажет, басқа тапсырмалардың қажеті ... ... ... ... Сабақта № 321, 322 жаттығуларды орындап үйге № ... ... ... шартталынады. Бұл сабақта өту ... ... бір ... етіп ... ... ... ... қызығушылығын
төмендетіп, белсенділігін артыруға негіз-түрткі екендігі қазір ... аян. ... ... шаблон секілді алдын - ала белгілі, пәнге
деген қызығушылығын тудырмауы заңды.
Сондықтан, қазіргі кезеңде қазақ ... ... ... ... оған ... ... ... ететіні белгелі. Бұл ретте
алған қойылған бағдарламалық талаптарды бір-біріне бөле ... ... ... тәрбиелік міндеттерге қоса, оқушылардың өз ойларын тұжырымды
да тұжырымды ... ... ... да ... ... ... ... қол жеткізу десек, ең алдымен олардың, сөздік қорын үнемі молайтып,
тілдік түйсік-талғамын жетілдіре беруде ... ... ... еңбегі зор.
Мұндай нәтижеге мұғалім өзінің сабақ өту әдістерін үнемі жетілдіру,
оны тиімді пайдалану арқылы қол жеткізеді. Қандай ... өтсе де ... сай ... ... ... мақсат. Сондықтан мұғалімдер казіргі
кезеңдегі ғылым жетілдіктерін пйдалана ... ... ... ... кел өзіне қажетін іріктеп алады. ... әдіс ... ... ... ... нұсқау. Егер де мұғалім әдістерді
дұрыс қолдана білсе, Бұл ... тек ... ... ... қызығушылығын
тудырып қана қоймай, сонымен қатар пәннің мазмұнын ... ... ... ... мен ... алуына, білім көрсеткіштерін арттыруды
қамтамасыз ... ... ... ... бойынша сабақты ойын түрде
өткен жағдайларда ғана бала санасына білім тез және ... ... ... ... ... орташа проценті)
Дәріс 5%
Оқу 10%
Көрнекі және аудио материалдар 20%
Көрсету 30%
Пікірталас тобындағы ... 5 ... ... оқу ... ... ... ... бойынша сабақты тек мұғалімнің өзі ғана
жүргізіп, оқушылар мен мұғалім арасында, іс-әрекет тек бір ... ... ... ... ... ... 50%-ке ... Мұндай сабақтарды оқушылардың іс-әрекеті төмен, тек дәріс, оқу,
көру ғана болғандықтар сабақтан тез ... ... ... ... ... мен ... ... қатынас "таратқыш-қабылдағыш"
түрінде емес, "мұғалім-оқушы" ... ... ... ... ... ... тезірек және сапалы түрде сіңіре алады. Мұндай
сабақтарда оқушылардың іс-әрекеті жоғары, бір-бірімен сөйлесу, сабақты ойын
түрде ... ... ... ... ... сіңіре алатындығын сызбадан
көрінеді.
Балалардың оқуына түрткі болған жағдайларды психолог ғалымдар ... ... ... ... 2- ішкі ... Бірақ бұл түрткілердің
арасында белгілі бір шекара. жоқ, сыртқы түрткі ішкі түрткіге, керісінше
ішкі түрткі ... ... оңай өте ... ... ... оқушыларына
мұғалімнің сөйлеген сөзі, жүріс-тұрысы, қимыл іс-әрекеттерінің барлығы
баланың ішкі түрткісінің ... ... ... ... сынып оқушыларына
тағы бір тән қасиет - мұғалім сөзіне имандай сену айтқанын ... ... ... ... ... Міне ... мұғалімнің
істеген іс-қимылдары, айтқан ақылдары, оқушылардың оқуға деген ішкі
түрткісіне айналады. Ал ... ... ... ... ... құралдар, көрнектеліктер т.б. жатады. Егер сыртқы түрткілер
оқушылардың ... ... және ... белсенділігін
арттырған жағдайда балалар бойында ішкі түрткі іске асады. Балалардың
сабақта бір ... ... ... сабақ тындауы, сабаққа қатысуы төмен болса
оқуды жөнді игере алмайды.
Сабақ неғұрлым қызықты жан-жақты ойын ... ... ... ... ... де ... ... бермек. Бастауыш сынып
оқушыларына сабақты ... ... ... ойнай отырып оқиды. Мұндай
сабақтарда мұғалім де ойынға қатысушы мүшелерінің біріне айналуға тиіс.
Н.А.Байбуртян, И.А.Геодекян, т.б. ... ойын ... ... ұғымды тұстарын атап өткен, сондықтан, біз ойын —сабақтарға терең
тоқталмай, тек ... ... ... ... ... ... ... ең жоғары түрі балалардың біріне-бірі сабақ өтуі,
түсіндіруі болып ... ... қос ... ... ... ... ... түсіндіріп, үйде оқып, дайындалып ... ... ... ... өзінің білгенін жанындағы ... ... ... екінші тілді оқытқан кезде ғана тиімді ... ... ... зат ... ... барысында сабақты ойын —
сабақ түрінде, этнопедагогикамен байланыстыра өтуді жөн ... ... ... ... ... біліктілікті:
а) Өз ойларын ... ... ... сауатты
стильдік жағынан жатық, дәл бейнелеп айта және жаза білу дағдылары
мен икемділіктерін қалыптастыру;
ә) ... ... ... ... өз мағыналарын дұрыс ұғынып,
сөздерді орынды жүмсай білу дағдысын қалыптастыру;
б) Мәтіндегі сөздер мен сөз ... ... және ... ... ете ... сөйлемді дұрыс құруды үйрету;
в) Халық ауыз ... ... ... және қазақ халықның көрнекті ақын жазушыларының
шығармаларын ребустар мен ... ... ... сай ... алып ... ... ... Оқушылардың бойына ізгілік пен имандылық, адалдық пен мейірімділік
сияқты адамгершілік қасиеттерді дамыту;
Секілді т.б. қасеиттерді үйрете алатынымызды көрдік.
2. Бастауыш сыныптарды грамматиканы ... ... ... ... ... ... барлығы сөйлеу процессінде қолданысқа
түсіп, бір-бірімен байланыста болады. Психолог ... ... ... тіркестіре айта бастауы 1,10 ай — 2 жасында пайда болып кейінірек
дами түсетіндігін көрсетеді. "Ребенок еще не ... ... ... ... ... ... ... дети никогда не
делает ошибок, "лампа стояла над столом", то есть ... ... ... и ... ... ... ... речевыми операциями
ребенок в процессе "фактического приспособление своей речевой деятельности
к тем ... ... в ... она ... т.б. в ... ... - деп ... келген баланың тілдік бүкіл
гармматикалық ... ... ... ... сөйлем қүрап сөйлеген кезінен бастап — ақ, түбірлер мен
қосымшаларды дұрыс ... ... ... Бала тілі ... Д.Н. Шмилев,
Қ.Молдабеков, К.Р.Львов т.б. ... ... ... ... дұрыс қолдана алтындығын көрсетеді. Д.Н.Шмилев
"Препринятое ... ... ... ... ... ... форм ... содерит интересные
данные, но они в основном ... на ... слов но не их ... тем как возможности "перенсоного" употребление грамматических форм
как раз и различны в разных типах речи", - деп бала ... ... ... ... ... ... алтындығын көрсетеді.
М.Р.Львов "В интеллектульной жизни подростка речь наяинает выступать в
разных вариантах: все болыпую роль ... ... ... ... ... дифференциация: на ряду с разговорно-бытовым стилем
все больше развивается и совершенствуется в ... ... ... - ... ... Мұның өзі бала тілінің өзгеруіне байланысты баланың сөйлем
құрау жобасы, нүсқасы да өзгеретіндігін білдіреді. Сондықтан баланың сөздік
қорында сөз ... ... сөз ... Бұл ... ... ... ... о необходимости учета особенностей значения
грамматических форм в разных типах речи и степени владения ... ... ... ... форм, так и смысловыми возможносями их", - деп
, мектепте ... ... ... атап ... ... в школе языка и в частности грамматики, вызывает
существенные изменение в речевой деятельности детей".
Бастауыш мектепте грамматиканы оқыту ... ... XX ... үлкен дау-дамай, пікір ... ... ... ... бастауыш сыныптарда оқтудың қажет жоқ, балалар грамматиканы
оқымай-ақ сөйлей алады, ... ... ... ... ... ... Державин, Д.Н.Ушаков, А.Машкин т.б.), А.Машкин: "...оставить в покое
грамматику навык к ... ... ... - ... ... не ... ничего общего ни с орфографией, ни с ... - деп ... ... қажеті шамалы, грамматиканың баланың
жазуына, тіл дамытуына ... жоқ ... ... ... ... ... ... А.Слетова,
М.Соколова, М.Янчевская, т.б.) гармматиканы оқытудың қажетттілігін айта
келе гармматиканы оқыту арқылы балаларда жазу ... мен ... атап ... ... ... ... что "гарамматика-служанка
правописания", то я утверждаю что грамматика служанка и првописания, и
литературно ... ... и ... ... ... служанка -
навыков " - вот как я формулирую роль ... в ... - ... ... ... ең бір ... жолы-екенін көрсетеді.
Бастауыш сыныптардағы грамматиканы оқыту жөнінде пікір таластар
нәтижесінде қазіргі ... ... ... ... қатысты болып
оқытылып келе жатыр. Бұл балардың сөздік өорын молайтпай, қайт тек ... аз ... ... ... жаттықтыруға әкелді. Осындай пікірді
Г.И.Белоусова "Вопросы развитя речи в ... ... 20-х ... ... кандидаттық дисерттациясында атап өтеді.
"В последующие десятилия, особенно в ... 40-х ... 50-х ... на ... ... ... на ... сильно увеклисьграмматикой,
что забывали осамом языке, боготмо, живом и ранообразном. ... ... в ... и не ... ... ... к ... а устной и письменной речи. Такая практика работы по
языку не ... ... ... речи ... и ... ... ... бедной".
Қазақ тілін оқыту әдістемесінде (бастауыш мектепте оқыту) грамматиканы
оқыту жөнінде зерттеу ісіне А.Байтүрсынов, ... ... ... ... Ы.Маманов, Р.Әміров, Х.Арғынов,
Д.Әлімжанов т.б. үлес қосқан және қосуда.
А.Байтұрсыновтың "Тіл құрал" (1914), "Тіл - ... (1925), ... (1915), "Тіл - ... (1925), ... ... ... (1912), "Әліп-би" (1928), "Сауат ашқыш" (1926). т.б. ... ... ... еңбектері мен мақалаларының қазіргі кезеңге
дейін өз қү_нын жоймағандығын айта аламыз.
А.Байтүрсыновтың оқулықтарында грамматикаын ... ... ... ... ... Ол: ... тілінің түбірі өзгерілмей аяғына
жалғау қосылып өзгеріледі. Жалғау екі түрлі: 1. ... ... ... ... ... өзгертпейді. 2. Сөздің түлғысын да мағынасын да өзгертеді.
Сондықтан бастан тысқары (яғни жалғау — Е.М.), ... ... ... Е.М.), деп аталады. "Құлақ" деген сөзге (тың) деген жалғау қоссақ,
құлақтың болады. ... ... ... ... жоқ. ... ... ... мүшесінің атын көрсетеді. Егер "Құлақ деген сөзге" "шын " ... ... Е.М) ... ... ... ... тұлғасы да мағынасы да
өзгерілді. " Құлақ" бастың мүшесін көрсетуші еді, ... " ... ... ... ... атын ... түр", - деп түбір мен ... ... сөз ... сөз таптарын үлкен екі топқа бөледі: 1-атауыш ... ... сын ... сан ... ... ... ... сөздер (үстеу,
демеу, жалғаулық, одағай). 1925 жылы шыққан "Тіл - ... ' ... сөз ... ... 5-ке ... ... сөз
ә) Туынды сөз (туғын сөз)
б) Қос сөз- \
в) Қосалқы сөз
г) ... ... қара ... ... ... ... ... есім
Есімдік
Етістік
Есімдеуіш атау сөздер
Үстеу (үстеуіш)
Демеу (демеуіш)
Жалғау (жалғауыш)
Одағай (еліктеуіш, лептеуіш)
Шылау сөздер
С.Жиенбаевтың "Қазақ тілінің методикасы" (1946), ... ... ... ... (1957), ... мектепте кітап оқыту методикасы"
(1939), тағы басқа секілді қазақ тілін оқыту әдістемесіне қосқан еңбектері
мен ... ... ... тілінің методикасы" (1949) жылы шыққан ... ... екі ... тұрады.
Бірінші тарауы - "Грамматика оқыту методикасы" деп аталса, екіншісі -
"Кітап оқыту методикасы" - деп аталады. С.Жиенбаев сөздің ... ... ... ... ... ... түскен жағдайларда ғана өз
мағынасын ... - ... ... ... "Сөздің мағынасын сөйлем ішінде
тұрғанда ғана байқалады. Жеке тұрғанда бір ... ... сөз, ... ... мағына беретін тілде көп ұшырасады", - дейді.
Ғ.Бегалиев "Әріп, дыбыс, буын" (1935), "Бастауыш мектепте қазақ ... ... (1950) т.б. ... ... ... ... ... өзіндік үлес қосқан бірегей ғалым.
Ғ.Бегалиев "Бастауыш мектепте қазақ тілі методикасының мәселелері"
(1950) атты еңбегінде грамматиканы ... ... ... ... ... ... үйрету методтары;
Жазуға және көркем жазуға үйрету;
3. Оқу сабағына ... ... мен ... методтары
туралы;
Грамматика мен емле программасы материалының мазмұны;
Дұрыс ... ... ... ... қаншалықты пысық тиянақты болмасын - өз ойындағысын
ауызша айтып беретіндігідей етіп ... ... ... ауызша тиянақты
түрде мазмұндай алғанын жазуға келгенде, ауыз екі айтқандағысыдай еркін
мазмұндай! алмайды", - деп ... ... ... оған ... мән ... мағынасын түсіндіру керек болғанда, сол жұрнақтарды білдіретін
2-3 сөз келтіру керек", - ... - ... ... қазақ тілін оқыту мәселесіне ... үлес ... ... Оның ... ... ... оқулығына методикалық
нұсқау" (1970), "Қазақ тілі методикасы" (1974), "Қазақ ... ... ... ... (1980) т.б. еңбектері бар.
Х.Арғынов, бастауыш сынып оқушылары грамматикасыз ешқандай білімді
игере алмайды, тілдің басқа ... ... ... ... Бастауыш
класс оқушылары, оның ішінде 3-ші класс оқушылары, сөздің түбіріне саналы
түсінбесе, сөз құрамының басқа салаларын да ... ... - ... ... методикасын қалаған ғалымдардың бірі.
Ш.Сарыбаевтың "Қазақ тілі методикасының ... ... ... ... "Бір ... не бір ... оқыту үшін сол пәннің өзін
жақсы білу керек. Оқытатын пәнді көңілдегідей ... ... оны ... ... бос ... - ... ... болуы, көп ізденуі
қажет екендегі атап ... ... ... зат ... сын ... сан ... үстеу етістік,
шылау секілді сөз таптапына тоқталып, өзінің оқыту әдістемесін ұсынады.
И.Қ.¥йықбаев "Қазақ тілі методикасының ... (1962) ... сөз ... ... қажеттілігіне баса назар аударады.
Балалардың сөз байлығын молайтуға, тілін ... ...... екендігін көрсетеді. "балалардың сөз байлығын көбейтіп тілін
жаттықтыру үшін ... сөз ... ... ... ... жаңа ... жасатып, сол сөздердің кейбіреулерін келтіре, сөйлемдер құрату керек,
сонда оқушылар жұрнақ пен жалғаудың ... іс ... анық ... - сызу ушы - ... сыз ^^^^ - сызылу сызықша сызғыш
М.Балақаев — қазақ тілі ... ... орын ... ... ... тілін оқыту мәселесені арналған ... ... ... ... ... тілі" байқау оқулығына
методикалық нұсқау", "Тіл ... және ... ... оқыту" т.б. М.Балақаев
грамматикалық жаттығуларды іріктеуде мынадай талаптар қояды.
Біріншіден, жаттығу ... ... ... ... жеке дыбыстар, әріптер, буындар сөз ішінде, сөздер, сөз
тіркесі, сөйлем ... ... ... әрбір мысал, әңгіме, өлең, сөз, сөйлем, тіл (стиль)
жағынан мүлтіксіз әдеби норманы ұстануы тиіс. Ол үшін оқушылар
дұрыс құралмаған жасанды мысалдардан ... ... ... ... ... ... ... тілге тән басқа да мысалдар бойынша
тәрбиеленеді.
Үшіншіден, алынған жаттығу тағы да ... ... ... ... ... әріптер, грамматикалық тұлғалар,
сөйлемдер жиі кездесетін болсын
М.Балақаев гармматикалық жаттығулар, бытыраңқы, шашыраңқы болады дей
келе "оның себебі - грамматикалық, ... ... ... ... ... ... ... абстракцияланған көптеген фактілерді қорыту
негізінде жасалады. Баланы соған жетектеу үшін ... ... ... ... ... - деп грамматиканы оқыту арқылы "баянды білімнің
белсенді "ойшылы" етіп тәрбиелейтіндігін атап көрсетеді".
Бұлардан бөлек ... ... ... оқыту мәселесіне
арналған: Х.Арғынов пен Ғ. ... "2 - ... ... ... тіл
дамытуға арналған көрнекті құралдарға қосымша ңұсқау" (1965), ... тілі ... мен ... ... жайында" (1965), Х.Арғынов
"Қазақ тілінен 3 - ... ... ... ... ... ... тілі ... кейбір мәселелері" (1959), Р.Әміров "1
класта қазақ тілін оқыту" (1962), Р.Әміров, А.Асқарова "2-3 ... ... ... методикалық нұсқау" (1983), Ш.Сарыбаев "3 ... ... ... ... нұсқаулар" (1955), Р.Әміров "1 класта
оқушылардың тілін ... үшін ... ... (1957), ... ... методикалық құрал" (1964), Бозжанова К, Әміров Р. "бастауыш
мектепте қазақ ... ... (1964), ... "Қазақ тілін оқыту
методикасы" (1992), М.Балақаев "Бастауыш мектептік 2 ... ... ... ... ... (1969), ... "Бастауыш мектепте
синтаксис материалдарын оқыту (1997), "Бастауыш кластарда қазақ ... ... тағы ... ... ... ... барлығы бастауыш мектепте ... ... үлес ... еңбектер.
Бастауыш мектеп оқушыларының грамматиканы меңгерудің психологиялық
кезеңдері
Тілдің грамматикалық жүйесін оқыту оқушылардың ойлау ... ... ... ... ... барысында таным процесінің
белгілі әдістерін (даралау жинақтау, жалқыдан ... ... ... ... міндетті түрде есте сақтау қажет. Яғни ... ... ең ... жеке фактілерді жинақтауға, содан соң ... ... ... фактілерді даралауға қарай бағытталады екен.
Бүдан шығатын қорытынды: жаңа грамматикалық ұғым ... ... ... ... ... ... жалқыдан жалпыға қарай бару қызметіне
сүйеніп, тілдік ... ... және ... ... ... әліг
белігелерді жинақтауға ұмтылады. Ал грамматикалық ұғымды тиісті дәрежеде
түсініп болған соң, олардың ой ... ... ... ... ... сүйеніп, қабілданған мағлұматты тілдің, сөздердің жеке ... ... ... ... ... ... Бастауыш класс
оқушыларының ойлау қызметінің осындай психо=физиологиялық ерекшеліктеріне
байланысты Бұл кластарда грамматикалық ... ... ... ... төрт кезеңге бөлінеді.
Бірінші кезең - ... ... ... ... ... байқату үшін тілдік материалды талдау. Ол ... ... ... ... мағыналарын түсінумен қатар, олардың
тілдегі ортақ ... ... ... ... дерексіз түрде
тануды үйретеді. Яғни талдау мен дерексіздендіру (абстракциялау) сияқты
ойлау операцияларын меңгереді. ... ... ... оқушылары қазақ
тілінің морфологиялық жүйесімен II кластағы «Сөз» тарауынан бастап таныса
бастайды. Ең алғашқы тақырып - «Кім? не? ... ... ... ... ... ... үшін оқушылар сөздердің лексикалық ... ... ... нені ... дерексіз түрде тануы қажет.
Міне, осы дағдыны қалыптастыру үшін мұғалім сабақта нақтылы ... ... ... әдісімен бастайды.
Балалар мынау не?
Өшіргіш.
Тақтаға өшіргіш сөзін жазып қояды, немесе алдын ала дайындап әкелген
жазуды көрсетеді.
- Ал, мынау ... бұл ... тағы да ... ... ... ... деп
жауап беруі мүмкін. Мұғалім олардың жауаптырын түзетеді:
Жоқ, бұл өшіргіштің атын білдіретін сөз.
Мынау не?
Кітап.
Ал, ... ... атын ... сөз.
Бұл сөзге қандай сұрақ қоямыз?
He? деген сұрақ қоямыз.
Осылайша мұғалім кім? не? деген сұраққа дауап беретін ... ... ... ... олардың ортақ белгілерін дерексіз түрде
тануға үйретеді.
Екінші кезең - анықталған ... ... ... осы белгілерінің арсындағы өз ара байланысты аңғару, түсіндірілген
ұғымның грамматикалық анықтамасымен танысу. ... бұл ... ... ... және жинақтау сияқты операцияларын меңгереді. Мысалы.
2- кластағы «Кім? не? сұрақтарына жауап беретін ... атты ... ... ... ... - бірте адамға қатыста атауларға кім? не?
деген сұрақ, жансыз заттар мен ... ... мен ... не? ... ... ... ... Содан кейін бү атауларды
көпше түрінде кімдер? нелер? деген сұрақтар қойылатыны түсіндіріледі. Ары
қарай кім? не? ... ... ... ... ... ... тәуелдік) жалғауы ретінде танылады, т.б.
Бұл түста аталған тақырыпты ... ... ... ... 2-класта оқушылар «Кім? не? сұрақтарына жауап беретін
сөздерді» 10 сағат ... ... тиіс ... мен ... ... ... Сондықтан мұғалім мағлұматтар мен дағдыларды жүйелеп,
грамматикалық ... әр бір жаңа ... ... қейін оны алдынғы
оқылған- материалмен байланыстыра жинақтап отыруы ... ... - ... ұғымның анықтамасын түсіндіру, ортақ
белгілердің мәні мен олардың арасындағы ... ... ... не? ... ... беретін сөздер» тақырыбын ... ... ... ... кім? не? сұрақтары қойылады.» деген
анықтаманы толық түсіне бермейді. Олар ... бұл ... кісі ... деп ... ... ... адамға қатысты сөздер деген ұғымды
кеңейтіп түсіндіру қажет: кісі аты ... ... ... ... ... туыстықты білдіретін сөздерге, адамға қатысты басқа да
атауларға арнайы уақыт бөліп, тоқталған жөн. Бұл оқушылардың ... ... ... ... әрі ... жақтан грамматикалық ұғымды жақсы
меңгеруге эсер тигізеді.
Төртінші кезең - түсіндірілген ... ... жаңа ... ... ... ... ... жаттығуларорындау арқылы
іс жүзінде қолдану; осы тақырып пен басқа да ... ... ... ... ... ... ... грамматикалық ұғымды пысықтау
жаттығулары арқылы, жинақтау мен қайталау сабақтары ... ... өту ... ... ... «Кім? не? сұрақтарына жауап
беретін сөздер» атты тақырыбын ... ... ... ... әр ... ... ... арқылы пысықталады. Оқушылар сөздерге
кім? не? нелер? кімдер? деген сұрақтарды қойып үйренеді. Ал ... ... ... ... ... ... қай ... жауап беретініне
байланысты топтап, немесе берілген сұрақтарға сай сөз ойлап жаттығады.
Жалғауларды дұрыс, қатесіз ... ... ... Сөйлем ішінен атауды
білдіретінсөздерді табады. Кейін «He істеді? неғылды? қайтті? сұрақтарына
жауап беретін ... ... ... ... ... ... атау
сөздер мен қимылды білдіретін сөздерді тіркестіріп, сөйлемді дұрыс ... өз ... ... айтуды салалы түрде меңгере бастайды.
Белгілі бір грамматикалық ұғымды оқытудың өз кезеңдері әр ... ... ... ... ... ... грамматикалық ұғымдар
кластан класқа өткен сайын бірте - бірте күрделендіріліп, сабақтастыра
берілген.
Тілдің ойлау және ... - ... ... ... қолданылуы оның
морфологиялық жүйесінде болатын өзгерістерге тікелей ... ... қоры ... бай ... да, егер ол өзі ... сол ... бір-
бірімен байланыстырып қолдана алмаса, білгеніінің бәрі босқа қалар еді.
Сөзден сөз ... ... ... ... ... ... ... ішінде әрқайсысын орын-орнына қою үшін көптеген
морфологиялық заңдылықтарды білу қажет. Атап айтқанда, олар ... ... ... ... ... ... ... және олардың қызметі;
әрбір сөз табына жататын сөздердің түрлену және өзгеруі,
т.б.
Оқушылардың қазақ тілінің морфологиялық жүйесімен кейінгі кластарда
(6-7 кластар) ... ... ... ... бұл ... қарапайым
мағлұматты жоқ бала бастауыш кластарда меңгеруге тиіс сөйлеу мен ... ... ... ... еді. ... қосылатын тиісті қосымшаны ... ... ... ... ... ... Немесе заттың атын бідіретін сөз
бен сол заттың сынын, қимылын білдіретін сөздердің бір-бірімен байланысу
тәртібінен хабарсыз бала ... ... ... ... өз ойын анық ... Ал ... дағдысы дамымаған баланың ойлау қабілетінің дамуында
тежелу болатыны психолог ... ... ... жүргені де белгілі. Демек,
бастауыш кластарда тілдік ... ... ... беру ісі ... ... ... ғана маңызы емес, бұл — осы кластардағы оқыту процесін-
ің табысты болуының кепілі. ... ... ... ... ... ... ... міндетті түрде оқыту керек пе?» ... ... ... ... - «Иә, ... түрде оқыту қажет. Бірақ қай
кластан бастап және қандай ... ... беру ... ... бұл ... ... ... морфологиялық білім мазмұнын дәл
анықтаудың күрделілігі мынада:
егер ... ... ... ... ... ... ... көбейтіп
жіберсек, оқытудың ісін ауырлатып алар едік. Әрі бұл таза
теориялық мағлұматтарды меңгертуге айналып, басты мақат
балалардың дұрыс сөйлеу және жазу ... ... ... ... еді. ... оқушылардың іс-жүзілік дағдысын
қалыптастыруға көп көңіл бөліп, ... ... ... ... онда балалардың сөйлеу және жазу
дағдысының ... ... ... еді. ... тілдегі
заңдылықтарды меңгермей тұрып, дұрыс сөйлей немесе жаза
білу мүмкін емес.
Демек, бастауыш кластарда тілдің морфологиялық жүйесінен ... ... мен іс ... ... ... дәл табу қажет.
Әрі Бұл үйлесімнің әр кластағы морфологиялық ұғымдардан кейін ... ... ... да сай ... отыруы талап етілуге тиіс.
III. Бастауыш мектепте зат есімді оқыту және оны басқа сөз таптарымен
байланыстыра оқыту маңызы ... ... ... сөз ... зат ... сын есім, сан есім,
етістік, есімдік, шылау оқытылады. Оқушылар сөз таптары олардың лексикалық
мағыналары мен ... және ... ... ... - ... ... ... Сөз таптарын танытуға даярлық І-сыныптан басталады.
Бұл сыныпта кім? не? кімдер? нелер? не істеді? не ... ... ... ... ... нешінші? т.б. сұрақтарға жауап ... ... ... ... ... сөздер заттын атын, қимылы, сынын,
санын білдіретінін меңгереді. Сөз таптары, ... ... ... 3-4 ... ... 3 ... «Сөз ... деген тақырыпта
өтіледі. Аталған сыныптарда сөз таптарынан берелітен ... ... ... ... ... ... ... 3 сыныпта зат есім
(жалқы есім мен жалпы есім, негізгі және туынды зат ... зат ... және ... түрлері, зат есімнің тәуелденген түрі) сын есім (негізгі
және туынды сын есімдер), сан есім (есептік пен ... сан ... ... және ... етістіктер, болымсыз етістіктер) ... ... бас ... не кіші ... ... жете ... ... арқылы жаңа сөз жасалуын, жалғаулар арқылы сөздердің
түрленуін және ... ... ... ... ... ... ауызша және жазбаша тіл ұзартуға пайдаланатын болады. Бұларға
қоса оқушылар сөз ... ... ... ... ... ... ІІ-ІІІ сыныптарда сөз таптарын оқумен байланысты тереңдете
түседі. Мысалы: II сыныпта зат ... ... орай ... зат есім ... жалғауларды үйренсе, сын есімді оқығанда зат есім мен етістік туынды
сен есім жасайтын жұрнақтармен ... ал сан ... ... ... ... ... жұрнақтарды меңгереді. Үшінші сыныпта сан есумді өткенде
оқушылардың сөз ... сөз ... ... ... ... үлғаяды. Олар тәуелдік, септік, жіктік жалғауларымен сондай-ақ әр
сөз табынан туынды сөз ... ... ... ... мүшесін жасау
жолындағы әр алуан синтаксистік қызметінен аздап болса да, ғылыми мағлұмат
алады. Бастауыш сыныптарда сөз ... ... ... беріледі. Балалар
сөз таптарын төмендегі 5 түрлі белгісі бойынша таниды:
Сөздің мәнін, заттың аты, сыны, қимылы ... ... да ... ... ... ... жауап беретінін айырады
Сөздің қалайша өзгеретінін, қандай-қандай категориясы бар ... ... тән ... ... ... олардың көбіне - көп қалай
жасалатынын ұғынады. Сынып жоғарылаған сайын сөз таптарын оқыту ... ... ... ... сөз таптарын сұраққа сүйеніп, сұрақ қоя
жолымен таныса, екінші ... ... әр сөз ... ... тән ... жжалпы белгілерімен танысады, яғни сөздер белгілерін,
сөйлемдегі қызметін біршама ... ... ... әр сөз ... сипатын түсінеді, демек зат есім немесе сын
есімнің ... ... ... ... т.б. ... ұғым ... дұрыс жазу дағдысына төселеді. Бастауыш сыныптарда сөз ... ... ... оның өзі тіл ... қандай да
болса, өзара ұқсастық ... ... ... Сөз ... ... ... жататын түрлерінің арасындағы ұқсастықтар олардың
мағыналары мен формалдық белгілерінен танылды. Мысалы: зат есім ... бір ... ... ... ... де, сын есім мен сан есім ... өзіне тән айырым белгілерін және сан мөлшерін көрсету үшін зат
есімге байланысты пайда болып, ... ... ... ... олардың айырмашылық белгілерін
салыстыру тәсілі арқылы танытылады. Сонда етістік те зат еісмге байланысты
қолданылғанымен, ол ... ... ... ... ... ... сөз табы ... танытылды. Соған орай етісітіктің ... ... ... ... ... екендігі оның жақпен жіктеліп
өзгеретіндігі түсіндіріледі. Мектеп бағдарламасы ... ... ... түрі ... ... ... енді-енді ғана қолға алды. ... ... ... сөйлеу қызметтерінде күнделікті өмірде болымсыз
етістікті үнемі қолданып ... Сол ... ... ... - болымсыз
түрі туралы мәліметтер беру аса маңызды. Бастауыш ... ... ... ... сөз ... мен дұрыс жазу таруы - ең күрделі ... оған көп ... ... ... ... әр ... формалық
құбылысы сөз таптарын оқып үйренуге байланысты айқын таныла түседі.
Кім? кімдер? не? нелер? Сұраққа жауап беретін ... ... - ... ... ... мағұламатты пысықтап,
толықтырамыз, оқушылардың сөздік қорына "сөз таптары" деген жаңа
термин енгізіледі.
2 — ... зат ... ... алғашқы сабақ заттын атын
білдіретін сөздерді түсіндіруден басталады. Аталған заттар балаларға
бұрыннан таныс, әрі нақты болу ... - ... ... ... сыныптағы сөздеріңді көріп отырған
заттарының әр қайсысының өз аты бар. ... ... - ... ... ... ... кейін адамдарды атайды.
Мысалы: Мынау не? Мынау тақта. Мынау кім? Мынау оқушы. т.с.с.
Заттың атын білдіретін ... ... ... ... ... ... ... анықтамасын тез ұғады. Зат есімді оқытудағы тағы бір мақсат -
балаларға ... әр ... ... ... тобын, яғни ара
қатынасын білдіру, кім? ... ... тек ... ... мен заттарға не? нелер? сұрағының қойылатынын дұрыс ұғындыру.
Жаңа ... ... ... ... орындатудан бастауға
болады. "Зат есім деп аталатын сөзжұмбақты шешу ... ... ... ... да ... ... аты аталып, оларға сұрақ қойылады,
табылған сөздер санына қарай алфавит ретімен орналастырады, бұл ... ... ... ... да, балардың алфавитті меңгеруіне де
пайдалы.
Оқулықтағы ... ... ... ...... тон, ... ... кен.
Шешен сөз бастар, Батыр қол бастар.
Оқушыларға кім? не? сұрақтарына жауап беретін ... ... мән ... ... ... - жаттығуларда да дәл осылай, зат есімнің сұрақтарына
жауап беретін сөздерді тапқызу. \
Ал, 309-жаттығуда жұмбақ шешу көзделген.
1. Ауыл ... ... ... ... Қант ... емес -
Тәтті.
(Шекер).
Бұл жаттығуда зат есімдерді тапқызып, астын ... ... ... ... ... логикалық, ойлау қабілетін дамытамыз.
Заманымыздың талантты педагогі В.А.Сухомолинский: "ойынсыз, музыкасыз,
ертегісіз, творчестосыз, фантазиясыз толық, мәніндегі ақыл - ой ... ... - деп атап ... ойын оқушылардың грамматиканы
толық меңгеріп, жазу ... ... мол ... ... ... ... істей ... ... ... ... ... ... қорларын
молайтуларына көмектеседі.
Сабақ үстінде ойын ... ... ... ... тақырыпқа
лайықты, баланың білімін үштай түсуіне пайда келтірерліктей етіп ... ... "қай ... ... ... ... атын
білдіретінсөздірде оқытқанда пайдалануға болады.
Ойынға сөз ... бір ... ... ... (яғни, бір әріптерін
жоғалтқан) бірнеше үлестірмелі қима қағаздар жасалынады. Олар ... ... ... ... ... әрбір оқушы өзіндегі
әріптерден керектісін алып, әр сөздегі жоқ ... ... ... ... ... жылдам қойса, сол ... ... ... да, ... ... ... алады.
2-сыныпта зат есімнің жалқы есім мен жалпы есім түрлері, олардың
қолданылуы мен ... ... ... Бұл ... ... ... ... жер, су, үй жануарлары аттарын ... ... ... деп ... ... басқа заттардың атауы жалпы есім екенін
ұғындырып, ... ... ... баса назар аударған жөн.
Зат есімнің жалқы, жалпы ксім түрлерін меңгерту онша қиынға түспейді.
Жалпылама мағынаны білдіретін заттардың ішінен ... жеке — ... ... оған бір арнаулы ат қойып, оны сол өзіне қойған ... ... мына ... ғой, ... де ... ... Бұл айтылған балалар, оқушылар, ... ... ... ... ... Ал енді әрқайсыңды жеке даралап Айдана, Төрахмет,
Ақбота, Молдабек деп өзіңе қойылған аты-жөнімен атасақ, Бұл ... ... ... - деп, ... ... бірден қона кететін
өздеріне таныс нәрседен бастаған жөн.
Жалқы емісдердің ... ... ... ... жер, су, тау ... ... атауларды рет - ретімен мұғалім плакатқа мынадай
түрде жазып қояды:
1. Облыс аттары: Оңтүстік Қазақстан ... ... ... ... ауыл ... ... ... Темірлан, Кентау, Түркістан
т.б.
Аудан аттары: Төле би ауданы, Ордабасы ауданы т.б.
Көше ... ... ... ... ... ... көл ... Арыс өзені, Ақсу өзені, Балқаш көлі т.б.
Тау ... ... ... ... Алтай, Орал т.б.
7. Жұлдыз аттары: Үркер, Шолпан, Темірқазық, Жетіқарақшы т.б.
Тақтаға алғашқыда тек атаулар жазылып, қос ... соң ... ... бұл ... ... ... 1. Жалқы есімдер облыс аттарын
білдіреді.
Қандай облысты білесіңдер? Қане, айтып ... - деп ... ... ... да ... істеуі талап етіледі. Оқушылар көптеген
облыс атауларын атайды, ... ... ... ... ... ... жазып
қояды.
2. Жалқы есімдер аудан аттарын білдіреді.
Қандай аудан аттарын білесіңдер? - біз тұрған аудан қалай аталады? —
деп ... ... ... ... ... ... ... сұрақтың құрылысы өзгерілмей, географиялық атауларға қойылуы
арқылы оқушылардың өздеріне жұмыс істету процесі үстінде ... ... ... ... - ... ... байланысты берілген ұғымды ... ... ... ... қоя ... үйрету, оқушылардың сөздік қорын
молайту ... ...... ... оқытып жалқы есімді тапқызу. Мектебінен қашпайды
Қарсы алғанда анасы, Бес саусығы шошайды, "Бес" алған-ау шамасы.
Жалқы ... ... ... ... бас әріппен жазылатынына 313-
321 — жаттығуларды орындау барысында көз жеткізуге болады.
Оқушылардың ойлау процесін ... ... жолы ... ... ... ... ... өздігінен жұмыс істей білуге үйрету жұмыстары дидактикалық
принциптерге негізделіп жүргізіледі.
Жаңа тақырыпты қортындылау барысында үлестірмелі қима ... тест ... ... ... Қима ... ... берілген соң, оларға ойлануға бес минут уақыт беріледі. Содан
соң дайын оқушыларға дұрыс жауаптарын ... ... ... ... да ... ... ... деген сөз зат есімнің қай түріне жататынын тауып
белгілеңдер.
а) Жалқы есім
ә) Жалпы есім
2. Қала ... сөз зат ... қай ... ... ... ... ... есім
3. Төменнен жалқы есімді тауып, белгілеңдер.
а) ... ... ... ... ... ... тауып, белгілеңдер.
а) Арыс
ә) ... ... ... істеу баланың ойлау қабілетін дамытады.
1-сыныпта оқушыларға жеке заттың атын білдіретін сөздер мен көп заттың
атын білдіретін ... ... ... ... ... Енді ... тұрғыдан түсіндіру қажет. Бұл үшін, бірдей заттың жеке және
бірнешеуі бейленген суреттерді пайдалануға ... ... ... ... ... зат ... ... көпше түрі болатынын
аңғартады. ... 322-323 — ... соны ... ... ... ... ... зат есімдердің жекеше, көпше ... ... ... балапанның сурет берілген.
323- жаттығуда қоянның суреті берілген. Мақсат - сөздерді
салыстырып оқу. Олардың бір — ... ... ... бар ... ... ... зат ... жекеше түрін бірінші бағанаға,
көпше түрін екінші бағанаға жазу керек.
324 - ... ... ... е. ... түрі З.е. ... ... ... Қарлығаштар
Тал Қайыңдар
Шырша Оқушылар
Ақын Суретшілер
325- жаттығуда көп нүктенің орнына көптік жалғауцларын ... ... ... ... ... оған қойылатын сұрақтардың да
көптік жалғаулары ... ... ... ... кім? не? ... жалғаулардың жіңішке түрлері - лер, -дер, -тер ғана ... қою ... ... жалғаудың барлық, түрлерін танытқан жөн.
Ол үшін көптік жалғауларға раналған ... ... ... ... ... қыз-дар кітап-тар
кеме-лер, көл-дер күрек-тер
Жуан ... ... ... ... жуан ... -дар, -тар)
түрлер, жіңішке түбірлі сөзге көптік жалғаудың жіңішке (-лер, -дер, -тер)
түрлері жалғанатын емлесі үйретіледі.
Ал сөз ... ... ... ... ... ... дыбыстарынын
-л, -д, -т болып түрлететін емле ережелерін әзір түсіндіріп жату ... әлі ... ... заңдылықтарын меңгеріп болмаған бастауыш сынып
блаларына мұндай білімді ұсыну ... ... Жеке зат, көп зат ... таныстыру балалрдың 1-сыныпта үйренген дағдылық жұмысы 2-сыныпта
одан әрі жаңғыртылып ... зат есім ... 4-5 сөз ... ... ... ... ... оқушылар
Кітап кітаптар
Дәптер дәптерлер
Бала балалар
Бұл жаттығуды орындау барысында зат есімдер жекеше, ... ... ... ... ... үшін ... көптік жалғауы
жалғанатынын ереже ретінде берілгенін меңгерту көзделеді.
329-330-жаттығулар ережеде айтылғандарға қанық болу үшін ... ... түсу үшін ... ... зат есімнің жекеше, көпше түрлерін ... ... ... қоя ... ... ... тіліне алған білімдерін практикалық жағынан жан-жақты талдау,
ажырата білуде және толықтыра түсуде үлестірмелі қима ... ... ... қима ... жеке ... өз ... ... жұмыс
істеуіне басшылық ететін әдістің біріне саналады.
Ол оқушы біліміндіге ... ... ... ... ... ... арттыратын, ой өрісін кеңейтіп, тіл байлығын
молайтатын көмекші құрал болып есептелінеді.
2-сыныпта оқушыларға зат ... ... ... ... ... ... болады.
1. а) Өлеңді көшіріп жазыңдар.
Ой балалар, балалар! Жылы-жылы жел соқты Жылғалардан су ақты. Ауыл ... Әне апам қой ... э) Зат ... ... ... ... тап.
2. а) Көп нүктенің орнына сұраққа сәйкес жауап ... ... He? ... ... ... тау
э) сұрақтары мен мағыналарындағы айрырмашылықты тап.
3. а) ... ... ... ... ... Ата - асқар тау, Ана -
бауырындағы Бұлақ, Бала - жағасындағы қү_рақ. • ... ... ... ... ... Кім? не? ... сұрақтардың астын сызыңдар деген сияқты т.б. үлестірмелі
немесе кеспе қағаздарын мұғалім өз сыныбының қабілетіне ... ... зат есім ... ... тағы бір жолы — ... ... ... кезеңінде балаларға Венн ... ... ... ... ... Ойын ... ой-өрісін кеңейтіп, заттарды
топтай білуге, сондай-ақ олардың неге керектігін ажыратуға, заттардың атын
қатесіз жазуға дағдыландырады. ... ... ... үшін ... топтай білу керектігін шеңбер және оған қажетті заттардың ... жеке ... ... ... Оқушылар аталған жануарлардың
пайдасы мен зиянын айтып өтеді. Зат есімді оқытуға арналған сабақ жоспары:
Сабақтың тақырыбы: Зат есімнің ... ... ... ... ... 1. Оқушыларға көптік жалғаулар ... ... ... ... ... үйрету.
Балалардың бағыт бағдар бере отырып өз беттеріңше жұмыс
істету, ой-өрістерін ... ... ... қортынды шығаруға
машықтандыру. Сабақтың көрнекілеп: кітап, суреттер, үлестірмелер т.б.
Сабақтың әдісі: Сұрақ-жауап. Сабақтың типі: Жаңа білім ... ... ... ... ... ... ... сабақ.
1 .Кіріспе
Оқушыларға бір кітапты көрсетіп:
Мынау не? деп сұрау
Ол кітап тағы ... ... алып ... нелер? Бұлар кітіптар.
Кітап деген сөзбен ... ... ... айтылуында айырмашылық
бар ма? Бар. Кітаптар деген сөзге —тар деген қосымша жалғанған. Өте ... ... ... үшін ... -лар, -лер, -дар, -дер, -тар, ... ... деп ... Бүгінгі өтетін тақырыбымыз көптік жалғаулары.
Сабағымыздың мақсаты: көптік жалғауларын зат ... ... ... білуге
үйрету.
V. Оқулықпен жұмыс.
329-жаттығуды орындау.
Өлеңді мәнерлеп оқу, ... ... зат ... ... ... ... көлді сағынып,
Қаздар қанат қақты бір.
Ақ бантигін тағынып,
Алма ағаштар атты гүл.
1. Нелер? сүрағына ... ... ... ... сызыңдар.
VI. Сергіту сәті.
Аппақ болып таң атып, Түтін тіке шығады. Қарлығаштар қанатын Самғап биік
ұшады. ... ... ... ... ... «Балақай» Алматы,
«Жалын» 1986 ж 137 ... ... ... ... ... ... зат
есімдерді тауып, олар зат есімдердің қай түрі екенін айту. Зат ... ... ... ... соң жаңа сабақты ... ... ... ... ... үлестірмелер таратылып беріледі.
1. Төменнен зат есімнің жекеше түрі болатынсөзді тауып, белгілеңдер.
Ағаштар
Сандар
3. Аға
2. Төменнен зат есімнің көпше түрі ... ... ... ... деген зат есімінің қай түріне жататынын тауып, ... ... ... ... ... ... түрі
Үйге 311-жаттығуды орындап келуді тапсыру.
VIII. Бағалау.
Екінші және үшінші сыныптарда өтетін сөз таптарының кестесі.
Болымды және болымсыз етістік. Зат есімнің септелуі
He істеді? не ... ... ... ... беретін сөздерді оқыту.
1-сыныпта оқушылар заттың қимылын білдіретін сөздер туралы алғашқы
мағлұмат алған болатын. ... ... ... тобының етістік деп аталатын
үлкен сөз табын (тобын) құрайтынын, заттын әр алуан ... ... ... тағы ... ... ... әлі білмейді.
Алдымен сөз табы ретінде таныту көзделеді.
Оқулықтағы 334-336 - жаттығулар осыған арналған. ... ... ... ... ... ... іс-әрекетиін
білдіретінсөздердін етістік, деп аталатынын, ... не ... ... ... ... ... ... тиіс.
Мысалы, 334-жаттығуды орындау, суреттке қарап, әр адамның не ... ... ... ... ... ағаш ... ойнады.
Ағам домбыра тарты.
Ақбота гүлге су құйды.
Әжем ұршық иірді.
338-жаттығуда жануарлардың төлдеуін білдіретін ... қай ... ... ... құлындайды.
Қой қоздайды.
Ешкі лақтайды.
Түйе боталайды.
Сиыр бұзаулайды.
Ит күшіктейді.
Мысық балалайды.
Сөздерге сұрақ қойылып мағынасы түсіндіріледі.
Ал 339-жаттығуда берілген етістіктердің ... ... ... әр ... ... ... сұрақ-жауап әдіс арқылы
түсіндіріледі. Содан соң оқушылар сол ... ... ... қүрап
жазады.
341-349 - жаттығулар етістік туралы ... ... ... ... өзге ... ... ... таба білуге, сөздік қорын
байытып, байланыстырып сөйлем қорын дамытуға ... ... пен ... ... ... ... да жаттығулар орындау барысында
байқатылуы тиіс.
«Дара және күрделі етістіктер» етістік туралы жалпы мағлұмат ... ... Яғни ... ... - ... күрделі түрін таныту. Дара
етістікті оқушылар ... ... ал ... ... оқу сабақтарында,
сөйлеу кезеңдерінде үнемі кездескенмен, ... ... ... ... ... 350-351 жаттығулар дара және күрделі ... ... ... ... беріп, салыстыру арқылы олардың ... ... ... ... ... желімбейді.
Үндеместен төлдеп жатыр,
Су беріңдер шөлдеп жатыр.
Бұл жаттығудағы «желінбейді, ... ... ... ... ... ... ... «жауды-жауып тұр, ұшты-ұшып барады,
оқыды-оқып отыр» жұптарын өзара ... ... бәрі ... қойылатын сұрақта бірдей екенін айтқызып, өзгешеліктері тек
сөз санында екенін байқатады.
Кейінгі жаттығулар дара және ... ... ... ... ... ... басқаша екенін аңғартады; оқыды – оқи
бастады, оқып отыр, оқып болды, тікті - ... ... тіге ... ... т.б. Осы ... қатыстырып сөйлем құрап жазады. Ал 354 -жаттығу
дара етістікті үлгі бойынша күрделі етістікке, ... ... ... ... ... сүзді, үшты» етістіктерің орфоэпиялық ерекшеліктерін
байқатуды, сол ... ... ... ... мақсат етеді.
357-жаттығу де ерекше назар аударуды қажет етеді. Оқушылардың сөз
мағынасы туралы алған білідеріне ... ... ... мағынасын
түсіндіру, оларға қарама-қарсы етісікті табу талап етіледі.
Мысалы, жапты - ашты.
байлады — ... ... ... тақырыпқа байланысты тапсырмалармен бірге
оқушылардың сөз мағынасы, мәтін, сөйлем тақырыптарынан алған ... ... ... ... да ... Олар оқулықтағы әр
жаттығудың тұсында анық көрсетілген. Мұғалімнің міндеті — бір жаттығуданығ
тапсырманың мәнін дұрыс ... соны ... ... жолын
тандау.
Қандай? қай? сұрақтарына жауап беретін сөздерді оқыту.
2-сыныпта «Сын есімді» оқытудың басты мақсаттары төмендегідей.
1. Сын есімді грамматикалық ... сөз табы ... ... ... жалпы сын, сапалық белгілерін топтап ... бір ... ... әр ... ... көрсетіп, сипаттап
айтуға баулу.
Сын есімді ауызекі және жазбаша ... ... дәл ... ... білу ... қалыптастыру. Қоршаған
ортадағы құбылыстар мен заттардың әр алуан қасиеттерін, белгілерін
бақылай білуге, байқағыштыққа үйрету.
Оқушылар заттың сынын білдіретін сөздермен 1-сыныптан бастап ... ... ... ... сөздерге қандай? қай? сұрақтары ... ... ... ... сол ... ... сын есім сөз табы
ретінде танытылуы тиіс
369-370 жаттығулардағы қарамен жазылған ... ... ... ... ... ай-гқызу арқылы оқушылардың заттын сынын білдіретін
сөздер жайлы білетіндері еске ... Одан әрі ... ... - ... ... пайдалана отырып, оқушылардың сол білімін одан әрі
тереңдете түсуі ... ... ... ... ... оның не ... ... түсі, пішіні қандай екенін сұрайды, ... ... жұқа ... т.б. ... ... ... ... көлемін, дәмін тағы басқа
сапа, белгілерін білдіретін сөздердің сын есім деп аталатынын ... ... қай? ... ... ... кейін сын есімдерді зат есімдермен қатыстырып айтуға ... ... ... ... - сын ... кез келген зат
есімдермен тіркесе бермейтінін аңғарту. Оқулықтағы ... ... ... ... ... Мәселен 372-жаттығуда зат есімдердің алдында
керекті сын есімдерді қойып жазу ... ... ... ... ... ...көше.
Керекті сөздер: қалың, жылы, ащы, терең, кең, тәтті.
Ал 373-жаттығуда бүған керісінше, .берілген сын ... ... ... ... айту.
Жуас, таза, биік, сүйық, жүйрік, ұзын.
Үлгі: жуас ат, таза ... биік ... ... қай? ... ... тиісті сын есімдер
жаздырылып, оның қай сөзбен байланысып тұрғаны айтқызылады.
Әселдің (қандай?) көйлегі бар. Мен ... ... ... ... ... ... Ауылда (қандай?) үйлер көбейді.
Керекті сөздер: қызыл, қызық, көп, биік.
375-жаттығулардың мақсаты балалардың, ... ... ... ... әр ... белгісін аңғара білуге үйрету. Мәселен, тақтай десек, оқушы
жалпақ тақтай деумен шектеліп қоймай, оның ... не ... ұзын ... ... аударуы тиіс. Сөйтіп бір заттың бірнешебелгісін білдіру үшін
жоғарыдағы жаттығуды ... ... ... ұсынамыз;
Жалпақ
Қалың - ^Zp* Тақтай
Тегіс
¥зын
376- ... ... сын ... ... ... зат есім ... ... мағыналарын салықтыру талап етіледі, әр сын есім оған қатысты
зат есіммен байланыстырылып айтқызылады.
үлкен
жаңа
жіңішке
қысқа
ірі
күшті
Үлгі: үлкен үй, жаңа ... есім ... зат ... анықтауышы ретінде келе бермей, кейде сөйлес
соңына келіп, ... ... ... да аңғарту мақсат етіледі.
381-382 — жаттығулар осыған арналған. Көп нүктенің орнына зат ... сын ... ... ... Екі бағанды салыстырып, қай бағандағы
сөздер сөйлем, қай ... ... ... емес екенін айту.
таза ауа ауа ... ... ... ... дала дала жазық
жақсы бала бала жақсы
Сын есімге 8 сағат уақыт бөлінген, соған орай отыз екі ... ... ... жеке ... жатпай-ақ, негізгі назар аударылатын
мәселелерді баяндап өттік. Кейінгі ... сын ... ... ... бекіте, кеңейте түсуді, сонымен бірге оқушылардың сөздік
қорын молайтуды, белгілі бір затты ... ... ... ... бойынша суреттелғен нәрсені тапқызуды, т.б. мақсаттарды көздейді.
Ал, енді сын есімді оқытуға раналған сабақ жоспары:
Сабақтың тақырыбы: сын есім.
Сабақтың мақсаты: заттың түрін, ... ... ... қандай? қай? екенін түсіндіру.
Оқушылардың тіл байлығын арттыру, байланыстыра сөйлеуге дағдыландыру.
3. Сабақтың ... ... ... ... ... етіп, әдемі етіп жазуға,
әдеміліке, кішіпейілдікке, адамгершілік - ... ... ... ... ... ... тілінде мақалдап, шешен
сөйлеуге, мәнерлеп оқуға машықтандыру.
4. Сабақтың ... ... ... ... ... ойыншықтар, оюлар
салынған буклеттер.
5. ... ... үй ... ... жаңа сабақ.
І.Кіріспе әңгіме. Оюлардың түрін көрсетіп:
балалар, мыналар нелер?
оюлар
оюлар қай ... ... ... не үшін ... ... қандай жерлерде қолданылады?
Түс киізде, текеметте, ұлттық киімдерді қолданылады.
Ою қандай түстермен өрнектелінген?
Көк, қызыл, сары, қара, ... ақ ... ... ... тұрған қай сөз?
Қызыл сары
Тақтаға плакат ілінеді.
Жақсы үл - еліне бас
Жаман ұл - еліне қас.
Заттың сынын білдіріп тұрған қай сөз? ... ... ... ... ... ... білдіретін сөздерді сын есім
дейміз. Сын есімге қандай? қай? деген ... ... ... ... ... оқушыға ... сын ... ... таза ... ... адал ... ... де сол мақүл -Артқыға жол
бермек. Сен бол көр аққа жақ, Болам десең ... Адал ... ... ... ... қадам.
3. Тақтамен жұмыс.
Бір оқушы тақтаға, ... ... ... жаза
бастайды.
4. Сергіту ... тағы ... ... ... ... ... жамылып, Бұғып қалды
көбелек.
5. өздігінен жұмыс істеу.
Сын есім қатысты мақалдар айтқызу.
Өтірік сөз өрге баспас.
Жылы киім ... ... сөз ... ... сөз жанға қас,
Жалқау қойшы малға қас.
Еріншек адамның ертеңі бітпес.
6. Жаңа сабақты ... ... ... билет ойынын
ойнатқан жөн. Оқушыларға сурет салынған үлестірмелер таратылып беріледі
де, сол суретке байланысты оқушылар сөйлемдер ойлап ... ... ... ... ... бойынша жүргізуге болады. Мысалы, сурет ... ... ... ойлап табуға тиісті:
Ту Қара торғай
Көгілдір ту желбіреді Қара торғайға үя жасадық,
Машина ... ... ... ... Сұр қоян ... Жапырақ
Мамам қызыл алма әкелді. Күзде жапырақ сары түске боялады.
үйге 388 - ... ... келу ... берген жауаптарына қарай бағалау.
«Заттардың санын білдіретін ... ... ... ... ... ... Олар сан ... қатысқан әр алуан
қиын есептерді шығара алады. ... олар ... ... ... ... ... ... объектілері ретінде, санау таңбалары ретінде
ұғынады. Ал олардың сан есім ... ... ... ... ... ... ... үқпайды.
Оқулықта осылар ескеріледі де, сан есімдер негізігі есмі сөздердің ... ... ... Бұл сыныпта сан есімнің есептік, реттік,
түрлерінен бастапқы ... ... Ол үшін сан ... неше? қанша?
нешінші? деген сұрақтарды қойдыру арқылы сане есімдердің осы екі ... ... ... ... ... ... ... нәтижесінде оқушылар ережелерді жадында сақтап, жүзге дейінгі дара,
күрделі сан есімдерді әріптермен дұрыс жаза алатын болуға тиіс, ... ... ... сан есімге айналдыруға үйрету.
Жаттығуларды орындау барысында оқушылар сан есімге сұрақ қоя білуге,
олдардың зат есімдермен байланысын аңғартуға, ... сан ... ... ... ... зат ... ... санын, ретін білдіретінін
үғады. Жаттығулардың кейбіреуінде сандарды сөзбен жазу ... ... ... - бір ... сан бір ... екі ... сан екі сөзбен
жазылатынын білдіру. Сонымен бірге жаттығу ретінде ұсынылған «санамақтар»,
«есепжұмбақтар», «жаңылтпаштар» арқылы ... ... ... ... етілді.
Сан есім жайындағы сабақ 401-жаттығуда берілген ... ... ... не үшін ... ... көру ... ... не үшін керек? Елге көмек беру үшін (Қ.Мырза Али).
Қарамен жазылған сөздер қандай сұраққа ... ... ... ... ... ... ... Тоғыз белбеу, қос жібек, Екі мұрын, бір
шүмек.
(Домбыра).
Қарамен жазылған сөздерге сұрақ қой делінген. Бү_л арада заттың ... ... ... сан есіме дейтінімізді және олар қанша? неше?
нешінші? сұрақтарына жауап беретінін айтып өту артықшылық етпейді.
412-жаттығуды орындау ... ... ... ... бір ... мен екі ... ... жазылуындағы айырмашылықты етпейді.
Осы жерде оқушылардың назарын кітапшадандағы ұлттық ... ... ... нені ... ... Ұлттық аспаптарды Бұл қай халықтікі?
Қазақ халқының ... ... ... ... ... қалай көрсетілген?
Бір немесе бірнешеуі көрсетілген Аттарын атаңдар
Бір қобыз, үш ... үш ... бір ... ... ... пен
даңғыра, жетіген. Мүндағы бір, үш деген сөздерег қанша? деген сұрақ қоямыз
да оның сан есім ... ... Зат есім мен сан ... өзара байланысып
тұрғанын түсіндіріп кетеміз.
Жаңа сабақты ... ... үшін ... ... 15,16,17,21,77,99
418-жаттығуда сан есімнің сөйлем соңында да кездесетінін іс жүзілік
түрғыда таныту үшін берілген. Бұл ... ... ... сан ... қай жерінде тұрғанына баса назар аудару керек.
Еріншектің ісі - екі,
Ағайын - алтау,
Ана - біреу.
Сан есімдерге сұрақ қойдыру ... ... ... үшін ... қолдануға болады. Ребустарды
шешу балаларды демалдыру үшін сергіту сәті ретінде қолданылады. Әрі ... ... ... ... ... ... барысында оқушыларға бірнеше ... ... ... ... Оқушылар Бұл сұрақтарға ауызша
немесе жазбаша түрде (дұрыс жауапты белгілеу) жауап береді. Бұл оқушылардың
өз беттерінше жұмыс ... үшін ... зор әрі тест ... ... Жеті деген сөз қай сөз табына жататынын тауып белгілеңдер.
Зат есім.
Сан есім.
Етістік
Кіші.
2. ... сан есім ... ... тауып белгілеңдер.
Асық.
Бес.
Жинады.
Кіші.
1. Тоғыз деген сөз қай сөз табына жататынын тауып белгілеңдер.
Сын есім.
Сан есім.
Етістік
Зат есім.
Үйге сан ... ... ... ... келу тапсыралады.
Қазірігі Атамұра бағдарламасы бойынша 3-сыныпта сөз таптары жалпы
түрде қайталанады, ... сөз ... ... ... ... оқы,
олардың қай сөз табына жататынын анықта. ... әр сөз ... ... жаз. Сөздердің қай сөз тобына жататынын қалай білдің? Деген ... мен ... ... Одан әрі сөз ... ... өтіледі.
Зат есімге қатысты үш сабақ осы тақырыпка байланысты ... ... ... есіне түсіруге арналады. Өйткені зат есім сөз табы ретінде
екінші сыныпта таныстырылған. Сол себепті Бұл тақырыпты өткенде, ... ... ... ... ... зат есім ... есім және ... есім
болып бөлінетіні, олардың емлесі, зат есімнің жекеше, көпше түрлері ... ... ... еске ... Зат есімді саналы түрде
меңгергеннен кейін ... және ... зат есім ... ... ... ... және ... зат есім туралы тілдік
фактілерді байқату арқылы түсінік ... ... ... өнер - ... - ... сый - ... балық - балықшы тәрізді нақты мысалдарды
салыстыру арқылы зат есімдердің негізгі және ... ... ... Осы ... тағы да ... ... мысалды салыстырып
талдатқан жөн: біл — білім, үш — үшқыш, адал — адалдық, жақсы — ... ... ... зат ... тек ... зат есімдерден ғана емес,
басқа да сөз таптарынан да жасала беретінін аңғарту.
Оқулықтағы осы тақырыпқа ... ... ... ла ... зат
есім мен туынды зат есімге байланысты берілген түсінікті кеңейте, ... ... ... қоя ... ... ... сөз ... молайту
мақсатын көздейді.
Негізгі және туынды зат есімді оқытуға арналған
Сабақ ... ... ... және ... зат ... мақсаты: а) зат есімнің негізгі және туынды болып
бөлінетіні жайлы түсінік беру;
э) олардың бір-біренен ... ... ... ... ... ... ой-өрісін, сөйлеу тілін дамыту.
3. Сабақтың тәрбиелік ... ... ... ... ... ... ... Кесте, оқулық - сабақтың әдісі: әңгімелеу
сұрақ - жауап.
Сабақтың барысы:
I. ... Үй ... ... Жаңа ... ... ... ілінеді.
|Негізгі зат есім ... зат есім ... ән ... әнші ... ... ... ... |
1. Жаңа ... ... кестедегі мысалдарды талдаудан
бастаймыз.
Күй ... ... ... сөзді одан әрі бөлшектеуге болама?
Күй сөзі одан әрі бөлшектелмейді, ол түбір сөз.
Ал күйші сөзі ше?
Күйші сөзі кім? деген сұраққа жауап ... ... - күй, ... енді күй, ... ... ... ... Бұл екі
сөздің бір - бірінен ... ... ... қай ... ... де зат есім , бір - ... ... және ... ... ... сөзден, екіншісі жұрнақ жалғауы
арқылы жасалған. Осы ... ... ... де ... ... балалар, зат есім жасау жолына қарай нешеге бөлінеді
екен?
- Зат есім негізгі және туынды болып ... ... ... ... ... өтеміз: негізгі
түбірден жасалған зат есімнің, негізгі зат есім, ал ... ... ... ... жасалған зат есімді туынды зат есім деп атаймыз.
2. Берілгей түсінікті ... түсу үшін ... ... ... ... - ... — күйші,
сый - сыйлық,
балық - балықшы,
орын - орындық,
көл - көлшік.
Жаттығуды жазу, сөз ... ... ... қою.
3. Ойын кім жылдам? Ойынның шарты.
Мұғалім негізгі зат есімді атайды, оқушылар сол аталған зат ... зат есім ... ... ... зат ... ... тапқызуға да болады. Кім жылдам әрі
дұрыс жауап берсе, сол оқушы жеңімпаз атанады. ... мал - ... егін ... ... -жылқышы Достық - дос Емші — ем ... - ... ... ... мына ... бойынша іске асырады.
туынды зат есім қалай жасалады?
негізгі және туынды зат есімнің айырмашылығы неде?
Мысал келтіру.
Бағалау.
Үйге 299 - жаттығуды орындап келу ... ... ... ... ... ... ... танытудан
бастаған жөн. Жаңа сабақты тусіндіруде мынадай кестені пайдалануға ... ... ... ... ... ... |
|I жақ |-м, -ым, -ім ... -міз, ... |
| ... ... |-іміз (кітабымыз) |
|II жақ |-ң, -ың, -ің, |-ың, -ің, ... |
| ... ... ... ... жақ |-сы, -сі, -ы, -і, |-ы, -і ... |
| ... кітабы) | ... ... ... тәуелдік жалғаулы сөздердің үш жақөты,
жекеше және көпще түрде айтылатыны ... ... ... бекіте
түсу мақсатында Қайда менің өз жағым? Ойыны ойнатылады.
Ойын тәртібі: ... I жақ, II жақ, III жақ деп ... бар үш ... ... алдына шығып тұрады. Отан, әке, дәптер
сөздер іүш жақта жекеше, көпше тәуелденген үлестірмелер ... ... ... ... кейін тақта алдында тұрған III жағым? — деп
шақырады.
Сыныптағы қолдарына ... ... ... өз ... ... ... баланың қатарына келіп, қолындағы үлестірмелерін көрсетіп
тү_ра ... ... ... ... қай ... қате тұрған оқушы көп
болса, сол ... ... ... 309 — жаттығуда досым, қарындасым, апасы деген сөздердің
қосымшасын тауып, олардың қандай мағынана ... ... ... Мүндағы мақсат - тәуелді жалғаудың мағынасын ... ... ... да бір ... ... тән, соның меншігі екенің білдіретін
қосымша тәуелдік жалғау деп ... ... ... ... ... ... жалғаудың не екенін өздері-ақ пайымдап,
соған лайық ереже шығара алады.
310-жаттығуда берілген сөздерге қосыша жалғап жазу және бұл ... ... ... тұрғанын түсіндіру.
Әке, әже, іні, кітап.
Үлгі: Менің әкем,... Сенің әкең,... Оның әкесі,...
Тәуелдік жалғауын танытқаннан ... ... ... - ... ... ... ... тәуелдік жалғау жалғанғанда, түбір сөздің ... —ы, -і ... ... ... Халық+ым-аулым.
Оқулықтағы 317-319-жаттығулар осьіндай сөздердің тәуелденген ... ... ... арналған, сол сияқты тәуелді жалғау жалғанғанда,
түбір сөздің соңында қатаң дыбыстардың үянға айналатынын да ... ... ... ... 1 Зат есім мен етістікті байланыстыра оқыту.
3-сыныпта ... ... ... ... 2-сыныпта берілген
материалдар еске түсіріледі, яғни заттің әр ... ... ... білдіретін сөз табы етістік екені, етістіктерге қойылатын
сұрақтар, етістік ... ... ... ... ... зат ... туралы берілген түсініктер кеңейтіле түседі.
Етістік тақырыбына байланысты ендігі міндет - оқушыларға олардың
негізгі және туынды ... ... ... ... ... ... ... деп, ал түбір сөзге жұрнақтар жалғану арқылы жасалған етістік
туынды етістік деп аталатынын білуге ... ... осы ... орай ... Жаттығуда зат
есіммен етістіктің байланысқан түрін де байқауға болады.
Ой — ойла
Ем - емде.
Арқан - ... - ... ... ... қою арқылы салыстыра отырып, нәтижесінде осы
етістіктердің түбірі зат есімнен ... ... ... ... ... ... ... етістіктер мен туынды етістіктерді
салыстыру арқылы теңгереміз:
|Етістік ... ... ... ... ... жаз, ки, ал, айт, ... ... ойла, алды, |
|көр, біл, қуан |тазала ... ... ... етістіктің зат есіммен әр алуан
жұрнақтар ... ... ... ... саналы түрде меңгерту
мақсатын көздейді.
340-жаттығуда берілген зат есімдерге -ла, -ле, -да, -де, -та, ... ... ... ... ... жасап жазу.
Төр-ле, арқан-да, ем-де, ара-ла, сабын-да, бу-ла, тіс-те, тізе-ле.
3-сыныпта қазақ тілін оқыту бағдарламасындағы ... сөз ... ... ... ... ... түрлерінің (жаз-жазба, ойна-
ойнама, бар-барма т.б.) мағыналарын салыстырып байқатқанан кейін бірден
оқулықтағы ережемен таныстыруға болады. Олай ... ... бұл ... ... арқылы танысқанымен, олардың болымды, болымсыз екенін
оқушылар өздіктерінен айта ... ... ... ... болымсыз деп білетінін айтып, түсіндіріп алу қажет. ... ... ... ... ... ... етістіктерді тез әрі
қателеспей орындайды.
Кейінгі 356-360-жаттығулар ... ... ... жалпы ұғымдарды
жинақтап, қортындылау мақсатында ұсынады.
Осыған орай сабақ жоспарын былай бөлуге болады.
3-сыныпта қазақ тілін оқыту бағдарламасындағы етістік сөз табын ... ... ... Етістік
Сабақтың мақсаты: а) етістік туралы 2-сыныпта берілген білімді
еске түсіру.
э) Етістікьің дара және күрделі болып ... ... ... ... ... және ... болымды және болымсыз болып
бөлінетінін түсіндіру.
Сабақтың тәрбиелігі: әдемі, ... ... ... дағдыландыру.
Отан сүйгіштікке, ұйымшылдыққа тәрбиелеу.
Дамытушылығы: Оқушылардың өз беттерінше шығармашылық
ізденулерін қалыптастыру, ... деп, ... ... әдісі: сұрақ-жауап, бақылау, баяндау, тест.
сабақтың түрі: сұрақ-жауап.
Сабақтың барысы:
I. Үйымдастыру.
II. Үй тапсырмасын тексеру.
Сұрақ - жауап әдісмен ... ... ... ... түрлері.
Суретке қарап сөйлем құрау.
Үй тапсырмасын тексеру.
III. Кріспе. Әңгіме.
Кей ... ... ... ісін ... Мәселен арт, ал, бар, кел,
жүр, көр. Мұндай сөздер ... деп ... не ... ... ... не ... қайтпек? не қылмақ?
Сұрауларын жауап береді. Яғни етістік - заттардың болған-болмаған ісьерін
көрсететін ... Бұлт ... От ... Бұлт ... От ... Мүндағы
«қаптады, жанды» деген сөздер болған істерді көрсетсе, «қаптамады, жанбады»
деген сөздер болмаған істерді көрсетеді. Оқушыларға «етістік» ... ... ең ... тілімізге енгізген, ережесін берген атамыз — Ахмет
Байтұрсынов ... ... ... ... ... ата «Тіл — ... деген
кітабында етістікті осылай түсіндіреді.
IV. Оқулықпен жұмыс.
355-жаттығудағы жұмбақты шешіп, көшіріп жазу ... - ... ... ... ... ... Суға ... батпайды. Түскен
жерге жатпайды.
(Мүз)
Болымсыз етістіктердің астын сыздыру.
Өз беттерінше жұмыс. Суретке қарап, шағын әңгіме ... ... ... ... ... жел ... Кіп-кішкене балалар, Үп-үлкен болып
өседі. Бір, екі, үш Отырымыз тыныш.
VII. ... ... ... ... тест ... ... 1. Оқыды деген сөз қай сөз табына жатады?
Зат есім.
Сын есім
З.Етістік.- [
4. Сан есім. 5. Есімдік
№2. Жазды
Дара етістік.
Күрделі етістік.
Сара етістік
№3. Оқып ... ... ... ... ... етістік.
VIII. Үйге тапсырма белгілеу.
IX. Бағалау.
III. 2 Зат есім мен сын ... ... ... ... сын есім ... ... алған білімі мен ... ... сын ... ... ... ... сын ... зат
есімдермен дұрыс тіркесе білу, негізгі, туынды сын есімдер айырту талабы
қойылды.
Сын есімді оқытқанда оған ... ... ... мол ... ... нәтиже береді.
Мысалы: Гүлдер, гүлдер, шоқ гүлдер, Қызыл, гүлдер, көк гүлдер...
Деген сияқты мәтінді алдық дейік, сонда ... ... ... ... сұрақ
қойылады? Ол қандай есім? Қандай тұлғада? ... ... ... алғаннан
кейін, екінші қатардағы гүлдер ... ... екі ... екі түрлі сын
айтылғанын оқушы аңғаратын ... ... ... ... ... ... заттың түсін білдіретін сын есімдер екенін айтсын. Заттардың түсін
білдіретін тағы қандай сөздерді ... ... ... ... ... ... білген оқушы оған дейінгі сабақты дұрыс түсінген деп ... ... ... сын есімдерді оқушылар зат есімге қатыстырып
айтуға ... ... зат ... ... ... ... Олар ... болғаны дұрыс. Сонымен, сол сын есімдер тіркесе алатын да, тіркесе
алмайтын да ... ... ... ... ... Мысалы: семіз ешкі, семіз
адам деуге болады, семіз кітап, семіз киім деуге болмайды, ... ... киім ... ... мысалдар ойшыл, сезімтал, талғампаз болуға
итермелейді.
Сын есімнің мағыналық тобын ... ... ... ... ... жеке ... көшірту қажет. Мұндай тапсырмаларды ... ... Ол үшңн ... ... ала жеке, сөйлемдерді балаларға
оқытып:
Діңмұхаммед, бірінші сөйлемде сын есім бар ма? Болса, ... ... қай ... қатысты? Сурет қандай сөз? Оларға қандай сұрақтар ... ... ... қойып, сынесім мен зат есім таптарын талдап, айқындап
алу керек.
Зат есімдерге ... ... сын ... сын ... ... ... таптыру, оларды тіркестіре білуге үйретілетін жаттығулар жүргізу
тиімді. Сондай-ақ жаттығулардын ... ... ... ... ... ... заттардың сындық — сапалары болу екенін білдіру керек.
3-сыныпта негізгі және туынды сын есім ... ... ... Бұл ... ... ... яғни берілген сын есімдердің түбірі
мен қосымшасын ажырату арқылы жүзеге ... ... ... ... тәртіпті
бала, шүрайлы жер, эдепті келін, қызық ертегі ... ... ... сын ... ... мен ... ... байқату тәсілмен зат
есімдерге әр түрлі жұрнақтар жалғану арқылы туынды сын есім жасалып тұрғаны
түсіндіріледі. Содан соң ... сын есім мен ... ... ... бір - ... ... аңғартамыз.
Тағы бір ескертіп кететін нәрсе: сын есімнің салыстырмалы шырай
жұрнақтарыменіс жүзілік түрғыда таныстыру ... ... ... әр алуан қасиеттерін бір-бірінен салыстырып
айту барысында аталған жұрнақтарға кездеспей ... Сол ... ... барысында салыстырмалы шырай жұрнақтарымен таныстыра
беру ... ... ... ... сөз байлығын молайтады,
заттарды сипаттай білуге, өзара салыстырып айтуына мүмкіндік ... 389-392 ... осы ... берілген.
389-жаттығуда негізгі сын есімдерге -дау, -деу, -лау, -тау, ... -шіл, ... -ғыш ... ... ... ... сын есімдердің
мағынасында қандай өзгеріс болғанын айту.
Мысалы: Ақ-ақшыл, боз-бозғылт, жасыл-жасылдау, сары-сарылау, үлкен-
үлкендеу, көк-көкшіл, үсақ-үсақтау.
3-сыныпта сын ... ... ... ... ... ... ... Негізгі және туынды сын есімдер.
Сабақтын мақсаты: Негізгі және туынды сын есімдер туралы
мағлұмат беру; ... ... ... ... түрде меңгерту.
3. Тәрбиелік мәні: Оқушыларды имандылыққа, ... ... ... ... ... ... кесте, сурет.
Сабақтың барысы.
I. ¥йымдастыру.
Оқушылардың кітап, дәптерін түгелдеу.
Оқушылардың зейінін сабаққа аудару.
II. Үй ... ... Жаңа ... ... әңгімелеу.
Оқушылардың назары тақтадағы плакатқа аударылды. Одан біраз мысалдар
келтірілді.
|Негізгі сын есім ... сын есім ... ... Ажар, әдеп |Талапты, білімді |
| ... ... ... ... ... ... |
Мұғалім кестедегі мысалдарды талдаудан бастайды. Талап ... ... ... ... ... қойыңдар. Қандай?
Талап - түбір, -ты - жұрнақ, ... - сын ... Осы ... ... сын есім тек сын ... ... ғана емес, басқа сөз
таптарынан да жасалатынын аңғарады.
Туынды сын есімдер зат есімдерден жасалады. Ол үшін -ты, -ті, -ды, ... -т т.б. ... ... Сергіту сәті.
Аппақ болып таң атып, Түтін тіке шығады. Қарлығаштар қанатын, Самғап биік
ұшады.
2. ... ... ... ... ... оқу. ... сөздерді
көшіріп жазып, олардың қай сөз табынан жататынын айыру ақылды, тәртіпті,
білгіш, айнадай.
374-жаттығу Мақалмен жұмыс. Сьн ... ... және ... екенін
ажырату.
Сулы жер құрақсыз болмас,
Таулы жер Бұлақсыз болмас.
3. Ойын. «Кім тез табады?»
Жақсы деген сын ... ... ... біренеше зат есім ойлап жаз.
қыз оқушы
Жақсы бала адам жер
Керісінше «бір зат есімге көп сын есім» ойыны.
Инабаты-
Ажарлы
әдепті ... ... ... мына ... ... іске ... есімнің қандай түрлерін өттік?
Туынды сын есім қалай жасалады?
Негізгі және туынды сын есімнің айырмашылығы неде?
Мысал келтір.
Әр ... осы ... ... ... сын ... ережесі мен
сұрақтарын айтып берілуі керек. Өз ойларынан мысалдар ... ... ... ... ... кетеміз, оқушыларға жалау, машина, ... ... ... т.б. ... ... беріп, осы сурет бойынша
заттың түсін айыру үшін ... қүр деп ... Қай бала тез, ... ... Бұл сөйлемдегі заттың түсін білдіретін сөздердің сын есім
болатынын түсіндіріп, қандай сұраққа жауап ... ... ... ... ... ... бойынша оқушылар мынадай сөйлемдер ойлап табуға тиісті.
Ту Қара ... Қара ... ¥я ... ... ... Сұр ... мінді қашты
Алма Жапырақ
Мамам қызыл Күзде жапырақ
Алма әкелді сары түске боялады.
VI. 388-жаттығуды жазып келу ... ... ... ... ... бағалау.
III. 3 Зат есім мен сан есімді байланыстыра оқыту
3-сынып -оқушылары «Сан ... \ ... ... ... білімдерін одан
әрі тереңдете, бекіте түседі. Сан есімдердің есептік және ... ... ... де ... ... салыстыру және оларға сұрақ қойғызу
арқылы ... ... ... ... ұғындырылады. Сондай-ақ
жинақтық сан есімдерге де назар аударылады.
3-сыныпта сан есімге арналған күнделікті сабақ жоспары:
Сабақтың тақырыбы: ... және ... сан ... ... Сан есімдердің есептік және реттік болып ... ... ... ... ... ... мәні: ... ... ... ... ... ... ... көрнектілігі: кітап, кесте, сурет.
Сабақтың барысы.
I. Ұйымдастыру.
II. Үй тапсырмасын тексеру.
III. Жаңа сабақ.
1. Кіріспе. әңгімелеу.
Оқушылардың ... ... ... ... Одан біраз мысалдар
келтірілген.
|Есептік сан есім |Реттік сан есім ... екі, Үш, алты ... ... |
| ... ... |
Мұғалім кестедегі мысалдарды талдаудан бастайды.
Бір сөзіне ... ... ... сұрақ қойыңдар.
Нешінші?
Мүндағы бір - түбір, -інші - жұрнақ, бір - есептік сан есім,
бірінші - ... сан ... Осы ... басқа да сөздер талданады. Сонымен,
балалар сан есім жасалу жолына қарай нешеге бөлінеді екен?
Сан есім есептік және ... ... ... ... ... Мұғалім
оқушылардың жауаптарын толықтырып, қортындалайды. Қанша? неше? сұрақтарына
жауап беретін сан есімдерді есептік деп, есептік сан ... ... ... -нші ... ... ... ... сан есімді реттік сан есім деп
аталады екен. IV. Сергіту сәті. Бір, екі, үш, Бойға жинап күш. ... Жаңа ... ... 2. ... ... ... Мәтінді оқып, сан есімді теріп жазу, оларға
сұрақ қойып салыстыру.
VI. ... жаңа ... тест ... ... ... Сан есімнің астын сыз.
Бір, ат, тоғыз, парта, бесінші, түйме. №2 Жеті сөзі қай сөз ... ... ... ... Сан ... ... астын сыз.
Кім? неше? нелер? қайтті? нешінші?
№4 Қанша сұрағына жауап беретін ... ... ... ... ... гүл, ... орын.
VII. Сабақты қортындалау мына ... ... ... ... дегеніміз не?
Сұрақтары қандай?, Мысал келтір.
Сан есімнің қандай түрлерімен таныстық?
Есептік және реттік сан есімдердің сұрақтарын ... және ... сан ... ... неде?
Мысал келтір.
VIII. Бағалау: Үй тапсырмасын орындап келген, жаңа сабақта
белсене ... ... ... ... үлгі ... марапаттап,
тиісті бағасын қоямыз.
IX. Үйге тапсырма: Есептік және реттік сан ... ... ... ... келу.
411-жаттығуды жазып, реттік сан есімдерді сөз құрамына талдап ... ... жас ... ... ... мен ой-қиялын бірінші
болып білім жарыныңымен нұрландыратын адам - бастауыш ... ... ... ... ... оқыту әдістемесін жетілдіру мақсатында
мұғалімдер алдында қалай және нені оқыту керек деген сұрақтар туы ... ... ... ... ... ... мұғалімнің
алдында тұрған мақсат. Сондықтан казіріг екзеңде қазақ тілін оқыту
әдістемесінің жаңа ... ... ... орай жаңаша бағдарламалар
жасалып, оқытудың бағыттары беріле бастады. Сонымен бірі - бастауыш сынып
оқушыларына ... ... ... ... жаңа бағдарламаларға
негізделген "Қазақ тілі" оқулықтары. Бұл оқулықтар жаңаша оқыту бағыттарын
талап ... ... тек ... ... ... мен жаттығуларға
сәйкестеліне жасалуы қажет деген пікір қалыптасқан. Осыдан ... ... ғана ... ... ... тапсырмалардың қажеті шамалы деген
қағида шықты Бұл сабақта өту жұмысын бір тектес, бір ... етіп ... ... ... ... ... белсенділігін артыруға
негіз-түрткі екендігі қазір барша әдіскерлерге аян. Түрткісіз сабақ шаблон
секілді алдын - ала белгілі, ... ... ... ... ... ... ... қазақ тілін оқыту әдістемесінің жаңа
көзқарастары оған жаңаша әдіс-тәсілдерді қажет ететіні белгелі. Бү_л ... ... ... ... ... бөле қарауға болмайды.
Түпкі мақсат, тәрбиелік міндеттерге қоса, ... өз ... ... ... ... үйрету, сауатты да сындарлы жазып жеткізі алатын болуына
қол жеткізу ... ең ... ... , ... ... үнемі молайтып, тілдік
түйсік-талғамын жетілдіре беруде бастауыш сынып ... ... ... ... мұғалім өзінің сабақ өту әдістерін үнемі жетілдіру,
оны тиімді пайдалану арқылы қол ... ... ... өтсе де ... сай ... сіңдіру түпкі мақсат. Сондықтан мұғалімдер казіргі
кезеңдегі ... ... ... ... әдіскерлердің ұсынған
әдістерін саралай кел өзіне қажетін іріктеп алады. Әрбір әдіс ... ... ... ... нұсқау. Егер де мұғалім әдістерді
дұрыс қолдана білсе, Бұл ... тек ... ... ... ... қана қоймай, сонымен қатар пәннің мазмұнын терең түсіріп меңгеруді,
толыққанды ... мен ... ... ... ... ... етеді. Бірінші сынып оқулығында — қазақ тілінің ... мен ... ... ... мен грамматиканың алғы шарттары
ғана ... ... ... - ... ... дыбыстық жүйесінің
заңдылықтарына жекелей тоқталып, грамматика мен емле ... мен ... ... ... - ... ... ... тиіс материалдар толығымен оқытылып, жоғары сыныптардағы оқуға
негіз жасалынады. Оқулықтардың осындай принциптеріне ... ... ... ... ... - ... тіл ғылымының психологиялық,
педагогикалық заңдылықтарын өзіне жинақтайтын оқыту әдістері жиынтығы. Оған
ең ... ... ... білім есігін ашып, оларды сабаққа,
мектепке қүрмет сезімін оятьш, сүйіспеншілігін ... ... ... ... ... көмегімен оқудың, жазудың,
сөйлем құраудың, ойлау дағдыларын ... ... ... ... ... үйлесімді дамуына кең жол ашылып, мүмкіндіктер
жасалады. Мектеп формасында атап көрсетілгендей ... ... ... өмір ... ... істеу қабілетін қалыптастыруына, олардың өз күш-
жігерін қоғамға ... ... ... оқу, ... эзірлену, өзін үлгілі
жасау, жасы үлкендерге көмектесу секілді істерге бағыттауына ... ... жүзі ... ... та, ... та ... ... оқуға
ықыласы болмаса, үлкендердің барлық ізденісі, идеялары бос ... ... ... да ... ... құрылымы біркелкі, көңілсіз, шабытсыз
өтетін сабақтарды бұзып, оны шығармашылық биікке ... ... ... ... ең ... ... ... ізденісі биігінен көрінуі
тиіс, ол әдістемелік тұрғыдан нені іздену, өсу жолында болуға ... ... ... әсіресе, мектеп табалдырығын енді аттаған
балдырғандарға ... ... ... ... ... ... рухани байытып,
балалардың қабілетін дамытуға, ... ... да ... үшін ... ... жеңуге жетелеу тиіс.
Бастауыш сыныптарына дәріс ... ... өте ... ... ... ... қызықты жұмыс. «Елу жылда ел жаңа, жүз жылда ... - ... ... жаңа ғасырдың алғашқы жылында өмір сүріп
отырмыз. XXI ғасыр емктебін өркендетіп, сапасын артыру - ... ... ... ... ... ... ... терезесі тең болып өмір
сүруі үшін қазақ балаларынын мектеп қабырғасынан - ақ ... ... етіп ... жолындағы басты тұлға — мұғалім. Сондықтан оқушыларға
оқу-тәрбие жұмысын жүргізу барысынын басты міндеті сапалы сабақ ... ... өзге ... ... өз ... мәдениеті,
өнері, дәстүрі этнопедагогика әлементтерін пайдалына отырып, «сегіз қырлы,
бір сырлы», ары таза, өнегелі-өнерлі, сауатты етіп ... - әр ... ... ... ... К. Тіл ... негіздері. 1975,390-бет.
Сергалиев М.Синонимия ... ... ... ... литературном языке. Автор. Доктор
филол. Наук. Алма-Ата, 1987.
Оралбаева Н, Мадина Г, ... А. ... ... ... ... М.Б. «О ... ... прямого
дополнения в казахском языке». Тюркологический сборник. 1951,
№ 7, 37-6.
Қазақ ... ... ... II. 1967. ... ... Т. ... қазақ тілі. Алматы, 1971.
Ә.Әбілақов. меңгерудің өзіндік ерекшеліктері, қазақстан мектебі,
1965, №6; 37-6. ;
Әміров Р. Жай ... ... ... 1983, 37-6.
Балақаев М.Б. «О ... ... ... в ... языке». Тюркологический сборник. 1951,
№ 7, стр.46.
9. Балақаев М, Қордабаев Т. ... ... ... А., 1971, ... ... М, ... Т. Қазіргі қазақ тілі. Синтаксис, 1971.
11.Төлегенов О. Қазіргі қазақ тіліндегі жалпы ... және ... жай ... ... ... ... X. ... тілі методикасы. Синтаксис, пунктуация. 1974.
ІЗ. Сауранбаев Қазақтілі. Педучилищелерге арналған. 1953.
14. Н.Төлеуов Ә. Қазақ тіліндегі есімдіктер. 1963.
15. Сайрамбаев. Т. Есім ... ... ... ... Н, ... Г, ... А. ... тілі. (практикалық курс).
Алматы, 1964 ж. ... ... ... ... ... тілі грамматикасы. Алматы,
1967, 7-8-6.
18. Ш.Әуелбаев, Қ.Қабиева. Қазақ тілі ... ... 1969, ... ... X. ... тілі методикасы. Синтаксис, пунктуация. 1974, 21-22-6.
20. С.Аманжолов, А.Әбілқаев. Қазақ тілі VII класқа арналған, 1985, 31-32-6.
21. ... Қ.Е. ... ... ... ... 1965, ... Балақаев М, Қордабаев Т. Қазіргі қазақ тілі. Синтаксис, 1971. 33-35-6.
23. ӘміровР.Жай сөйлем синтаксисі. ... 1983, ... ... ... ... II том, ... ... 1966, 44-45-
6.
25. Сайрамбаев Т. Қазіргі қазақ тіліндегі күрделі сөз ... ... ... тілінің грамматикасы, II том, Синтаксис, «Ғылым», 1967, 48-6.
27. Қазақ тілінің грамматикасы, «Ғылым» баспасы, II том, Синтаксис, Алматы,
1967, 18-6.
28. Нұрмаханова Ә. ... ... ... ... Балақаев М, Қордабаев Т. Қазіргі қазақ тілі. ... 1977, ... ... ¥. ... ... сөз. - ... «Мектеп», 1978 ж 356 бет.
31. Асылов Ү, М.Қ.Сұлтанғазина. Қазақ тілін оқыту әдістемесі. — ... 2000 ж 42 ... Асыл сөз. ... ... ... кітапханасы - Алматы:
«Жалын», 1987 ж 24-34 бет.
ЗЗ. ... Д. ... ... ... оқыту методикасының кейбір
мәселелері - Алматы: 1972ж 59 ... ... Ш, ... Қазақ ... ... ... ... - ... ... 1984ж .
З5. Балақаев М.Қазақ тілі 2-сынып (оқулық) - Алматы: «Мектеп», 1990.
36. Бастауыш сыныптарда қазақ тілін оқыту ... - ... ... ж 42 ... ... ... 1997. №16, 17, 18, 19 ... Бәкірова «Қазақ тілі» оқулығына методикалық нұсқау - ... 39. ... М, ... Р. ... тілі 3-сынып (оқулық) -
Алматы: «Мектеп», 1990 ж 57 бет.
40. ... К, ... К. ... ... ... ... ... обл. Баспаха 1990 ж.
41. Балақаев М.Б, Жұмабаев Ә.Е ... тілі - ... ... 1978 ж 356
бет.

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 42 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бастауыш сыныптарда грамматика сабақтарында оқушыларды байланыстырып сөйлеуге үйрету33 бет
Бастауыш сыныптарда грамматика сабақтарының маңызы22 бет
Бастауыш сыныптарда грамматиканы оқыту әдістемесі21 бет
Бастауыш сыныптардағы қазақ тілі сабақтарында грамматикалық ойындарды қолданудың әдістемесі73 бет
«бастауыш сынып оқушыларына экологиялық тәрбие беру»29 бет
Абай еңбектерінің негізінде ана тілі оқу сабағында оқушылардың құлықтық тәрбиесін қалыптастыру50 бет
Ана тілі сабақтарында кіші мектеп жасындағы оқушылардың қазіргі тәрбиесіндегі қазақ халық педагогикасының озық дәстүрлерін қолдану50 бет
Бастауыш мектеп жасындағы балалардың қарым – қатынас сферасы27 бет
Бастауыш мектеп оқушысын әлеуметтендіру арқылы өзін-өзі бағалауы76 бет
Бастауыш мектептің оқу-тәрбие процесін гуманизациялауда оқушыларды жекелеп оқыту182 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь