XVIII – XIX ғасырдың бірінші жартысындағы Қазақстанның мәдениеті

Қазақтардың XVIII-XIX ғасырлардағы материалдық мәдениетінің жай-күйі қоғамның экономикалық дамуы деңгейімен анықталады. Оның дамуы барысына көшпелі қазақтар экономикасының дамуындағы басты фактор ретінде көшпелі мал шаруашылығы әсер етті. Бұл жағынан алғанда егіншілік, сауда дамуының, көрші халықтардың прогресті ықпалының да маңызы аз болған жоқ.
Материалдық мәдениеттің маңызды элементтерінің бірі мал шарушылығымен, егіншілікпен, үй кәсіпшілігімен және қолөнерімен байланысты еңбек құралдары болып табылады. Көшпелі мал шаруашылығына күрдені еңбек құралдары керек болған жоқ.Жылқы ұстау үшін құрық, арқан пайдаланылды, қайыстан немесе жылқының жал-құйрығынан тұсау мен шілдер жасалды;құлындар мен боталарды байлау үшін жуан арқандар, ноқталар пайдаланылды; мал суаруға қауға, науа және т.б. дайындалды. Барлық осы айтылған қарапайым еңбек құралдарын, ер-тұрман әбзелдерін қоспағанда, мал өсірушілер өздері жасап алып отырды. XVIII ғасырдың аяғында қазақ даласына орыстардың қысқа шөп дайындауға арналған шалғылары біртіндеп тарала берді. XIX ғасырдың орта шегінде шалғымен қоса темір айыр да кеңінен қолданыла бастады.
Қазақстан аумағында суармалы және тәлімді егіншіліктің ежелгі ошақтары ертеден болып келген еді. Осыған байланысты қазақтарда егіншілік құралдарының қарапайым түрлері болды. Мәселен, тіс ағаш, мала, егін оратын орақ, ағаштан жасалған аша, ағаш күрек, сыпыртқы егіншілік құралдарына жатады. Егісті суару үшін суды көтеріп шығаратын әртүрлі аспаптар – атпа, шығыр, сондай-ақ кетпендер мен күректер пайдаланылды, оларды жергілікті ұсталар өздері істеді.
Салт атқа арналған әбзелдерді қоспағанда қазақтың мал шаруашылығына және егіншілікке байланысты негізгі еңбек құралдары Қазақстанның бүкіл аумағында бір-біріне ұқсас болды. Қазақтың ат – тұрман әбзелінің ішіндегі
        
        XVIII – XIX ғасырдың бірінші жартысындағы Қазақстанның мәдениеті
1.Қазақтардың XVIII – XIX ... ... ... XVIII-XIX ғасырлардағы материалдық мәдениетінің жай-күйі
қоғамның экономикалық дамуы ... ... Оның ... барысына
көшпелі қазақтар экономикасының дамуындағы басты фактор ... ... ... әсер ... Бұл ... ... ... сауда дамуының, көрші
халықтардың прогресті ықпалының да маңызы аз болған жоқ.
Материалдық мәдениеттің маңызды элементтерінің бірі мал шарушылығымен,
егіншілікпен, үй ... және ... ... еңбек құралдары
болып табылады. Көшпелі мал шаруашылығына күрдені еңбек құралдары керек
болған жоқ.Жылқы ұстау үшін ... ... ... қайыстан немесе
жылқының жал-құйрығынан тұсау мен шілдер жасалды;құлындар мен боталарды
байлау үшін жуан арқандар, ... ... мал ... ... ... т.б. ... ... осы айтылған қарапайым еңбек құралдарын, ер-
тұрман әбзелдерін қоспағанда, мал өсірушілер өздері жасап алып ... ... ... ... ... ... ... шөп дайындауға
арналған шалғылары біртіндеп тарала берді. XIX ғасырдың орта ... қоса ... айыр да ... ... ... ... ... және тәлімді егіншіліктің ежелгі
ошақтары ертеден болып келген еді. ... ... ... егіншілік
құралдарының қарапайым түрлері болды. Мәселен, тіс ағаш, мала, егін оратын
орақ, ағаштан жасалған аша, ағаш ... ... ... ... Егісті суару үшін суды көтеріп шығаратын әртүрлі аспаптар – ... ... ... мен ... ... ... жергілікті
ұсталар өздері істеді.
Салт атқа арналған әбзелдерді қоспағанда қазақтың мал шаруашылығына
және егіншілікке байланысты ... ... ... ... ... ... ... болды. Қазақтың ат – тұрман әбзелінің ішіндегі
ердің сыртқы түрі мен дайындау тәсілінде жергілікті ерекшеліктер байқалады.
Олардың ... ... ... атаумен аталып келді. Ердің ең көп
таралған түрі, қайыңнан шауып жасалған алдынғы қанаты кең ... ері» ... ... ... ... бес ...... қас пен артқы
қастан, екі жақтағы қапталдан және орта ағаштан тұрды. Ердің ағаш ... ... ал ... ... ... ... күміс кейде алтынмен
қаптап түрлі – түсті бағалы ... көз ... ... ... Әсіресе
әйелдерге арналған ерлер сәнді безендірілді.
Ең көп таралған кару түрі үш ... ... одан соң ... ... ... қазақтардың жауынгерлік айбалтасы, жебелері мен
қорамсағы бар ... ... Қол ... ... ... ... мен ... киіп, қалқан, қылыш, наркескен, селебе, сапы және темір ұшты найза
мен сүңгі ұстаған. Қазақ ... ... ... ... ... ... ... кездесетін еді. XIX ғасырдың орта шеніне дейін аң аулау ... ... ... XIX ... 2 ... жебелі садақ қазақтардың
тұрмысынан шығып қалған. Оның есесіне бұл кезде Ресейден және ... ... ... әртүрлі мылтықтар біршама көбейе түседі.
Қазақтардағы көшпелі тұрмысқа бейім шаруашылықтың ... ... үй ... ... киіз басудың, ағаш, металл, тері,
сүйек және мүйіз өңдеудің дамуына себепші болды.Тоқымашылықпен және ... ... ... ... олар ... ... үйге керек
жарақтардың тоқымашылықпен ісмерлікке қатысты заттарын: кілемдер, алашалар,
шекпендер, киіз үй ішіндегі алуан түрлі ... бау – ... ... ... сырмақтар, аяққаптар және т.б. дайындады.
Көшпелі қазақтардың негізгі тұрғын үйлері көші – қонға ... ... Бұл – ... ... ... келе ... ... үйлерінің
бірі. Көшпелі тұрмыс жағдайларында киіз үйлер тұрғын үйдің өте қолайлы ... Оның ... ... әрі ... әрі тез, көлікке теңдеп артып ... ... ... ал ... жылы ... Қазақтың киіз үйлерінің
үлгілері негізінен алғанда олардың үлкендігімен, яғни тігілген киіз үйде
қанат ден ... ... ... анықталатын. Қанаттар саны 4 қанаттан 12
қанатқа дейін және одан да көп ... ... түрі ... ... ... ... тәрізді және шошақ болып келеді. Алғащқы түрі – ... ... және ... ал ... түрі ... ... және
оңтүстік – шығыс аймақтарында таралды. Қазақ үйлерінің мұндай ... ... және ... ... ... ... ... мөлшеріне байланысты болды. Киіз үйдің сүйегі ... мен ... және ... деп ... жарма есіктен тұратын. Киіз үй
сүйегін ... уық ... ... 3-4 ... шаңырақпен кереге басының
арасын 2-3 үзік, ... киіз есік ... ... ... ... бұл ... ... үй жабуы» деп аталған. Киіз үйдің киіз
жабулары көбінесе ақ ... ... ... ақ ... ... отырықшылыққа бейімделген тұрғын үйлердің дамуы, үй ... ... ... және орыс мәдениетінің ықпалы тұрғын үйлердегі керек
- жарақтардың едәуір өзгерісіне әкеп соқты. ... ағаш ... ... көрпе-төсек жинауға арналған жүк аяқтардың және ескіден келе
жатқан төс – ... ... ... тұрмысында әйнекткнген ыдыс
қоятын шағын шкафтар, жақтаулы ағаш ... іші ... ... ... ... ... ... Қазақтардың ұлттық киімінде өздеріне тән
этнографиялық белгілер сақталып қалды. Киім – ... үшін ... жүні ... ... ... ... Киімнің едәуір бөлігі мақта-мата,жібек
және басқа маталардан тігілді.Ұлттық киімнің пішіні мен ... ... ... ... пішілген кеудесінде тік өңір-қақпағы бар, ... ... ... бір шама ұзын ... ... ... ... ақ шөжім матадан ышқыры тұтас етіп ... Түйе жүн ... ... ... ... іш ... ... әлдеқайда қолпылдаған
кең болатын. Сонымен б3рге жаздыгүні олар ешкі терісінен иленген күдері
шалбар киіп жүрді; шалбардың ... ... ... тілік тасталып, ол
кестемен сәнделетін. Еркектердің сыртқы киімінің ең таралған түрі шапан
болды, ол көп ... ... ... ... Ал ауқатты
қазақтар түрлі-түсті бұхара жібегінен, барқыттан қымбат ... ... шапн ... Шапандар жазғы және қысқы болып бөлінеді.
Қазақтар әдемі «мәуіті шапан» мен ... ... де ... ... ... өрнек салынды, шабудың төменгі жағынан тілік қалдырылып, жұқа
түйе жүні тоқымасынан тігілді.
Әйелдердің көйлегі иығына ... ... етіп ... ... ... ... ұзын етіп тігілген. Кеуде тұсындағы өңір қақпағына кесте
төгілген. Қыздардың немесе жас ... ... ... ... ... ... да жасы үлкен әйелдердің көйлектерінен өзгеше болңан. Ол
етегі бүрмеленіп, түймеленетін қатырма жағалы етіп ... Қай ... ... да ... ... ... матадан тігілген қазекей киді.
Әйелдер жасына және оның отбасындағы жағдайына қарай ... бас ... ... ... Жаз ... ... түрлі-түсті мақпалдан, жібек пен
барқыттан тігілген, төбесі жайпақ, ... ... киіп ... ол
зеркестемен әсем нақышталатын еді. Бай, нақышты үкілі тебетей- «қасаба» деп
аталды. Қасабаның шет ... ... ... ... ... ... ... қысқы бөріктері, кәмшаттың, құндыздың, сусардың және
елтірінің ... биік етіп ... ... бас ... ... бас ... – сәукеле ең қымбатты болып саналады, ол бағалы
металдармен, асыл ... аң ... ... ... ... негізделген қазақтардың тұрмысы олардың ішетін тамақтары
мен ыдыс – ... өте ... ... ... ... ет-сүт өнімдері
болды. Пісірілген сүттен күнделікті ішу үшін қатық, ... ... ... ... ... ... күбіге құйылды, ол «іркіт» деп аталды. ... ... ... үлкен қазанда қайнатты. Бұл қою іркіт дорбаға
құйылып сүзілді. Одан ... ... ... ... ... «құрт», «сықпа»,
«ежегей» кептірілді.
Қазақтар ыдыс пен керек-жарақтарды көбінесе сынбайтын материалдардан:
ағаштан, ... ... ... және ... ... ... ... сыртқы беті түрлі-түсті құрақтармен өрнектелген арнаулы киіз
қаптарда сақтаған. Сусымалы өнәмдер үшін тоқыма ... ... ... ... ... ... ... сақтаған. Қымызды сақтау және
тасу үшін бие терісінен түрі мен ... ... әр ... ыдыс ... ... отырған.
XIX ғасырдың I жартысындағы Қазақстан мәдениеті.
Халықтың сауаттылығы. XIX ғ. ... ... ... балаларын оқыту –
құран сүрелерін ұғынбай жаттап алу басты жетістік саналатын мектептерде
жүзеге ... ... ... ... ... ... ... мен
методикасынан ешбір хабары жоқ молдалар атқарды. Мұсылман мектептерінде
негізінен ер балалар ... ... өзі ... ... жоғары
дәрежеде қалуы себептерінің бірі болды. Мысалы, 1884 ж. Верный, Қапал ... ... ... ... 47,5 мың ер бала және ... 17,3 мың қыз балалар оқыды. 1895 ж. «Киргизская степная газета»
мұсылман мектептеріндегі сабақтың өтуін суреттеп, былай деп ... ... киіз ... жан ... ... ащы дауыстар естілді. Әр оқушы
өзінің сабағын айқайлап оқиды... Осылайша оқыту төрт ... ... Осы ... ... ... оқушылар білім алудың толық курсынан
өтіп, оны еш нәрсе де ... ... ... ... ... ... ... барып тұрған сауатсыздығы 1897 жылы халық санағын
жүргізу барысында, ол ең алдымен ... ... оқи ... ... белгілегенімен, айқын аңғарылады. Ана тіліндегі сауатттылық
сұраққа жауап қайтарушы орысша оқи ... ... ... ... ... санақ материалдары жекелеген халықтардың сауатттылық
дәрежесін қамтып көрсете ... 1897 жылы ... ... ... ... 8,1%-і ғана сауаты барларға жатқызылды, еркектердің сауаттылары
олардың 12%-ін, ... ...... ... ... біршама жоғары дәрежесі қоныс аударушылардың негізгі ... ... ... ... ... беру ... ғасырдың басында Қазақстан жерінде оқытылған діни пәндер:
~ Шариғат,яғни ... ... ... ... яғни Құран кәрімнің бөлігі.
~ Араб тілі, араб философиясы.
~ Діни қағидалар. Т.б.
Мұсылмандық білімді ауыл ... ... ... ... ... ... алды.
Білім беру ісіне Ресейдің ықпалы.
Қазақстанның XVIII ғасырдың 30 жылдарынан XIX ғасырдың 80 ... ... ... ... ... беру ... ... өзгерістер енгізді.
1789 жылы Азиялық училище ашылды. Бұл оқу ... Орта ... ... ... ... қатысқан қытай,монғол, парсы тілдерін
меңгерген тілмаштар дайындалды. 1813 жылы ... ... ... ... ... ... Орынбор училищесі ашылды.
1831 жылы Омбы, Семей ... ... ... беретін училещелер
ашылды.
1836 жылы Өскеменде қазақ балаларына арналған интернат – ... ... жылы ... ... ... ашылды.
1841 жылы Бөкей Ордасында Жәңгір ханның ұйымдастыруымен қазақ балаларына
арналған орысша және ... ... ... ... ... жылы ... училищесі негізінде Оынбор Неплюев кадет корпусы ашылды.
1850 жылы Орынборда қазақ балаларына орыс тілінде білім ... ... орыс ... ... – 1833-1841 жылдар аралығында Орынбор ... ... ... ... орыс ... уақытта ол қазақ
халқының тұрмысы мен ... ... көп ... ... ... мен ... ... шаруалар көтерілісін қолдаған. 1839
жылғы Хиуа жорығына ... ... ... ... ... мен ... ... С. Пушкин 1833 жылы Орынбор қаласына келген. Негізгі ... ... ... ... ... мәлімет жинау болды. Ол «Пугачев
бүлігінің тарихы» еңбегінде көтеріліске ... және мал ... ... ... ... ... ... А. С. Пушкин
Оралда «Қозы Көрпеш - Баян Сұлу» поэмасын қағазға түсірген. ... ... ... И. ... Э. ... А. ... ... орыс ғалымдары
көп еңбек сіңіреді. 1848-1849 жылдары Г. С. Карелин Қазақстанды зерттеу
мақсатында Каспий ... ... ... Осы жылы, яғни 1848-1849
жылдары А. Бутаков бастаған Арал теңізіне ... ... ... мен Арал ... ... анықтап, картаға түсірді. Қазақ жерінің
минералдық ресурстарын зерттеп, картаға түсіру ісінде Н. А. ... ... ... Е. П. ... сияқты саяхатшылар елеулі еңбек етті.
XIX ғасырдың 1жартысындағы қазақ әдебиеті.
Ақындар мен компазиторлар.
Осы уақыттағы әдебиет саласының екі ... ... ... ... ... ақындар.
2. Үстем тап (феодал, бай) өкілдерін мадақтаған ақындар.
XVIII ғасырдаң аяғынан бастап ... ... ... ... ... шығарылып, оның орнын жеке поэтикалық шығармашылық
ала бастады. Егер бұрын әнші-жыршылардың поэзиясында ... ... ... ... ... ... тәуелсіздгі мен бақыты үшін
күрескен батырлардың ерлік істерін асқан зор ... ... ... ... ... поэтикалық шығармашылықта күнделікті өмірдің әртүрлі
салаларына, адам жанының ішкі дүниесіне, ... ... мен ... ... қоғамдағы қызметі мен рөліне едәуір тереңдеп ену ... ... ... ... жаңа ... ... білдірді.
Кейіпкерлердің жеке басын, олардың мінез-құлқан,сезімін, ішкі ... ... ... бетбұрыс нақ осы кезеңнен басталады.Сол
арқылы ... ... ... ... ... ... өздерінің жеке
көзқарастарын еркін білдіруге мүмкіндік алды.Осыған ... ... ... ... ақындардың жеке шығармашылығы дамып, олардың
әрқайсысы өмір жайлы толғанысында көркемдік шеберлікке ... дара ... ... және бұл жол оларды ... ... ... біртіндеп алыстатып, жаңа кәсіби поэзия дүниесіне әкелді.
Біздің XIX ғасырдағы әдебиетімізде Көтеш, Шал ақын сияқты бірқатар
қазақ ақындарының ... ... ... ... ... мен шығармашылығы
жеке поэтикалық шығармашылықтың пайда болу кезеңімен тұстас келеді.
Кедей ортадан шыққан Көтеш ақын (1745-1818) бүкіл өмір бойы ... ... ... ... ... ... Жүсіп Көпеевтің
жазбаларна қарағанда, Көтеш жас кезінде-ақ өзінің ... ... ... Ботқанды сен өлтірдің» деп басталатын өлеңімен мәлім болған.Мұнда
ол өз руласының өлімі үшін ... құн ... өз ... ақын ... ... шын мәнінде келісіп,оған құн төлеп, ... ... ... ... ... ... арнап,суырыпсалып
айтқан қысқа өлеңдерінен оның батылдығы ме ... ... ... ... Көтештің өте тапқырлықпен және өткір айтылған
әжуасын кек тұтқан сараң ... ... қаза ... туралы әңгіме
сақталған.Әдетте оның суырылып шығарған өлеңдерінде шыншылдық,тапқырлық
және өткірлік тән.
Халыққа Шал ақын ... ... ақын ... ... (1748-1819)
Көкшетау өңірінде туып, ес білгеннен ... ... ... ... Шалақын (бұрынғы Сергеев) ауданының аумағында өтеді.Оның әкесі
Құлеке-Абылай ханның әйгілі батырларарының ... ... Төле ... ... Шал ... ... өлеңдері Көтешпен салыстырғанда,
поэзияның бұл жанрын байытқанын көрсетеді. Ол ... ... ... ... ... шектелмеген, сонымен қатар көркемдік деңгейі
жоғары туындылар шығарып, оларда өмір, қайшылықтары мол ... ... ... ... ... ... әшкерлеген.
Осылай ол уақыт алға қойған көкейтесті сұрақтарға жауап іздеген. Шал ақын
халық өмірін, қазақ руларының ... ... ... ... ... ... ... «Арғын руының атығай тармағының құдайберді атасының ... ... Шал ... ... ... Абылаймен замандас болыпты. Қазақтың
шығу тегі турлы тамаша ... сол Шал ... ... ... ... Шал ... жыр-дастанында қазақтың шығу тегіне қатысты
тарихи аңыз-әңгімелер түгелдей қамтылады деседі.Ертеде ... ... ... ру, ... мен ... олар ... ... мен
әулеттер, хандар шежіресі Шал жырында түгеклдей ... ... ... ... Шал ... бұл ... ... ақынның
бізге жеткен өлеңдерінің көпшілігі нақты жекелеген оқиғаларға байланысты
дүниеге келген. Бұл өлеңдерінің ... ... жоқ ... мен ... ... айтқыштығы көрінеді. Шал ақын өлең арнаған адамдар қатарында
қолында ... бар ... да, бай, ... де, сондай-ақ халық
бұқарасының ... ... де аз ... Осы ... ... ... мен адалдығы айқын аңғарылады. Ол өз ойын ... ... ... ... мен байларға жағымпазданып, жарамсақтанбайды. Ұшқыр
тілді жыршы Шал ақын ... ... ... құрметіне бөленген. Мұның бәрі
– ақынның жеке поэтикалық шығармашылығындағы жазба әдебиетке тән ... ... ... жылы ... ... ... Орал ауданында дүниеге келген.
Махамбет 1824-1829 жылдар аралығында Орынборда болады. Оны бұл қалаға ... ханы ... ... 1829 жылы ... көтерілісіне қатысқаны үшін
Махамбет Калмыков түрмесіне қамалады. Махамбет Исатаймен бірге 1836-1838
жылғы ... ... ... ... Махамбет өлеңдерінің көбі
1836-1838 жылғы Ішкі Ордадағы көтеріліс тақырыбына арналған. Өз ... ... ... ... Жәңгір ханды, басқа Ішкі ... де ... ... Ақынның өлеңдерінде көтеріліске ... ... ... ... атқа ер ... ... шынай көрінісі («Соғыс»), Исатайдың өз басының қайтпас қайсар
ерлігі («Алайма,сұлтан,алайма», ... ... ... ... ... ұлы ... күн», «Жәңгірге айтқаны», ... ... күші ... ... ... шайқастардың бірінде ерлікпен
қаза тапқан Исатайды жоқтау сарыны басым. ... ... ... ... ... ... күресі тарихын көркем-поэтикалық
бейнелеуден және ой елегінен өткізуден тұрады.Махамбет-көтерілістің жалынды
жыршысы ғана емес, сонымен қатар ... адал ... ... ... ... ұйымдастыруға белсене қатысып, көтерілісшілерге өзінің
жауынгерлік ұран іспеттес ... да ... ... ... ... жігер беріп отырды. Махамбет 1846 жылы жау ... ... ... көтеріліске шын тілектес болған ақындар арасында Шернияз
Жарылғасұлы көрнекті орын алды.Ол 1807 жылы ... ... Ойыл ... ... ... ... ... ауыз әдебиетінің ірі өкілі.
Шернияз ақын ол да көтеріліс ... ... ... жырлаған.Оның
Баймағамбет сұлтанға арналған өлеңі кеңінен мәлім.Онда Шернияз ақынды өзін
көтеріліске тілектес ... ... ... өлең ... үшін қатаң
қудалауға ұшыратқан Баймағамбет сұлттаның ... ... ... ... ... шабыттана жырлап,
оның қарсыластарын аяусыз өткір сынға алған Шернияз өлеңдері батылдығы ... ... ... халық арасында кең таралды.
Осындай туындылар арасында ... мен ... ... ... Нысанбай Жаманқұлұлының (1812-1871) «Наурызбай-Қаншайым» дастаны
болып табылады.Автор ... ... ... бірге көптеген
жорықтардың куәсі болғандықтан, Кенесары мен Наурызбай басқарған барлық
соғыс ... ... ... және олардың ерлігін, қолбасшылық
дарындылығын жырлағанда жау қолынан қаза ... ... ... кешкен
барлық қиындықтарын толық қамтиды.Ақын Кенесары мен Наурызбайдың соңғы
жеңілісін ... ... ... ... (1808-1895) Көкшетау жерінде 1808 жылы дүниеге
келген.Суырыпсалма ақын болған Шөже екі көзінен ерте ... ... ... ... таратушылардың бар.Оның суырыпсалма өнерін
Ш.Уәлиханов өз еңбектерінде атаған.
Сүйінбай Аронұлы (1822-1895). 1822 жылы ... ... ... ... дүниеге келген. Ол жас кезінен суырыпсалма ақындық ... өз ... ... шаруаларының мүддесін ашып
көрсетеді.
Жанақ Сағындықұлы (1770-1846), Шөже ... ... ... ... ... ... ... зор.Өз кезінде олардың үшеуі де
айтыс өнерінің ерен шеберлерідеп ... ... ... ... ... ... үкіметінің отаршылдық
езгісі кезіндегі ауыр жағдай арқау болған. Олар билік ... ашып ... ... ... ... ... ... батыл шенеп, бет-пердесін ашып, әшкерелеп
айтты.Жанақтың ... ... ... ... Балта ақынмен айтысы,
Сүйінбайдың Тезек төреге арнауы сол кездегі ... ... ... ... ... болып табылады.Осы кездегі М.Әуезов атаған
«Зар заман поэзиясының» өкілдері Дулат Бабатайұлы, Шортанбай ... ... ... Кердері Шоқанұлы және басқалар болып табылады.
Дулат Бабатайұлы (1802-1874) қазіргі ... ... ... ауданы аумағында туған.Ол патша самодержавиесі жаулап алғаннан кейін
ел басқару, Қазақстанда ... ... ... ... ... ... ірі ... (1822 және1868 жылғы) куәсі
болды.Осы өзгерістердің ... хан ... ... ... ... ал ... соң ... басқарушылардың билігі орнады. Осының бәрі
ақынның көз ... ... ... ол осы жылдар ішінде халық өміріндегі,
сонымен қатар ел билеген адамдардың психологиясындағы болған ... ... ... ... өлеңдерінде өздерінің ежелгі жайылымдары мен
жерлерінен ... ... ... ... ... ауыр ... ... жаңа үкімет өкілдерінің адамшылыққа жат, теріс қылықтарын
ашу-ызамен батыл ... ... ... қызым», «О,Сарыарқа,
Сарыарқа!», «Ақжайлау мен Сандықтас» және басқа ... ... ауыр ... мен ... ... ... ... көрінсе,
«Кеңесбайға», «Бараққа» атты өлеңдерінде өз ... ... ... сатқындық жасаған жаңа үкімет өкілдерінің ... ... ... ... ... ... жағдайға душар болу себептерін
Дулат жаңа үкіметтің Абылайдың сыртқы саясатына опасыздық жасауынан ... ... хан ... ... ... ... армандайды.Сол кезде халық
мүддесі және ел тәуелсіздігі жолында құлшына күрескен Еспембет ... ... ... - ... ... ... ... кезеңінде қазақ қоғамында болған әлеуметтік
өзгерістердің мәнін мейлінше ... және ... ашып ... ... ... қазақ даласында сауда ... ... ... ... көп ... пен ақшаға ие болу жолындағы күресі, қоғамның аз
уақытта байлар мен кедейлерге жіктелуі, билік үшін күрес, сайлау науқандары
кезіндегі ... ... ... мен ... ... тілмен
мейлінше айқын да әсерлі суреттеледі. Жаңа байлар-көпестер мен шенеуніктер
тарапынан халықтың аяусыз қаналуын ол шыншылдықпен және ... ... ... ... ол былай деп жырлайды:
Пітіне толды осылай,
Момын жатқан ... ... ... ... ... ... заманың
Осылайша болып тұр!
Ақын күрестен бас тартып, отаршылдармен ауыз жаласқандарға жиіркенішке,
ызаға толы сөз ... ақын ... ... ... мен ... қолшоқпарларының іс-әрекетін аяусыз сынайды,
тәуелсіздігінен айырылған халық тағдырына қатты қайғырып, елді ... ... ... ... негізінен Батыс Қазақстанда
болған оқиғалармен тығыз байланысты. Патша үкіметінің Ерекше комитеті 1868
жылғы 21қазанда ... ... және ... Сібір генерал-
губернаторлықтарының далалық облыстарын басқару туралы уақытша ... жаңа ... ... Бұл кезде Түркістан өлкесі Сырдария және
Жетісу облыстарына облыстарына бөлініп, ... ... ... поэтикалық күші нақ осы кезеңде ерекше көрінді. Ол
халықтың өз тәуелсіздігі үшін, ... ... ... кету ... қуатты жаршысына, ұраншысына айналады. «Үш қиян» деген өлеңінде
Мұрат Қазақстанды жаулап алу және ... ... ... ... ... тартып алғана –
Етекке қолды сағаны,
Жайықты тартып алғаны–
Жағаға қолды салғаны.
Ойылды ... ... ... ... үш ... – дағы ... ... ол Асан қайғы, Қазтуған, Орақ, Мамай, Телағыс, Шора, Исатай
сияқты, туған өлкесінде бақытты өмір сүре ... ... ... ... толғанады.
Мұрат ақын отаршылдық саясат қазақтардың ежелгі жерлерін басып
алып қана қоймай, жеткіншек ұрпақты ... де ... ... мен қорқынышын жасырмайды. Мұраттың «Қазтуған», «Шалгез»
деген ... ... ... ... дәстүрін жаңа заман
талаптарына сәйкес одан әрі дамытуға жол ... ... ... ... ... ... ... өлеңдерінде де зар
заманының туылуына байланысты өмірдегі адамдардың мінез-құлқындағы келеңсіз
құбылыстар – ата ... ... және оған ... ... ... өтірік, жастардың үлкендерді сыйламауы және ... ... Ақын оқу ... және ... үйлесімді дамуын
насихаттайды.
XIX ғасырдағы қазақ ақындарының бұл тобы халық ... әр ... ... оны өмір ... азды ... ... ... жетілдіруге, адам психологиясындағы өзгерістерді шыншылдықпен
суреттеуге, қазақ тілінің көркемдік қорына жаңа леп енгізуге ... ... ... ... ... ең кең тараған ішекті көп
пернелі музыкалық аспабы.Ол – қзақ халқының өмірінде маңызды орын ... ... ... бар ... эпикалық дәстүр шеңберінде жыр,
толған термелерді сүйемелдеуге қолданылған ... ... ... ... ... ... ... еткен.Қазіргі кезде домбыра жеке әнді
сүйемелдеуге, күй тартуға ... ... ... орындауға қолданылатын, мүмкіндігі кең музыкалық аспап болып
табылады. Қазақ даласының әр өңірінде домбыралар жергілікті жер жағдайына,
тұрмыс-салты мен ... ән, жыр, күй ... мен әр ... ... аспапшы шеберлердің ісмерлігіне байланысты әр түрлі
пішімде дамытылып, өзгеріп отырған. Ән, жыр ... ... ... 8-9, әр ... ... жетсе, күй домбырасына 20-дан ... ... ... ... бұрауы да қажетіне қарай (кварта, квинта)
өзгертіледі. ... ... екі ... және кейде үш ішекті болып
келеді. Домбыра тартуда қағыстардың ... өте көп. ... ... ... қағу», «шертіп ойнау» т.б. Домбыра құрылысы бірнеше бөліктен
тұрады: басы, құлақтары, пернелер, мойын, ... ... ... ... ... оның ... қосымша бөлшектері бар: тиек, кемер ағаш,
тұжым ... ... ... ... ... өрнек,желкелік. Домбыра тиегі үш
түрлі болады: шайтан тиек, негізгі тиек, ... ... ... ... жоғары қарағай, дыбыс жаңғырту қасиеті бар тұт, қатты жынысты
үйеңкі, емен секілді кәделі ағаштардан, ... екі ... ... ... ойылып жасалады. Құрама домбыралардың ... ... ... ... бітеу домбыралар тұтас ағаштан ... ... ... ... ... ... туып-қалыптасуына,
өркендеуіне негіз болған. Байжігіт, Құрманғазы, Дәулеткерей, Тәттімбет,
Сейтек, Қазанғап, Сүгір, Тоқа, т. б. ... ... ... ... ... ... ... осы домбыра аспабымен тікелей байланысты. Олардың
дәстүрін, мұрасын бүгінгі күнге ... Дина ... Ә. ... ... ... Т. ... М. Ғамзин, К. Жантілеуов, С.
Балмағамбетов, Л. Мұхитов т. б. ... ... ... ... – Қ. ... У. Бекенов, Р. Ғабдиев, С. Шәкіратов, ... Б. ... А. ... А. ... т. ... ... – тек күй тартуға ғана емес, ән айтқанға сүйемел ... ... ... ... құрылымдық, сапалық дәрежесінің кемел
деңгейге жетуі ... ... ... ... ... ... 1932-1934 ж.
Домбыра аспабын жетілдіру барысында белгілі аспапшы шеберлер Қ. Қасымов, ... және Б. ... Қ. ... т.б. ... етсе, оны 1960-1970 ж.
Ә. Ауғадиев, О. Бисенбекұлы жалғастырды. 1934 жылы ... ... ... байланысты домбыраның прима, альт, ... ... ... ... дүниеге келді.
Материалдық мәдениет. Қазақ шеберлері қару – ... ... ... ... қылыш, қанжар, найзаның барлығы қазақ зергерлерінің тамаша
туындысы болды. Қазақ көшпенділерінің ... ... киіз үй және ... да ... ... жетістігі болды. Қазақстанның
Ресейге қосылуына байланысты қазақтардың баспанасына ... ... Осы ... ... салынған тұрғын үйлер пайда болды. Орыс ... көп ... ағаш ... ... мен ... ақсүйектер тұрды. Бұл
жағдай орыс материалдық мәдениетінің қазақтар тіршілігіне біртіндеп ене
бастағанын көрсетеді.
XIX ... ІІ ... ... ... ... XIX ... ... әдебиеті ұлттық дарынды тұлғалардың
көптігімен де, бір-біріне мүлде ... дара ... сан ... де ... поэтикалық шығармашылық иелері – халықтың
ауыз ... ... жаңа ... ... ... ... күрес құралдарына айналдырған аөындармен қатар, айтыс өнерінің
шеберлері, ... ... ... ... ... да болды.
Ақындар айтысы – қазақ әдеби шығармашылығының ертеден келе ... ... ... бойы ... ... келе жатқан бұл өнер қоғам
өміріне қазіргі уақытта да қызмет етуде. ХІХ ғасырдағы қазақ ... ... ... шеберлігімен, шешендік өнерімен, тапқырлығымен,
халық өмірін терең ... ... ... түсіп, зор ілтипатқа, даңққа
бөленген көптеген ақындардың ... ... ... қатарында Жанақ,
Шөже, Шортанбай, Орынбай, Түбек, Сүйінбай, Шернияз, Біржан, Бақтыбай сияқты
әйгілі ақындармен қатар, ... ... ... Тәрбие, Ақбала және
басқалары сияқты ақын ... ... ... ... ... ... келе жатқан, ауыз әдебиетінің сан ғасырлық бай
дәстүрін жалғастырып, оны ... ... ... ... көп ... ... ... Жанақ, Мұрат, Нұрым, Шөже, Мұрын, Ығылман сияқты
жыршы – жыраулар шығармашылығы арқылы ... ауыз ... ... жаңғырып, жаңа ұрпаққа жетті. Осы бай әдеби мұраның ... ... ... жеке ... ... жарыққа шықты. Олардың қатарына
эпостық шығармалар-«Алпамыс», ... ... ... ... «Ер
тарғын», «Шора батыр», «Қырымның қырық батыры», лиро эпостық туындылар ... ... ... ... ... ... ... жыр дастандарын
мысалға келтіруге болады.
Орыс демократиялық мәдениеті.
П.П. Семенов – Тянь – Шаньский (1827-1914) – ... көп ... ... ... ... ... ... бірнеше рет ғылыми саяхаттар
жасаған. Қазіргі Семей, Алматы қалаларында ... ... ... ... «Түркістан өлкесі», «Қырғыз өлкесі» атты еңбектерін жазған.
В.В. ... ... ... ... көп зерттеген тарихшы,
саяхстшы. Аса көрнекті түріктанушы ғалым В. В. ... ... он ... ... ... ... ... халықтық әдебиетінің үлгілері»
деген үшінші ... ... ... фольклорына арнады. Ол қазақтардың
шешендік өнерінің зор екенін, олардың табиғи дарынының молдығын және ... ... ... және ... жай ... ... ұйқасқа мән
беретінін ерекше атап өткен. Ол қазақ тарихы, мәдениеті, музыка өнері және
тілі туралы көптеген мәліметтер ... Г. ...... ұлы ... ... ... ... жерлерінде болған. Қазақтардың тұрмыс – тіршілігімен етене танысқан
ол қазақ, украина халықтарының өмірін ... ... ... ... ... Н. ... ... Ресейге қосылуының саяси тарихы
жайында «Торғай облысы. Тарихи ... атты ... ... ... ... В.
Виткевский, Н. А. Макшеев, И.И. Крафт сияқты тұлғалар Қазақстан жайында
еңбектер жазған. ... ... ... ... орыс ... ... өлке тарихының зерттелуін жолға қойды. ХІХ –дың екінші
жартысынан бастап Петербург, Омбы, Қазан ... ... ... ... жүргізді.
Музыка мәдениеті. XIX ғасырдың екінші жартысы Қазақстанның музыка
өнерінің ... ... ... ... өмір ... ... аса
көрнекті кәсіби компазитор-әншілер мен күйшілердің шығармалары халықтың
музыкалық классикасының ... ... ... ... ... ... адамдар еді;олардың бәрі дерлік хат ... орыс тілі мен араб ... ... бірақ өз шығармаларын нотаға
түсіріп жаза алмайтын еді.Осы ғасырда Қазақстандағы музыка өнерінің дамуына
Құрманғазы ... ... ... ... Қазанғапұлы, Ықылас
Дүкенұлы сияқты компазитор-музыканттар үлкен үлес қосты.
Құрманғазы Сағырбайұлы (1806-1879) Бөкей ордасының жиделі деген
жерінде кедей отбасында туды. Ол бала ... ... ... күйлерін
өздігінен үйрене бастайды.Құрманғазының дарынды домбырашылығы жас кезінен-
ақ жұрттың назарына ілікті, сөйтіп ол кәсіби күйшілік өнеріне ... ... Оның ... ... ... ... ... көпшілігі –көркемдік
әсерлілігі мен мазмұндылығы жөнінен кемел туындылар.Құрманғазы күйлерінің
бірі өмір жайындағы ... ... бірі ... ... лирикасы
болса, енді бірінде халық мерекелерінің шат – ... ... ... шашқан» күйінде халықтың Каспий өңірінде болңан ... азап ... ... «Балбырауын» күйінде халық мерекесі
суреттеледі. «Сарыарқа» тыңдаушы қиялын ұлан – байтақ далаға жетелесе, енді
бір күйлері өмірбаяндық ... ... ... «Кісен ашқан» күйі
осындай. Феодалдар, байлар мен патша шенеуніктері Құрманғазыны күрес рухына
толы шығармалары үшін қуғындап, абақтыларда азап ... ... ... – аса ... ... Оның қырыққа жуық күйлері сақталған. Дәулеткерейдің лирикалық , нәзік
сырлы, әсем нақышты күйлері сұлу қалпымен, ... ... ... ... атты ... ... ... айұын аңғарылса, «Бұлбұл»,
«Керілме» жіне т.б күйлері жүректің ... ... ... ... ... ... ... халықтық рух айқын көрініс беретін халықтың дәстүрлі
ат жарысын бейнелейтін екпінді де әсем ... ... ... ... ... ... шығармашылығы XIX ғасырдың
аспаптық музыкасына қомақты үлес ... Оның ... ... ... ... ... ... Күйлерінің көпшілігіне әсерлі, асқақ
лириклық сарын тән. Тәттімбет «Саржайлау» мен ... ... ... өлкесінің сұлулығын жырласа, «Еркеатан», «Бозайғыр» т.б ... ...... ... тұрғыда суреттейді.
Қобызға арналған шығармалар классикасының қалыптасуына ... ... ... ... мен орындаушылық шеберлігі
зор ықпал жасады. Ықылас қарапайым ... ... ... Оның ... ... ... ал ... мен көптеген бабалары жыршы, бақсы ... ... ... үйренумен қана шектелмей, қобыздың үнділігін анағұрлым
жақсартып, қобызға арнап ... ... ... ... Оның ... ... ... шығарылған «Қорқыт күйі», «Қамбар», «Қазан күйі»
сияқты көркемдік деңгейі жағынан аса ... ... ... ... ... ... патша шенеуніктері мен менменсіген ... ... ... «Бес ... ... күйлер шығарады. Оның «Жалғыз
аяқ», «Жез киік» дейтін күйлері өмір туралы, халықтың тауқыметті тіршілігі
туралы толғанысқа толы.
Сарымалай (1835-1885) ... ... ... күйлер шығарумен
қатар, аса шебер орындаушы болған. Оның шын аты Садық болатын. Ал Сарымалай
деп ... ... ... ... соң) жас ... ... малшысы болып жүрген
кезінде атап кеткен. Сарымалай сыбызғы ... ... ... ... ... ... ... бойынша бірқатар тамаша күйлер шығарды.
Мәселен, Сарымалайдың ... қаз» ... ... Қыз ... ... ... ... қаңқылынан Төлегеннің қазаға ұшырағанын біледі. Қарт
адам мен оның қвзвн өзінің сүтімен аштықтан сақтап ... ... ... ... күйі; жау айдап әкеткен сиырларды туған ауылына алып ... ... ... бұқа » күйі де ... ... ... ... сал Қожағұлұлы (1834-1897) туған өлкесінің ән мәдениетінің
терең білумен қатар,оған ... ... ... ... ... ... ... сипаты
айқын көрініп тұрады. Халықтың музыканың тіліндегі әуен, ырғақтарға жаңаша
түр, екпін-қуат дарытып, байыта ... ... сал ... ... де ... ... құралдарының ерекше көркемдігімен бірегей тұтастық
танытады. Оның «Біржан сал» ... ... ... ар-намысымен жанұшыра
қорғау бар; «Шідер» деген әнінде пайдакүнем, ашкөз бай ... ... ... ... ... ... ... ақынмен айтысы оны дарынды, суырыпсалма ақын ретінде дүйім елге
танытты. Біржан салдың ... ... өріс ... өрби ... ... ... т.б. ... тұтас бір сала буын игі әсерін тигізген.Өмірінің соңғы
кезіндегі ру ... ... ... ... ... ... жеке ... да салқын тигізіп, оған қатты әсер еткен. Қиянатшылар
тіпті оны «жынды» деген лақап ... ... ... ... ... ... оқиға Біржан салдың «Теміртас» әнінде үлкен қасіретпен
айтылады. Оның ... ... ... ... «Жонып алды», «Алтын
балдақ», «Көкек», «Жанбота», «Теміртас» сияқты әндері ... ... ... ... ... қазақ мәдениетінің алтын қорынан
орын алды.
Батыс ... тән ... ... өзіндік ерекшеліктері аса
көрнекті компазитор-әнші Мұхит Мералыұлының (1841-1913) ... ... ... ... ... ... ... Оның әндері
оптимизмге, адамға, табиғатқа деген сүйіспеншілікке толы.Бірақ Мұхиттың
қайғылы трагедиялық мазмұндағы ... де бар. ... ... ... ... ... ескіден келе жатқан аңызда айтылатын кедей жылқышы мен бай
қызының ... ... ... ... де өлуімен тынған бақытсыз
махаббаты жырланған.
Талантты ақын, компазитор-әнші Ақан сері ... ... ... қазақтың халық әндері классикасының қазынасына қосылды
және Ақан сері әрі ақын, әрі ... ... ... шығарушы компазитор
ретінде даңқы жайылды. Оның әкесінің есімі - Қорамса, шешесі – ... Ақан сері жас ... ... ... түсіп, кейін ақындық, әншілік
өнері кемелденген соң алты алашқа аты ... сері ... ... соң ... Уәли ... ... оқыған. 16-17 жасынан өнер
жолына түскен.Шоқанның ... ... ... оны Көкшенің биігіне,
теңіздегі кемеге теңейді, «40 ... ... ... ... деп
бағалайды.
Ақан серінің бірінші әйелі Жұман қызы Бәтимадан туған жалғыз ұлы ... ... ... болған. Оған Ақан сері жазу-сызу үйреткен. ... соң, аз күн ... ... ... қызы ... Ақан сері «Хат ... алып, қалам, сия» деген өлеңін ... Ақан ... ... ... қызы – ... Бұл – арты ... ... оқиға. Ақтоқты
есімі Ақан сері шығармаларынан кең орын ... «Ақ ... ... ... ... ... ... өлеңдері – Ақтоқтыға арналған
толғаулар. Құлагердің мерт болуы (80-жылдардың ортасы) да егде тартқан Ақан
серінің өмірі мен шығармашылығында ұмытылмас ... ... ... ... ... ... Құлагер кісі қолынан мерт болған. Қүлагер туралы
өлеңдерінде ақынның көңіл күйі, ашу-ыза, ... ... ... Өмір соққысын көрген Ақан сері енді: «Жақсылықтан жамандық асып
кетті, Бой бағып тұру ... ... ... ... Ел аралауды сиретіп, бойын
бағуды ойлайды. ... ... Ыбан ... ... ... Бірақ Ақын
сері өмірден де өнерден де қол үзбейді. ... ... ... жалғыз
болмайды. Айналасына әнші-күйші жастарды жинап, өзгеше бір ... топ ... ... ... әнші ... ... достасады. Балуан Шолақ, Жаяу
Мүса, Естай, ... ... ... ... ... Ақан ... ... достары болған. Олардың бәрі Ақан серінің әншілік ... игі ... ... ... ... ... ... талғамын
шыңдай түскен. Ақан сері - өмір ... ... ... ... ... ... ғана емес, мұңшыл да сыршыл, лирикалық ... ... ... ... ... ... ... Ақан
серінің әндерінде тұрмыстың, қоғамдық өмірдің күрделі ... ... ... адамның ар-намысын аяққа басатын ескілік
қалдықтарына және әлеуметтік ... ... ... ... ... ... өнерін профессоналдық биікке көтеріп, ... ... ... ... ұлы ... Абай ... ... да көп қырлы
шығармашылық және ағартушылық қызметінің елеулі бөлігі-оның әндері. ... ... 1845 жылы ... ... ... ... Абай ... жайлауында дүниеге келген. Ол – ұлы ақын, философ, ағартушы,
композитор. Ақынның арғы ...... ... ... ... ... есімді 3 ұрпақ тарайды. Айдостың Айпара деген әйелінен Ырғызбай,
Көтібақ, Топай, ... ... ... ... ... ... ... ал шешесі
өткір тілді, өр мінезді әйел болған. Сол ... ана ... ... ... төс ... ... торайғыр Көтібағым,
Әрі де кетпес,беріде кетпес Топайым,
Сірә да оңбас ... ... ... ... ... ... ... оза шауып, ел басқарған. Ырғызбайдан
Үркер, Мырзатай, Жортар, ... ... ... ... туады. Құнанбай 4 әйел алады.Оның бәйбішесі Күңкеден – Құдайберді,
інісі Құттымұхамбетке ... ... ... жесір қалған соң, өзі
алған екінші әйелі Ұлжаннан –Тәңірберді (Тәкежан), Ибраһим (Абай) ... ... ... ... ... ... ... Қартайған шағында
үйленген Нұрғанымнан ұрпақ жоқ. Болашақ ақын ... ... , ... сай ел ... ... «кәрі әжесі» Зеренің мол қазынадай аңыз
ертегілерін естіп, абысын-ажынға жайлы, әзіл ... ... ... өз ... ... тәрбиесінде өсті. Абай балакезінде ... ... ... шешен, ақын, ертегішілер әңгімесін тез ұғып алатын
зеректігімен, ... ... ... ... ... ... ... тыңдап өскен. Анасы Ұлжан да шешен болған, сөз қадірін
білетін ортада өскен кісі. Абай 8 ... ... ... ... алып, ауыл молдасы ... ... ... оның ... кейін, 10 жасқа толған соң Семейдегі Ахмет Риза Медресесіне
береді. Онда үш жыл ... ... ... ... ол осы ... ... да қосымша түсіп, онда 3 ай орысша ... ... ... ... бір ... рет ... ... берген
сөздерін кітапқа қарамай жатқа айтып шыға алатындай зерек болады.
Құнанбай Абайдың өзге балаларынан ерекше ... ерте ... ... ... ... ... алып, ел ісіне араласуға баулиды. ... ... Абай әке ... ... жұмыстарына араласады. Ол әке
қасында болған жылдарда қазақ даласындағы әлеуметтік өмір қайшылықтарын жан-
жақты тани түседі. Патша ... ... ... мен оның ... өзара қым-қиғаш айтыс-тартысқа түскен, танымы таяз болыстар мен ел
билеушілеріне қарсы ... бел ... Абай ... ... ... ... ... ж. Қоңыркөкше еліне болыс болады. Абай кейіннен, 1886 ж.
Е. Михаэлистің ұсынысымен, Семей ... ... ... ... болып сайланады. Абай 1880 ж.И.Долгополов, А.А.Леонтьевпен танысып,
олармен тығыз қарым-қатынаста болады.
Абай үш әйел алған. Бәйбішесі Ділдәдан –Ақылбай, Әбдірахман, ... ... ... ... ... Әйгерімнен – Тұрағұл, Мекаил,
Ізкайіл, Кенже, барлығы 7 ұл, 3 қыз сүйген. Келіндей ... ... ... ... ... ... өлең жазуды 10 жасында («Кім екен деп ... ем ... ... Одан ... ертеректе жазылған өлеңдері – «Йузи-
рәушән», екіншісі – «Физули», «Шәмси». Өлеңдерін қағаз ... 80 ... ... бастайды. «Сап, сап, көңілім», ... ... «Кең ... ... ... ... аралығында жазылған.
Ақындық қуатын танытқан үлкен шығармасы – «Қансонарда» 1882 ж. жазылған.
Бастан-аяқ динамикалық ... ... бұл өлең ... әдебиетінде
қалыптасқан дәстүрлі ұғымдардан өзгеше, ішкі ой ... ... ... ... ... ... ... көпсалалы, көпқырлы болып
келеді. Ол қазақ поэзиясында тіл кестесіне, сөз қолдануына да жаңа ... ... Абай ... ... ... жан ... ... жүрек лүпілін, сезімнің сан құбылып ... ... ... ... және ... да ... сөздердің жаңа, өзі
шығарған соны үлгі-өрнектері мол. Бірде ақын жүрегі кейіптей, ... ... ... менің – қырық жамау». ... ... ... ... ...... болып бөлектенген жүрек
бейнесі ақынның өкінішін, арманын, қастандық- өшпенділіктен шеккен азабын,
сүйенерге ... ... ... ... т.б. ... шеберлікпен жеткізіп
тұр.
Абайдың ұлылығын танытатын өлеңнің бірі – «Өлсе өлер ... ... Осы ... ... тармағындағы сөздердің мәнісіне үңілсек,
табиғат сөзін қалыпты мағынада алып, аспан мен жер, күн мен айды ... ... ... ... адам ... ұзаө екені талассыз. Абайдың
«Өлең сөздің патшасы» өлеңінде «сөз түзелді, тыңдаушы сен де ... - ... ... ... зор маңыз беріп қарауын, поэзияның жоғары
қоіамдық міндетін түсіне білуін талап етті. Жаңа ... ... ... жаңа ... ... ... ... адамның таниалатынына қазақ өмірінің
сол кездегі жағдайында толық ... арту қиын да еді. Абай оны ... мұны оның «Мен ... ... ... үшін» дген өлеңіндегі мына
шумақтар толық ділелдейді:
...«Шу дегенде құлағң тосаңсиды,
Өскен соң мұндай ... ... ... ... ... ... жағынан да, көркемдік бітімі жағынан да
ерекшеленіп тұрған үздік туындылар мол. «сегіз ... ... мен не ... ... ... шығады аңға», «Қалың елім, қазағым, қайран жұртым»,
«Жаз», «Желсіз түнде жарық ай», ... ... ... ... ... ... жерге енді», «Өлсем, орным қара жер сыз болмай
ма?», «Көк ... ... ... заман» секілді өлеңдерін қай-қайсын алсақ
та, мүлде тың дүние. ... ... ... төрт ... ... ... киімді, денелі, ақ сақалды»), ... ... ... ... ... бұлт түсі суық ... ... «Жазғытұры» («Жазғытұры
қалмайды қыстың сызы») секілді бір топқа, циклге ... ... ... ... ... ... құрылысы жағынан әр түрлі болып
шыққан. «Ғылым таппай мақтанба», ... оқып жүр» атты ... ... қалыптасқан насихат, өсиет ... ... да, ойды ... айту ... де ... ... ... көңіл
аударады. Абайдың
көркемдік ойлау, бейнелеп айту, суреттеу тәсілі мүлде жаңа, даралық ... ... ... ... дайын үлгілерді қайталамайды.
Халықтың сөйлеу тілінің, ... ... ... және ән ... кең ... отырып, ол өлең ... ... ... ... ... ...... байлығын терең ашып
көрсетті, жаңа ырғақты, үйлесімді өлең үлгілерін ... ... ... ... молықтырады. Қазақтың ақындық тілін, әдеби тілін
ұстартып жетілдірді, әдеби тілді биік жаңа ... ... ... М.Ю. ... т.б. ... ... ... аударып,
қазақ әдебиетін жаңа ой орамымен байытты. Пушкиннің ... ... ...... таңдап алып, «Татьянаның хаты», «Ленскийдің
сөзі» атты өлеңдерін шығарды. Абайдың ... – діл ... ... ішкі ... оның ... лебізін, жаңа саласын қазақ тілінің
суреттеу мүмкіншіліктерін пайдаланып, мол жеткізеді. Барлық жарстың ... ... ... ... ... қатарына «Альбомға», «Жолға
шықтым бір жым-жырт түнде жалғыз» сияқты өлеңдерін жатқызуға болады. Абай
- ... ... де ... ... ... сол ... ... суреттеуге, әр түрлі топтар өкілдерінің мінезің, іс-әрекетін
діл көрсетіп, сатиралық бейнелер жасауға сөз өнерінде мысал ... ... ... жоқ. Абай ... ... «Әзім», поэмаларын жазған.
Олардың үшеуі де шығыс халқына ортақ сюжетке құрылған. Бұларға қоса, ол
Лермонтовтың ... fnns ... ... ... және ... ... ... кіріскенін ескерсек, поэма ... ... ... аз ... көреміз. Ал, «Масғұт» пен
«Ескендір» туралы айтсақ, ... ... ... осы сюжетке жазылған
поэма – дастандар ізін қумай, басқа қалыпта жазылуы поэмаларға ... ... Абай – ... ... ... ... философиялық
түйіндері бар ғұлама. Ақынның ... ... ... ... ... идеяларға толы. Ол күллі Шығыста философияның ... ... ... ... ... өзекті жіне басты проблема етіп
қарастырып, соған айрықша көңәл ... ... ... ... ... ... ... кісілік тұрғысынан жетілдіру принциптерін,
ұлттық ... ... алға ... Ақын ... сусындаған
негізгі үш қайнар көзді айтатын болсақ, ол ең алдымен Абай ... ... рухы мен ... оның ... ... мен ... ... көргенділікпен, өлеңмен өрнектеуді қазақ эпосынан үйренді. Сондай ... ... ... ... ... бір ... қалыптасуына Шығыстың
рухани қазынасының да ықпал - ... аз ... ... Өйткенә ол
күллі араб пен парсының батырлық дастаны мен ... ... ... ... ... ... ақындарын, Әбу Жафар Мұхаммед ат-Табари, Рабғузи,
Рашид әд-Дин, Бабыр ... ... ... ... ... ... ... логика ғылымының негіздері мен мұсылмандық ... ... ... ... ғұламалар еңбектерін жетік
меңгерген.
XIX ғасырдың екінші ... ... ... аса ... Жаяу Мұса Байжан ұлының (1835-1929) шығармашылығы болды. Оның
туған жері Павлодар облысы, Баянауыл ауданы, ... ... ... ... ... ... Анасы Нақыш ертеректе дүние салып, Мұса Байжанның
ағасы Тайжанның қолында тәрбиеленеді. Жеті ... хат ... Жаяу ... ... ... ауылға келіп-кетіп жүрген әнші-күйшілер
өнерімен танысады. Өзі де ән салып, домбыра тартады. Ауыл молдасынан ... Жаяу Мұса оны місе ... ... жасырынып Омбыға кетіп қалады.
1851жылы Қызылжарға келіп, орыстілін ... Ол ... ... ... ... мен скрипка ойнауды да меңгерген. Қаладағы оркетрлердің,
әншілердің ... ... ... ... ... ... ол «қырдағы қауіпті адам» ретінде сотталып, әскерге алынды. Жаяу
Мұса әскерей бөліммен бірге Петербургте, Қазанда, Севастопольде, ... ... ... келгенде ізіне түскен дұшпандары оның астындағы атына
дейін тартып алады. («Жаяу» ... ат ... ... ... ... Жаяу Мұса ... өнерді кәсіп етеді. Жаяу Мұса 1854 ж.
Омбы қаласындағы орыс ... ... ... ... ... Мәскеу, Қазан, Орынбор, Ақмола, т.б. қалаларда шығатын газет-
журналдармен, кітаптармен танысады. Жаяу ... ... ... ... ... келді. Ол туған ауылына саутты азамат, музыкалық
аспаптарда шебер ойнайтын өнерпаз болып оралады.
Жаяу Мұсаның әндері ... ... ... ... музыкалық
көркемдігі мен мазмұны жағынан әр ... ... мен ... мен ... ... ... уытты да сілді, сүйген
адамынан айырылған қайғысын айтқанда шерлі, ... ... ... ... жерінің көркіне сүйсінгенде асқақ әуенді болып келсе, өзінің
өмірі туралы толғанғанда сырлы да ... ... ... Жаяу Мұса ... ... ... ... ән - әуендерін ғана емес, орыс, украина,
татар, поляк әндерінің нақыштарын да ... ... ... ... ... үйлесімді қолданып, шеберлікпен ұштастыра білген
Жаяу Мұсаның музыкалық тілі өзгеше бір ... ... ... ... қуанышты күндер туралы, өз отанының жарқын келешегі туралы жаңа
әндер шығарды. Жаяу Мұсаның әншілік, компазиторлық өнері халық ... ... ... Сол ... өмір ... Тоқсанбай, Жанақ, Түбек,
Көтеш, Жаңабай сынды ақын-жыршылардың дәстүрлерін үлгі тұтып, жаңалыққа
құлаш ұрды. Жаяу ... ... ... ... ... ... «Толғау», «Бұзау зары», «Тұтқын зары», «Сүйіндік»,
туған жер табиғатын суреттейтін ... ... ... ... ... ... ... «Тұрымтай», «Қаршыға»,
«Көгершін»,күлдіргі «Құлбай», «Қазан қыздары», махабатты жырлайтын «Сұрша
қыз», «Шолпан», «Сәулем қыздар», «Гауһар ... ... ... ... ... «Келдім, Сапар, басыңа» атты әндері бар. Сондай-ақ ол ... ... «Қыз ... «Қыз бала ... ... «Қамшылау»
сияқты күйлердің де авторы. Жаяу Мұса әндерінде, қазақ халық ... ... ... құбылыс – классикалық музыканың формасын құрайтын
ерекшеліктер «Ақ сиса», ... ... ... анық ... Мұса – ... әнші ғана ... өз әндеріне лайықтап, өлең шығарған
ақын. Ол қазақ қоғамының әлеуметтік істеріне ... ... ... елеулі үлес қосты. Осындай ... ... ... ... ... білген Жаяу Мұсаның музыкалық тілі өзгеше
бір ... ... ... ... қазақ әдебиеті мен ғылымының ірі тұлғалары.
Шоқан Уәлиханов (1835-1865)
Шын ... ... жылы ... Қостанай облысының Құсмұрын
бекінісінде туған. Балалық шағы Сырымбетте өтті. Шоқан – Абылай ... ... ... аға ... ... ... Шоқанның әкесі Шыңғыс
төренің аулында С.М.Семенов, А.И.Шренн, С.Сотников, Н.Ф.Костылецкий т.б.
іалымдардың болуы Шоқанның ... ... ... үлкен әсерін тигізеді.
1847 жылы Шоқан Омбы өаласына келіп, Сібір кадет корпусына оқуға түседі.
Бүл оқу ... ... ... ... ала ... ... қазақ елінің
тарихы мен географиясына ерекшк ... ... 1853 жылы ... ... корпусын офицерлік шенмен бітіреді. 1855 жылы ... ... ... ... және ... ... Іле Алатауы өңірінде болады.
1856 жылы Ыстықкөлді топографиялық суретке түсңреді. 1856 жылы ... ... ... ... ... ... ... жасайды.
1857 жылы Алатау қырғыздарына сапармен барып, «Манас» ... ... ... ... Шоқан Қашғарға саяхат жасайды. Бұл саяхат
Шоқанның атын ... ... ... ... жылдары Ресей астанасы
Петербургке Азия департаментінде ... ... 1861 жылы ... ... ... ... Бұдан кейін Омбы қаласына келіп,
сот жүйесінде қызмет атқарады. 1864 жылы ... ... ... ... ата бекінісін алуға қатысады. Чернеевтің халыққа жасаған ... ... одан ... Верныйға келеді. 1865 жылы Шоқан Қытайдағы
дүнгендер көтерілісі туралы мақаласын «Руский инвалид» газетіне жариялайды.
1865 ... ... ... ... ... ... ... уақытында орыстың ірі интелегенция ... И.Н. ... П.П. ... ... Г.Н. ... ... танысып, тығыз байланыста болған. Шоқан қазақ тарихы мен
этнографиясын ... ... ... ... Ол өзінің атасы Абылай хан
туралы да көп мәліметтер қалдырған.
Ыбырай Алтынсарин (1841-1889). Ағартушы, педагог. 1841 жылы ... жылы ... ... ... ... ... мектепті алтын
медальмен бітіреді. 1857 жылы Ыбырай атасы Балғожа бидің қасында тілмаштық
қызмет атқарады. 1864 жылы ... ... ... қазақ балаларын
оқытатын мектепте қызмет әстейді. 1879 жылы ... ... ... болып қызмет атқарады. Осы кезден бастап Ыбырай
қазақ жастарын оқыту ісіне бел ... ... ... ауыл ... ... ... Ол ... жерінде алғаш қыздар мектебін
ашқан. Бұл қыздар мектебі Ырғыздағы қыздар мектеп-интернаты деп ... бұл ... ... ... ... тарапынан қуғынға ұшырайды. Ы.
Алтынсарин мектепке арналған оқулық құрастырды. Нәтижесінде екі ... ... ... ... орыс ... ... ... Ыбырай қазақ ауыз ідебиетінің өкілі. Оның «Қыпшақ-Сейітқұл»,
«Байлық неде?», «Талаптың ... «Бай ... ... ... т.б.
шығармалары бізге белгілі. Ы. Алтынсарин Орынбор ... ... ... ... ... ... ... жақсы байланыс жасайды.
XX ғасырдың басындағы қазақ мәдениеті.
XX ғасырдың басында қазақ мәдениеті өзіндік ерекшеліктерімен дамыды. ... ... ... ... ... ... әсер етті. Мәдениеттің
жаңаша сипатпен дамуына ең алдымен 1905-1907 жылдардағы революциялық
қозғалыстардың ... көп ... ... ... ... ... жаңаша сипатымен дамуына осы кезде ашыла
бастаған баспа ісі. ... ... ... ... ... ... қойылды.
Қазақ кітаптарын басу ісі Петербург, Қазан, Ташкент қалаларында да қолға
алынды. Кітап шығару ... орыс ... ... ... ... ... көп іс атқарды.
Әдебиеттің дамуы.
XX ғасырдың басындағы қазақ әдебиетінің дамуына А. ... М. ... С. ... Мәшһүр –Жүсіп Капеев, Ш.Құдайбердіұлы т.б.
әдебиет өкәлдерінің қосқан үлесі өте көп болды.
Ахмет ... 1873 жылы ... ... ... ... ... ауылында дүниеге келген. Ол – қазақ халқының 20 ғ. Басындағы ұлт
–азаттық қозғалысы жетекшілерінің ... ... ... ... публицист,
қазақ тілі білімі мен әдебиеттану ғылымдарының негізін салушы ғалым, ... ... ... Ата ... Аманжол- Шақшақ – Көмей -
Қалқаман – Байсейіт – Үмбетай - Аралбай – ...... - ... ... ... ... ... шындықты бетке айтатын, ақылд,
ел-жұртына беделді адам болған. Ол немересі ... ... ... ... ... ... бір ат, бір ... мінгізіп, ауыл ақсақалдарынан
бата алып, азан ... атын ... ... ... ... ... атты
ұлдары өнерлі әрі намыты ... ... ... ... ... шешесі Күңіш ел өміріне қызу араласқан сергек кісі ретінде
танылған. Әкесі мен туыстары Ресей өкіметі ... жапа ... ... ... күреске түсуіне ой салды. Бұл жөнінде кейін, яғни 23
жылдан соң әкесінің ізімен ... ... ... ... шығып, абақтыға
жабылған Байтұрсынов анасына жолдаған хатында: «Оқ ... он ... ... ... ... бар бір жарам...», - деп ... ... ... ... ... ... береді. Оны 1891 жылы
бітіріп, Орынбордағы 4жылдық мектепке оқуға түседі. 1895 жылдан 1909 ... ... ... ... ... ... ... Қарқаралы қалалық училищесінде меңгеруші ... ... ... ... ... 1905 ... тұс ... жылы Қоянды жәрмеңкесінде жазылып, 14500 адам қол қойған Қарқаралы
петициясы ... бірі ... ... Байтұрсыновтың ақын,
аудармашы, ғалым-тілші, әдебиеттанушы ретіндегі ұлан-ғайыр еңбегі ... зор ... ие ... жылы ... 50 ... толғаны
Орынбор, Ташкент қалаларында салтанатты түрде аталынды. А.Байтұрсынов –
қазақ ... және ... ... ... үлес ... ғалым.
С.Торайғыровтың «Шәкірт ойы», «Адасқан өмір», «Бір адамға», «Қамар сұлу»,
«Апты аяқ», Спандияр Көбеевтің «Қалың мал» т.б. ... осы ... ... озық ... ... саналады. Ш.Құдайбердиев – шәкірті, XX
ғасырдың басындағы қазақ әдебиетінің ірі тұлғаларының бірі. Парсы, ... ... ... Ш. ... ... қырғыз, қазақ һәм
хандар шежіресі» (1914) атты ... ... ... ... (1912) ... ... жарық көрген. Поэмалары «Қалқаман – Мамыр», «Еңлік -Кебек».
Ағарту ісі.
1906 жылы патша ... ... ... ... бекітті. Ереже қазақ
жерінде орыс мектептерінің көбеюіне жол ... ... ... ... қоя ... ... ісін дамытуға қаржы өте аз ... ... ... «Степной край», «Сибмрская жизнь» газеттері ... ... ... ретңнде ағарту ісін дамытуға үлкен үлес қоты.
«Айқап» журналы. Ұзақ уақыт күш-жігер жұмсап, ... ... ... ... 1910 ... ... ... шығаруға рұқсат алды.
«Қостанай уезінің Шұбар ... №5 М. ... ... - ... оның ... ... ... бойынша: бас мақалалар,
шетелдік хабарлар, мұсылмандар өмірінің мәселелері, хроника, фельетондар
мен өлеңдер, библиография жіне ... ... ... ... ... ... бағдарламасымен ай сайынғы «Эй-кафь» журналын шығаруға
рұқсат берілді». ... ... ... сан ... ... ... ... 1911 жылғы 10 қаңтарда Троицкіде қазақ халқыныі
тұңғыш «Айқап» ұлттық журналының бірінші номері шықты.
Ұйымдастырушы және ... ... ... жіне ... ... ... бұрын педагоктық және журналистік қызметпен айналысқан, сол кезге
қарай ... ... ... ... ... болған. М.Сералиннің өз
айтуына қарағанда, ... ... ... ... болған жоқ. Халықтық
болған ол ... бір ... ... және ... бағдар ұстанбады».
М.Сералиннің сіңірген еңбегін атап өте келіп, зерттеушілер ол «Қазақстанда
демократиялық бағыттағы ... ... ... ... ... жолға қойды.
«Айқап» журналы білім әлеміне ашылған бір терезе болды» деп атап ... » ... 1911 ... қаңтардан 1915 жылғы қыркүйекке дейін әелгіде
айына бір рет, ал сонан соң екі рет шығып тұрды. ... 88 ... ... 1000 ... жетті.
«Қазақ» газеті. «Қазақ» газеті апталық басылым болып шықты. 1913
жылғы ақпаннан 1918 жылғы ... ... ... ... 3000 ... 265 ... жарық көрді. Жеклеген номерлері 8000 данға дейін
жететін таралыммен ... ... алқа 1914 ... жаңа ... ... ... 10 обылыстық қазақтары жаздырып алатынын хабаолаған.
Бұған қоса оны Орынбор, Уфа, Қазан, Петербург,Мәскеу, ... ... да ... ... ... ... мен ... оқырмандар
алып тұрды. «Қазақ» газеті мұсылман діні ... ... ... ... ұстанды. Ол қазақ халқының артта қалған бөлігінің
діншіл екеніне, Алланы жіне оның ... ... ... шын жүректен
қадірлейтініне көңіл бөлді. Газет редакциясы «мұсылмандар одағының кадеттік
бағдар ұстанатынын ескерді. Ә.Бөкейханов пен ... да ... ... ... ... ... Ресейде орын алған қуатты мұсылман
қозғалысымен есептесіп ... ... қай ... ... қарамастан,
20 млн. Халық түрінде тірегі болды. Мұсылмандардың ... ... ... ... ... ... ... мұраттарына»
қослатыны және орыс халқымен бірдей тең құқықтарды» пайдаланғысы келетіні
атап өтілді.
Музыка және ауыз әдебиеті.
XX ғасырдың ... ... ауыз ... ... ... ... Байғанин сияқты қазаө әдебиетінің өкілдері үлес қоса ... ... ... ... үлес ... ірі ... Нұрпейісова,
Балуан Шолақ Баймурзин, Үкілі Ыбырай, Әміре Қашаубаев, Қали Байжанов, Естай
Беркімбаев. Осы кезге белгілі әндер: «Гәкку»(Үкілі ... ... ... т.б.
20-30 жылдардағы Қазақстанның мәдени құрылысы.
Ересектер арасында сауатсыздықты жою.
Шаруашылықты дамытып, жақсы өмір сүру үшін, ең алдымен халыұтар ... жою және ... ісін ... ... тұрды. 1924 жылы
Қазақстанда «Сауатсыздық жойылсын» қоғамы ұйымдастырылды. 1921-1927 жылдар
аралығында Қазақстанда 200 ... жуық адам әр ... ... ... 1928 ... барлық халықтың 28%-ы саутты болды. Ал қазақтар арасында бұл
көрсеткіш 10% болды. 1931 жылы ... 15-50 ... ... ... ашу, яғни оларға міндетті білім беру жүйесі енгізіледі.
Сауатсыздықты жою мақсатында республикада ағарту ісіне жұмсалатын ... ... ... жою ісі ... Қазақстан одақ құрамындағы
басқа мемлекеттерден артта қалды. Бұның себебі - әміршіл-әкімшіл жүйенің
бюрократтық саясаты. ... жою ... ең ... ... ... ... 1936 жылы жер-жерде ашылған сауатсыздықты жою ісіне
сол ездегі «Ауыл мұғалімі» журналы мен ... жол» ... ... ... ... ... білім беру ісі.
1926 жылы Қазақ АКСР халық Комиссарлар Кеңесі «Қазақ АКСР біртұтас еңбек
мектептерінің жарғысын» қабылдады. ... ... ... ... беретін
және соның ішінде қазақ қыздарын оқытатын ... ... ... беру
ісіне тек Қазақстанда 1921-1927 жылдары бір ... ... 68,9 ... жылдары Қазақстан халықтарының арасында жалпыға бірдей
оқу міндеті енгізілді.Жалпыға білім беру ... ... ... ... ... Білім беру ісін дамыту бағытында ана тіліндегі оқулықтарды
жасаған қазақтың ұлттық зиялылары үлкен үлес қосты. Мысалы, А. Байтұрсынов
суретті ... ... ана тілі ... ... ... ... арнап алгебра оқулығын, Ә.Бөкейханов география оқулығвн ... ... ... беру ісін дамытуға көңіл бөлінді. 1934-1935 жылдары
Қазақстанда 221 интернат жұмыс істеді.
Ғылымның ... ... 30 ... ... ... ... дами ... ғылыми тұрғыдан зерттеу ісіне 1920 жылы құрылған «Қазақстанды
зерттеу» қоғамы көп үлес қосты. Бұл қоғамда ... ... ... А.В. ... ... т.б. ... ... еңбек етті.
1926 жылы М.Е.Массон ... ... ... ... қазба
жұмыстапрын жүргізді. 1932 жылы КСРО Ғылым академиясының Қазақстандық
базасы құрылды. Бұл ... ... 1935 жылы ... және ... Қазақ ұлттық өнер ғылыми зерттеу институты құрылды. 1935 жылы КСРО
Ғылым академиясы Кенді Алтай түсті ... ... ... ... ... арналған сессия өткізді. Зерттеу нәтижесінде ... ... ... қоры жөнінен 3-ші, мұнай қоры жөнінен 2-ші, қорғасын,
барит қоры жөнінен 1-ші орын алатыны анықталды.
Қазақ Кеңес өнерінің дамуы.
XX ... 20-30 ... ... ... ... Семей, Ақмола,
Қостанай қалаларында түрлі деңгеіндегі мәдениет мекмелері жұмыс істеді.
А.В.Затаевич «Қазақ халқының 1000 әні» (1925 ж.), ... ... 500 ... күй » ... ... еңбектерін жазып, қазақ музыкасын зерттеу ісіне
үлкен үлес ... ... 1932 жылы ... ... ... ... ... Қазақ әншәсә Әміре Қашаубаев 1925 жылы Герменаияны Франкфурт
қаласындағы, 1927 жылы ... ... ... ... ... қазақ әнінің құдіретін танытты.
1926 жылы Қазақстанда алғашқы ұлттық қазақ ... сол ... ... ... ... ... алғашқы директоры актер, режисер Жұмат
Шанин болды. Театр ұйымдастыру ... ... ... ... ... Е.Өмірзақов, Қ.Бадыров көп еңбек
сіңірді. М.Әуезовтың «Еңлік-Кебек» пьесасы-театрда алғаш қойылған пьеса.
Бұдан ... ... ... ... батыр», Б.Майлиннің «Шаншар
молда», С.Сейфуллиннің «Қызыл сұңқарлар», ... пен ... ... ... ... сұлу» пьесалары, Д.А. Фурмановтың
«Бүкіл», Шекспирдің ... ... ... ... сахнаға шығарылды. 1937 жылы бұл театр қазақ академиялық драма
театры аталды. 1930 жылы ... ... ... ... ... ... 1933 жылы Алматы қаласында ұйғыр ... ... ... Бұл ... ... пен ... ержүрек ұйғыр қызын
бейнелейтін «Анархан» пьесасы және т.б. қойылды.
1937 жылы ... ... ... ... ... ... Д.И. Дон ... хин-дон» музыкалық драмасы қойылып, ... ... ... азамат соғысы кезінде жіне басқада қиын-қыстау жылдары
Ә.Жангелдин басқарған отрядта, Түркістан атқыштар дивизиясы мен ... ... атты ... ... ... ... ... істеді. Онда
Ж.Аймауытовтың «Ел қорғаны», Р.Мәлібектің «Әдет ... ... ... ... ... ... ... сияқты пьесалары
қойылды.
30 жылдары қазақ киносының дами бастаған кезі ... Осы ... ... ... ... «Востоккиноның» бөлімшесі «Жайлауда», «Түркісіб»
сияқты деректі фильмдер мен «Қаратау құпиясы», «Жұт», ... ... ... ... ... 1934 ... бастап республикада
хроникалы фильмдер студиясы жұмыс істей бастады. 1938 жылы ... ... ... «Амангелді» фильмі қойылды. Бұл фильмді «Ленфильм»
киностудиясы түсірген. 1934 жылы Абай атындағы Қазақ академиялық опера ... ... ... ... ... ... болып ашылған бұл театрда
М.Әуезовтың «Айман-Шолпан» спектаклы 100 рет астам көрсетілді. 1938 ... ... ... ... ... ... «Жалбыр», «Қыз Жібек»
опералары қойылып, ... ... ... ... ән ... КСРО ... ... атағына ие болды. Әйгілі суретші П.Г.Хлудов
қазақ бейнелеу өнерінің ... ... бірі ... ... ... ... Қастеев – Хлудовтың шәкірті. Ә.Қастиев «Амангелді»
картинасы –қазақ бейнелеу өнерінің озық туындылардың бірі.
1934 жылы ... ... ... ... ... ... ... жанынан кітапхана бөлімдері ашылды. 1939 жылы
республикада 3304 кітапхана жұмыс істеді. ... ... ... ... саны ... ... ғасырдың II жартысындағы Қазақ КСР-нің
мәдениеті.
Мәдениеттің дамуы.
Соғыстан кейінгі уақытта мәдениет, еліміздің рухани жағдайы қатал ... ... ... ... ... бұл ... өз ... отырды.
Ағарту ісі. Соғыстан кейінгі қараған халық шаруашылғын қалпына ... ... ... ... бірі ... мамандықтардың
жетіспеді.
1946 жылы коммунистік партия Қазақстанда ... және орта ... беру ... ... ... ... ... Қазақстанға көптеген білікті
мамандар жіберіліп, білім беру ісіне қаражат бөлінді. Соғыстан кейінгі
алғашқы ... ... ... ... ... ... 1950 ... білім беру ісіне 146, 5 млн. Сом жұмсалды. Нәтижесінде
көптеген жаңа ... мен ... ... ... ... мектептердің
саны 9088 болды. Бұл мектептерде 1493000 ... ... 1950 ... міндетті орта білім алу жүйесі енгізілді.
Әдебиет. Қазақ әдебиетінің соғыстан кейінгі жағдайы нашар болмады. ... ... ... ... кері ... ... ... 1947
жылы М.Әуезов «Абай жолы» роман-эпопеясының екі ... ... 1949 ... ... роман-эпопеясы үшін ол мемлекттік сыйлыққа ие болды. Бұл туынды
– әдебиетінің аса үлкен ... ... ... ... ... ... ... М.Иманжановтың «Алғашқы айлар»
романдары, Қ.Бекхожин мен Ғ.Ормановтың, А.Тоқмағамбетов пен ... ... ... ... ... ... ... қалпына келтіру барысында негізгі
қажеттіліктердің бірі ғылыми –зерттеу жұмыстары болды. 1946 жылы ... КСР ... ... құрылды. Ғылым академиясының алғашқы президенті
болып ғалым, геолог, геология - минералогия ғылымдарының докторы, акедемик
Қаныш Имантайұлы Сәтбаев сайланды. ... КСР ... ... ... ... С.И. Вавилов, И.П. Бардин, А.М. Панкратова сияқты
КСРО Ғылым академиясының белгілі ғалымдары көп ... ... ... ... ... КСР Ғылым академиясы көптеген аса күрделі ғылыми -
зерттеу жұмыстарын жүргізді. 1946-1949 жылдар аралығында ... ... ... ашты. 1952 жылы Қазақ КСР Ғылым ... ... ...... ... ... ... Ғылым академиясының 19 ... ... ... 500 ... болды.
Е. Бекмаханов ісі. Ермұхан Бекмаханов Ворнеж педогогика институтын
бітірген тарихшы ғалым болды. Е.Бекмаханов 1943 жылы ... ССР ... ... ... 1946 жылы ... ... қорғады. 1947 жылы
диссертациясын «XX ғасырдың 20-40 ... ... ... етіп ... ... бұл еңбектерінде 1837-1847 жылдардағы
Кенесары Қасымұлы бастаған көтеріліс туралы кең ... ... ... ... ... Ресейге қарсы көтерілісті жақтаған,
Кенесары қозғалысын ақтауға тырысқан ... ... ... 1950 ... ... ... ... баспасөз арқылы
Е.Бекмахановты ашық айыптай ... ісі. ... ... ... ... ... ірі ... болды. Соғыстан кейін ол біраз уақыт бойы С.М.Киров ... ... ... ректоры қызметін атқарды. Т.Тәжібаев
сталиндік ... ... ... ... ... ... сияқты ғалымдарды қорғап, оларды университетте сақтап қалды. Ол
үшін Т.Тәжібаевқа «саяси сенімсіз» адамдарды жұмысқа ... ... ... айып ... Әсіресе Е. Бекмахановқа байланысты ол қатаң ... ... ... ... тез ... ... «саяси сенімсіз»
адамдардан тазартуға тапсырма берді. Бұл тапсырманы ... ... ... ... 60 ... II ... мен ... басындағы мәдениеті.
Халыққа білім беру.
70 жылдарға қарай республикадағы білім беру саласында бірқатар өзгерістер
болды. 1970 жылы ... ... ... саны 10154 –ке ... ... ... оқушы саны 3 млн. 266 мың болды. 80 ... ... ... жойылуымен ондағы мектептер, қазақ тілінде оқу ісін жүргізетін
бірнеше мектептер ... ... 1986 жылы ... ... ... ... ... мектептер ашылды. Бұл мектептерді
Қазақ КСР Ғылым ... ... ... 1986 жылы КОКП ... ... ... ... шаралары туралы қаулы шыңғарды. 1970 жылдан бастап
республикадағы жоғары оқу орындарына ... ... ... ... оқу ... 173,3 мың студент білім алды. Арнаулы
оқу орындарының саны  246 ... Бұл оқу ...  272, 2 мың адам ... ... 70 ... бастап Қазақ КСР Ғылым акдемиясы Кеңестер
Одағындағы ірі ... ... ... ... 1985 жылы республикадағы 40377
ғылыми қызметкердің 864- ғылым докторы, 650-і ... ... ... ... ірі ... ... ірі ғылыми жаңалықтар арқылы
шықты.
Д.В. Сокольский алғаш рет катализаторды электрохимиялық әдістер ... ... ... М.А.Айтхожин генетика және микробиология
салаларында өсімдік жасушыларындағы информосомаларды тапты. Бұл еңбегі ... ... ... ... ... тіліндн Қазақ Кеңес энциклопедиясы
жарық ... ... ... те ... ... ... сияқты бюрократиялық
жүйенің ықпалында болды.
70 жылдардың ортасында ... ... ... ... т.б. ақындар мен жазушылардың жаңа ... ... ... ... ... алғашқы болып Социалистік Еңбек ері атанды.
1976 жылы оның «Ұлпан» повесі орыс тілінде жарық көрді.
80 жылдары ... ... ... ... ... ... ... ақындар мен жазушылар жаңа туындылар жазды.
Театр. Кино.
1947 жылы М.Әуезов атындағы академиялық драма театрында қойылған «Қан ... ... ... ... ... лауреаты атанды. Қазақ КСР-де
М.Ю. Лермонтов атындаіы республикалық орыс драма театры, ... ... да ірі ... ... ... С.Қожықаев, М.Бегалин сияқты
кино режисерлар «Қыз Жібек», «Атаманның ақыры», «Мәншүк туралы ... ... ... ... ... ... ... республикада өте төмен дәрежеде болды. Іс қағаздардың
көпшілігі орыс ... ... ... саны ... Осы ... ... қазақ тілінің қолданылу аясының таралуы әсіресе
Көкшетау, Ақмола, Сотүстік Қазақстан, Павлодар, ... ... ... ... 1989 жылы 22 қыркүйекте Қазақ КСР-де «Тіл туралы»
заң қабылданды. ... ... ... ... ... ... тілі, екінші бабында ұлтаралық қатынастар тілі орыс тілі ... ... ... ... бөлу ... бірқатар игі шаралар жүзеге
асырылды. Қазақ тілінде білім бертін 155 ... 4 ... ... 482 ... ... ... қазақ әдебиетінің көптеген өкілдері жаңа туындылар жазды. Бұл
әдебиеттің коммунистік партияның идеологиялық қысымынан босаған кезі. ... ... 48 ... театры 5 тілде жұмыс ... 9 ... ... ... 10 мың ... 145 ... болды.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 43 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Оңтүстік Қазақстан облысы табиғатының өзгеруіндегі антропогендік факторлардың ролі57 бет
Орталық Қазақстанның қола дәуірі5 бет
ХІХ ғ. і жартысындағы музыкалық өнеріне жалпылама талдау жасау14 бет
ХІХ ғасырдағы қазақ әдебиетінің тарихы, зерттелуі11 бет
1960 ж. екінші жартысы - 1980 ж. бірінші жартысындағы Қазақстан5 бет
4-7 ғасырлардың бірінші жартысындағы византия империясы5 бет
XIX г. 60-70-жылдарына дейінгі қазақ әдеби тілі және оны танытатын үлгілер25 бет
XIX ғ. II жартысы, XX ғ. бас кезіндегі қазақ әдеби тілінің діни лексикалық сипаты5 бет
XIX ғ. ІІ-жартысындағы Қазақстан7 бет
XIX ғ. Қазақстан17 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь