Ұлы Жібек жолы туралы

Кіріспе бөлім:
1. Жібек жолының пайда болуы.
Негізгі бөлім:
1. Ұлы Жібек жолы Қазақстан жерінде.
2. Ұлы Жібек жолының тармақтары мен бағыттары.
3. Мәдениеттердің өзара ықпалы.
4. VI ғ. мен IX ғ. бірінші жартысындағы қалалар мен мекендер.
5. IX ғ. Екінші жартысы мен XIII ғ. бас кезіндегі қалалар мен мекендер.
Қорытынды бөлім:
1. Жібек жолының тарихи маңызы.
Байырғы заманда жердің түкпір-түкпірінде тұратын адамдар бір-бірімен сауда байланысын жүргізген. Алғашында ол зәру заттармен айырбас ретінде жүзеге асқан. Мысалы асыл тастар, алтын, күміс, тұз,и шипалы өсімдіктер мен хош иіс сулары. Мал сәйгүлік аттар, қымбат бағалы аң терілері, қола мен темірден жасалған заттар, мата, азық-түлік және басқа тауарлармен алмасқан. Кейіннен ақшаға сауда-саттық басталып, көптеген елдер мен қалаларды байланыстырған орталықтар- базар, жәрмеңке, сауда жолдары ашылады. Жолдар бір-бірімен ұласып, шығыс пен батысқа, оңтүстік пен солтүстікке жалғасып, көптеген жаңа аймақтарды қосты.[2]
Осылай б.з.б. II ғасырдың ортасында Европа мен Азияны біріктірген Ұлы Жібек жолы пайда болды. Оған “лазурит”, “нефрит” және “құндыз” жолдары кірді . “Лазурит” жолы- Мысыр, Иран, Вавилон елдеріне лазурит (ляпис-лазурь) тасы тасымалданаты жол. Лазурит бұл елдерде өте кәделі саналып, аса жоғары бағаланған.
“Нефрит жолымен “ қытай патшалары мен бай шонжарларына арналып жасалатын зергерлі әшекей бұйымдарына қажетті асыл да әдемі гауһар тас, нефрит тасымалданған. Ал “құндыз жолымен “ бағалы аң терілері әр тараптағы елдердеге тараған.
Ұлы Жібек жолы ежелгі атау емес, ол 1877 жылы пайда болған. Оны қолданысқа енгізген белгілі неміс географы Фердинанд фон Рихтгофен. Жолдың бұлай аталуына сауданың негізгі заты Қытайдан шығарылатын жібек мата себеп болды.
Ортағасырлық шығыстың ұлы ақыны Фирдауси Ұлы Жібек жолын былай деп тамаша бейнелеген:
Сансыз қымбат жүк тиелген,
Мыңдаған алып түйелер.
Жүз сары нарға дихрем артса,
Қырық нарға динар жегілген.

Ең керемет мускус пен алоэны,
Ғажап жібек маталарды,
Иран мен Мысыр керуені артқан-
Тағы бар отыз түйесі.[3]

Ұлы Жібек жолы Қазақстан жерінде.
Жүздесу мен тілдесу және алыс-беріс байланыстары б. з. дейінгі III—П-мыңжылдықтарда басталған. Бадахшан тауынан лазурит және Хотан маңындағы Яркендария өзенінің жоғарғы жағынан нефрит кен орындары табылып, оларды өндіре бастауға сәйкес бұл байланыстар реттеліп, жөнге келтіріледі.
1. Қазақстан тарихы көне заманнан бүгінге дейін (очерктер) Алматы 1994 81-98 б.
2. Т.Тұрлығұлов Қазақ елінің қысқаша тарихы Алматы 1996 21-22 б.
3. К.Байпақов Ұлы Жібек жолы Алматы 2003 2-4, 11 б.
4. Большая Советская энциклопедия Москва 1979
        
        Жоспар:
Кіріспе бөлім:
1. Жібек жолының пайда болуы.
Негізгі бөлім:
1. Ұлы Жібек жолы Қазақстан жерінде.
2. Ұлы Жібек жолының тармақтары мен ... ... ... ... VI ғ. мен IX ғ. ... ... қалалар мен мекендер.
5. IX ғ. Екінші жартысы мен XIII ғ. бас кезіндегі қалалар мен ... ... ... ... ... ... ... пайда болуы
Байырғы заманда жердің түкпір-түкпірінде тұратын адамдар бір-бірімен сауда
байланысын жүргізген. Алғашында ол зәру ... ... ... жүзеге
асқан. Мысалы асыл тастар, алтын, күміс, тұз,и шипалы өсімдіктер мен ... ... Мал ... ... ... бағалы аң терілері, қола мен
темірден жасалған заттар, мата, азық-түлік және басқа тауарлармен алмасқан.
Кейіннен ... ... ... ... ... мен ... ... базар, жәрмеңке, сауда жолдары ашылады. Жолдар
бір-бірімен ұласып, ... пен ... ... пен ... ... жаңа аймақтарды қосты.[2]
Осылай б.з.б. II ғасырдың ортасында Европа мен Азияны біріктірген Ұлы Жібек
жолы пайда болды. Оған ... ... және ... ... ... ... жолы- Мысыр, Иран, Вавилон елдеріне лазурит (ляпис-лазурь) тасы
тасымалданаты жол. Лазурит бұл елдерде өте ... ... аса ... ...... патшалары мен бай шонжарларына арналып ... ... ... қажетті асыл да әдемі ... тас, ... Ал ... ...... аң ... әр тараптағы
елдердеге тараған.
Ұлы Жібек жолы ежелгі атау емес, ол 1877 жылы пайда болған. Оны ... ... ... ... ... фон ... ... бұлай
аталуына сауданың негізгі заты Қытайдан шығарылатын жібек мата себеп болды.
Ортағасырлық шығыстың ұлы ... ... Ұлы ... ... былай деп тамаша
бейнелеген:
Сансыз қымбат жүк тиелген,
Мыңдаған алып түйелер.
Жүз сары нарға дихрем артса,
Қырық нарға динар жегілген.
Ең ... ... пен ... жібек маталарды,
Иран мен Мысыр керуені артқан-
Тағы бар отыз түйесі.[3]
Ұлы Жібек жолы Қазақстан жерінде.
Жүздесу мен тілдесу және алыс-беріс ... б. з. ... ... басталған. Бадахшан тауынан лазурит және Хотан ... ... ... ... ... кен ... ... оларды
өндіре бастауға сәйкес бұл байланыстар реттеліп, жөнге келтіріледі.
Б. з. ... ... орта ... Қара ... ... Дон ... Оңтұстік Орал өңіріндегі савроматтарга, Ертіске, одан әрі ... ... ... пен Зайсан көлі алқабын мекендеген агрипейлер еліне
кететін Дала жолы жұмыс істей бастаған еді. Осынау жолмен ... ... ... иран кілемдері, асыл металдардан жасалған ... ... ... жататын.
Қымбат бағалы жібек түрлерін таратуга ... мен ... ... да ... осылардың дәнекерлік демеуі арқасында сол кез үшін
тансық болған бул тауар Орта Азия мен Орта теңіз ... ... ... з. ... II ғ. орта ... ... жолы ... және сауда-саттықтың
тұрақты желісі ретінде қызмет атқара бастайды.
Б. з. II—V ғг. егер Шығыстан жүре ... ... жолы ... ... ... шығып, Ланчжоу маңындағы Хуанхэ өткеліне баратын да,
одан әрі Нань-Шаннің солтүстік ... ... ... Ұлы ... ... ... Яшма ... шебінен барып шығады. Осы арадан
сара жол екіге айырылып, Такла-Макан шөлін солтүстік және оңтүстік жағынан
айналып өтетін. ... жолы ... ... ... Шихо ... ... Іле ... жететін; ортадағы жол Чаочаннан Қарашарға, Ақсуга,
сосын Бсдел асуы арқылы Ыссық көлдің оңтүстік ... ... ... ... ... ... өтіп, Үндістан мен Орта теңіз аймағына
қарай шырқап кететін; бұл Оңтүстік жолы деп аталатын. Ал, ... ... ... одан әрі ... ... Мерв ... ... баратын.
XI—XII ғғ. Қытайдан шығып, Жетісу мен Оңтүстік Қазақстан арқылы ... ... жол ... де ... кетеді. Жолдың бүлай ауьітқуын бірнеше
себептермен түсіндіруге болады. Біріншіден, Жетісуда Орта ... ... ... бақылайтын Түрік қағандарының ордалары болатын. Екіншіден,
Ферғана арқылы жүретін жол VII ғ. ішкі ... ... ... болып
қалған еді, үшіншіден, аса бай түрік қағандары мен ... ... ... арғы ... келген тауарларды аса кеп тұтынатындар
қатарынан саналатын.
VII—XIV ғғ. ... және ... ... дені ... жолымен жүретін.
Сан ғасырлар бойы жол тынымсыз өзгеріп ... оның бір ... ... ... ... ... ... бір учаскелері жабылып, ондағы қалалар
мен ... ... ... бос қалган. Мәселен, VI—VIII гг. ... ... ... Иран — Орта Азия — ... ...... ... — Шу алқабы
— Ыссық көл шүңқыры — Шығыс Түркістан болған. Осынау жолдың, бір ... ... тағы бір ... ... ... Дербент арқылы Каспий
өңірі даласына — Маңғыстау, Арал өңірінен ... ... ... Бұл жол Сасанилар Иранына қарсы, Батыс түрік қағанаты мен Византия
арасында сауда-елшілік одағы жасалған кезде, ... ... ... болған.
IX—XII ғғ. жолдың бұл желісі, Орта Азия мен Таяу шығыс арқылы Кіші Азия мен
Сирияға, Мысыр мен ... ... ... ... едәуір аз
пайдаланылған, ал XIII—XIV ғг. қайтадан жанданады. Құрлықтағы саяси ... ... мен ... және ... да ... жүрген
кісілердің қай жолды таңдап алатынын анықтап отырған.
Сақтар, үйсіндер мен қаңлылар мемлекеттері өмір ... ... ... жатқан
дәуірде, б. з. дейінгі II ғ. және б. з. І-мыңжылдығында, Жібек ... ... ... ала ... ... кездері, Казақстанга рим әйнегі
мен теңгелері, қытай ... ... мен ... ... ... ... Иранынан асыл тастар жеткізіліп тұрған. Осынау
кезеңде Шу мсн Талас, Сырдария ... қала ... бой ... ... соның алдында ғана бұл аймақтарда айналасы мұнаралы
бекініс-камалдармен қоршалған егіншілік қоныстар ... ... ... ғ. ... ... Жетісу мен Оңтүстік Қазақстан, Кореядан Каратеңізге
дсйін созылып жатқан ... зор ... ... ... қағанатының құрамына
енеді. VI ғ. соңғы ксзінде Жібек жолының Жетісу мен ... ... ... ... ... осы аймақтың қалалық мәдениетін
өркендетуге көп ... ... ... ол ... ... тууына әсер етсе, Қазақстанның оңтүстігінде қалалардың тез
көркеюіне себепші болады. Орта Азия ... ... ... мен ... сауда жолы XIV г. дейін, қашан ішкі қырқыстар мен ... ... ... ... Кытайға баратын теңіз жолы игеріліп,
бүрынғы көне жолдың жұлдызы сөнгенге дейін жүмыс істейді.
Ұлы Жібек жолының ... мен ... ... ... ... ... қарай жүрсек, оның Қазақстандағы
учаскесі Шаштан (Ташкент) шығып, Тұрбат асуы арқылы ... ... ... ... ... аты осы ... ... сақталған. Шымкент
түбіндегі бір қыстақ тап осылай аталады, оның дәл кіндік тұсында Жібек
жолындагы бір ... ең ірі ... бірі ... орта ... ... қалдыгы сақталған. Исфиджабтан құлдарды, бөз маталарды, ... ... мыс пен ... ... ... ... керуендер шығысқа қарай бет алып, Шараб жене Будухкент
қалалары арқылы Таразға барады екен.
Қазақстаннық аса ірі ... бірі ... VI ғ. ... ... ... 568
ж. түрік қағаны Дизабүл Византия императоры Юстинианнын, стратег Земарх
бастап ... ... тап осы ... ... ... ... қаласы деп атаган. Мұның үстіне ол ... ... ... мен ... ... орталыгы болған.
Таразбен қатар Жамухат деген шаһар тұрган, ол да VI ғ. ... ... ... ... ... ... таяу жерде, Талас
өзенінің бойындагы Михайловка селосына қарама-қарсы ... ... ... кәзір Қостөбе деп атайды.
Алқаптың жазық жағында Атлах ... бар, 751 ж. оның ... осы ... ... үшін ... қытай әскерімен шайқасқан болатын. Тараздан
таяқ тастам жерде, Талас бойымен темен, теріскейге ... ... ... ... Адақкет пен Дех Нуджикес каласы ... ... ... ... сол сияқты Шелжі, Сүс, Күл және ... ... ... ... ... ... жуық ... қоныс тепкенді.
Керуендер Талас алқабына Фсргана аймағынан Шатқал ... ... ... ... ... Қарабура асуы арқылы да өтіп келетін. Жолдың ... ... ... ... және ... бағыттарын біріктіретін.
Тараздан шыққан жол шыгысқа, Күлан қаласына қарай асатын еді. Тараз ... ... ... қарлуктерге жата-тын. Кұланға бара жатқанда
жол Касрибас, Күлшөп, Жолшөп сияқты қалалардан ... ... ... ... төрт ... ... Меркі мен Аспара қалалары барды.
Сосын сауда керуендсрі Нұзкент, Харраджуан, Жол ... ... ... ... ол ... ... ... қыстағына», Кырмырауға баратын.
Кырмыраудан жол салдырып отырып, Жетісудын. ең ірі ... бірі ... ... ... апаратын. Бұл екі атау да Жаңа қала ... ... ... ... ... және ... қаласы
болған.
Жол Науакенттен шыққасын Пенджикент (Бунджикет) арқылы Жетісудың аса үлкен
қаласы, ... ... ... ... ... қарлықтар астанасы)
Суябқа келеді. Бұ қала туралы ... араб ... X ғ. ... ... ... астана рөлі Баласағүнға көшеді, тегі оның ертеректегі ... ... ... ... ... Баласағүн қарахандардың, сосын
қарақытайлардың астанасы ретінде ... оны ... XIII ғ. бас ... ... Қала ... ... ... бірақ XIV ғ. тағы да
ойрандалып, үйінділері ғана қалады. Бұл ... ... жері ... қаласына жақын жерде және орта ғасырдың ... ... ...... мен Боран қалажұртына сәйкес келеді.
Суяб қаласынан керуен жолдың не солтүстік, не оңтүстік тармақтарымен жүріп,
Ыссық ... ... ... ... жақпен жүрген керуендер Жоғарғы
Барысхан ... ... ... ... өтеді, ал жолдың солтүстіқ ... ... ... орны кездеседі, олардың аттары бізге дейін жетпеген.
Сосын осынау екі айрық жол Бедел асуында бір-бірімен қосылады да, не ... ... не ... арқылы Жібек жолы Кашғар мен Ақсудан барып шығады.
Ал керуен жолы Ыссық көл қазан шұңқырынан ... асуы ... ... ... төмендеп Іле алқабына түседі де, ... оң ... ... ... пен ... ... өтіп, Алмалық қаласына барады,
ал сосын Такла-Макан шөлінің ... ... ... Хами мен ... ... ... Дунхуан мен Кытайга жететін болған.
X—XII ғғ. Жібек жолының бір тармағы күллі Іле алқабын ... ... ... ... шығысқа қарай кетеді екен. Бүл тармақ
Науакенттен басталып, ... және ... асуы ... ... ... теріскей жоталарына әкелген. Әлгі ... тағы бір ... ... ... Бұл арадағы танымал белгі қасиетті ұрын-Арж
тауғы екен. Жол Іле Алатауының баурайындағы, ... ... ... ... орындарындағы шағын қалашықтар арқылы Талғар ... ... ... ... ... ... жеткен. Осы арада Талғар
өзенінің оң жагалауындағы тау баурайында орта ... аса ірі ... ... ... орны ... ... ... сауданың үлкен орталығы
болған.
Іле алқабына басқа жолмен де келе ... ... ... мен ... ... шығып, Шудың орта және ... ... ... ... Тасеткел қайраңынан өтіп, жол Шу — Іле тауларының теріскей ... ... Іле ... ... ... ... ... жүрген.
Тәлхизден Жібек жолы екіге айрылады: оңтүстік желісі Есік пен Түрген, Шелек
үстімен жүріп, Іленің Борохудзир маңындағы ... ... оның ... ... ... арқылы Алмалыққа жетеді де, осындағы ЬІссық көл
жақтан келген жол ... ... ... осы ... ... ... ... сияқты кішкене қалалардың, үлкен қала Шелектің
төбешіктеніп қалған орындарын тапты, Іленің оң ... жол ... ... ... мен ... ... өтеді. Көктал маңында Ілебалық қаласының
орны бар.
Тәлхизден басталатын теріскей жолы Талғар ... ... ... ... ... ... ... дейін жеткен. Одан әрі жол Шеңгелді
үстімен ... Емел ... ... ... ... ... де, ... жетеді. Ол кәзіргі Дунгановка селосының орнында болған. Вильгельм
Рубрук бұл ... ... деп ... Іле ... ең ... қала жұртының
бірі тап осы жерден табылган. Онда 1253 ж. болған В. Рубрук ... ... ... ... ... ... жазады.
Жол Екіоғыздан шығып, қарлықтар жабғысының астанасы Қаялыққа (Койлақ)
барады ... Бұл ... хан ... аты ... Онда ... өздерінің шіркеуі бар христиандар да түрған. Ол жөнінде моңгол ханы
Мөңкеге бара ... осы ... ... кеткен/Людовик IX— елшісі, монах-сопы
В. Рубрук хабарлайды. Каялық — қарлықтар орталығы болған, IX ғ. —XIII ... ... Іле ... ... ... ... ... Каялық Қаратал өзені алқабында кәзіргі Антонов селосының шет
жағында тұрған. Рубруктың жаз-баларына қарағанда, ... ... ... ... болған, Жібек жолы сол арқылы өткен. Содан әрі қарай жол
Тентек алқабымен жүріп, Алакөлді айналып өтіп, Жоңгар ... ... ... ... ... ... ... Дунхуанға барады да, Ішкі Қытай
жаққа шығандап кстеді екен.
Алакөлдің ... ... бір қала ... оны XIII ғ. ... ... деп ... ... шығатын керуен жолы Арыс бойындағы Арсубаникетке, содан
Отрар-Фарабқа иек артып, Сырдария бойымен жүріп, Арал өңіріне барған.
Сырдария бойын қуалай жүретін ... жолы ... ... ... ... пен Шавғар екен. Бірінші қаланың аты Арыстың Сырдарияға барып қүятын
жеріне жақын орналасқан, аса үлкен қала жұртының ... ... осы ... ... ... ... ... түрған. Одан шыққан жолдың бір тармағы
Шавгарға, екінші тармағы Сырдария өткелінен етіп, ... ... ... Одан ... жоғары өрлеп, оғыздар қаласы ... ... ал ... ... — Жентке кеткен. Ал Женттен Қызылқұм арқылы Хорезм
мен Үргенішке қаражол ... одан әрі Еділ бойы мен ... ... ... ... жолының осы бөлегі XIII ғ. өзгеше жанданып кетеді
және Жент, ... ... ... сияқты шулы-дулы шаһарлар үстімен
жүретін болады.
Шавғар VIII ғ. деректерінен белгілі, оған, ... ... ... Щүйтөбе қала жүрты сәйкес келетін секілді. ... ... ... ... ... X—XIII ғг. Яссы ... ірге ... атақты
ақын, сопы Ахмст Яссауи сол шаһарда тұрып, уағыз-насихатын жүргізеді.
Шавғардан шыға жол оғыздар астанасы — ... ... ... Осы ... ... тағы бір жол Хорезмге баратын.
Әуелі, Шавғардан, кейінірек Яссыдан басталған жол Тұрлан асуы ... ... ... ... ... ... ... жолмен
жарыса (паралелль) жүретін. Ол жолда Созақ, Ұрысоған, Құмкент, Сүгүлкент
қалалары бар еді. Бұл жол не ... ... ... шығып, содан жоғары
өрлеп, Таразға ... не ... ... ... жүріп, Берукет-
Паркет, Хутукчин қалалары арқылы бұл да Таразга жететін.
Жібек жолының Оңтүстік Қазақстан мен Жетісу арқылы өтетін ... ... ... ... пен ... ... Орталық және Шығыс ... ... ... ... ... ... ... Ертіс
жағалауы мен Алтайға, Моңғолияға асып кетеді екен. Осы арамен ... ... ... дала жолы ... Сөйтіп малға, жүн мен теріге,
металға бай Орталық Казақстан аймағы сауда-саттық байланыс жүйесіне, ... ... ... тартылып, көптегсн керуен сүрлеулері арқылы Жібск
жолы торабымсн тоғысады.
Жолдың Отрардан таралған бір желісі ... ... ... ... ... ... ... белесінен асып; ал Шавғар мен Яссыдан
шыққан желісі ... ... ... ... мен ... ... ... — бәр-бәрі тұс-тұстан Орталық Қазақстан жазығына шығып, Сарысу мен
Кеңгір, Торғай мен Есіл ... ... ... Сол ... орта
ғасырдың: Болған-ата, Жаманқорған, Нөгербек-Дарасы, Домбауыл, Милы-қүдық,
Ормамбет сияқты қалажұрттарының қалдықтары табылған. Әсілі, орта ... ... ... ... ... мен ... ... Гарбиан мен Бақырлытау сияқты кен орындарын осы маңайдан
іздеген жөн.
Тараздан шыққан тағы бір ... жолы ... пен ... ... ... жағасына, Кимектер қағанының сарайына барып, одан әрі ... ... ... ... ... алқабы Орталық Қазақстанмен Шу — Іле тауының теріскей жоталарымен жүріп
Шуға шығады да, сосын оның ... ... ... ... ... ... өзге бір ... Теріскей-Іледегі Шеңгелді маңынан шығып, Көктал мен
Бояулы керуен сарайлар арқылы Балқаш өңіріне, сосын ... ... ... сол ... ... кала жүртының орнын басып, көлдің
түскейінен 8 ... ... ... теріскейіне шыгады. Керуендер бүғазды
кешіп өтіп, Тоқырауын өзенінің ... жуық ... ... екен ... ;
оның бойын қуалап, әрі Ұлытау жоталарына қарай кетеді.
Теріскей-Іле ... бір ... ... ... ... ай-налып етіп,
Тарбағатай арқылы Ертіске, ... ... ... ... ... ... ... Банджар, Ханауыш, Астұр, Сисан
секілді қалалары және ... ... ... ... ... ... орасан зор қала — «қағандар астанасы» ... ... ... ... ... арқылы Енисейдегі қырғыз, Моңголиядағы
үйғыр қалаларымен, Шығыс Түркістанның көгалды аймақтарымен ... мен ... жолы ... ... ... ... шетелдерге шығаруға қызмет еткен.
Сосын реті келген кезде Рим мен ... ... мен ... Араб
халифатынан, кейінірек Еуропа мен Русьтен осынау күре ... ... ... жасмин суы мен амбра, кардамон мен мусқат жаңғағы, ... ... өті, ... мен ... бояулар мен минералдық шикізат, гауһар
мен яшма, янтар мен кораллдар, пілсүйегі мен «балық сояулары», ... ... ... ... мен ... ... пен жебелер, семсер мен сүңгілер
т.б. көптеген заттар әрлі-берлі тасылып жатқан. ... ... ... ... ... ... ... қан боп шығатын» ... мен ... ... мен ... ... мен ... ... жайранды, қаршығалар мен тауықтарды, тоты құстар мен ... ... жолы ... ... шабдалы мен қауындар, бұрыш, қалампырлар, қант,
көкөніс пен жемістер, әртүрлі көктер әлемге таратылған.
Дегенмен ... ең ... ... ... болған. Алтынмен бірге ... ... ... оны ... мен ... ... еткен, жалдамалы
әскерге жалақы етіп берген, мемлекеттік қарызды сонымен төлеген.
Керуен жолымен тасылатын жібек пен ... да ... бір ... ... ... ... ... Археологиялық олжалар — соның айқын
айғағы2.
Сондай сирек кездесетін және ... ... ... аса ... ... Отырардың күміс көмбесі жатады. Ол өзінің ... ... олжа ... ... ... қоймасы шартараптан жиналыпты Оның
ішінде: Шығыс Түркістандағы Алмалық, Пулад, Емил (Омыл) Орда әл-Азам теңге
сарайлары, еуропалықтан — ... ...... Кония,
Тебриздің, Қазақстаннаң — Жент теңге ... ... бар. ... кез —XIII ғ. 60-жж. ... жартысының шамасы. Көмбеде Жібек жолы
үстінде түрған қалалардың, «өзіндік карточкалары» бар.
Жібек жолымен тек ... ғана ... ... ... стиль модалары да
таратылатын ... ... егер ... әлеуметтік заказы болса, олар
белгілі бір этникалық мәдени ортадағы ... ... ... тап ... ... ... кетеді екен.
Мәдениеттердің өзара ықпалы.
Орта ғасырлардың бастапқы кезінде Азияда аса кең аймақтары мен елдердің
бейнесі ретінде әлемнің төрт ... ... етек алып ... Осынау «әлем патшалығының» әрқайсысы замандастарының көз алдында өзіне
ғана тән артықшылығымен дараланған. Сүй ... ... жж.) мен Тан ... жж.) ... ... ... ... Үнді билеушілерінің
патшалықтары, Тынық Мүхиттан бастап, Қара теңізге дейінгі Түрік бірлестігі,
Персия мсн Византия сияқты ... ... төрт ... ... төрт монархияның негізі деп саналады: оңтүстікте — пілдер
патшасының империясы ... ...... тастар патшасы (Иран мен
Византия). солтүстікте — сәйгүліктер патшасы (Түрік ... ... ... ... ... Осы идея ... мұсылман авторларына да4 ауысып
келеді.
Самарқанд маңындағы Кушания қыстағы үйлерінің қабырғаларындағы суреттер осы
концепцияның ... ... ... ... онда бір ...... екінші қабырғада — түрік хандары, мен үнді брахмандары,
үшіншісінде — парсы патшалары мен рим ... ... ... бір алыс ... ... тек өз мемлекеттерінің табыстары туралы
ғана емес, басқа мәденисттері құндылықтарын да игеру туралы ... ... ... ... бір түрінің негізгі мәні, міне, осында болатын.
Тауарларды, қолданбалы өнердің, сәулет өнері мен ... ... ... мен ... ... ... Шығыс пен Батыс елдеріне саз бен
би өнері де, сахналық ойындар да кеңінен таратылып отырған.
Шетел оркестрлері ... ... ... қүрамына енгізілген.
Мәселен, сазман ... ... ... 30 мың ... үстаған.Түрік қағанынын,
Суяб төңірегіндегі ордасында елшілерді қалай қабылдағаны ... ... ... «Қаған, — деп жазады сол сияпатты ... ... ... ... Цзянь, — шарап әкеліп, саз ойнауға әмір ... бір ... ... ... ... жатжерлік саз әуезі
тамылжып төгілді I де тұрды. Және ол ... сазы ... ... ... ... ... ойын ... отырды». Тан
әулеті Кытайында ең көп жайылған саз Шығыс Түркістан мен Орта Азияның ... ... Құш пен ... ... мен ...... ... Сарайдың ресми қамқорлығы арқасында қытайдың саздық
дәстүрімен ... ... ... ... мен ... актерлері Қытайдың хореографиялық ... ... ... ... ... Шығыс артистері
жиі-жиі өнер көрсетіп түрады. Византия императоры әйелінің ... ... ... ... берген түскі қабылдауы кезінде ... мен ... ... ... ... рахатқа
бөлейді, ал Мануил І-нің салжық сүлтан Арыстан ІІ-нің құрметіне жасаган
мереке-тойында түрік акробаты ... ... ... Сол ... маска киіп ойын ... ... ... кейінгі уақыттарға дейін мұсылман елдерінде сақталады.
Наурыз мейрамы кезінде Бағдатта ... ... ... ... ... паш ... жолы ... әртүрлі жердегі ескерткіштерді қазган кездері
мәдениеттердің дамуын және өзара бірін бірі ... ... ... ... табылған: бишілер мен биші ... ... түйе ... жайғасып отырган музыкалык ансамбльдсрді
бейнелейтін Тан дәуірінін терракот коллекциясы — ... ... ... ... бет ... Орта Азия ... ... екені
көрініп түрады. Пенджикенттің, Варахша мен Топырақ қаланың және ... ... ... ... ... ... ... сазшылар мен актерлер бейнеленген. Биші әйелдің
ағаштан ... ... ... ... табылды. Сырдария
бойындағы Кедер қаласында қазба жүргізген кезде X—XI ғғ. ... ... ... соқпақтары. Жібек жолымен діни идеялар да кең таратылып отырған, ал
миссионерлер өз дінін ... ... арғы ... ... ... ... Орта Азия мен ... Түркістан арқылы Кытайға буддизм келген,
Сирия мен Ираннан, Аравиядан — христиан діні, ... ... ... ... ... ... Қытайға буддизм Индиядан Орта Азия ... ... ... Бұл ... б. з. ... I ғ. басталған. Шығыс
Түркістан мен ... ... ... таратуда ортаазиялық діндарлар мен
миссионерлер, әсіресе соғдылар, парффяндар мен қаңлылар көп еңбек ... з. II—III ғг. ... ... ... ... тегі, бұл Кушан
империясының Шығыстағы саяси мақсаттарына байланысты болганға ұқсайды.
Ерте ортағасырларда буддизмнің негізгі миссионсрлсрі ... ... ... ... Будда дінін Орталық Азияда тарату ісінде тек солар ғана
маңызды рөл ... ... ... ... ... ... ... тексергенде, олардың соғдының ... ... Ұлы ... жолы ... бірқатар қалалардан будда ескерткіштері
табылды.
Түріктер VI ғ. бастап буддизмнің қатты ... өз ... ... . ... Батыс түрік қағанының будда дініне ықылас білдіргенін ... ... ... VII ғ. ... ... ... түріктерінің
кейбір билеушілері будданы болған немесе буддизмге қамқорлық жасаған. Бұл
жәйт ... ... және қала ... өтуімен тығыз байланысты
болған.
Қазақстанның оңтүстігі мен Жетісуда буддизм ... ... кең ... ... бұл осы ... ... қүрылыстардың табылуынан көрінеді. Будда
ескерткіштері Шу алқабының Ақбешім, ... ... ... ... ... олар ... ... (монастырлар),
шіркеулер, сол сияқты ... ... мен ... ... мен ... ... ... олжалар ішінде Үндия импорты да ... ... мен ... қола мен ... ... ... асыл тастармен әшекейленген мүсіншелері, қола қаптырмалар ... ... зат ... ... тас бедерлер, біркездері
будда ... мен ... ... ... тас
бейнслері, сирек мүліктері болган будда иконографиясы ... ... квңш ... соңгы ашқан жаңалықтары қатарына орта ғасырдың ... ... ... таяу ... табылган жер асты әдарияты
жатады.
Жібек жолы бойымен, Батыстан Шығысқа қарай ... ... ... ... діні де ... V ғ. бірінші ... ... ... священник Несторий үмбеттерінін. «дінсіздік» ... ... ... ... ... бике ... ... адамды туды, Христос
тек «күдайдың шапағаты түскен», оның рухының иесі ғана деп ... ... ... ... ... ... Христосты туушы деген дұрыс.
Атап айтқанда оның осы ... ... ... әбігер етіп, береке-құтын
қашырды. Бұл 325 ж. Никей соборында қабылданған дін бейнесіне қарама-қайшы
келеді, ол қағида ... ... ... ... ...... ... киелі қасиеттің иесі болып есептелетін, сол себепті де оның
құдай-әкемен біртамырлас екенін жоққа ... ... ... , ... тұрган
дінсіздік деп таниды. Несторийдің ілімі 431 ж. Эфес, ... ... ... ... ... ... Осындай қуғын-
сүргіннің салдарынан олар ... ... ... ... , ... ... қаласында мектеп ұйымдастырады да,
Византияға қарсы саяси ... ... ... ... ... ... мен ... Константинопольдегі базардан айрылғаннан
кейін, Шығысқа қарай ... ... ... мен ... ... теңізінен «Аспан империясына» дейін созылып жатады. Осынау жолдың
ұзына бойынан сирия жазуы мен ... ... ... кездесіп
жатады, ал онда ... ... ... өте ерте ... ... сан ... созылған экономикалық байланысы ... ... мен ... Орта Азия ... ... ... ... түседі. Соңгысында иран мен түрік тілдері ... ... гғ. ... ағым ... ... мен Жетісу Iқалаларында
кеңінен тарайды. Көптеген қалаларда христиан шіркеулері ... ... ... ... жж.) ... ... ... патшасы — әсілі
қарлықтар жабғысы ... ...... IX—X ғг. шамасында айрықша
қарлық метрополиясы құрылады, Тараз бен Меркеде христиан шіркеулері ... ... ... ... да ... ... өздерінің шіркеуі, сол сияқты оқшау селосы болған Іле ... ... ... ... мәлімет қалдырған. XIV ғ.
Ыссықкөлдің жағалауында бір ... ... ... онда әулие Матфейдін,
сүйегі ... пен ... ... ... ... кезде олардан күміс және
қола крестері бар христиандар қойылғаны анықталды. Қызылөзек қала жұртынан
нефрит крестінің кездей-соқ ... да елге ... ... музейінде
Төрткөлтөбе қалажұртынан табылған, бүйірінде христиандықтың белгісі — крест
пен көгершін салынган келі ... ... ... ... ... ... сирия жазуымен «Петр мен Гавриил» деген жазуы бар қыш саптыаяқ
кездесті.
Осынау өлкелерде христиандардын келген ... XIV ғ. ... ... ... ... Орта Азия ... діни ... мен діни
символикасының аса көрнекті туындылары қатарына, бетінде ... ... ... бар ... ... ... христиан қауымының болғаны туралы деректі құлпытастардағы сирия
жазуларынан ғана емес, қыш ... ... ... мойындарындагы
соғды жазуларынан да байқаймыз. Олардың бірінде: «Бұл хұм ... ... ... ... ... ол (хүм) ... ... әумин,
әумин!» — деп жазылган. Мұндағы «ұстаз» сөзі ... ... ... ... Ал, ... «әумин» сөзі Иарық-Тегіннің
христиан қауымынын, жетекшісі болғанына ... ... ... және ... ... ... ... келе, христиан дінінің тараған жолдарын анық көрсетеді.
Жібек жолымен III ғ. Иранда пайда болған манихейлік діні де тараған, ол ... ... ... Италиядан Кытайга дейін жайылады. Тұтас алғанда ол
зороастризм мен ... ... ... ... ... дінінен ол
мсссиандық идеясын, ал зороастризмнен — ... пен ... ... ... күресі идеясын алады. Соғдылар манихейлікті таратуда да ... ... VIII ғ. бас ... ... ... ... ... болған. Манихейлік дін Орта Азияда ұзақ уақыт бойы өмір
сүрген, сонда оның пантеонына, терминологиясьна, тіпті концепциясына дейін
буддизм ... әсер ... ... үмбеттері Жетісу мен Оңтүстік Казақстанда, ең алдымен
отырықшы жұрт арасында ... ... ... ... табылған «Екі
негіздің қасиетті ... атты ... ... көне ... бүл ... ... Алтын-Аргу Таласы-ұлышта, Талас-ұлыс»
қаласында жазылды «Он оқ елінде (дінге) ықылас тудыру үшін» — делінген. Бұл
арада сөз белгілі Тараз ... ... ... отыр. Сол сияқты ... ... ... да ... оның ішінде Баласағұн мен
Шігілбалықта болған.
Тегі, Тараздағы қазба жұмысы кезінде ... ... көк ... ... әйел бейнесі мен ай (жарты ай) салынған қола қанғайды да
манихей дінінің сирек мүлкі қатарына қосқан жөн ... ... ... ... арасында б. з. дейінгі
VII—VI ғг. ежелгі Иран территориясында туған зороастрлық діннің де өкілдері
болған. Оның ... ... ... төрт ... — су, от, жер МР.Н луя
киелі деп қатты құрметтеледі. Зороастр діні ескерткіштерін Орта ... ... ... мен Жетісудан кездестіруте болады. Олар мұнара
секілді Қүрылыс қалдықтары, әдетте от мұнараларына ұқсайды. Олар ... ... қала ... ... ... ... Орта Азия
мен Казақстанда зороастрлықтың кағидаға айналган үйреншікті түрі емес,
айрықша түрі таралған. Ол ... ... ... дін мен отқа, ата-
бабалар аруағына, жануарларға — қойға, ат пен ... ... ... өріп ... Осы ... байланысты табылған нәрселер: мәйітті
оссуарилерге — қыш жәшіктсрге, хүмдарга салып жерлеу. Өлікті жер ...... қою, ... үйіп ... ... ... келеді.
Зороастр дініне байланысты көптеген табынудың ырым-жырымдары Қазақстан
қалаларында ислам пайда ... ... де ... ... ... XII ғ. ... ... үйлері еденінен жерошақ-михрабтар
табылған. Бедерлі оюлармен ернектелген сол ошақтар ... отты ... Бұл қала ... ... исламды мойындап, араб жазуын
қабылдаған ... ... ... ... ... ... ұлы ... отының алыстан жеткен сәулесі болатын.
Дегенмен Казақстанда бел алған ислам бірте-бірте христиан дінін де, ... де, ... ... де, жергілікті тәңріге табынушылықты да ығыстырып,
ысырып тастады. Жаңа дін Жібек жолының көптеген ... ... ... гг. ... ... ... Оңтүстік Қазақстан халқының
жаппай ислам ... ... ... 840 ж. Нуһ ибн Асад ... 859 ж. оның ... ... ибн Асад Шавғарға жорық жасайды. 766
ж. бастап Жетісута жоне Казақ-станның ... ... ... ... ... ... ықпалына өзгелерден гөрі
бұрынырақ түседі. Олар исламды тіпті Махди ... ... жж.) ... ... де ... бар. Алайда бүл пікір олардың белгілі бір бөлегі
жөнінде ғана ... ... ... 853 ж. ... ... ... ... басты шіркеуін мсшітке айналдырады».
X ғ. бас ... ... ... негізін салушы Сатық исламды
қабылдайды, ал оның ұлы ... ... б. Муса 960 ж. ... ... деп ... Жаңа дін шымшымдап көшпелілер арасына да тарайды. Баяғы
Ибн Хаукал Фараб, Кеңжиде мен Шаш ... ... ... ... ... ... XI—XIII гғ. ислам дінінің қыпшақтар арасына
жайылганы женінде де мәліметтер бар.
IX ғ. мен XIII ғ. бас ... ... ... ... ... сол аймақта мүсылмандардың қалалық мәдениетінің құылып,
қалыптаса бастағанын байқадық. ... бен ... ... ... ... Исламды ұстанатын халық саны көбейген сайын
қалаларда ... ... ... ... ... ... ... Орта Азия мен Қазақстан қалаларында ... ... ... ... ... да ... ғғ. екінші жартысында өлікті жер қазып қабырға қою, ... ... қою ... ... ... басы құылаға қаратылып қойылатын
болады. Кабырға ... ... ... ... ... ... қорымы Отырар көгалды аймағында IX—X ғғ. пайда болған, ал Боран
қала ... ... X ғ. ... гг. қорымдарда зират басына үлкен мазарлар, ... ... ... ... Айша бибі ... ... әрпінің көркемдік мүмкіндігін пайдалануға арналган керамика ... ... ... көкемдік сипаты ғана ... ... ... ... ... Металдан жасалған
сәндік бүйымдарға мода таралады, сол сияқты ізгі тілеулі, діни ... бар ... мода ... ... жолы ... ... ... пен Шығыс, Еуропа мен
Азияның біріне бірі ... ... ... ... ... ... ... жағаай жасалады.
VI ғ. мен IX г. бірінші жартысындағы ... мен ... ... жерінде ежелгі замандардан бері отырықшылық, ал
орта ғасырдан бастап қалалық әмір-тіршілігі дамыған ірі-ірі ... ... ... ... Солардын бірі Оңтүстік Қазақстан мен Жетісу
болады. Оңтүстік Қазақстан яғни Сырдария өңіріндегі географиялық ...... ... ... ... — Та-лас
Алатауымен, Шығысында — Жуалы қыраттарымен, Батысында — Кызылқүм ... ... ... ... ... айрықша орын алады. Сырдарияның
ежелгі атын гректер Яқсарт деп ... ... да, ол VII ғғ. ... ... ол ... Қанғар, Гүл-Зариун, Иинчу-Огыз деп аталады, тек
XVI ғ. бастап оның әу бастағы аты — Сыр ... ... ... екі ... ... ... көңіл аударады. Оңтүстік-Батыс
Жетісу, оған Шу мен ... ... ... ... оған ... ... тарихтың ең бір күрделі мәселесіне — отырықшы және көшпелі тайпалар
мен ... дала мен қала ... зор ... ... ... бағыты деген ағым бар, онда көшпелілер өркениетті егіншілерге
қарама-қарсы, жабайы тағылар ... ... ... бұл ... жаңа ... пайда болды, көшпелілерді белгілі
дәрежеде ... ... ... ... ... ... бауырласу, еркіндікті сүю сияқты әдет-ғүрыптары мен қадыр-
қасиеттерін атап ... ... ... ... ... ... көрші
отырықшылардан, қала тұрғындарынан оқшаулап, беліп қарауға ешкімнің де ... ... ... арасында қадым ... бері ... және ... ... өте ... ... ... ол ұдайы
дамыл отырған. Мал өнімдеріне сұраным және онымен сауда ... ... ... басты себептерінің бірі болған. Қоленер кәсібі
бұйымдарымен, ауыл шаруашылығы өнімдерімен өзара сауда жасасып, ... ... ... ... да, қаланың да халқы ділгер болған.
Әлбетте, көшпелшер мен егіншілердің арақатынасы ұдайы ... ... ... ... ... ... кететін шапқыншықтары мен
басқыншылықтары туралы толып жатқан ... ... бар, ... ... ... ... ... жасаған қатыгез қаталдығы
жағынан әлгіден еш кем түспейтін жортуыл-жорықтары жөніндегі мәліметтер де
аз емес. Ал, кәрі ... ... мен қала ... ... ... тізе ... күреске шыққан мысалдарын да ... ... ... мен Орта ... отырықшы облыстары мен қалаларының дала
көшпелілерімен бірге дамуының тарихи ... ... ... анықталып отырады. Олардың қарым-қатынасы көбінесе бір
мемлекет, бір экономикалық жүйе ... екі ... да ... дамуына
ынталандыратын құбылыс болған. Мұнда тағы бір аса ... ... ... және орта ... ... ... бойы әртүрлі факторлар
әсерімен көшпелілер отырықшылыққа жене қала ... өтіп ... ... ... рет ... кісі осы ... 630 ж. ... өткен,
будда қажысы Сюань Цзянь екен. Ол былай деп жазады: ... ... ... қарай 500 лиден аса жер ... Сүйе ... ... ... бір ... ... Бұл ... айнала өлшегенде 6—7 ли. Онда ... ... ... және ... ... ... Сүйеден батысқа
тіке жүргенде жеке-жеке тұрган ондаган қала ... ... ... бастығы бар. Олар бір-бірінс қанша тәуелді болмаса да, бәрі де ... ... ... Сүйе ... ... ... ... ел
Сули деп аталады, оның халқы да осылай аталады... Жер өңдейтіндер мен ... ...... ... ... Жетісу жеріндс егіншілік мәдениеті соғдылардың
отарлауы арқасында пайда болған деп есептейді. ... қала ... ... ... ... ... — осы жердің өзінде пайда болды
деген моделі де бар, бұл ... ... ... Қазақстан мен Жетісу
аймагы ешқашанда Соғдының отарлық объектісі ... ол Орта ... ... және ... тағдырында елеулі рөл атқарган,
өзіндік айрықша экономикасы мен мәдениеті бар дербес аймақ ... ... ... тек этникалық-генетикалық түрғыдан шешуге болмайды,
мәдениеттану түрғысынан да талдаған жөн.
Соғдының ... ... ... ... ... мен ... орталығы ретіндегі қызметі ... ... ... ... да ... ... материалдардан ол түрғын үйлер
архитектурасының тұрақты канондары — ... ... ... ... ... теңгелер, қорымдық құрылыстар, жерлеу әдет-
ғүрыптары арқылы айқындалады. ... ... ... ... таралуы
ішінара соғдылардың осы аймаққа тікелей көшіп келуіне байла- нысты жүзеге
асқан. Джамуқат, Бунджикат ... ... ... ... ... алғанда оны мәдени бірлесу-сіңісу процесінің көрінісі ... ... ... ... қатар бір мезгілде Жетісу мен ... ... ... ... ... де ... бастайды,
археологиялық материалдар ішінен ол металдан ... ... ... ... жазулары бар заттардың мол табылған олжаларынан
байқалады. Осынын, нәтижссінде VI ғ.—IX г. ... ... ... ... ... ... бір ... кешен құрылып қалыптасады, оны түрік- соғды
кешсні деп ... ... ... синтез этногенетикалық процсстер аясында өтіп жатады.
Сонымен ертеректегі орта ғасырлар ... ... ... ... Соғдынын, мәдени жетістіктері мен түрік мәдени кешенін ... ... ... ... Бұл бірлесудің жарқын көрінісі қала
мәдениетінен байқалады.
Археологиялық зерттеулер арқылы Казақстанның оңтүстігінен VІ-ІХ ... 25 ... ... ... қалалар қалдығы деп атауага
болады. Олардың бірсыпырасының аттары белгілі: Испиджаб, Шараб, Будухкет,
Отырар ... ... Бүл ... бірден көзге түсетіні: арк
(қамалсарай), шахристан (ішкі қала) және рабад (қала маңы).
Жетісудың оңтүстік-батысында (Шу мен ... ... ... қарағанда, 27 қалажұрты бар деп есептеледі, олардың көпшілігі
шежіреге енген Тараз, Қүлан, ... ... ... ... ... деп
болжалынады.
Жетісу қалаларының Оңтүстік Қазақстан қалажұраттарынан бір өзгешелігі —
оның ... ... ... қаланың қамалсарай мен ... ... ... және ұзын ... ... қала маңының жері
болады. Мәселен, Отырар көгалды аймагындағы VI — VII гғ. ... ... ... ... қалажұртының шахристаны орам-орам
етіліп салынған, бұл ... ... ... ... дініне қарай
топқа-жікке түйықтап қоятын феодалдық қалалар сипатына сай ... ... екі ... ... ... ... Оның біріншісіне бір бөлмелі
жер бетіне салынатын текше тәрізді не тікбүрышты үй жатады. Бүл ... бір ... ... ... жер ... ... Үй қабырғаларын
түгел немесе үшеуін қуалай сәкілер қойылатын ... Үй ... не ... ... төрт ... ... ... ошақ жасап, оны сазбалшықпен
кенерелеп қойған.
Үйдің екінші типіне екі бөлмелі үй жатады, оның біреуі ... ... ... үшін пайдаланылған.
Жетісу тұрғынжайларының негізіне бір қатарға тізілген үзынша тар бөлмелерді
ортақ ... ... ... ... ... белмелер сол дәліз арқылы
байланысады — мүны «тарақ тәрізді жобалау» деп атаған.
Қалалардың қамалдарында билеушілердің ... ... ол ... ... ... оюлы ағаш, бедерлі қыш бетіндегі көркем суреттермен
әсемделеді екен.
Қалалар ... ... мен ... ... ... табылған. Бұларда
халықаралық саудамен бірге жергілікті облыстық сауда, көшпеліпермен алыс-
беріс кеңінен дамиды. Оның шын ... өріс ... сол ... ... куәлік етеді, әлп халықаралық, облыстық саудаға осы ... ғой. Бүл ... ... ... уағыздалып таратылған. Қалалар
мәдениетінің қалыптасу процесіне ... ... ... араласқан, сөйтіп
Оңтүстік Қазақстан мен Жетісудың, Орта Азияның ... ... ... ... ... ... мәдениеті бүкіл ортаазиялық-
қазақстандық ... ерте ... ... ... бір ... ... мен Жетісудың оңтүстік-батысындағы қала мәдениеті
дамуының ерекшеліктері бүкіл облыстың түтас ... және оның ... кала ... ... қала ... оның
керамикасына, идеологиясына өзіндік өрнек белгілерін ... ... XIIIғ. бас ... ... мен ... басқыншылығы Орта Азияның өмір-тіршілігіне қатты ықпал ... ... де, ... да ... ... ... көршілерді жаулап алуының әсері облыстың қала мәдениетіне тимей
қалмайды. Орта ... ... ... және ... ... ... қалған облыс мұсылман мәдениетінің, ықпалына түседі, ол мәдениет
әуелі қала ... ... ... ... ... ... қала санының көбейгені деректерде өз ізін
қалдырған.
Кейбір деректерге қарасак,, Талас Алатауының ... ... ... ... ... орта ағысында орталығы Үсбаникетте орналасқан
Кеңжиде өкурігі құрылады; Отырар көгалды аймағында Кедер, Весидж бен ... ... ... — Яссы, Шағылжан, Қарнақ, Қарашоқ, ... ... ...... ... ... ... теріскей
жоталарда — Баладж бен Берукет қалалары ... ... ... ... да ... еді, ... шағын-шағын мекендер мен қалашықтар еді, ал IX
г. — XII г. бас кезінде олар кәдуілгі қалалық ... ... ... оңтүстік-батысындағы жаңа қалалар саны да өседі. ... ... бұл ... Балу, Шелжі, Текабкет, Көлсус, Кен-жек қалалары. Шу алқабында
Баласағун бас қалаға ... ғ. — XIII ғ. бас ... ... ... қала мәдениетінің
жаңа ауданы құрылды. Орта ғасыр деректері Тәлхир, Лабан, Екі оғыз, Қаялық
қалаларын айтады. Осы ... ... және қала ... ... да жайылады. Қалалар мен мекенжайлар Жезді, ... ... ... баурайынан қоныс тебеді.
Сол сияқты қалалар Шығыс Қазақстанда да, Ертіс бойында да ... ... бұл ... ... меншігінде болғанын жазады. Олардың
ішіндегі ең ... — хан ... ... ... ... ... ... Сарауыс, Банджар, Дах-лан, Астур сияқты қалалар аталады.
Қосынды ордалы қалалар Батыс Казақстанда, Жайық алқабынан салынады. ... ... ... ... ... ... ... оларды салу ісінде болған
өзгерістер жайын көрсетеді.
Сырдария ... ... қала ... оңтүстік-шығыс жағындағы XI г.
мен XII г. бас кезіне ... ... ... ... ашылғанды. Олардың
әрқайыссында 8—10 үйден бар екен. Қазылған бір орамның ... мәні ... ... онда құмырашылар тұрган екен. Жетісудың терісксй-
батысьгндағыТалғар қала ... ... қала оның ... ... ... ... оның ... Қүйрықтөбедегіден үлкен екен. Үйлер
орталық көшелер бойын қуалай, жиі орналасыпты. Әр орамда 12-14 ... ... бір ... — мешіттер салу еді. X ғ. авторы ... ... ... ... қалажұрты) Орталық мешіт салынғаны
туралы жазады. Оның ... ... ... ... ... ... ... мен Жетісу қалалары құрылысындағы компоненттердің бірі,
Шығыстың басқа қалаларындагы сияқты, қоғамдық моншалар еді. Олардың екеуі
Отырардың ... ... ... ... ... г. бас ... ... үйлердің жаңа түрі пайда болады.
Бұл— үш бөлме бір ... ... ... ... (анфиладалық
жобалау) үй, бөлмелері қиюласып өтетін өстер бойындағы үй
(крестбейнелі жобалау), басты көшеге не орам ішіндегі көшеге пер-
пендикуляр салынған, ... бір еске ... ... үйлер.
Оңтүстік Қазақстан түрғын үйлері дамуының дәстүрлі линиясын сақтаған XII ... ... жаңа түрі ... ... ... ... және
геометриялық өрнектермен безендірілген дөңгелек және ... ... ... ... ... үйлердің жаңа түрлері
туады. Олардың ортақ, сипаты — өстес-кіндіктес ... ... ... мен
қоражайлар ауланың не залдың айналасына топтастырыла салынады. ... ... және бай ... ... солтүстік-шығысының XI—XII ғғ. қалалық түргын үйлері бізге ... ... ... ... ... бір ... Олар 4—6 түрғынжай
мен қора-қопсылардан, ауладан тұрған. Үйдің іргесі қойтастардан қаланған.
Кұрылыста пахса, қам-кесектер, қыш, ағаш ... ... тас ... ... ... ... мал ... әрбір
аттың бөлек түрағы бар атқоралар болган. Талғардың ... ... киіз үй ... де орын ... екен. Тұрғынжайлар мен мал
қора-қопсысының, киіз үйлердің болуы ... ... ... ... көшпелі мал өсіру дәстүрлерінің сақталып қалғанынан
хабар береді.
Керамика қолөнерінде де ілгері басқандық ... Ерте ... ... ... жапсырып, сылап-сипап жасайтын ыдыс-аяқтар
үлесі күрт төмендейді. Құйма керамика пайда болады. Қазақстан қалаларында
шыны бұйымдар жасау ісі IX ғ. ... ал ... ... ... X—XI ... ... ... бұйымдардың кен, жайылған түрі — графиндср, құмыралар,
ксселер, зерендер, саптыаяқтар, шөлмектср еді. Шыныдан терезе ... ... аса ... ... бірі — ... ісі болады. Темір
бұйымдардың көптеп табылуы — ... ... ... оның ... ... ... Мыстан мүліктер жасайтын орындар қалалардың
бәрінде де болған, өйткені мысты полиметалдар Қаратаудағы, Қырғыз, ... ... ... қала ... жақын кендерден өндірілетін
еді. Жез ұсталары ыдыс-аяқтар, шырақдандар, шамдаддар жасайтын. Ұсталық пен
зергерлікті қоса игергендіктен де олар көбінесе асыл ... ... да ... қоса ... ... тас ... ... әсем бүйымдар жасайтын іскерлік
кәсібі де еркін жаяды. Сүйек пен мүйізден ... ... ... өренекті
түймелер мен таналарлүйреуіштер жасалған. Талғар қалажұртьшан сүйектен
істелген шахмат фигуралары ... ... ... та ... ... ... ... келетін
халықаралық сауда мөлшері бізге ортағасырдагы авторлар деректерінен
белгілі. ... мен ... ... ... — әсем ... кездеседі. Исфиджаб, Кедер, Отырар, Тараз, Науакент, Баласағұн
бұрынғыша аса ірі ... ... ... қала ... ... ... ... Қаялық, Екіоғыз сияқты ... ... ... шатырлы базарлар, маталар базары, керуен-сарайлар болған.
Керуен-сарайлардың ксйбіреулері ұдайы Самарқанд пен Нахшебе көпестерінен
босамайды екен, ал Исфиджаб ... ... ... ... ... ... Шелжіге келіп, өз керуен-сарайларына түсетін болған.
Қаланың сол аймақпен, даламен саудасы қанат ... ... ... ... ... ... тауарлар — қой мен ешкі ... ... ... гг. зат ... ... ... тарих сахнасына тауар-ақша
айналымы шығады. Исфиджабта, Отырарда, ... бен ... ... ... істейді.
Қала халқы санының өсуі ауылшаруышылыгының қүндылығын арттыруды талап
етеді. Сол себепті де егінді ... ... ... ... ... ... жолы Отырар көгалды аймагы материалдарынан анық көрінеді.
Бүрынғыша мал өсіру, жүзім өсіру, бау-бақша, егіншілік шаруашылығы сияқты,
үй маңында мал ... ісі де қала ... ... ... орын
алады.
IX—XII ғғ. қала мәдениетін өркендету ісіне ... ... ... ... ... мен Жетісуды Халифаттың, Саманилер,
Қарахандар мемлекеттерінің ... ... және ... ... ... тарту эрекеті біз зерттеп отырған облысты Орта Азиямен
жақындастырады. Қала мәдениетін өркендетуде енді жаңа дін — ... ... ... бастайды.[1]
Еуропа мен Азияны, шығыс пен батысты ұштастырған бұл жол- түрлі мәдениеттің
дамуына ықпал етіп, алыс-жақын елдердің өзара ... ... ... еді. ... ... өмір сүрген сол замандағы ... ... мен ... ... адамзат мәдениетінің дамуына әсер
тигізетін. Халықтың тұрмыс-тіршілігі жақсарып, білім ... ... өнер ... ... шеберлері өздерінің таңғажайып туындыларын
дүниеге әкелді.[3]
Жібек жолының аса күшейген уақыты 7-13 ғасырлар болатын. Жібек жолы Қазақ
жерін, оның ... ... ... ... оның сауда-саттығын
дамытуға, басқа елдермен байланысын күшейтуге зор пайдасы тиді.
16- ғасырдан бастап, жолдың маңызы ... ... ... бұл кезде
дүниежүзілік сауда жолы ашылған еді.[4] Сөйтіп, Ұлы Жібек жолы өз ... ... ... болып қалды.
Қолданылған әдебиеттер тізімі:
1. Қазақстан тарихы көне заманнан бүгінге дейін (очерктер) Алматы 1994 ... ... ... ... елінің қысқаша тарихы Алматы 1996 21-22 б.
3. К.Байпақов Ұлы Жібек жолы Алматы 2003 2-4, 11 б.
4. ... ... ... ... 1979

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 26 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"Ұлы Жібек Жолы."16 бет
«Ұлы Жібек жолының – Қазақстан туристік экскурсияны жандандыру мен дамытудағы маңызы»65 бет
Қазақ мәдениетінің бастаулары. Ұлы Жібек жолының пайда болу тарихы27 бет
Қазақстан жеріндегі Ұлы жібек жолы6 бет
Ұлы Жiбек Жолы жайлы36 бет
Ұлы Жiбек жолының даму тарихы23 бет
Ұлы Жібек жолы4 бет
Ұлы Жібек жолы жеріміздегі өркениеттің даму жолы9 бет
Ұлы Жібек Жолы және VI- XIII ғғ. қала мәдениеті15 бет
Ұлы жібек жолы және оның тарихи маңызы59 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь