Дауысты дыбыс әріптерінің емілесі

І. Кіріспе
ІІ. Негізгі бөлім
а) Дауысты дыбыстардың емілесі.
б) Дыбыстардың түрлері және дыбыстар тіркесі.
ІІІ. Қорытынды
ІV. Пайдаланылған әдебиеттер
1. Дауысты дыбыс өкпеден шыққан ауаның ауыз қуысында еш кедергіге ұшырамай, еркін шығуынан жасалады.
2. Дауысты дыбыс буын жасауға қағысады.
3. Дауысты дыбысқа екпін түседі.
4. Тіліміздегі дауысты дыбыстар: а, ә, е, н, о, ө, ұ, ү, у, ы, і, э.
5. Дауысты дыбыс тіл, жак және еріннің қатысына қарай жуан - жіңішке, ашық - қысаң, еріндік - езулік болып жіктеледі.
Тілдің
қатысына қарай Жуан тілдің ұшы кейін тартылып, үсті дөңестенуі арқылы жасалады а, о, ұ, ы, у
Жіңішке тілдің ұшы ілгері созылып жіңішкеруі арқылы жасалады ә, ө, ү, і, е, и, (у), э
Жақтың
қатысына қарай Ашық жақтың кең ашылуы арқылы жасалады а, ә, о, ө, е, э
Қысаң жақтың тар ашылуы арқылы жасалады ы, і, и, у, ү, ұ
Еріннің
қатысына қарай Еріндік еріннің дөңгеленіп алға қарай созылуы арқылы жасалады о, ө, ұ, ү, у
Езулік езудің кейін тартылуы арқылы жасалады а, ә, е, ы, і, и, э
6. Қазақ тілінің төл сөздерінде дауыстылар үндестік заңы бойынша бірыңғай жуан не жіңішке болып келеді (бұлақты, келімсек т.б.). Қазақ тіліндегі өзге тілдерден енген біршама кірме сөздерде дауыстылар жуан-жіңішке болып араласып келе береді (кітап, компьютер т.б.).
Ескерту: ё, я, ю әріптері дауысты дыбыс қызметін атқарғанмен, дауысты дыбыс түрлеріне жіктелмейді. Себебі бұлар йо, па, йу қосарлы дыбыстарынан тұрады.
1. Л әрпі ж, ш мен й әріптерінің ортасында келгенде, э болып оқылады, бірақ а әрпі жазылады. Мысалы: шай, шайнау, жай, жайлап, мән-жайы т.б.
2. Л әрпі араб-парсы тілдерінен енген сөздердің соңғы буынында келгенде, ә болып естіледі, бірақ а болып жазылады. Мысалы: Жәмила, рәсуа, Ләззат т.б.
3. О, ө, ұ, ү, ә әріптері қазақтың байырғы сөздерінде бірінші буында ғана жазылады. Мысалы: әр, көрші, құлын, ұлық, үлкен, түлкі, сәкіде, әңгіме т.б. Бұл әріптер біріккен сөздермен қос сөздердің екінші сыңарларының бірінші буындарында жазылады: Қараөткел, Қаратөбе, Айманкүл, Есенәлі, бүрсігүні, басқұр, той-топыр т.б.
1. Мырзабеков С. «қазақ тілінің дыбыс жүйесі».
2. Ибрагимов Қанат. Білім шыңына «Шың» - мен бірге ...
3. Фатима Мұсабекова «қазіргі қазақ тілі пунктуациясы».
4. Рабиға Сыздықова «Қазақ тілінің орфографиясы мен пәнукциясы жайлы анықтағыш».
        
        Дауысты дыбыс әріптерінің емілесі
Жоспар
І. Кіріспе
ІІ. Негізгі бөлім
а) Дауысты дыбыстардың емілесі.
б) ... ... және ... ... ... ... ... Дауысты дыбыс өкпеден шыққан ауаның ауыз қуысында еш кедергіге ұшырамай,
еркін шығуынан жасалады.
2. Дауысты дыбыс буын жасауға ... ... ... ... ... ... ... дыбыстар: а, ә, е, н, о, ө, ұ, ү, у, ы, і, э.
5. Дауысты ... тіл, жак және ... ... ... жуан - ... ... қысаң, еріндік - езулік болып жіктеледі.
|Тілдің ... ... ұшы ... ... |а, о, ұ, ы, у |
|қатысына қарай | ... ... ... | |
| | ... | |
| ... ... ұшы ілгері созылып |ә, ө, ү, і, е, |
| | ... ... ... |и, (у), э ... ... ... кең ашылуы арқылы |а, ә, о, ө, е, э|
|қатысына ... | ... | |
| ... |жақтың тар ашылуы арқылы |ы, і, и, у, ү, ұ|
| | ... | ... ... |еріннің дөңгеленіп алға |о, ө, ұ, ү, у ... ... | ... созылуы арқылы | |
| | ... | |
| ... ... кейін тартылуы |а, ә, е, ы, і, |
| | ... ... |и, э |
6. ... ... төл сөздерінде дауыстылар үндестік заңы бойынша
бірыңғай жуан не жіңішке болып ... ... ... т.б.). ... өзге ... енген біршама кірме сөздерде дауыстылар жуан-
жіңішке болып ... келе ... ... ... ... ё, я, ю ... дауысты дыбыс қызметін атқарғанмен, дауысты
дыбыс түрлеріне ... ... ... йо, па, йу ... ... Л әрпі ж, ш мен й әріптерінің ортасында келгенде, э болып оқылады,
бірақ а әрпі ... ... шай, ... жай, ... ... ... Л әрпі ... тілдерінен енген сөздердің соңғы буынында
келгенде, ә болып ... ... а ... жазылады. Мысалы: Жәмила,
рәсуа, Ләззат т.б.
3. О, ө, ұ, ү, ә әріптері ... ... ... бірінші буында
ғана жазылады. Мысалы: әр, көрші, құлын, ұлық, үлкен, түлкі, сәкіде, әңгіме
т.б. Бұл ... ... ... қос ... ... ... буындарында жазылады: Қараөткел, Қаратөбе, Айманкүл, Есенәлі,
бүрсігүні, басқұр, той-топыр т.б.
ДАУЫСТЫЛАР
Фонетиканың өзекті мәселесі — ... ... ... ... және сол дыбыстарға қатысты түрлі заңдардың басын ашу. Бұл салада
қазақ ... де аз ... ... жоқ. ... ... дыбыстар
зерттелуден кенде емес. Қайта ... тілі ... ... ... мен ... мақалалар тұтастай дауыстыларға арналған деуге
болады. Оның ... ... орта ... ... оқу ... ... мен ... әр түрлі саласына (тарихына, диалектологиясына т.б.)
байланысты зерттеулер де ... ... кете ... ... ... тіліміздегі дауыстылар немесе вокализмдер (лат. hokalis —
дауысты) — ... ... ... ... ... ... тұра, қазіргі қазақ тіліндегі дауысты дыбыстардың саны, сапасы
жөнінде әлі күнге бірізділік болмай ... ... өзі ... ... буын ... тұмшалап, ол жөнінде шалағай, тіпті кереғар ұғымның
қалыптасуына жағдай жасап отыр. Бұдан тіліміздің фонетикалық ... ... ... жете түсіну үшін дауыстылардың санын, сапасын барынша
байыптап, айқындап, зерделеп алу ... ... ... ... ... оның ... дауысты дыбыстары жөнінде
алғаш пікір айтқандар орыс ориенталистері (лат. ...... Атап ... ... В. В. ... П. М. Мелиоранский, И.
Лаптев, Н. Созонтов т.б. Олар ... ... ... тап ... ... ... жоқ. Қайсібірі а мен ә-ні, е мен і-ні ажырата алмай, енді
біреулері н мен ... ... ... ... әуре ... ... 1927 жылы «Қазақ тілі грамматикасын» (орыс тілінде, әрине)
жазған Г.В.Архангельский ... ... ... Мұны ол өзі де ... Кітапты 1924—1925 жылдары Қ.
Кемеңгеров оқыған лекциялардың ... ... және мұны ... ... ... тіл ... соның ішінде фонетикасының да негізін қалаған А.
Байтұрсынов өзінің 1912 жылы ... ... ... ... тәртібі»
деп аталатын алғашқы мақаласында: «Қазақ тілінде 24 дыбыс бар. Оның бесеуі
дауысты, он ... ... ... жарты дауысты, Дауысты дыбыстар: а, о,
ұ, ы, е», — деп анықтаса, осы пікірін ... ... 1927 ... ... жіктеу туралы» деген мақаласында қайталанды.
Бұдан А. Байтұрсынов жіңішке дауыстыларды ескермеген деген ұғым ... Ол: ... ... а, о, ұ, ы осы ... күйінде жуан айтылады»,—
дейді де, сөздің алдында дәйекше (арнайы белгі) тұрса, «сөздің ... ... ... ... ... Яғни төрт жуап ... ... сыңары болатынын әсте ұмытпаған. Ал бес дауысты, бес әріп сол
кездегі араб графикасының мүмкіндігіне негізделген.
Мұның өзі ... ... ашық ... деп ... қажет етеді.
Түркі тілдері фонетикасын салыстырмалы-тарихи тұрғыдан қарастыратын соңғы
бір іргелі еңбекте де бұлар ... ашық ... ... ... ... ... |Ашық |Жартылай ... |
| | ... | ... ... |a | ... | | | ... ... МЕН ... ... ... тән ... ерекшелік, белгі-қа-сивттөрдің, олардың
фоееиалық мэбінің айқын да тұрақты көрінетін орны — бір ... ... көп ... ... бас ... ... Сөздің екінші буынынан
бастап олардың фонемалық күші әлсірей береді. Мұның өзі екінші ... ... ... ... алмастырып жазуға жол береді.
Мәселен: өлең (дұрысы өлөң), өнер (өнөр), өте ... ... ... ... осы (осұ), үкі (үкү), үсі (үсү), кітап ... ... ... ... ... айту ерсі болғанмен, мағынасын түсінуге көп
кедергі бола алмайды. Дұрысы, ... ... ... жазу ... ... ... жазылуын зерделеп алудың маңызы зор.
1. А фонемасы — азды-көпті ... ... ... ... ... келе ... ... бірі. Жазудағы таңбасы —
а.
А әрпінен (фонемасынан) басталатын сөздер көне ... ... ... (1969) ... қ, г әріптерінен кейін ... ... ... ... ... де ... ... орфографиялық
сөздігі» (1988) бойынша) үшінші орында тұр. Ал ... ... ... (10 томдық) 7-орынды иеленген.
Сөздің басында және бас ... ... ... a әрпі ылғи да ... сай ... яғни өз қызметінде түрдеуге болады.
А фонемасы барынша ... ... Ал ... күші ы, і ... ... сондықтан да ол жуан (о, ұ) еріндіктерден ... ... ... ... ... ұйа, ұлан, құрақ, сұрақ, ұйұқта (ұйықта),ұшұқта
(ұшықта), ұуұста ... ... өзге жуап (о, ұ, ы) ... ... ... ... ... да, жазыла да береді. Айтуда кейде о-ға жуықтап ... ... бар: ... ... ... ... ... (ойпыр-ай), ойпұрмой
(ойпырым-ай), соноу (сонау), осуноу (осынау), айнолайын//айдолойун (ай-
налайын). Тіпті бұлар ... ... ... де ... а ... ... ... таңбаларымен қатар түзейтін
тұстары бар: ділда, ләззат, кітап, қазір, қажет, ... ... ... ... ... ... жуық ... жүрген мұндай кірме (араб-
парсы) сөздерді қарапайым қазақ ... не ... не ... ... ... ділдә, ләзәт, кітәп, қазыр//кәзір, қадыр//кәдір т.б.
А жеке тұрып сөз (а-од, а-әріп, а-дыбыс), сөздерге жалғанатына қосымша
да (ат-а, сан-а, анам-а, балам-а, ... ... бола ... ... а ... ... түсіп тұрған кезде қазақ тіліндегі а-ға
жуық айтылады: бал, бар, зал, класс, квас, май, ... ... шар, ... Ал акт, ... ... бак, ... ... шкаф сияқты сөздерде
(кейбір, к, г, е, и дыбыстардың әсерінен) ауызекі ... ә-гe ... ... а ... анық ... ... ... Далған
жағдайда екпінсіз а әлсіреп (ә, с, и, ы ... ... он ... ... ... Мұны тілімізге ертеректе енген барқыт (бархат), бәтеңке
(ботинка), облыс (область), самаурын (самовар), кәрзәңке ... ... де ... ... ... ...... шартты таңбасы. Дыбыс пен әріптің ара-қатынасын дұрыс
түсініп, бірінен-бірін ажырата білудің маңызы зор.
Қазіргі ... ... и, у, ю, я, ё ... таңбалар жазу
сауатымызды арттыруға елеулі үлес қосып келеді, яғни оларды әріп ... ... сай ... ... ... ... олардың қандай
дыбыстардың таңбасы ... ... бірі біле ... ... ... ... ... жүйесіне сәйкес түсіне қоймайды. Мұның өзі осы ... ... ... буын ... ... ... ... ала-
құлалық, тудырып жүр.
Көпшіліктің тіл жөніндегі таным-түсінігі мектеппен шектелетіні белгілі.
Сол мектептің маңдай алды ... ... бұл ... ... ... танып, аюы, уы, суы, кие, ие, ая, ұя сияқты сөздерді ... ... у-ы, су-ы, ки-е, и-е, ұ-я ... буындайтынына таңдануға болмас.
Жоғарыда жасалған шолуда бұларды бірінші кластан бастап дауыстылар деп
үйрететіні айтылды.
«Қазақ тілі» (Ш. Бектұров, М. ... ... ... ... ру ... айтылуы у-ру, екі дыбыстан тұрады (1994, 20-6.) деп
отырса, мектеп түлегіне не жорық. Сонда руы сөзі ... ... деп ... ... дыбыс, буын құрамын тұмшалап (бүркеп) танытпай
тұрған и, у, ю, я әріптері екені түсінікті. Дауыстыларға жасаған ... ... әрпі ... ... 1938 жылы ... ... ... қазақпен бірге
келе жатқан сөздер и мен у-ға тұтқын боп, жарым-жан ... ... әлде ... ... бар болмысын таныта ма?
Фонетиканың мақсаты да, мәні де ... ... ... тап басып, дәл
анықтау болуға тиіс.
О баста ұу, үу, ый, ій ... ... ... ... үшін ... у ... көп ... өзге дауыстылардан ерекше кейде жуан, кейде
жіңішке болып келетін дауысты ... ... ... ... ... ... ... жүрген тіл мамандарының өзін де біржола баурап ... ... ...... парсы т.б. тілдерде жалаң дауысты дыбыстар.
Бұл екі әріп тілдің ... ... ... ... ... ... Оларды іштей дыбыстарға ажырату қиындығы 1983 жылы емле ережесіне:
«и, у әріптері бар ... ... ... буын ... ... және ... ... Мысалы: бу-ын, су-ық, қу-а-қы, қи-ын,
жи-ын»,— дейтін ... ... ... ... заң ... мәжбүр етті
(баяғы а-ю-ы, о-ю-ы осының жемісі).
Бұл әріптер тұрған ... ... да ... қиындықтар
жетіп артылады. Мәселен, «Жетісу» дегенді Жетісұу деп те, жетісүу деп те
оқуға болады. Ал и әрпі ... ... ... ... ми қатырады (оны
орфоэпияға байланысты ... и, у ... ... оңтайлы болғанмен, тілдің болмысын
көлегейлеп, шатастырып тұрғанын түсінуіміз керек.
Олай болса, қазіргі қазақ тексінде кездесетін и, у қала ... ю, ... ... ... ендігі жерде былай түсінуге тиіспіз.
И әрпі. 1. Тіліміздегі байырғы сөздердің құрамында кездескенде:
а) ый: қый (қи), мый (ми), жый (жи), ... ... ... ... ... ... (сиыр); байыйды (байиды), қыйқый (қиқи), қыйсық (қисық),
жымый (жыми);
ә) ій: (кій (кu), кійім (киім), тій (ти), ... ... ійе (ие), ... ійт (ит), ... (ииді), бійік (биік), кійіз (киіз), шй (ши), шірій
(шіри), тершійді ... ұй: ... ... ... ... ... (тұңғиық), сұрқұйа
(сұрқия), оқұйұн (оқиын), бұлтұй (бұлти), бұртұй (бұрти), сұуұй ... ... ... ... үй: өсүйөт (өсиет), дүнүйө (дүние), көлкүйдү (көлкиді), сүңгүйдү
(сүңгиді), ... ... ... ... үрпүй (үрпи), түксүй ... ... ... ... Орыс ... ... ... құрамында дауысты и: институт,
университет, кино, физика.
У әрпі. 1. Байырғы ... ... ұу: ұу (у), ұуұс ... бұу (бу), ... (буын), сұу (су), сұуұн
(суын), сұуұқ (суық), сұуұуұ ... ... ... ұуұз (уыз), ұуұқ
(уық), құуат (қуат), ұрұу (ұру), тұуұс (туыс), тұу (ту), оқұу ... ... ... ... үу: білүу (білу), жүрүу (жүру), күлүу (күлу), келүу ... ... ... ... ... (түсу), үсүу (үсу), үрүу (үру);
б) дауыссыз у: тау, бау, жау, дәулет, ауыл, сәулет, ... ... Орыс ... ... ... ... у: университет, институт, уран,
укол, клуб, кубок.
Ю ... 1. ... ... құрамында: а) йұу: айұу (аю), ойұу (ою),
қойұу (қою), ... ... ... ... ... ... ... құйұу (құю), ұйұу (ұю);
ә) йүу: үйүу (үю), кейүу (күю), ... ... ... ... ... еңкейүу (еңкею), етейүу (етею), серейүу (серею), әкірейүу (әкірею),
кекірейүу ... ... ... ... ... үңірейүу
(үңірею), үдүрейүу (үдірею), ал ию дегеннің түбірін ій (и) деп те, ійі (иі)
түрде де танимыз, ... ... ... ... ... — үу ... — дауыссыз у (ійүу). Сөз ы, і ... ... ... у ... ы, і ... ылғи да, ұ у дыбыстары болып айтылады:
байы + у = байұу, кейі + у = ... ... = ... үсі+у=үсүу жасы+у =
жасұу, бекі + у = бекүу.
Сондай-ақ соңы й ... ... ... қимыл атау формасын
қабылдап жазылуы ... ... ... ... үйлесетінін пайымдау
керек: қыйұу (қию), жыйұу (жию), бұртұйұю (бұртию), тарбыйұу (тарбию),
кійүу (кию), ... ... ... (тию), түртүйүу (түртию), делдійүу
(делдию), кіртійүу (кіртию), ... ... ... ... үңірөйүу
(үңірею), торсұйұу (торсию).
2. Ю әрпі орыс сөздерінде а) кейде йу (мұндағы у жуан, жіңішке де ... ... ... юбилей, каюта, июнь т.б.). ә) жалаң — у: (жіңішке)
люстра, рюмка, тюрки, бюст, маникюр, тюлень, сюжет т.б. ... ... ... ү ... ... ... ... — түлен, сюжет — сүжет.
Пайдаланылған әдебиеттер
1. Мырзабеков С. «қазақ тілінің дыбыс жүйесі».
2. Ибрагимов Қанат. Білім шыңына «Шың» - мен бірге ... ... ... ... ... тілі пунктуациясы».
4. Рабиға Сыздықова «Қазақ тілінің ... мен ... ...

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 7 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Дауыссыз дыбыс әріптерінің емілесі14 бет
1.Қазіргі қазақ тілі фонетикасы пәнінің зерттелу жайы.2.Фонема туралы ілімнің алғашқы негізін салушылар 3.Фонетика ғылымын зерттеуде қолданылатын әдістер.4. Дауысты жане дауыссыз фонемалар6 бет
«Вокалдық-хор тәрбиелеу» пәнінен дәрістің қысқаша конспектісі32 бет
Ақпараттар оқығандағы артикуляцияның және дикцияның қажеттілігі8 бет
Балалар дауыстарының теориялық негіздері56 бет
Буын6 бет
Буынның жасалуы, түрлері7 бет
Буынның сипаты8 бет
Дауысты және дауыссыз дыбыстар36 бет
Еліктеу сөздердің фоносемантикалық сипаты52 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь