Бастауыш сынып оқушыларының ұлттық дүниетанымын қалыптастыру жолдары

Мазмұны

І. Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3.9

ІІ. Негізгі бөлім
І тарау. Бастауыш сынып оқушыларының ұлттық дүниетанымын қалыптастырудың теориялық мәселелері
І.1. Дүниетаным және оның мәні мен мазмұны ... ... ... ... ... ... .
І.2. Ұлттық дүниетаным және оның ерекшеліктері

ІІ тарау. Бастауыш сынып оқушыларының ұлттық дүниетанымын қалыптастыру жолдары
ІІ.1. Бастауыш сынып оқушыларының дүниетанымын қалыптастырудағы жеке пәндердің алатын орны
ІІ.2. Қазақ ағартушы ғалымдарының бастауыш сынып оқушыларының ұлттық дүниетанымын қалыптастыруға байланысты көзқарастары

ІІІ. Қорытынды

Пайдаланылған әдебиеттер

Қосымшалар
Кіріспе

Диплом жұмысының көкейкестілігі. Бүгінгі таңда Қазақстан Республикасының қоғамдық өмірінде жүріп жатқан демократиялық өзгерістерге байланысты белгілі әлеуметтік шарттарды ескере отырып, жеке тұлғаны қалыптастыруды көздеген білім беру жүйесіне қойылатын талаптар күшейе түсуде. Сол талаптардың бірі — оқушының дүниетанымын қалыптастыруда елеулі ықпал жасайтын білім мазмұнын жетілдіру. Білім — дүниетанудың кәусар бұлағы. Ол неғұрлым тереңдеген сайын дүниетаным да қалыптасып, тұрақтана түседі.
Дүниетанымның қалыптасуына адам, табиғат, қоғам туралы білімдер тірек болады. Адам, табиғат, қоғам — біртұтас дүние. Адам, табиғат, қоғам арасындағы байланысты және оларды үнемі бірлікте дамитынын оқушылар бастауыш сыныптан бастап оқып, түсінуі жолға қойылып отыр. Өйткені дүниетануды бастауыш сыныпта оқытудың барысында оқушының таным процесі дамиды. Танымға көмегін тигізетін оқушының сезім мүшелерінің жұмысы арқылы олар сыртқы дүниені қабылдайды. Әртүрлі оқу әрекеттері нәтижесінде олар дүниені біртұтас бірлікте сезініп, қабылдау арқылы санасында білім қоры жиналып, ой-өрісі кеңейеді.
«Дүниетаным», «таным», «қазақ дүниетанымы» саласында көптеген құнды ой-пікірлер мен көзқарастар философ ғалымдардың (С.Б.Крымский, Б.М.Кедров. Э.Нысанбаев, А.Қасабеков, М.Орынбеков, Ж.Алтаев, Кішібеков және т.б.) еңбектерінде жан-жақты талқыланып келеді.
Оқушылардың танымдық әрекеттерінің түрлері болса бірқатар психологтар мен педагогтардың еңбектерінде (М.А.Данилов, И.Я.Лернер, Л.В.Занков, М.И.Махмудов, А.А.Люблинская, А.Н.Леонтьев, Н.Б.Менчинская, П.Я.Голперин, Д.Б.Эльконин, М.И.Левина, Ю.К.Бабанский, Т.И.Шамова, С.П.Баранов) зерттеу объектісіне қарай жүйелі талданған.
Г.И.Шукина оқып білу жаңадан шындық ашу емес, бұрыннан белгілі адам тәжірибесінен өткен шындықтардың жиынтығын меңгеру. Сондықтан бұл шындықтарды оқушылар санасына жеткізу үшін ең алдымен мұғалімдер осы білімдерді шәкіртке жеткізудің әдіс-тәсілдерін меңгеруі керек деп дәлелдейді. Б.П.Баранов оқытуды жеке бастың психологиялық дамуын тездету үшін және қоршаған ортаның бұрыннан белгілі заңдылықтарын оқушыларға меңгерту үшін жасанды ұйымдастырылған танымдық іс-әрекеттердің жиынтығы деп санайды. Осы жайында тіпті өз кезінде Я.А.Коменский болса, «мүмкіндігінше адамдар білімді кітап бойынша ғана емес аспаннан, жерден, еменнен, жөкеден, яғни, басқа біреудің байқағанынан, не сол жайында берген мәлімдемесінен емес, заттың өзінен алсын» — деп тұжырымдайды.
Оқушылардың танымдық әрекетін арттыруда проблемалық оқытудың атқаратын ролінің ерекше екендігін, оны ұйымдастыру әдістері оқушылардың ойлау процесі мен ізденушілік әрекетінің дамуына елеулі әсерін тигізетінін қазақтың белгілі дидактері И.Нұғыманов, Т. Сабыров және т.б. өз еңбектерінде дәлелдеп отыр. Бұл пікірлер оқытудың басты мақсаты — оқушыларға айқын дүние заңдылықтарын, заттарын, фактілерін таныту деген түсінік береді.
Әлбетте, бұл пікірлермен толығымен келісуге болады. Өйткені, қоршаған заттар мен құбылыстар жайында білім алып, оны нақты қабылдау барысында оқушылар әртүрлі оқу әрекеттерін қолданады. Алдымен затты не құбылысты көру әрекеті арқылы түрі, түсі, пішінін, көлемін анықтап, таныса, ұстап сезіну әрекеті арқылы оның күйін, қатты-жұмсақтығын және басқа да сапасын айқындау, онан әрі затты не құбылысты бақылау іс-әрекеттері негізінде ой қорытып, заттарды салыстырып, айырмашылығы мен ұқсастығын табады. Міне, осындай түрлі таным әрекеттері нәтижесінде оқушылар затты не құбылысты қабылдайды және олардың ғылыми ұғымның негізі қаланады. Осы аталған әрекеттер арқылы түсінік алған оқушыларда келешекте эмоциялық, іскерлік, интеллектуалдық дағдылардың дамуына жағдай туады.
Зерттеу проблемасы саласында жарық көрген арнайы ғылыми еңбектерге, оқу-әдістемелік құралдарға, олардың бастауыш сынып оқушыларының оқу-тәрбие процесіне ендірілу тәжірибесіне жасаған талдау барысында дүниетануды оқытудың теориялық негізіне байланысты кемшіліктер жағдайлар байқалды:
- оқушылар дүниетанымын қалыптастырып, оларға қоршаған дүниеден ғылыми және экологиялық білім негізін меңгертуде пәннің маңызы сараланғанмен, осы кезге дейін осы бағдарламалық талаптардың өз деңгейінде жүзеге аспай отырғаны;
- бастауыш сыныпта табиғаттан берілетін білімнің адам өмірімен, қоғаммен байланысы толық ашылмағандығы, мектептердің үнемі аударма оқулықтарды пайдаланумен шектеліп келгендігі;
- оқушылардың шығармашылық белсенділігін арттыратын өздігінен жұмыс істеу әрекеттерін ұйымдастыруға негіз болып, бағыт беретін оқытудың әдіс-тәсілдерін зерттеуге арналған әдістемелік жұмыстардың жеткіліксіздігі;
- бастауыш сыныптағы дүниетануды оқытудың ең бастысы, негізгісі ретінде сөздік әдіспен шектелуі, оқушылар белсенділігін арттыратын, ізденушілігін дамытатын жағдаяттардың жасалмауы, осының салдарынан оқушылардың шығармашылық қабілеттерінің төмендеп, көріп байқағандарын қайталап айтумен шектелетіндігі:
- осы кезге дейін бастауыш сынып оқушыларына қоршаған ортадан білім берудің әдістемелік мәселелерін жүйелі зерттеген монографиялық еңбектердің жоқтығы.
Бүгінгі күні білім мазмұнын кіріктіріп оқыту арқылы оның ғылыми деңгейін көтеру мәселесі қойылып отырған жағдайда бастауыш сыныпта оқушыларға табиғат, адам, қоғам жайында беретін білім негізінде олардың дүние танымын қалыптастыру үшін дүниетануды оқытудың ғылыми әдістемелік жүйесін жасау орынды талаптардың бірі.
Бастауыш сыныпта «Дүниетану» пәні оқылмағанымен, оқу бағдарламасына қоршаған дүниеден ұғым беретін материалдар, яғни, дүниетану материалдары бастауыштың бірінші сыныбында «Айналамен таныстыру», екінші сыныбында «Табиғаттану» пәндері арқылы меңгерілсе, соңғы жылдары мазмұны да, мақсаты да жаңа «Дүниетану» пәні республиканың барлық бастауыш сыныптарына ендіріліп отыр. Бұл пән бойынша оқушыларға еліміздің табиғаты, табиғи байлығы, экономикасы, ғылымы мен мәдениеті, этика, әдеп, эстетика, құқық пен өнері, адам-адам, адам-қоғам, адам-табиғат арасындағы қарым-қатынас түрлері жайында ғылыми-сарамандық ұғымдар беріледі. Пәнді оқып меңгеру барысында оқушылар дүниенің үш құрамдас бөлігі: адам, қоғам, табиғат саласынан білім алады. Атап айтсақ, қоршаған дүние заттары, құбылыстары, табиғат, экология туралы ғылыми түсінік қалыптасады. Тарихи деректер жайында жалпы мағлұмат алып, халықтың салт-дәстүрі, тұрмыс-тіршілігі, табиғат байлығы, мәдени-әдеби, көркем-қолөнер шығармашылығы арасындағы байланысты, сабақтастықты көре білуге үйренеді. Пәннен алған ұғымдарын басқа пәндермен кіріктіре оқу арқылы дүниенің тұтастығы жайында жүйелі білім негізі қалыптасады.
Дүниетанымның қалыптасуы ұзақ және күрделі процесс. Оның нәтижесінде жеке көзқарастар және сенім жүйесі дамиды, қалыптасады. Олар жеке адамның әрекет жасауына басшылық етеді. Дүниетаным процесінде әртүрлі факторлар, мәселен әлеуметтік микроорта мен тәжірибе жаппай ақпарат құралдары т.б. әсер етеді. Олардың әрқайсысы іс-әрекетіне әртүрлі ықпал жасайды.
Бастауыш сынып оқушысының өмірге, табиғатқа көзқарасының қалыптасу процесі дүниетаным идеясы элементтерін игеруден, яғни білімнің, ғылымның негіздерін және мінез-құлықтарын, белгілі нормаларын білу, оларды сақтай білуден басталады.
Білім мен тәрбие беру арқылы адамның ой-сезіміне, мінез-құлқына, дүниетанымына әсер етуге болады. Ғұлама ойшыл Әл-Фараби айтқандай адамдағы үш қабілетті дұрыс жолға қойып тәрбиелеу арқылы дұрыс нәтижеге жетуге мүмкіндік туады. Дүниедегі ең бағалы байлық – адам болғандықтан, оның қоршаған дүниеге көзқарасы, білу деңгейі қоғам дамуында, табиғатты сақтауда және өзінің тұлға ретінде қалыптасуында негізгі орын алады. Оның адамдық қасиеттері, ұстайтын жолы, дүниеге көзқарасы, мақсат-тілегі, мінез-құлқы, моралдық бейнесі іштей өзімен бірге тумайды, қоғамда, басқа адамдар арасында өмір сүру барысында қалыптасады. Сондықтан да дүниетанымды дұрыс қалыптастыру бастауыш мектеп қабырғасында басталады да өмір талабына, ғылым дамуына жалғаса береді. Міне осы орайда зерттеу тақырыбымды «Бастауыш сынып оқушыларының ұлттық дүниетанымын қалыптастыру» деп алуыма себеп болды.
Зерттеу мақсаты: Дүниетанымның теориялық негіздерін, оның бастауыш сынып оқушылары тұлғасының қалыптасуының ұлттық дүниетанымын қалыптастыру әдістемесін зерттеу.
Зерттеу объектісі: Оқу үрдісінде бастауыш мектеп оқушыларының ұлттық дүниетанымын қалыптастырудың жолдары.
Зерттеу пәні: Сыныпта және сыныптан тыс жұмыстарда бастауыш сынып оқушыларының дүниетанымын қалыптастыру процесі.
Зерттеу міндеттері:
• Оқушылардың дүниетанымын қалыптастыру жайында әдебиеттермен танысу, оларға талдау жасау;
• Ұлттық дүниетаным түрлерін айқындау;
• Дүниетаным ұғымының мәнін ашу;
• Оқушылардың дүниеге көзқарасын қалыптастырудағы мектеп жұмысының негізгі әдістерімен танысу;
• Оқушылардың бойында адамгершілік қасиетін арттыру жолдарын анықтау;
• Сыныптан тыс тәрбие жұмыстары түрлерін дүниетаныммен байланыстыру.
• Бастауыш сынып оқушысының дүниетанымы қалыптасуының әдіснамалық және психологиялық негіздерін айқындау;
• Жеке тұлғаның дүниетанымдық қалыптасуының жолдары мен тәсілдерін анықтау;
• Бастауыш сынып оқушыларының ұлттық дүниетанымының қалыптасуын экспериментальдық түрде анықтау.
Зерттеудің әдіснамалық және теориялық негіздері: Жеке тұлға теориясы, дүниетаным туралы философиялық, психологиялық, педагогикалық жалпы адамзаттық және ұлттық құндылықтардың өзара сабақтастық теориясы, қазіргі гуманистік тұжырымдар, білім туралы мемлекеттік саясат болып табылады.
Зерттеу көздері: Философия, психология, педагогика, психологтардың, педагогтардың дүниетаным туралы зерттеу еңбектері. Қазақстан республикасының «Білім туралы» заңы, ғылым және білім министрлігінің тұжырымдамалары, кешендері, бағдарламалары, ұлттық дүниетанымды тиімді пайдаланудың жүзеге асыру жөніндегі озық тәжірибелері.
Зерттеудің ғылыми-педагогикалық әдістері: Зерттеу мәселесіне байланысты тақырып бойынша философиялық, психологиялық, педагогикалық, әдістемелік әдебиеттерге, қолөнер мұраларына теориялық талдау жасау; бақылау, әңгімелесу, сауалнама жүргізу, озық тәжірибелерді зерделеу, жинақтау, қорыту.
Зерттеу базасы: Шымкент қаласындағы №25 Т.Рысқұлов атындағы этнопедагогикалық-гуманитарлық гимназия мектебі, Төлеби ауданы Аққұм ауылы Қ.Тыныбаев атындағы орта мектеп.
Зерттеу кезеңдері: І кезеңде зерттеу проблемасы бойынша жарық көрген философиялық, психологиялық, педагогикалық және ғылыми-әдістемелік әдебиеттерге талдау жасалынды; адамзат дүниетанымының қалыптасуы мен тарихи дамуы дүниетанымдық көзқарастардың қалыптасуы туралы материалдар жинастырылды. ІІ кезеңде зерттеу тақырыбы бойынша жиналған теориялық және этнопедагогикалық материалдарға талдау жалғастырылды. Баспа бетінде жарық көрген халқымыздың дүниетанымдық мұралары, әдеби деректері жинастырылып, жүйеленді.
Зерттеу жұмысының дәлелділігі мен негізділігі: Зерттеудің ғылыми-педагогикалық бағыты мен зерттеу пәніне сәйкес өзара байланыстағы кешенді әдіс-тәсілдік қолданумен тәжірибелік-эксперименттік зерттеудің мақсат пен міндетке сәйкестілігімен, алынған бастапқы және соңғы нәтижелердің математикалық әдістерімен, қорытындылауымен зерттеу жұмысының қорытынды нәтижесін практикаға ендірумен қамтамасыз етіледі.
Зерттеу жұмысының ғылыми негізі мен практика жүзінде қолдану нәтижелері: Бірінші Республикалық аймақтық «Елімнің самғауы биік» атты М.Жұмабаев атындағы педагогикалық оқуларында талқыланып, шығармашылық еңбектер жинағында жарық көрді.
Диплом жұмыстың құрылымы: Диплом жұмыс кіріспе, екі тарау, қорытынды және пайдаланылған әдебиеттер тізімі мен қосымшалардан тұрады.
Кіріспеде зерттеу жұмысының көкейкестілігі анықталып, ғылыми аппараты баяндалады.
«Бастауыш сынып оқушыларының ұлттық дүниетанымын қалыптастырудың теориялық мәселелері» атты бірінші тарауда дүниетаным және оның мәні мен мазмұны және ұлттық дүниетаным және оның ерекшеліктері анықталып, қарастырылады.
«Бастауыш сынып оқушыларының ұлттық дүниетанымын қалыптастыру жолдары» атты екінші тарауында бастауыш сынып оқушыларының дүниетанымын қалыптастырудағы жеке пәндердің алатын орны мен қазақ ағартушы ғалымдарының ұлттық дүниетанымды қалыптастыруға арналған көзқарастары баяндалады.
Қорытындысында оқушылардың дүниетанымдық көзқарасын қалыптастырудың теориялық тәжірибелік-эксперименттік жұмыстар, ғылыми-әдістемелік ұсыныстар беріледі.
Қосымшада қазақша ұзындық өлшемдері және дүниетану пәнінен сабақ үлгілері ұсынылады.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі.
1. Қазақстан Республикасының «Білім» мемлекеттік бағдарламасы. Алматы, 2000ж.
2. А.Құралұлы Ұлттық дүниетаным. Алматы: 2002
3. Алтынсарин Ы. Таңдамалы педагогикалық мүралары — Алматы: Рауан, 1991
4. Бабанский Ю.К. «Педагогика» - М: Просвещение, 1998
5. Валиханов Ч. Собр. сочинений в пяти томах. 1 том - Алматы: 1961
6. Кішібеков А. Философия Алматы,1998
7. Гулзыхан А. Қазақтардың дүниетанымы - А: Қазақ университеті, 1999
8. Жұмабаев М. Таңдамалы шығармалар. - А: Ғылым, 1992
9. Керімбаева Р. Оқушының дүниетанымын қалыптастыру - //Бастауыш мектеп 2005/4 29 бет
10. Концепция формирования нового социально-экологического поведения граждан Р.К. - А. Қазақстан, 1995
11. Қалиев С, ОразбаевМ., Смайлов М. Қазақ халқының салт-дэстүрлері - А: Рауан, 1994
12. Қожагелдиева С Дүниетану пәнін оқытуда адамгершілік тәрбиесін арттыру -// Бастауыш мектеп 2005/2
13. Маймақов Мінез-құлық этикасы - А, 1980
14. Майғараева Г„ Қалиев С, Нысанбаева Г. Оқушылардың тұлғалық қасиеттерін дамытудың педагогикалық негіздері - А: Білім, 2001
15. Сухомлинский В.А. Духовный мир школьников М., 1981
16. Тәжібаев Т. Қүнанбаев А. Жастарды тэрбюиелеу туралы. — А., 1984
17. Табылдиев Ә Халық тағылымы А: Мектеп, 1986
18. Харламов И.Ф. Педагогика - М. Высшая школа, 1990
19. Шардарбеков Ш. Ұлттық дүниетаны // Химия, биология 2002/2
20. Е.Сағындықұлы. Педагогика. Дәрістер курсы. А., Ы.Алтынсарин атындағы қазақтың білім академиясының Республикалық баспа кабинеті. 1998.
21. Р.Керімбаева. Оқушының дүниетанымын қалыптастыру. //Қазақстан мұғалімі. 2001/2.
22. Ә.Мұханбетжанова. Дүниенің ғылыми бейнесінің моделінің мазмұны. //Қазақстан мұғалімі. 2000/8.
23. Қ. Жарықбаев. Жантану негіздері. А., 1998.
24. Р.М.Қоянбаев, Ж.Б.Қоянбаев. Педагогика. Астана. 1998.
25. Педагогика дәріс курсы. Алматы. Нұрлы әлем. 2003.
26. А.Игілікова. Дүниетану пәні. //Бастауыш мектеп. 2005/4.
        
        Мазмұны
І.
Кіріспе.....................................................................
..............................3-9
ІІ. Негізгі бөлім
І тарау. Бастауыш сынып оқушыларының ұлттық дүниетанымын
қалыптастырудың теориялық мәселелері
І.1. Дүниетаным және оның мәні мен мазмұны………................
І.2. Ұлттық дүниетаным және оның ... ... ... ... ... ... ... жолдары
ІІ.1. Бастауыш сынып оқушыларының дүниетанымын қалыптастырудағы жеке
пәндердің алатын орны
ІІ.2. Қазақ ағартушы ғалымдарының бастауыш сынып оқушыларының ұлттық
дүниетанымын қалыптастыруға байланысты көзқарастары
ІІІ. Қорытынды
Пайдаланылған ... ... ... ... ... ... ... өмірінде жүріп жатқан демократиялық өзгерістерге
байланысты белгілі әлеуметтік ... ... ... жеке ... ... ... беру жүйесіне қойылатын талаптар күшейе
түсуде. Сол талаптардың бірі — оқушының дүниетанымын қалыптастыруда ... ... ... ... ... ... — дүниетанудың кәусар
бұлағы. Ол неғұрлым тереңдеген сайын дүниетаным да қалыптасып, ... ... ... ... ... ... білімдер тірек
болады. Адам, табиғат, қоғам — ... ... ... ... ... ... және оларды үнемі бірлікте дамитынын оқушылар
бастауыш сыныптан бастап оқып, ... ... ... отыр. Өйткені
дүниетануды бастауыш сыныпта оқытудың барысында ... ... ... ... көмегін тигізетін оқушының сезім мүшелерінің жұмысы арқылы
олар сыртқы дүниені қабылдайды. Әртүрлі оқу әрекеттері ... ... ... ... ... қабылдау арқылы санасында білім қоры
жиналып, ой-өрісі кеңейеді.
«Дүниетаным», «таным», «қазақ дүниетанымы» ... ... ... ... мен ... философ ғалымдардың (С.Б.Крымский, Б.М.Кедров.
Э.Нысанбаев, А.Қасабеков, ... ... ... және ... ... ... ... танымдық әрекеттерінің түрлері болса бірқатар психологтар
мен ... ... ... ... Л.В.Занков,
М.И.Махмудов, А.А.Люблинская, А.Н.Леонтьев, Н.Б.Менчинская, П.Я.Голперин,
Д.Б.Эльконин, М.И.Левина, Ю.К.Бабанский, Т.И.Шамова, С.П.Баранов) ... ... ... ... оқып білу жаңадан шындық ашу емес, бұрыннан белгілі адам
тәжірибесінен өткен шындықтардың ... ... ... ... ... ... жеткізу үшін ең ... ... ... ... жеткізудің әдіс-тәсілдерін меңгеруі ... ... ... ... жеке бастың психологиялық дамуын тездету
үшін және қоршаған ортаның бұрыннан белгілі ... ... үшін ... ... танымдық іс-әрекеттердің жиынтығы деп
санайды. Осы жайында ... өз ... ... болса, «мүмкіндігінше
адамдар білімді кітап бойынша ғана емес аспаннан, жерден, еменнен, жөкеден,
яғни, басқа біреудің байқағанынан, не сол ... ... ... ... ... ... — деп тұжырымдайды.
Оқушылардың танымдық әрекетін арттыруда проблемалық оқытудың атқаратын
ролінің ерекше екендігін, оны ... ... ... ... мен ... ... ... елеулі әсерін тигізетінін
қазақтың белгілі ... ... Т. ... және т.б. ... ... ... Бұл ... оқытудың басты мақсаты —
оқушыларға айқын дүние заңдылықтарын, заттарын, ... ... ... ... бұл ... толығымен келісуге болады. Өйткені, қоршаған
заттар мен құбылыстар ... ... ... оны ... ... ... ... оқу әрекеттерін қолданады. Алдымен затты не құбылысты көру
әрекеті арқылы түрі, түсі, ... ... ... таныса, ұстап сезіну
әрекеті арқылы оның күйін, қатты-жұмсақтығын және ... да ... онан әрі ... не ... ... іс-әрекеттері негізінде ой
қорытып, заттарды салыстырып, айырмашылығы мен ұқсастығын табады. ... ... ... ... ... ... затты не құбылысты
қабылдайды және олардың ғылыми ұғымның негізі қаланады. Осы ... ... ... ... ... ... ... іскерлік,
интеллектуалдық дағдылардың дамуына жағдай туады.
Зерттеу проблемасы саласында жарық көрген арнайы ғылыми ... ... ... ... ... ... ... оқу-тәрбие
процесіне ендірілу тәжірибесіне жасаған талдау ... ... ... ... ... кемшіліктер жағдайлар байқалды:
- оқушылар дүниетанымын қалыптастырып, оларға қоршаған дүниеден ғылыми
және экологиялық білім негізін меңгертуде пәннің маңызы сараланғанмен, ... ... осы ... талаптардың өз деңгейінде жүзеге аспай
отырғаны;
- бастауыш сыныпта табиғаттан берілетін ... адам ... ... ... ... ... ... аударма
оқулықтарды пайдаланумен шектеліп келгендігі;
- оқушылардың шығармашылық белсенділігін арттыратын өздігінен жұмыс
істеу әрекеттерін ұйымдастыруға ... ... ... ... ... әдіс-
тәсілдерін зерттеуге арналған әдістемелік жұмыстардың жеткіліксіздігі;
- бастауыш сыныптағы ... ... ең ... ... ... ... ... оқушылар белсенділігін арттыратын, ізденушілігін
дамытатын жағдаяттардың жасалмауы, ... ... ... ... ... ... ... қайталап айтумен
шектелетіндігі:
- осы кезге дейін бастауыш сынып оқушыларына қоршаған ортадан ... ... ... жүйелі зерттеген монографиялық еңбектердің
жоқтығы.
Бүгінгі күні білім мазмұнын кіріктіріп оқыту ... оның ... ... ... ... ... жағдайда бастауыш сыныпта
оқушыларға табиғат, адам, қоғам жайында ... ... ... ... танымын қалыптастыру үшін дүниетануды оқытудың ғылыми әдістемелік
жүйесін жасау орынды талаптардың ... ... ... пәні ... оқу ... дүниеден ұғым беретін материалдар, яғни, дүниетану материалдары
бастауыштың ... ... ... ... екінші сыныбында
«Табиғаттану» пәндері арқылы меңгерілсе, соңғы жылдары мазмұны да, мақсаты
да жаңа ... пәні ... ... ... ... ... Бұл пән ... оқушыларға еліміздің табиғаты, ... ... ... мен ... ... ... ... құқық
пен өнері, адам-адам, адам-қоғам, адам-табиғат арасындағы ... ... ... ұғымдар беріледі. Пәнді оқып меңгеру
барысында оқушылар ... үш ... ... ... ... табиғат
саласынан білім алады. Атап айтсақ, қоршаған дүние заттары, құбылыстары,
табиғат, экология туралы ғылыми ... ... ... ... ... мағлұмат алып, халықтың салт-дәстүрі, ... ... ... ... шығармашылығы арасындағы
байланысты, сабақтастықты көре білуге үйренеді. Пәннен алған ұғымдарын
басқа ... ... оқу ... дүниенің тұтастығы жайында жүйелі
білім негізі қалыптасады.
Дүниетанымның қалыптасуы ұзақ және күрделі ... Оның ... ... және сенім жүйесі дамиды, қалыптасады. Олар жеке адамның
әрекет жасауына басшылық етеді. ... ... ... ... ... ... мен тәжірибе жаппай ақпарат құралдары ... ... ... ... іс-әрекетіне әртүрлі ықпал жасайды.
Бастауыш сынып оқушысының өмірге, табиғатқа ... ... ... идеясы элементтерін игеруден, яғни білімнің, ғылымның
негіздерін және мінез-құлықтарын, белгілі нормаларын білу, оларды ... ... мен ... беру ... ... ... мінез-құлқына,
дүниетанымына әсер етуге болады. Ғұлама ойшыл Әл-Фараби айтқандай адамдағы
үш қабілетті дұрыс ... ... ... ... ... нәтижеге жетуге
мүмкіндік туады. Дүниедегі ең ... ... – адам ... ... ... көзқарасы, білу деңгейі қоғам дамуында, табиғатты ... ... ... ... ... ... орын алады. Оның адамдық
қасиеттері, ұстайтын жолы, дүниеге көзқарасы, ... ... ... ... ... ... ... қоғамда, басқа адамдар
арасында өмір сүру барысында қалыптасады. Сондықтан да дүниетанымды дұрыс
қалыптастыру бастауыш ... ... ... да өмір ... ғылым
дамуына жалғаса береді. Міне осы орайда зерттеу тақырыбымды «Бастауыш ... ... ... ... деп ... себеп болды.
Зерттеу мақсаты: Дүниетанымның теориялық негіздерін, оның бастауыш
сынып оқушылары ... ... ... ... ... ... объектісі: Оқу үрдісінде бастауыш мектеп оқушыларының ұлттық
дүниетанымын қалыптастырудың жолдары.
Зерттеу пәні: ... және ... тыс ... ... ... ... қалыптастыру процесі.
Зерттеу міндеттері:
• Оқушылардың дүниетанымын қалыптастыру жайында әдебиеттермен ... ... ... Ұлттық дүниетаным түрлерін айқындау;
• Дүниетаным ұғымының мәнін ашу;
• Оқушылардың дүниеге көзқарасын қалыптастырудағы ... ... ... танысу;
• Оқушылардың бойында адамгершілік қасиетін арттыру жолдарын анықтау;
• Сыныптан тыс тәрбие жұмыстары түрлерін дүниетаныммен байланыстыру.
... ... ... ... ... әдіснамалық және
психологиялық негіздерін айқындау;
• Жеке тұлғаның дүниетанымдық қалыптасуының жолдары мен ... ... ... ... ... дүниетанымының қалыптасуын
экспериментальдық түрде анықтау.
Зерттеудің ... және ... ... Жеке ... ... ... философиялық, психологиялық, педагогикалық ... және ... ... ... сабақтастық теориясы, қазіргі
гуманистік тұжырымдар, білім туралы мемлекеттік саясат болып табылады.
Зерттеу көздері: Философия, психология, педагогика, ... ... ... ... еңбектері. Қазақстан
республикасының «Білім туралы» ... ... және ... ... кешендері, бағдарламалары, ұлттық дүниетанымды тиімді
пайдаланудың жүзеге асыру жөніндегі озық тәжірибелері.
Зерттеудің ... ... ... ... байланысты
тақырып бойынша философиялық, психологиялық, педагогикалық, әдістемелік
әдебиеттерге, қолөнер мұраларына ... ... ... бақылау,
әңгімелесу, сауалнама жүргізу, озық тәжірибелерді зерделеу, ... ... ... ... №25 Т.Рысқұлов атындағы
этнопедагогикалық-гуманитарлық гимназия ... ... ... Аққұм ауылы
Қ.Тыныбаев атындағы орта мектеп.
Зерттеу кезеңдері: І кезеңде зерттеу проблемасы бойынша жарық ... ... ... және ... ... ... ... ... ... мен тарихи
дамуы дүниетанымдық көзқарастардың ... ... ... ІІ ... ... ... ... жиналған теориялық және
этнопедагогикалық материалдарға талдау жалғастырылды. Баспа ... ... ... ... ... ... ... жинастырылып,
жүйеленді.
Зерттеу жұмысының дәлелділігі мен негізділігі: Зерттеудің ғылыми-
педагогикалық бағыты мен зерттеу ... ... ... ... ... ... тәжірибелік-эксперименттік зерттеудің мақсат пен
міндетке сәйкестілігімен, алынған бастапқы және соңғы ... ... ... зерттеу жұмысының қорытынды
нәтижесін практикаға ендірумен қамтамасыз етіледі.
Зерттеу жұмысының ғылыми негізі мен ... ... ... Бірінші Республикалық аймақтық «Елімнің самғауы биік» ... ... ... ... ... ... жинағында жарық көрді.
Диплом жұмыстың құрылымы: Диплом жұмыс кіріспе, екі тарау, ... ... ... тізімі мен қосымшалардан тұрады.
Кіріспеде зерттеу жұмысының көкейкестілігі анықталып, ғылыми аппараты
баяндалады.
«Бастауыш ... ... ... дүниетанымын қалыптастырудың
теориялық мәселелері» атты бірінші тарауда ... және оның мәні ... және ... ... және оның ерекшеліктері анықталып,
қарастырылады.
«Бастауыш сынып оқушыларының ұлттық ... ... ... екінші тарауында бастауыш сынып ... ... жеке ... ... орны мен ... ағартушы ғалымдарының
ұлттық дүниетанымды қалыптастыруға арналған көзқарастары баяндалады.
Қорытындысында оқушылардың дүниетанымдық көзқарасын ... ... ... ... ... ... ... өлшемдері және дүниетану пәнінен сабақ
үлгілері ұсынылады.
І тарау. Бастауыш сынып оқушыларының ұлттық дүниетанымын қалыптастырудың
теориялық мәселелері
І.1. ... және оның мәні мен ... ... ... ең ... бұл ... лексикалық
құрамдас бөліктеріне назар аударған жөн. Ол екі сөзден ... ... ... ... ... ... дүниетаным дегеніміз адамның санасының
спецификалық түрі, оның қоршаған ортаға көзқарасы және осы ... ... ... түсінігі. Әрине, ... ... ... жатқан
өзгерістерге, процесстерге қатысты әр ... ... ойы, ... ... бүл көзқарастардың сапалық деңгейі әр ... ... ... ... ... ... - ... теориялық
түсінікке негізделген -ғылыми дүниетаным. Сонымен қатар бұл көзқарастарды
толықтығына, мазмұндылығына, тереңдігіне қарай одан әрі талқылауға ... ... ... сөз ... ғылыми дүниетаным, оның тереңдігі,
толықтығы, кеңдігі негізге алынады. Бұл жағдайда дүниетаным сөзін ... ... ... және ... ... ... атты
еңбегінде дүниетанымға келесідей анықтама береді: «Дүниетаным ... ... және ... ... ... орнына, адамның өзін қоршаған
шындыққа жэне өзіне қатынасы туралы көзқарастар жүйесі, сонымен қатар осы
көзқарастарға тәуелді адамдардың ... ... ... ... таным жэне іс-әрекет принциптері, құндылық бағдарламалары». ... ... ... ... сана мен жеке адам ... жоғарғы деңгейі», - деген. Ол өзінің қызметі мен мәдени міндеті бойынша
адамның біртұтас дүниедегі бағдарларының кешені болып ... - ... ... ... ... ... жүйесі. Соның
ішінде білім мен сенім жиынтығы, ... ... ... ... ... реттегіштері, саяси бағдарлар, қоршаған ортаға деген
психологиялық жэне эстетикалық көзқарас дүниені түсіну жэне дүниені өзгерту
дүниетаным түсінігінен қуат ... ... — жеке адам және ... ... ... ... жайлы ұғымдардың жиынтығы, дүниенің
біртұтастығын түсіну нәтижесі.
Дүниетанымға ... ... ... берген: «Дүниетаным
-дегеніміз жалпыланған көзқарастар жиынтығы, оның ... ... және ... ... ... ойы, сенімі мен мұраттары жатады.
Ол жалпылама адамның өмірлік бағыт-бағдарын белгілейді». Ал, Н.К.Гончаров
бұл ... ... ... ол ... ... ... жиынтығы»,
«оның көзқарастарының жүйесін», «оның қоршаған орта мен ... ... ойын ... ... ... түрінде комплексті
қарастырды.
Бұл жерде дүниетаным деп ... ... ... оның көзқарастарын,
сенімдері мен мұраттарын өз бойында жинақтайтын сананың ерекше бір ... ... ... пен ... ... саясатқа, өмірдегі мақсатына деген
негізгі ойларды жинақтап, белгілі бір салаға салады.
Бұл анықтама дүниетаным мәнін ғана ... оның ... ... ... ... Оның негізгі құрылымдық компоненттері болып а) ғылыми білім
жүйесі, ә) көзқарастары, б) сенімдері, в) адам ... Өз ... ... 2 ... ... ... объективті (ғылыми білім жүйесі)
- субъективті (көзқарастар, сенімдер, адам мұраттары)
Білім: объективтік дүниені бейнелейтін адам баласының мол ... ... жеке адам ... және ... ... объективтік
жақтарын зерттейді, түсінеді, ұғады. Ғылыми ... ... ... ... ... ... Міне, осының нәтижесінде білім әр
адамның көзқарасына, сеніміне айналады. ... ... ... деңгейі жоғары болғанымен олардың дүниеге көзқарасы дұрыс
қалыптаспаған, яғни жалғыз білімнің өзі ғана ... ... ... ... немістің атақты ақыны Иоган Гете былай деген ... ... өзге де ... ... ... ... ... жалғыз менде ғана».
Адамның білімі оның ... ... ... ... қасиетке ие
болуы керек, адамның көзқарасы мен мұратына айналуы тиіс.
Көзқарас жеке адамның табиғи және ... ... ... ... ой ... Адамзаттың пайда болу тарихын түсіндіруде әр
түрлі көзқарастардың бар екені ... ... ... ... ... дүниетаным тұрғысынан дәлелдесе, ал дін ілімінің өкілдері
тәңірдің қалауымен деп тұжырымдайды.
Көзқарас, әрине, дүниетанымға үлкен әсерін тигізеді және де оның ... ... ... де әсер ... ... ... ... адамда түсінік пен көзқарас дұрыс қалыптасқанымен, ол іс-әрекетпен
нақтыланбайды. Мысалы, бір ұры өзге адамның ... қол сұғу ... ... біле түра өз ісін ары ... ... ... Адамның
дүниетанымы сеніммен нақтыланғанда мүндай жағдай туындамас еді.
Сенім терең, тиянақты ... ... ... ... Сенім жеке
адам өмірлік позициясының беріктігін анықтайды, мінез-құлқын сипаттайды. Әр
түрлі идея адам ... ... ... терең тану, оның соңынан еріп
отыру;
Адам мұраты жеке түсінудің жоғары кемелі, адам баласының жоғары мұрат-
мақсаттары, ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік-экономикалық үдеуін дамытуда адамның сезімін оятады.
«Дүниетану» ұғымының ғылыми негізі. Қазақстан ... ... ... жылдарынан бастап білім беру мәселесінің ... аса ... ... беру барысында оқушының жеке тұлғасын ... ... ... әрекетін дамытуға, ой-санасын қалыптастыруға
ерекше назар аударылып отыр. ... ... ... ... ... ... Н.Ә.Назарбаев «Қазақстан-2030» атты Қазақстан халқына
Жолдауында болашақ ... ...... қандай болуға тиіс екендігін
айта келіп, «Біздің балаларымыз білігі жоғары жұмысшылар мен ... ... және өнер ... ... иелері,
мұғалімдер мен дәрігерлер, зауыттар мен ... ... ... және ... болады. Олар мұнай, газ бен электр қуатын,
тамақ өнімдерін ... әрі ... ... экономиканы қамтамасыз
ететін болады...», — дейді.
Жастардың болашақка деген бағыт-бағдары ... ... ... қоғамдық деңгейде алсақ, бүкіл қоршаған дүние ортасында қалыптасады.
Әрине, қоршаған дүниенің әр саласының ... ... ... ... ... ықпалы әртүрлі. Мемлекетіміз осының бәрін ескеріп, білім
беру жүйесін баса дамытуға, оның дүниежүзілік деңгейге ... аса ... ... аса ... ... ... отырған жастарымыздың болашақта
мемлекеттік жауапты қызметтерді атқаратындай, өз ... гөрі ... ... ... деңгейде өсіп жетілуі үшін оларға сапалы білім беру,
саналылыққа тәрбиелеу, жеке бас ... ... ... ... ... ... ... мазмұнын, оқыту әдістері мен сабақты
ұйымдастыру нысандарын жетілдіруді ... түсу ... ... ... ... ... ... қалыптастыруға септігін тигізіп,
олардың әлем туралы ой жүйесін дамытуға негіз салуы ... Орта ... ... ... ... жеке ... дамыту міндетіне сай
білім мазмұнының толық жүзеге асуын қамтамасыз ету» талабы ... ... ... ... ... ... ... басты орынды
алмақ.
«Дүниетаным, дүниеге көзқарас дегеніміз — ... ... ... ... ... дүние туралы, ондағы адамның орны, тіршіліктін мәні, ... ... ... мен ... жүйеленген жиынтығы».
Дүниетанымның көзі — білім. Білім неғұрлым тереңдеген сайын дүниетаным да
қалыптасып, тұрақтанады. Мектеп ... ... ... шындығы мен
ғылымилығы практика жүзінде қолдану барысында айқындала түспек. Осы арқылы
адам, заттар, құбылыстар арасындағы қарым-қатынас пайда болады.
«Адамзаттың, ... ... ... ... ... ... ортаның
қажетті алғы шарттардың, жағдайлардың болуына байланысты...», «...адамның
өмір ... ... ... ... ... ... мен ... — дейді, философтар Д.Кішібеков пен Ү.Сыдықов. Табиғатты танып,
білу, игеру барысында адам қоршаған ... ... ... ... ете ... ... және осы ... барысында дүниетанымы қалыптасатынын
А.Г.Спиркин, ... ... ... А.Ф.Файзуллаев
еңбектері де әр саладан дәлелдейді. Адам тіршілігінің көзі — табиғат. ... ... ... оқып, оны танып білу арқылы адам сол табиғатпен
қатынасқа түседі, оның заттарын ... ... бір ... ... ... ... затты жасау үшін ол ... ... ... ... ... ... заттары пайда болады. Бұл «екінші
табиғат» дүниелері қоғамның дамуына тікелей әсер етеді. ... ... ғана ... оның ... ... ... да ой ... табиғаттың даму заңдылықтарын ашатын да — ... ... ол ... ... ... жүргізу, ой қорыту, ғылыми-
зерттеулер жүргізу нәтижесінде жетеді.
Табиғат заттарын оқып білу ... адам ... ... ... ... ... ... білімін, дағдысын, шеберлігін жұмсап, оны
ендіру үшін еңбек етеді. ... ... ... ... ... ... ... жаратады.
Ғылым мен техника дамыған сайын әлеуметтік өмір деңгейі де өзгереді.
Осының бәрі табиғат байлығын игерудегі адам миы мен ... ... ... ...... ... Тұтас дүниені өз мәнінде бір-бірімен
байланысты қабылдау таным үрдісі арқылы жүзеге асады.
Дүниетану ... ... ... ... ... сүйенбей өте алмайды. Дүние — ол тек ... ... ... ... ол — ... адам мен ... қарым-қатысы, ол — табиғат, табиғат
заттары мен құбылыстары, ол — қоғам. Әр ... ... ... ойы
мен білімі қандай керек болса, табиғат пен оның ... да ... ... өзі дүниенің бір-бірімен байланысты дамитын, оны бір-бірінен бөліп
қарауға болмайтын орта екенін ...... және ... деп аталатын екі бөліктен ... нені ... ... анықтауымыз керек. Оқушыларға танытқалы
отырғанымыз — дүние. Сол ... ... ... мен ... ... ... ... іс жүзінде қолдануға ... ... ... орта, табиғат, бүкіл әлем, олай ... ... ... ... ... бірде бір зат не құбылыс жоқ. Адам дүниені өмір бойы
танып, білумен, оның ... ... ... ... ... Бірақ оның сырын түгел біліп шегіне шыға меңгеру мүмкін
емес. Дүниені өз дәрежесінде танып-білу әр ... ... ... ... оның ... ... жүзеге асады.
Адамның әрбір даму кезеңіне байланысты дүниені тану шеңбері мен ... ... ... ... ... Әр ... ... байланысты дүние тану мүмкіндігі де өзгереді. Дүниені ... тану үшін ... ... ... ... ... дамуы керек.
Керісінше дүниені танып-білуге байланысты білім көлемі мен ұғым деңгейі,
сана-сезімі кеңейе ... ... ... қалыптасады. Сөйтіп,
диалектикалық дамудың қарама-қарсылығы мен біртұтастығы ... ... ... айналадағы қоршаған заттардың бәрі, яғни адамның
санасынан, ой-жүйесінен тысқары, әрі одан тәуелсіз, ... ... ... бәрі ... ... білу танымға байланысты. Таным — адам санасын дамытуды
негізі және ол арқылы адам өзін ... ... ... де ... — философиялық ұғым, «...айналадағы материалдық шындықты» адам
санасында ... ... ... ... ... өмір ... оның заттары мен ... ... ... ... ... ... сезім мүшелерімізге материалдық заттар әсер ... біз ... ... Қабылданған дүниені танып білеміз. Сезім арқылы
таныған дүниені ғылыми біліммен ... ғана ... ... ... ... ... мен ішкі ... біріге отырып, танымды
нақтылай түседі. Сезінуді ойлау процесі құптау арқылы танымның логикалық
формасы дамиды.
Адам ... ... ... ... ... ... отырады. Ол затты
құбылысты танығаннан кейін, енді таныс еместерін білуге ұмтылады, ізденеді.
Сөйтіп, әлде де толық емес білім, ... ... ... қарай дамиды.
Тану үшін адам дүниеге белсенді әсер ... оған ... ... ... зат ... ... ... өзі де өзгереді.
Таным арқылы заттар мен құбылыстардың басты белгілері, ұқсастықтары мен
айырмашылықтары ... ... ... ... ұғым ... практикалық қызмет барысында іске асады».
Осылайша таным нақты дүниеге, қоршаған ортада бар заттарға негізделсе,
оны өз мәнінде танып-білу үшін ғылым керек. ... ... ... ... ... және басқа ғылым салаларынан, өз ұлтымыздың
мәдениеті, ... ... ... ... өмірде жеткен жетістіктерін бір-
бірімен байланыстыра отырып білім беруді қамтамасыз ету керек.
Дамыған қоғам мен биологиялық ғылымның, техниканың ара қатысынан ... ... табу ... ... ... ғылымы мен биологиялық ғылымның
бірін-бірі ... ... ... ... дүниетаным шекарасын
күшейте түсетінін айта ... ... ... ... — это ... ... ... естественными и общественными науками» дейді.
Қазіргі таңда адамның дүниені тани білу ауқымын тіпті күшейте, кеңейте
түсу талабы туып ... ... ... ... ... пайда болуы
мен дамуын зерттеп отырған астрофизика ғылымы болса, маман емес адамдардың
өзі онда болып жатқан жаңалықты ... ... ... ... ... ... қарайтын болсақ, қазіргі
таңдағы ғылым мен техниканың дамуын, ірі ашылыстарды ғана ... ... ... ... ... адам мен қоғамаралық қатынасты ... ... ... ... ... ... ... өндіріс күшіне айналуына байланысты
өңдіріс күшін өндірістік қатынастан бөліп қарауға ... ... ... ... ... қоғамға тигізер пайдасымен
қатар, табиғи ортаға, адам тіршілігіне келтіретін қиындығын түсіну қажет.
Ғылым мен ... ... ... адам ... ... дүниемен
қарама-қайшылыққа түсіп отыр. Себебі дамыған техниканың әсерінен айнала
қоршаған орта ластанып, табиғи объектілердің, ... ... ... ... мен ... ... төнуде. Түрлі машиналардан, зауыттар мен
өндіріс орындарынан шыққан улы газдар көбейіп, тіршілікке ... ... өмір ... табиғат аясы да азып-тозып барады, ендігі жас
ұрпақтың қандай табиғат жағдайында өмір ... ... ... ... орын алып отырған экологиялық апаттар еліміздің түкпір-
түкпіріне зиянын тигізуде. Бір ғана Арал теңізінің апаты бүкіл жер ... ... ... ... ... ... ... есепсіз пайдаланған судың қоршаған ортаға
тигізіп отырған зияны ұшан-теңіз. Ағаштың азаюынан топырақтың құрғап кетуі,
судың тартылуынан аса ... ... ...... ...... ... бізді қоршаған дүниеге адам баласының өз қолымен жасап отырған зияны.
Пайдалы қазбалар өндірген шахталар орны толмайтын ... ... ... ... ... ... ... тірі табиғат енді келмеске кетті.
Топырақтың табиғи қалпындағы ... ... ... соншама бай, оны
санап болмайды. Егер оны микроскоп арқылы ... 1 ... метр ... ... ... ... ... бунақденелілер
тіршілік ететінін білеміз. Ал, сол өте құнды да бай тіршілік ортасы ... ... оның ... ... ... ... ... соғады. Тірі табиғаттың топырақ құрудағы пайдасы жайында
оқып, білген адамға бұл айтылған зиянды ... қиын ... ... есепсіз,
жауапсыз ысыраптан дүниені сақтау үшін әр адамның ... ... ... ... енжарлық, сауатсыз қарау, жауапсыз іс-әрекет жасау
әдейі зиян ... ... ... қоршаған табиғи ортаны зерттеп қана қоймай, оның кейбір
ерекшеліктерін техниканың өркендеуіне пайдалануға мүмкіндік береді. Осының
нәтижесінде ... ... ... ... Мәселен, бионика ғылымы
биологияны, техниканы, физиканы ... Жаңа ...... дамыды. Табиғат байлығын, адам ... ... ... ... ... дүниетану деңгейі дамыған, мәдениетті қауымның
өсуін қажет етіп отыр.
Биологиялық ғылымдардың зерттеу нәтижесі бүкіл ... ... ... күнге, өсіп дамып келе жатқан халық саны, азайып бара жатқан
табиғи ресурстар адам, табиғат, ... ... ... ... ... ... ... керек етеді. Адам, табиғат және ... ... бір де бір ... ... мүмкін емес. Сондықтан да
орта білм беру саласына биологиялық білімнің бастамасы болып саналатын
дүниетанымдық ... ... және оны ... ... сыныптан қолға алу
қарастырылып отыр.
Көптеген ғылым салаларында дүниетанымдық көзқарас философиялық тұрғыдан
қарастырылады. Қазақ ... ... ... ... туралы философиялық
ойлары ертеден-ақ адамгершілік, ізгілікті көксеу, имандылықты дәріптеу,
зорлық-зомбылыққа қарсы күресу, мемлекет пен адам ... ... ... ... ... ... ақындар, жыраулар, хандар мен
батырлар, билер — ... бәрі де ... ... ... ... сияқты тіршілік қамына тікелей байланысты мәселелер тұрғысында ой
қозғады.
Халық арасынан шыққан ақындар табиғат пен әлеуметтік ортаның ... ... ... үлгі ... ... ... ... дами
отырып, заттар мен құбылыстардың мәнін, олардың байланысын, қоғам, адам,
табиғат арасындағы ішкі — сыртқы тұтастықтары жайында ... ... ... ... ... қайшылықтарды шешуге тырысады. Әр қоғамда да
білім мен ... ... ... ... Адам ... ... өмір тәжірибесіне, алдыңғы қатарлы даналық пікірлер жиынтығына
байланысты дамиды.
Алдыңғы қатарлы ойшылдар да ... ... ... ... ... ... ой ... құрады. Осыдан халықтық философия
және ғылыми көзқарастар туады. ... ... ... ... адамның
ойлау дәрежесінің шеңбері де ұлғаяды. Сөйтіп «...қоршап тұрған дүниені,
қоғамды, және адамның өзін ... ... ... ... ... даму ... байланысты дүниетану деңгейі де өзгеріп,
күрделене түсті. Неғұрлым табиғи ортаға икемделіп, оның сырын аша ... ... оны ... мақсаты да, соған орай атқаратын қызметінің түрі
де өзгерді. Енді адам ... ... оның ... ... ... қалмай, оны бағындырушы, керегіне қарай өзгертуші дәрежесіне жетті.
Сөйтіп табиғатты меңгеру ... ... ... адам ... мен
білімі де өсе түсті.
Қоршаған ортадан алған ұғымдарына байланысты сөз қоры молайып, ... ... ... ... ой ... ... ... байлығы адамды әлемнің тылсым сырын танып-біліп, ... ... ... ... ... ... әр зат пен ... қасиетін ашып, оның сырын, бір-бірімен байланысын білетіндей дәрежеге
көтерілу ... ... ... ... ... үшін ... ... керек
еді. Заттар мен құбылыстардың химиялық, физикалық, биологиялық қасиеттерін
жай байқау ... ... ... байланысын дәлелдеу, ара қатынасын ашу
ғылыми ұғымсыз қиындыққа соқты.
І.2. Ұлттық ... және оның ... ... ... оқушыларды ата-бабаларымыздың тарихи
дамуы барысындағы айналадағы ... ... ... ... жөн. ... ... ... жатқан халықтардың тіршілік
экономикаcы көшпелі, жартылай көшпелі мал ... ... ... әсер ... Ертедегі қазақ халқы дүниетанымының негізі осыдан
бастау алды. Қоршаған ортаға философиялық көзқарастың ... ... және ... ... ... тану ... кезде дайын табиғи материалды, ... ... ... ... ... адамның
еңбектену және табиғатты тану объектілерінің жан-жақтарын, қасиеттерін
біртте-бірте ашады. Бірақ адам өзінің ... мен ... ... тану ... тоқтамайды. Ғылым терең бойлап заттың,
құбылыстың түп мәнін таниды да, оның ... әсер ... ... ... ... ... ең ... сатысына, дененің жаңа сапалы формасын
туғызу, жаңа үрдістер ... ... ... ... ... үшін ол кезде табиғат абсолютті ... ... ... ... Адамдарға алғашында табиғат заңдарына
мойынсұнып қалтқысыз бағыну ғана қалды. Табиғатты игеру, ... ... ... ... ... түрлі дәстүрлі әдет-ғұрыптар,
әпсаналар, ... ... ... ... бәрі ... ... ... тәжірибиелерін жинақтаудың, танымның көбінесе
сезімдік сатысына тән нәтижелерді қорытудың негізінде дүниеге келді. Ежелгі
сақтардың дүние туралы түсінігі, олардың дүниетанымы ... ... Ол ... ... күш, ... т.б. еді.
Ертедегі көшпенділер дүниетанымының негізі тәңір - көк ... ... ... сол көк аспан мен шексіз әлемнің ең ... ... күн. ... да ... ... ... ... тәңірінің көзіне
балап, киіз үйлерінің есігін күнге қаратып тігіп, шығып келе жатқан ... ... ... осы ... ... ... ... тіршіліктің
пайда болу туралы мынадай: «Әуелде көк пен жер біртұтас еді. Біз ... ... ... ... және күн мен айды да Алла ... ... айды нұр етіп жаратты да, оған жылдардың сандарын есептерін білулері
үшін айға орын белгіледі. Олардың әрқайсысы өзіне тән ... ... ... ... ... ... уақыт пен кеңістікті танып-түсіну нәтижесінде көшіп-қонып,
жыл құсы ... ... ... ... ... ... ... өмір, төрт түлік мал, ... ... ... ... келе
қазақтардың материалдық рухани ... ... ... төл тума ... жасады.
Көшпенділердің ой ойлау, таным мәдениетінің бірі - өздерін қоршаған
дүние, тіршіліктің негізі жайында ... ... ... заттар,
құбылыстар туралы дүниетанымы толық түрде іске асты деп айтуға болмайды.
Шындығында да неміс ... ... ... ... ... ... «Адамның ойы шын мәнінде білімнің шексіз қырларын толық меңгеруі
мүмкін емес, ой ... мен ... ... ... ... ... деген сөзі шындыққа жанасады. Сондықтан қазақтар ... ... білу ... ... ол ... жэне мәңгілік деп, оны жаратушы да,
басқарушы да бір Алла, түп негізі біреу деген ... ой ... ... ... әлем бір ғана материалдар, элементтерден бір ғана
жобамен ... Сол ... бар ... ... ... ... ... арқылы құралған.
Дүниедегі барлық шама көп ... ... ... және ... ... ... өзара ұқсастық бірізділігі бар.
Көшпелі елдің барша тіршілік болмысы табиғатпен ... ... ... отырып жасалатын көшу, қонулар (жайлау, күзек, қыстау)
- қазақтың материалдық, өндіріс жүйесі ... ... ... ... ... ... және ... мәдени жүйесі.
Мұндай жүйе барша өмір салтын, әлеуметтік тарихтың қарқынын, материалдық
жэне ... ... ... ... ... мен талғам
дүниетанымдарын реттеп, әрі өміршең етіп ... ... ... ... ... болмысының табиғатпен тамырлас болуы тарихи даму барысындағы
өмір сүру кепілі.
Көне замандағы қазақтар өздерін қоршаған табиғаттың бәрін де ... ... ... ... ... ... айды, жұлдызды немесе
табиғат қүбылыстарын жанды зат есебінде санап, ... ... ... ... күші деп ... ... табынды. «Ай көрдім аман көрдім,
баяғыдай заман көрдім», «Ескі айда есірке, жаңа айда жарылқа» деген ... ... ... отты ... деп ... Отқа ... отты
қүдірет деп санап, құрметтеген. Жас баланы бесікке саларда, жас келін үйге
алғаш енгенде отпен аластайды.
Күн - ... ... ... ... ... «Күн күркіреді» деп,
оны күн тәңірінің дауысына балаған. «Күн ... ... ... ... ... атты ... шығуы тегін емес.
Табиғаттағы болып жатқан көптеген құбылыстарды ата-бабаларымыз өзінше
қабылдады. Күн ... ... ... оны «сайтандарды қуған
періштелер қамшысы» деп ұққан. Ал шын мәнінде найзағай - ... ... Ол бұлт пен ... ... бұлт пен ... ... болған шағын көлемдегі электр зарядына байланысты пайда болады.
Келесі жұмбақ табиғат ... бірі - ... ... ... пайда болған осы кемпірқосақты ертедегі қазақтар
«Кемпірдің түрлі ... ... ... ... ... ... ... та аспандағы пайда болатын оптикалық қүбылыс. Кәдімгі күннің
жарығы ... түс пен ... түс ... ... ... ... ... соңғы кезде анықтады. Жаңбыр тез жауып, күн ашылғанда осы түстер
әрқайсысы өздерінің ... ... ... ... ... ... ... түрлі-түсті кемпірқосақ пайда
болады.
Көшпенділердің ұғымында күллі қүдірет күштік түп қазығы тәңір болса, ол
да кейін ... ... ... ... орай ... Алла ... ... Тәңір күрделі үғым, қазақ ұғымында дүние жаратылыс үш қат
болып келеді. Жоғарғы қабат, яғни «жеті қат көк» ... ... ... ... рух пен иенің мекені, орта қабат - сезім, саналы тіршілік
дүниесі, төменгі қабат, яғни «жет қат жер ... - ... ... ... ... о ... бақилық үғымның жетекші мәнге ие болып ... Бүл үғым ... өлім бір ... екінші халге түсудің себепшісі.
Біздің заманымызға дейінгі 3 мың ... ... қола ... мың ... аяғы мен ... мың ... бас кезінде шырқау биікке
көтерілген. Дәл осы кезеңде ертедегі қазақтардың дүниетанымы өсу барысында
көптеген материалдық және ... ... ... жаңа қалыпқа түсіп,
көптеген еңбек қүралдары мен қару-жарақтар ... ... ... ... ... дәрежеде жетілдірілді. Бүлардан басқа зергерлік, ісмерлік
бүйымдар, желеп-жебеп жүретін ... мен ... ... бойтұмар
тәрізді әшекей заттар жасала бастады.
Өмірдегі күш пен құбылыстың жандануы рухани ... ... ... болмыстың барша сұрағына үстірт жауап ... ... мен ... ... келді. Мұны философияға дейінгі қазақтың
қарапайым дүниетаным үлгісі деуге болады. Бүл кездегі өнердің өн ... ... ... ... ... ... ... желеп-
жебеушілердің, әулие-әнбиелердің, тәңірлердің бейнесін анықтайды. Бүның
дәлелі Қазақстандағы ... ... ... діни ... ... ... пір түтушылықпен қоса табиғатты одан ... ... ... ... өз ... ... отырды.
Қазақстан құл иеленушілік қоғамды бастан кешпеді. Даламызда ұзақ уақыт бойы
рулық қауымдық құрылыстың үстемдік құруы және оның ... ... ... бойы діни ... ... ... ... болды.
Білім салаларының қай-қайсысы да адамның дүниетанымын қалыптастыруға
үлесін қосады. Сондықтан да ертеден ... ... ... ... ... де ... ... етті. Оның ең алғашқы кезеңі —
халық ауыз әдебиетінің басты ...... ... ... ... ... ... дүниетанымдық деңгей.
Бұл кезеңдегі дүниетанымдық деңгей адамдардың өз тәжірибесінен,
күнделікті өмірден, ... ... ... ... ... ... ... Аңыз, ертегілерде қоршаған дүние
ішінде адамды жоғары ... оның ... тән ... ... күштілік, ақылдылық, сұлулық, ізгілік, адамгершілік және т.б.)
сол кездегі ... ... ... ... ... де адам өзі өмір сүретін ортада қызмет етіп, яғни, іс-әрекет
жасап, өз қажетгілігін ... ... ... мақсат қойып, сол арқылы
көксеген мұратына ... Бұл — ... ... ... ... жағдай.
Көксеген мұратына жету үшін ... ... ... ... ... ... ... ертегілерде атап айтылған.
Мұратқа жетудің жолы мен түрі көп ... ... оған ... ... ... жетуді айрықша армандап, көксеген. Сондықтан да
дүниетанымдық тұрғыдан өмір тәжірибесінде кездескен практикалық жолға ... соны ... соны ... Ол ... аңыз, ертегілерде танымның
эмперикалық түрі басым. ... ... ... мазмұны тәжірибе
негізінде жинақталады». Дүниетанымның ... ... ... ... салған. Мұны көшпенді ... ... ... ... деп ... ... ... пікірлерді қазақ
философтары М.С.Орынбеков пен Ә.Нысанбаев еңбектерінде кездестіреміз.
С.Мұқанов қазақтың эпостық жырларының, мифологияға ... ... ... атап ... ... ... жырлар мен
айтыстар дүниетанымның нақтылана түсуіне әсерін тигізбей қоймайды.
Сонымен қатар, жоғарыда айтылған кезеңдерде табиғат ... ... ... ... ... да, ... дүниетанымы да осы ой пікірлерге
лайықты тұрғыдан көрінді. Табиғат, қоғам, адам, төрт ... мал, ... ... жайындағы түсініктер біртіндеп дамып, бүкіл халықтық ой-
санаға айналды.
Адамның ... ... ... ... ... ... нақтылы
шындықты түсіну кезеңіне көшті. Бұл тұста сұлулық, әдемілік, достық туралы
дүниетаным етек алды. Адамгершілік, батырлық, байлық ... ... ... бастады. Күнделікті өмір ... ... тану — ... мен ... сүйеніп қоршаған орта заттарын көру,
ауызша айту, ... ... ... ... ... ... ауыз әдебиетіндегі ойшылдар (Асан қайғы, Бұхар жырау, Шал
ақын, ... ... ... ... ... Ақан ... Шернияз, Сүйінбай және т.б.) ... ... ... рухани байлықтарды, ақыл-парасатты,
адамгершілік, қоғамдық байлықты ... ... паш ... ... ... мен парасаттылық деңгейіне көтерілген шегі болатын.
Олардың көксегені теңдік, ... ... ... ... ... ... арасындағы қарым-қатынас, үлкенді сыйлау және т.б. өмір тіршілігіне
тікелей қатысы бар мәселелерді дәріптеу болды.
Мұндай дүниені көркемдеп жеткізу, Абай тілімен ... «Жан ... ... ... әсемдікті, күш-қуатты адамның қажетіне
сәйкестендіріп, қол я тіл ... ... ... ол ... яғни ... сезімге қатты әсер етеді».
Адамзатгың әлеуметтік тұрмысы материалдық және рухани болып қаралады.
Көшпелі қазақ елінің рухани жан ... ... ... ән, жыр, ... ... және т.б.) арқылы қалыптасатынын айтсақ, «...алғашқы адамдар
өзін қоршаған дүниенің сырын білмегендіктен олардың бәрінен қорқатын болды.
Мысалы, табиғаттың сұрапыл, ... ... бәрі — ... ... ... жер ... су тасу т.б. адамдарды үнемі үрейлендіріп
отыратын қаһарлы күштер қатарында саналады». ... ... ... айналаны қоршаған» 7 табиғат құбылыстарын түсіндіру талаптары
да осыған ұқсас». Осылайша адам дүниетанымының бастапқы ... ... ... ... ... ... арқасында алғашқы адамдардың сана-
сезімі оянып, табиғатқа саналы түрде әсер ете бастаған ... ... ... ... құбылыстарга назар аударып, оларды өздерінше түсіндіре
бастаған», — деп ой түйеді.
Мұнан әрі адам ... ... ... ... ... меңгеру жолындағы
өздігінен атқаратын әрекеттер етек ... ... ... ... қана қоймай, заттар мен құбылыстардың байланыстарын ... ... ... талпынды. Сананың, ой-өрістің дамуына
байланысты дүниетаным да жаңа ... ... Осы ... ... ... ... да көріне бастады.
Адам мен қоғам арасындағы байланысты, қарым-қатынасты диалектикалық
тұрғыдан қарау кезеңі басталды. ... ... ... және ... ... бұл пікірлер белең беріп отырады. «Абай адам ... ... ... біліммен, ақыл-ой санамен, принципшілдік және
қарапайымдылықпен, халықтың бірлігі мен ... жету ... ... ... ... — дейді М.С.Орынбеков.
Бұл пікірдің түпкі тірегі — дүниетанымдық деңгейдің көтерілу ... ... ... логикалық ойға салып талдау арқылы сол
затқа, құбылысқа адам қатысы деңгейінің айқындала түсуінде.
Қоғам мен ... ... жаңа ... ... ... ... өзгеруіне әсерін тигізді. Бұл ... ... ... да, ... ... да қарауға
болады.
Теориялық тұрғыдан алғанда философиялық және психологиялық қағидаларға
сүйенеміз. Философтар ... ... ... ... тікелей
байланысты дәлелдейді. Көзқарас адамның айналадан, қоршаған ... әр ... ... мен заттары туралы ұғымының жиынтығы ғана
емес, ол — түрлі нақты фактілер ... ... ... ... байытылған білімдерден тұратын сана. Қалыптасқан көзқарас
бойынша адам өзінің қоғамдағы, тарихтағы орынын ... ... ... іс ... де, ... мәдени өмірде де орынын айқындайды. Адам
көзқарасы ғылымға, қоршаған ортаға, ... ... ... және ұғыну
деңгейіне қарай өзгеріп, соған ... ... ... көзқарасқа
байланысты дүниетаным да өзгереді. Адамның дүниетанымы, біріншіден,
қоғамның тарихи ... ... ... ... сол ... сана-сезімінің өсуі, білімді меңгеру мүмкіндігіне ... ... ... ең ... шыңы — ... таным.
Дүниені ғылым жолымен тану үшін ... ... ... ... ... ... ойлау — бәрі қатысуға тиіс. «...Адам
сезім органдарының ... ... ... ... мен ... біле ... ал оның ішкі ... даму зандылықтарын тек
абстрактілі ойлау арқылы игеруге ... ... ғана ... ... деңгейге көтеріледі. «Ғылыми теория зерттеліп отырған объектінің
ішкі, қажетті жақтарымен байланыстырып, оның өмір сүру және ... ... ... ... ... ... ... алатын
орны ерекше. Биология жетістіктері көзқарасты қалыптастырып қана қоймай,
оны жаңартады, ... ... ... ... ... ... деп ... адам сол көзқарастың ажырамас бөлігі екенін
ұмытпауымыз ... ... оның ... ... ... ... болмайды.
Биология ғылымдары дүниенің адам санасынан тыс өмір ... ... сол ... адам ... ... соған қажеттігіне
қарап бағалайды. Биология ғылымының салалары ... ... ... ... бұл ... адам үшін ... мәні, маңызы барын, адам
осы қоршаған дүние ортасында өзін қалай ұстауы керек, неге талпынуы, неден
сақтануы жөн екенін ... ... ... ... ... дүниені,
нақты шындықты қабылдауды қамтамасыз етсе, қалыптасқан ... осы ... ... ... ... адам миында бейнеленетін көрінісі көзқарастың бір
бөлігі ғана. Тұтас көзқарас ... үшін адам мен ... ... ... мұқтаждықты өтеу деңгейін анықтау әрекеттерінің
қатысы керек.
Көзқарастың қалыптасуы мен даму ... көз ... оның ... ... ... тікелей байланыстылығын көреміз.
Табиғатты танып білу өте күрделі процесс. Оған қажетті алғы ... ... ... іс жүзіндегі ара қатысы; табиғат, қоғам, адам арасындағы
қарым-қатынас; қоғамның рухани мәдениеті, ой ... ... ... ... көзқарастар және т.б.
Білім мен тәрбие беру арқылы адамның ой-сезіміне, мінез-қүлқына,
дүниетанымына әсер ... ... ... ... ... айтқандай, адамдағы
үш қабілетті (ерекше жаралған дене құрылысы, жан құмарлығы, ой-парасаты)
дұрыс жолға ... ... ... ... ... жетуге мүмкіндік туады.
Дүниедегі ең бағалы байлық — адам болғандықтан, оның қоршаған дүниеге
көзқарасы, танып, білу ... ... ... табиғатты сақтауда және
өзінің тұлға ретінде қалыптасуында негізгі орын алады. «Оның ... ... ... дүниеге көзқарасы, мақсат-тілегі, мінез-құлқы,
моральдық бейнесі іштей өзімен бірге тумайды, ... ... ... өмір сүру ... қалыптасады». Сондықтан да, дүниетанымды дұрыс
қалыптастыру мектеп қабырғасында басталады да, өмір талабына, ғылым дамуына
орай жалғаса береді.
Ғылым мен техника ... ... ... пен ... ... ... байлықтарын аса көп пайдалануға әкеліп соқты. Түрлі
химиялық қосылыстарды тауып, жасанды заттарды өндіру ... ... ... ... ... ... Енді дүниенің пайдасы мен
қажеттілігіне баса көңіл ... ... ... пайдаланылған заттың
орнын толтыру, кемшілігін ... ... ... және зиянсыз
өндіру, ортаны қорғау жақтары өз дәрежесінде жүзеге аспады. Бұл ... беру ... ... ... ... туып ... ... жақсы пайдалана білгенімен, оны қалпына келтіру жолын
меңгере алмай келеді. Дайын табиғат байлығын өндіру қиынға ... ... ... ... ... ... ... үшін ғылым салаларының
жетістігі, мәдени деңгейдің ... ... ... ... көзқарас
қажет.
Буржуазиялық қоғамда «табиғатты жаулап алу, бағындыру» мақсаты басым
болса, ... бұл ... қате ... ... Адамның білімі,
мәдениеті, табиғатпен қарым-қатысы күшейіп, оған жасайтын әрекеті молайған
сайын өзін ... ... ... ... ... ... жете түсіне бастады. ... тек ... ғана ... орта ... ол эстетикалық талғамның,
интеллектуалдық деңгейдің көзі екенін ... Күн ... ... деген
қажеттіліктің күшеюі дүниенің сан алуан ... ... ... ... ... ... Адам ... деңгейі оның білімі
мен мәдениеттілігіне тікелей байланысты екендігі айқындалды.
Н.П.Депенчуктің пікірі бойынша ... ... ... живую природу и
человека, принцип развития стал методологической основой решения сложнейщих
проблем, имеющих глобальный характер, в ... ... ... и ряда ... ... ... отырған проблемаларды адамның дүниетанымдық
деңгейін өзгертті. Дүниені тек ... қана ... оны ... ... экологиялық талаптарды қамтамасыз ету тұрғысынан қарау етек алуда.
Дүниетанымдық ... ... ... ... ... ... ... дүниетанымының қалыптасу тарихы жайында көптеген зерттеулер
нәтижесі жарық көрді. Олардың ... ... ... ... ... ... Т.Ғабитовтың еңбектерін атауға болады.
«Қазақ халқының дүниетанымы» атты ... ... ... ... ... тұрғыдан байытты.
Дүниетанымның психологиялық негізі адамның жеке бас ... ... ... қатар, дүниетанымға ұлттық психологияның әсері
де күшті. Ұлттық ... өмір ... ... ... салт-дәстүр
тұрғысынан көрініп, адамның мінез-құлқы арқылы көзге түседі. «Ұлттық мінез-
құлықты ... өзі ... ... ... және ... ... ... деп түсінеміз».
Мінез-құлық арқылы адамның дүниеге көзқарасы, талғамы, эмоциясы,
мұқтаждығы ... ... ... дүниені тануға, түсінуге талпынады.
Талғам күшейген сайын адам тек ... ... ... оның ... ... да ... ... қоршаған дүние сырын
түсініп, оны меңгерген ... ... да ... өзгереді, дүниетаным да кеңейе
түседі.
Жас өспірімдердің дүниетанымын қалыптастыруға алдыңғы қатарлы қазақ
жазушылары мен ... ... ... адамды, қоғамды паш ететін
шығармалары да түбегейлі әсер ... ... ... ... ... ... атақты ақын-жазушыларымыздың әрбір туындысы
дүниетанымдық негізде жазылған. Әсіресе, І.Жансүгіровтың «Жетісу ... ... жері ... ... онда кездесетін көптеген
жануарлар мен өсімдіктердің ... ... ... ... ... шығармалар туралы айтқанда, С.Мұқановтың
қазақ халқының тарихи этнографиясына арналған монографиялық еңбегін атап
өтуге болады. Жазушы ... ... ... ... ... ... ... шаруашылық жайын баяндай келіп, әсіресе халқымыздың
дүниетанымы оның тұрмыс тірлігімен ... ... ... ... ... «Халық мұрасы» (тарихи-этнографиялық шолу) деген еңбегінде
қазақ халқының шежіре тарихын, ертедегі қоғамдық өмірін, шаруашылығын,
материалдық ... ... ... ... ... ... бұл шығармасының әсіресе, қазіргі жастар үшін ... ... ... бар. ... ... қойғанда, төрт түлік малдың кез
келген адам біле ... сан ... ... ... ... ... өзі ... (Бұл материалдар «Дүниетану»
хрестоматиясына енгізілді). Жазушының ... ... ... табиғатын
шебер суреттеуге арналған.
Алматы маңайын, Алатау көрінісін, Шу, Сыр ... ... ... ... ... кез ... жастар дүниетанымын кеңейте
түсетіні хақ.
Ғабит Мүсірепов болса, ... ... ... өмір ... ... көк ... ... еңбек етуді уағыздайды. Сондай мәндегі
шығармаларының бірі ... ... бір ... ... ... жеті ... қозылар жас баладай әлсіз де аянышты маңырайды» — дей келіп, ... жас ... ... ... мен ... баяндайды. Осы арқылы таңмен
бірге оянып, күнмен бірге шығатын қазақ баласының ... ... ... ... ... мұндай шығармаларының қатарына
«Талпақ танау», «Өмір жорығы», «Тарғыл қауын» т.б. атауға болады.
Ғабиден Мұстафин ... ... ... ... ... қалін, егін
егуге, отырықшылыққа ... ... ... ... баяндайтын
шығармаларында қоғамның дамуы адамның табиғаттан өндіретін табысына, алатын
өніміне байланыстылығын көрсетеді. Мәселен, «Еңбек ... ... ... ... ... ... ... және т.б. шығармалары
адам, табиғаттың және қоғамның ара-қатысын аша түскендей.
Дүниетанымдық деңгейге ... ... ... ... ... әр ... ... мәдениеті үлкен әсер етеді. Казіргі танда ... ... ... хабарлар, мәліметтер, жаңалықтар, ... өте көп. ... ... ... қажеттісін, өте керектісін,
ғылымға негізделген шынайысын таңдап түсіне білу жеке бас ... ... ... ... білім деңгейіне, психикасының
дәйектілігіне ... өзін ... ... ... тандай білу, қоғамдық
жағдайды түсіну, табиғатқа саналы қатынас жасау, тиімді ... ... ... ... ... ... ... және дүниетану деңгейінің
ғылыми тұрғыда қалыптасуы бастауыш сыныптан бастап жүйелі ... ... ... ... ... пен ... ... қатынас пен байланысты ғылыми
тұрғыда меңгеру арқылы ғана оған сауатты ... ... ... ... ... өте күрделі, ол биологиялық және қоғамдық сипатты қамтиды.
Адам өз басының әлеуметтік сипатын қоғамда, ... ... ғана ... ... ... біліп меңгереді, оны керегіне жаратады, сол арқылы
қоғамға да әсер етеді. Ол дүниені тануға ... ... ... ... Адамға рухани әлем тән. Рухани дүние арқылы адам басқа тіршіліктен
айырма жасайды. Рухани дүниесі ... ... ... дамуы да күшейе
түседі, сөйтіп ... ... «... Адам ... және жалпы тіршілік
дүниесінен өзінің ... ... ... дүниетанымның басты
категориялары адам мен дүние болып табылады».
Білім, ... ... ... ... және ... әлеуметтік,
психологиялық сипаттар арқылы адамның «тұлғаға» айналуы ... ...... қоғамдық бет пердесі. Ол адамның дамуының қорытындысы,
жемісі». Адам дүниетанымы кеңейген сайын тұлғаға айналады. ... ... ... ... деу ... Жеке басы жете ... дүниетанымы
жоғары адамның бар мүмкіндігі шындыққа айналады. Тұлға өзін-өзі басқара
алатын, өзіне-өзі баға бере ... ... ... ... қоғам)
тиімді қарым-қатынас жасайтын адам. Тұлға біртіндеп дамиды.
Адамның жеке басының дамып, тұлғаға айналуына тек мектеп қабырғасында
берілген білім ғана ... ... оны ... орта әсер ... ... ... ... ретіндегі қасиеттерінің 70% қаланады, сол себепті дұрыс
тәрбие өте қажет». Балаға әсер ... оны ... ... ... ... мектептен тыс қарым-қатынастар және күнделікті көпшілік ақпарат
құралдары (радио, теледидар, ... және ...... ... ... игеру жүйесі, оның ішінде
тұтастай ... ... ... мен ... ... ... ... құлықтың реттеушісі, саяси бағыт-бағдар, ... ... және ... ... ... ... ... нәтижесінде мынандай
қорытындаға келдік:
— қазіргі таңдағы дүниетану ... ... ... ... ... ... ... қазақ халқының сана-сезімінің, ой-өрісінің
біліми, мәдени ... ... ... ... ... отыр;
— адамға дүниенің бір бөлігі бола тұра сол ... ... ... ... әсер ... ... іс-әрекетін саналы реттейтін субъект
ретінде қарау қағидасы жолға ... ... ... ... ... оны ... арқылы адам басқа
тіршіліктен ... ... ... оның ... ... де ... дүниені сезініп, көріп, танып, қабылдап қана ... оны ... ... ... ... өзгертеді, пайдаланады. Пайдалану
саналылық, ізгілік, адамгершілік, ... ... ... саналы қатынас жасау жүйелі берілген білім мен тәжірибенің
нәтижесінде жүзеге асады. Рухани дүниесі бай, ... ... ... ... да ... ... жүйелі алған білім мен тәрбие негізінде адам ... ... ... ... тұлға деңгейіне көтеріледі. Мұндай деңгейге
жеткізу елімізде «Орта білімнің мемлекеттік ... ... ... ... тарау. Бастауыш сынып оқушыларының ұлттық дүниетанымын қалыптастыру
жолдары
ІІ.1. Бастауыш сынып оқушыларының дүниетанымын қалыптастырудағы ... ... ... ... ... ... ... дүниетанымдық ұғым беру
ұжымды оқушыларға қарапайыми мысалдармен жеткізудің тәрбиелік әсері үлкен.
Берілетін ... ... өзін ... ... ... жүргізуді талап
етеді. Мұндағы негізгі мақсат - оқушыларды түрлі құбылыстарды материалистік
тұрғыдан ... ... ... ... ... отырып,
табиғатты гүлдендіруге өз үлесін қосатын адамдардың ... ... ... баса ... ... ... негіздері оқушылардың дүниетанымын
кеңейтеді. Оқушы бойындағы табиғатқа ... ... ... ... ... ... ... саяхат, табиғаттағы өзгерістерді
бақылау, тірі ... ... ... ... және табиғат
күнтізбектерін толтыру ... іске ... Ол үшін ... ... ... зор. ... арттыру пәнге деген қызығушылықты арттырып,
сабақты жақсы үлгеруіне жәрдемдеседі. Баланың психикалық дамуына, яғни ... ... ... ... есте ... алуына, ақыл-ойының, тілінің
дамуының жағдайын туғызады. ... ... ... ... ойы мен ... ... сөзге емес, тікелей қоршаған ортадан алған
әсерлеріне ... ... деп ... ... ... оқығандарын
түсініп қана қоймай, табиғаттардағы заттарды дұрыс ... ... мен ... ... ... ... Оқытуда табиғат
объектілері мен қөп құбылыстарын пайдалану қажеттігін атап ... ... ... бақылауға, онан соң өз бақылауларын жинақтап, ой
қорытуға, үйретуге міндетті деп есептеді. ... ... ... ... ... ... қажет. Бақылай білу, өздігінен пайда болатын
нәрсе емес, оны ... ... ... ... ... ... ... мақсатын, бақыланатын объектінің немесе қүбылыстың
түрін, түсін айыра біліп, мұғалімнің ... ... ... ... неге ... ... ... ескеріп, жүйелі, жоспарлы
толық жүргізілуі қажет.
Дүниеге көзқарас негізінен, ... мен ... ... бұл — ... мен мектеп белгілі жүйеде жұмыс істегенде ғана
қалыптасады деген қорытынды шығады.
Адамның көзқарастары мен сенімдері ... оның ... ... ... оның ... мазмұнын құрайды. Ал бірақ білім баланың сеніміне
айналуы үшін, тәрбиешілердің және ... ... ... ... ... Орыс ... Д.И.Писарев (1840-1868) сенімді кітап дүкенінен сатып
алуға да, жақсы таныстарыңнан сұрап алуға да ... ... еді. Оны ... ... керек. Жалпы алғанда, дүниеге көзқарас сияқты ... ... ... де қатысады, ал сезімдер өзінен-өзі пайда
болмайды, қабылдау, түйсік жэне оймен тығыз ... ... Тек ғана ... ... ... ... ... процесінде адам белгілі шындыққа келеді.
Сенімділік істе көрініс табады, істе ол қалыптасады, жетіледі ... ... ... сондықтан да біз мүғалім мен мектептің дүниеге
көзқарасын қалыптастыру жөніндегі ... ... сөз ... ... пен жас ... ... өмірінде және мектепте оқыған кезінде
сана-сезімін қалыптастыру жүйесін, ... ... ... әр ... оқуға, еңбекке, қоғамдық жүмысқа тартқандығы белгілі бір жүйесін
еске аламыз.
Оқушылардың ұлттық дүниетанымын қалыптастыруда табиғат туралы ... ... ... мен тиімді түрлері, оқытудың ұтымды әдіс-
тәсілдерін қолдану қажет. Табиғат - ... ... ... танымдық қызығушылығын, қалыптастырудың құралы. Оқушының ойын дамыту
интелектуалды және ... ... ... ... жолы ... жүйелі білім беру керектігін ескерсек. Балаға табиғат ... ... ой ... өткізіп қабылдауын, ойын, тілін дамытуды
басшылыққа алып отыру әрбір ... ... ... Заттардың,
қүбылыстардың өзгеруі, өлі және тірі ... ... ... ... ... ... ... мекендеуін, көбеюін
жүйелі түрде ұғындыра отырып, ... ... ... - әр ... екінші - қимыл-қозғалысы, пішіні, үшінші - өсіп, дамуына бөледі.
Егер бала осы негізгі қасиеттеді ... жыл ... ... ... көріп, байқап, сезіп, көрнекі-бейнелік ойы жетіліп, сөздік-
логикалық ойының дамуына жол ашылады. Ол үшін біз балалардың есте ... ... ... ... емес ... ... айтып отыратындай
танымдық қабілетін, дамытатын, жұмыс жүйесін жасадық. Мысалы, қыс, ... күз ... ... ... ... Мысалы, қыс суретінде
табиғат, қоршаған орта қар жамылған, бірақ балалар жеңіл жаздық киім киіп
шана сүйреп, ... ... ... Жаз ... ... ... ... балалар қалың киім мен жеміс-жидектер теріп жүр және т.б.
Осындай суреттерді балалардың мүқият ... ... ... ... ... ... қалай болу керек екендігін әңгіме ... ... ... ... ... ... ... байқампаз,
белсенді болуын шыңдау.
1. Баланың белсенділігіне.
2. ... ... ... ... Іс-нәтижесінің сапасына көңіл бөлінді.
Баланың белсенділігі деп отырғанымыз, оның танымдылық қызығушылығы: ... ... ... ... ... сай ... ә) ... берген
тапсырмасына зейінін аударып отырып, білім дағдысын, ойын қорыту; ... ... ... ... в) ... көмек
көрсету, олардың жауаптарын толықтырып, қателіктерін түзету.
Сондай-ақ, балалардың танымдық қызығушылығы шыңдап отыру үшін эр кезде:
1. ... ... ... ... ... 2. Жұмысты орындаудың
ерекшеліктерін; 3. Бейнелеудің әдіс-тәсілдерін, жолдарын; 4. Тапсырманы
сапалы орындаудың қажеттігін; 5. ... ... ... межесіне көңіл
бөлу керек. Оқушылардың танымдық қызығушылығын ... ... ... ... (сурет жапсыру, қүрастыру, мүсіндер ... ... ... оқу ... ... іс-әрекетке
қызығушылығын белсендіру үшін сабаққа ... және ... ... ... жеңуге шамасы жететіндей, оқушының білім ... ... ... ... ... жасау; өз бетінше
орындайтын әр түрлі жүмыстар, дидактикалық қызықты ойындар ұйымдастыру; өз
еңбегінің қуанышын сезуге мүмкіндік ... ... ... ... ... ... дәрежесіне сәйкестігі, өмірмен, қоғаммен,
табиғат қүбылыстарымен байланыстылығы, ... ... ... ... ... ... ... ету;
3)Ізденушілік, ойландырарлық ахуал жасау;
4)Балалардың шамасы жететіндей қиындық деңгейінде оқыту;
5)Мәселе - ізденушілік эәдістері, дидактикалық ойындар, жаттығулар,
танымдық ... ... ... әдісін пайдалану, тәжірибиелерге
зерттеушілік сипат беру.
Мұңдағы негізгі мақсат - ... ... ... ... ... ... қалыптастыруға жол салу. Балалардың
дүниетанымын қалыптастыруда оқытудың сөздік, көрнекілік, практикалық оқыту
әдістерінің ... да ... етуі ... ... мен ұстаздың ақиқатты
іздесуші күйіне немесе дербес ізденуші дәрежесіне ... ... ... тудырып отыру қажет. Ол үшін ұстаз балалардың үнемі
табиғат аясында, қоршаған ортамен тілдесіп жол ашып ... ... Бала ... ... ... отырып, ата-анасына, үлкендерге танымдық
сұрақтар ... ... қар ... ... ... Неге ... ериді?
Жапырақтар неге түседі? Жаңбыр қайдан пайда болады? Алма ағашы неге
көктемде ғана ... Неге ... ... ... ... ... қыстайды? т.б.
Балалардың мүндай сұрақтарына жауап беру әрбір ата-ананың, ұстаздардың
міндеті, тек жауап беру ғана ... ... ... ... баланың
дүниетанымын кеңейту. Бүл ... ... ... негізгі түрін
басшылыққа алу қажет. Мысалы:
Сабақ - балаларды табиғатпен таныстырудың негізгі түрі. ... ... мен ... ... ... ... өлеңдер, ертегілер,
жүмбақтар, т.б. Көркем шығарма туындылары, ... ... ... ... ... ... - ... түрі, жүмыстың бүл түрінде балалар табиғатпен шынайы
түрде танысады. Саяхат кезінде ... таза ... ... ... ... көз ... эдемі гүлдер арасында қыдыру - терең ой, ширақ ... ... ... ... ... ... етіп ... етеді.
Сондай-ақ, баланың дүниетанымын кеңейтуде сабақтан тыс жүмыстарды
ұйымдастырудың да алан түрлері бар:
1. Сабақтан тыс ... ... түрі - ... үйірмелер
үйымдастыру;
2. Сабақтан тыс ертеңгіліктер, кештер өткізу;
3. Дүниетанымдық саяхаттар жасау;
4. Табиғи материалдардан жасалған ... ... ... ... ... ... («Күзгі көрініс», «Жайдары жаз», «Өз қолымнан
жасадым», т.б.) ;
5. Тәжірибиелер, ойын-әңгімелер жүргізу;
6. Табиғат күні, апталығын өткізу.
Оқушыларды табиғатпен таныстыруда ... мен ... ... ... табиғат құпияларын білуге деген ынтасы өте ерте пайда болады.
Табиғи ортаны адамзаттың жан-жақты ... ... ... ... етіп ... ... мейлінше үлкен іс. Өкінішке орай, адам
баласының табиғатты қорғауы, оның ... ... ... ... ... қатар жүріп келеді.
Табиғатты пайдалануға жауапсыз қараудың түп-тамыры әр адамның ... ... ... сұлу, мол қалпында келешекке сақтап қалу үшін
әрбір адамды табиғаттың шын мәніндегі ... ... етіп ... Сол үшін де ... ... ... ... бақылау
жүргізіліп, серуенге шығып, табиғаттың ерекшелігін байқайды. Бір зат пен
екінші заттың айырмашылқтарын ... тану ... ... ... қызығушылығы артады. Табиғат пен адам бір-бірімен ... ... ... ... ... өз ... ... жұмсамай,
оқушылардың дүниеге көзқарасының негізін қалыптастырудың аса маңызды жолы -
барлық оқушылардың ... де ... ... ... ... Осы ... оқыту
балаларда табиғат пен қоғам ... және ... ... жалпы
объективтік заңдылықтары жөніндегі ұғымы жинақталатындай, объективтік дүние
қүбылыстарын ғылыми түрғыдан түсіндіру шеберлігі ұшталатындай қүрылады.
Мұғалімнің табиғат заңдарын ... та ... ... ... ... ... зор. ... тануға байланысты материалды оқып үйрену
балалардың табиғат заңдылықтары туралы дүрыс ұғым ... ... ... ... ... ... мүғалімдер оқушылардың жас ерекшелігіне
сүйеніп, бүл жұмысты ... ... ... ... ... ... байланысты. Бұл байланысты
мүғалім алғашқы ... ... ол ... материалдарды оқып үйрену
кезінде тереңдей түседі. Бірақ білім ... ... ... мұғалім мен
оқушының біріккен жүмысының барысында айналады.
Білімнің сенімге айналуында ... ... ... материалға
қатынасы шешуші рөл атқарады. Егер оларды бірден қабылдаса, онда ... ... ... жағдай жасалғаны.
Бастауыш сынып оқушыларында білімнің сенімге ... ... ... ... ... көңіл қойыла ойластырылған басшылықты қажет
етеді.
Нақтылы материалдарды игеру осы жалпы ... ... ... ... Оқу процесінде ондай байланыстың екі ... ... - ... ... ... ... қүбылыстарын
байқаудан қорытындыға, екіншісі - заңды, қорытындыны көптеген фактілер,
байқаулар негізінде дәлелдеп беру.
Оқытудың ... және орта ... ... көзқарастық қорытынды
жасау жэне жинақтау оқу материалына қүрамдас бірлікте ... ... ... ... тану сияқты оқу пэндерінде жинақталған түрде
беріледі.
Оқушылардың дүниеге көзқарасын қалыптастыруда оқу бағдарламаларында пән
аралық байланыстың ... мәні зор. ... ... ... ... әдістердің қолданылуы баланың оқуға деген қатынасын қамтамасыз ... ... ... ... жағдайлар болып табылады.
Сабақта белсенді ой әрекетіне жағдай жасау ... ... ... жолы ... табылады. Оқушылардың алдына танымдық
міндеттер қою, оларды байқаулары, кітаптан түйгендері бойынша жұмысқа қосу,
түрлі ... ... ... ... ... ... ... көзқарастар мен сенімдер әр түрлі оқудан тыс жұмыстар
процесінде қалыптасады. Тәрбие ... ... ... ... істе ... мен ... ... етіп қүрылуы тиіс. Балаларды әр
түрлі іс-әрекетке тарту қоғамдық ... ... ... ... балалар
біздің қоғамымыздың өмір нормаларымен танысады, сол нормаларға үйренеді. Өз
заманының адамы болуға тырысады.
Егер мұғалімнің өзі ... озық ... ... адам ... ... көзқарасты қалыптастыру табысты болады. Бүл жағдай туралы
көптеген тамаша мәдениет ... атап ... ... ... ... қарау атмосферасының болуын олар табыстың аса маңызды
алғы шарты деп ... ... ... ... сол ... сөзі өз ... жояды...», - деп жазды Н.А.Добролюбов.
Еліміздің елдігін әлемге танытатын, оны жетілдіретін, дамытатын да ... ... да ... ... осы жас жеткіншектердің білім
дәрежесінің тереңдігінен айқындалады. Ал балаларға бұл күнде әр ... ... ... беру ... жеткілікті. Олардың ішінде қоршаған орта,
табиғаттау әлемінен берілетін білімнің орны ерекше. Себебі, бала ... ... ... ... кейін өмірден байқап көретіні ... осы ... орта мен ... оның ... мен ... сыныптардың дүниетану бағдарламасының негізгі идеясы
оқушыларды қоршаған ... ... ... мен бастапқы ұғымдарын
қалыптастыру; оқу барысында ... ... ... ... әрекетін
жандандыру болып табылады. Оқушылар дүниетану сабақтарында табиғатта
тікелей байқалынатын жеке ... мен ... ... ... ... 1 - ... ... дүние, оны танып білудің
маңызы және зерделеу, бақылау, ... ... ... ... ... ойға ...... балалар өз ... жыл ... ... мен айырмашылықтары туралы бастапқы түсініктер мен ұғымдары
қалыптасады. Мүғалім дүниетану сабақтарында балалардың әр ... ... ... ... сүйіспеншілігін жэне оны қорғауға ынтасын
тудырады. Аталған тақырыптар күнделікті бақылауларға және ... ... ... ... айналада қоршаған табиғатпен
таныстыру кезінде ... ... ... қабылдаудан,
қорытындылауға және ойлап түсінуге өту керектігін есте ұстану қажет.
Ал, 3-4 сыныптағы табиғаттану курсының міндеті ... тірі ... ... ... білімдерін: тереңдету және қорыту, табиғаттың заттары
мен құбылыстары туралы қарапайым білім беру, табиғат пен адамның арасындағы
өзара ... ... ... өздерінің өлкесі туралы жаңа білімдермен
қаруландыру, жер бетінің жоспары мен географиялық картаны оқуға, ... ... ... үйретеді. Балалар өз өлкесін зерттеудің негізінде
салыстыру арқылы жер ... ... жэне су ... ... теңіздер, көлдер, өзендер туралы, өсідік пен ... ... ұғым ... ... ... ... және оны қорғауға үйренеді.
Бастауыш сыныптардың мүғалімдері балаларға табиғаттанудан ... ... ... ... ... ... ... ұқыпты қарауға тәрбиелейді.
Табиғаттан әсемділік ... сезе ... ... ... ... ... ер жүрек және мейірімді етіп тәрбиелеуге
тырысамыз. Ізгілік нағыз адамға адамгершілікке тәрбие берудің негізі ... ... адам тірі ... бәрін сүюі тиіс, өйткені тек ізгілік
ғана бала мен бала ... ... ... ... жол ... ... жүйелі және бірізділікпен жүргізу керек,
табиғатты, жануарларды ... ... ... әр ... ... ... пен мейірімділік - бұл екі ұғым тығыз байланысты. Егер адамда
бұл қасиеттер болса, онда ол әрқашан да ... ... әділ ... адам әрқашан мейірімді» - деген А.М. Горькийдің ... ... ... ... адам ... ... тиіс екендігін тағы
да дәлелдейді.
Бастауыш сынып оқушылары сыртқы әсерді қабылдағыш келеді, ... ... ... ... ... деп ... ... оқушыларға
адамгершілік тәрбие беру жұмысында олардың өміріндегі бір күнді де ... ... да, ... ... ... ... ... қалыптастыру үшін
ең тиімді бақылау әдісі деп есептейміз. Себебі, жас баланың өмірінің ... ... ... ... ... аясында (сурет, ойын, саяхат,
еңбек кезінде) өтеді.
Бала айналадағы ... ... ... ... су ... ... күн ... шашқан ай, жымыңдаған жұлдыздар бәріне қуана қарайды.
Олар әрқашан табиғат ... ... ... ... ... шықтың түруы, жаңбырдың, қардың, бұршақтың көрінуін
т.б.) тамашалайды. ... ... мен ... бала ... көріп, ұстап
сезген жағдайда ғана білім дәлірек болады.
Балаларды адамгершілік сезімге ... ... ... ... ... бір ... шындыққа дүрыс көзқарастарын қалыптастыру үшін қажетті
оқиғаны көрсетуге әрқашан жағдайлар бола бермейді.
К.Д.Ушинский «жас баланы ... ... ... ... ... ойды сүюге
үйрететін әдеби шығарма ғана жақсы» деген болатын.
Әдеби шығарманы оқи отырып, балалар адамдардың ... ... ... ... ... білуге, жақсының жақсылығын сезе
білуге, бұзақылық пен жамандықты айыптай білуге үйретеді. Осы ... ... ... ... ... ... өзіне жақын
адамдарға, жолдастарына ... ... ... Отан, табиғат дүниесі
алдындағы ... ... ... ... ... ... ... алдына қойылған сұрақтарды ұжым болып талқылау адамгершілік
жөніндегі түсінігін анықтауға ғана ... ... ... ... ... ... ... де әсер етеді.
Тәрбие беру тұрғысынан келетін болсақ, баланы әңгіме, ... ... ... ... қызықтыра білу өте маңызды. Осыған орай
мұғалімнің ... оқи ... рөлі зор, ... бір ... ... сүю - ... сүю ... бірі. Табиғатты үнемі бақылау
балалардың табиғатқа деген ... ... онда ... түратын
өзгерістерді байқауға үйретеді, оның себептерін анықтап ... ... ... ... ... ... . ... меңгергені туралы
сауалнама, тестік жүмыстар жүргізу арқылы білім мен ... үш ... ... ... пән сабақтарында халық тағылымдарының
танымдық мәнін ұтымды пайдалануда теориялық және практикалық білім жэне
тэрбие ... ... ... ... ... ... Әсіресе,
жоғарғы сынып оқушыларының түлға ретінде, ал мұғалімдердің сол түлғаны жан-
жақты жетілдіруге даяр ... көп ... ... - ... ... ... жылдарында жүргізілген
сауалнама арқылы оқушылардың халық тағылымдарынан ... ... ... ... ... түсінігін, ойлау өресін кеңейту
мақсатында «Әдеп» пәні бағдарламасын жасау ... ... ... Осы ... ... ... жэне ... кіріктіре өткізе отырып, оқушыларға халық тағылымдарынан
жүйелеген мағлұматтар беруге қол ... ... ... ... мазмүнды мағлұматтар оқушылар дүниетанымын қалыптастырудың
маңызы да мүмкіндігі мол екенін дәлелдеді.
«Рухани - ... ... ... - ... жетілген түлға» атты
оқу бағдарламасы бойынша дәріс оқылып, ... ... ... ... ... өз ... ... кәсіби қүзырлы маманданған
мұғалімдер даярлауға болатынын анықтап, оқушының ... ... даяр ... ... ... Гимназия, лицей-мектептердің
сұранысына сай даярланған «Ұлттық дүниетаным тағылымдары» атты ... ... ... ... ... қалыптастыруда өз тиімділігін
дәлелдеді. Бағдарлама тақырыптарын меңгертуде пайдаланылған әр түрлі ... ... ... ... ... ... пікір алмасу,
көзқарас, танымдық сын сайыстар. Т.б. Оқушылардың халық ... ... ... ... ойлау өрісінің кеңейгендігін,
іскерлік дағдыларының артқандығын ... көз ... ... ... ... ... ... оны білім
беру мекемелеріне енгізе отырып байқағанымыз, оқушыларды ұлттық үғымдардан
хабардар ете ... ... ... ... ... жүмысы
барысында біршама ықпал еткеніміз байқалады. Осы ой тұжырымдардың дәлелі
ретінде тәжірибиелік жұмыс барысында ... ... мына ... 1. ... ... қыз ... ... реттілікпен орындалған?
Қыз көру, жар таңдау, сөз алу, қолын сүрау, қыз айттыру, құда ... ... отау ... Қыз ... ... кездерінде қандай жол-жоралғылар жасалған?
Бойжеткен үйінің төріне қамшы іліп кетеді. Мәні: құда ... ... ... ... ... ... ... сыйлайды, мүның мәні білегіңнен
ұстадым, мендіксің дегені. Кейін үйленгеннен соң екінші білезік ... ... ... ... ... ... белгілі уақытта хабарласпаса, қыз әкесі қатты назаланып,
ауылының сыйлы ... ... ... ... ... Мұны «қамшы
қайтару» деп атаған. Қыз әкесі ... ... деп ... ... апарған адамға жол айып төлеп, кешірім сұрайтын болған.
Жылқышы жігіт өзі ұнатқан бойжеткен үйінің белдеуіне көлігін байлаған.
Бұл құда ... ... ... 1. Бесік туралы даналық ойларды есіңе түсір. «Бесіктегі бала
бес түлейді», «Есік көргенді алма, бесік көргенді ал».
2. ... ... ... ... Құр ... тербетпе,
бесікті ашық қалдырма, кез-келген жерге бесік қойылмайды, бесікті екі адам
көтермейді, бесікті ... ... бір ... ... айдалаға бесік
қалдырмайды, бесік сұрағанға бермейді, алғашқы бала жатқан ... ... ... ... ... жеті ... жабады, бесік басына
қасқырдың, үкінің тұяғын ілген, бас жағына шошымасқа нан байлап қойған.
Жаттығу: Қолданылу орнына қарай атауы өзгерген ... ... ... ... ... ... ажырасу, төркіндеу, қалың мал, жасау,
танысу.
Жауабы: жаушы жіберу, талақ, танысу...
Сөздікпен жұмыс Балаға байланысты ... ... ... ... ... қалау, бэсіре атау, байғазы, көрімдік, шарана, шақалақ, ... ... ... ... ... қалжа, қарын шашы, сүт тырнағы,
айдар қою, түмар, тыштырма, ... ... ... тоқымқағар,
қазынасы дәмі, мүшел жас, сандықша, қобдиша, «омыртқа қатыру» ырымы ... ... ... ... ... топтастыру. Кіндік шеше, қайын ене,
өкіл әке, ... ... ата, ... ата, ... ... қайын аға, абысын,
қайын апа, келін, күйеу, ... ... ... ... ... - ... бала - ... Халық қағидаларының танымдық, тағылымдық мәні неде?
• «Жолдасыңнан бұрын жатпа, көрпені түйықтап төсеме, кергенің түкпіріне
қарай жатпа!» - ... ... ... ... ашып ... ... отқа салма, ақты төкпе, дастарханды тұйықтап жайма, қағазбен
сүртпе!» - деген ырым-пайымдардың мәні неде?
• Халықты ... ... деп ... асыл ... ... ... қою, т.б. кездескен.
Сұрақ: берілген үғымдарға түсінік берудің, тәлімдік мәні неде?
• Қазақта «Жас ... - ... ... үйі ... - тигенін алар» деген
мақал бар. Асты сызылған сөзге түсінік беру
• Қазақта «Қыз алсаң, тектіден ал!» - ... ... ... ... ... Арнайы келмеген қонақтың, яғни ешкім қарсы алмаған адамның киіз үйге
ене беріп: «Қарағым, көрпе сал!» деп дауыс көтере ... ... ... сөз ... нені меңзеген?
• «Әйеліңе балаң жоқ жерде ақыл айт» дегенді қалай түсінесің? Сөз
тіркестері:
Тойға баратындай ... ... ... ... ... әсемдейді.
Тойға, жиынға қазақ барын киіп, бақанын сүйретіп, жарқырап жүру - дала
әдебінің қағидасы.
Шүберекке ... ... ... ... қағидалары:
Кәде — киіт, сарқыт беру, қол еңбегін беру, көйлек кигізу;
Сый-сияпат - шеге шапан жабу, шапан сыйлау, шапан ... ...... ... ақ шүберек тану, мүшел жасқа толғанда сыйлас
құрбысына ... ... «ит ... ... ... ... ... киіп
кету, бесікке жеті түрлі бойтұмар тағу:
Ғұрып - басқа ақ ... ... ... ... жерге ақ
жаулығын тастаған.;
Салт - орамал тару үлгілері (Батыс Қазақсатан өңірі), жасы ұлғайған
сайын ... ... ... ... шәлі ... - ... беріледі, қалап алу:
Киелі, қасиетті - әйел мен ... бас ... ... ... ... ойды ... Жыл ... санатқа кірмей қалған 5 (6) күнді... деп атайды?
• Жуанның жіңішкеріп, жіңішкенің ... шағы:
• Бұлақ көрсең, ... ... Бір тал ... ... ... Баталы ұл ... Батасыз ұл ...
• Төрт түлік ... болсын!
• Сақталушы еді ... ... ... ... ... айы ... ... ... ... түрлі дәм салынада:
• Бір қозы туса, бір уыс... артық шығады:
Қажетті сөздер: ақты болсын, көде шөп, ... ... ... көзін,
он тал, бесқонақ, үзілер, жеті.
Сөздікпен жүмыс. Берілген сөздер қандай үғымды білдіреді?
Көктеу, жайлау, күзеу, қыстау —
Шілдехана, есім беру, бесікке салу ... ... жас, ... жасы ... ... ар ... есеп ... Қыдыр түнін күту, қүт дариды -
Үғымдар 13 жас, 63 жас, Наурыз мейрамының белгілері, жыл маусымдары,
нәрестеге қатысты ... ... ... ... ... ... сай топтастыру. Шілдехана, енші
беру, танысу, ерулік, сүт ақысы, бесікке ... ... ... төркіндеу, есік
көрсету, қалың мал, үлпершек, отау шығару, борша, бастаңғы, тоқымқағар,
омыртқа ... ... ... ... ... ұршық, текемет, сырмақ, шідер, арқан, шүйке, жүн, ... ... ине, ... ... шуда, тулақ. Күзем, жүн, сырмақ.
3. Қүлаш, қадам, қарыс, мысқал. Шымшым, сүйем, түтам, бір тай, ... бір қап, елі, бір кез, ... ... қол ... ет асым, сүт пісірім,
сынық сүйем.
4. Атауларды ай, ай амалдарына, жүлдыздарға іріктеу, ... ... ... ... ... ... саратан, зауза, желтоқсан, үркердің
батуы, сүмбіле, шілде, ... ... ... ... бесқонақ, отамалы.
5. Берілген мерекелерді жыл маусымына сай іріктеу: құрбан айт, қымыз
мұрындық.
Жеке ... жас ... даму ... қарай: туғаннан бір
жасқа дейінгі нәресте:
1-7жас-сәби
7-12 жас — ойын ... жас — ... ... жас ... жас - жас жігіт
30-40 жас - жігіт ағасы
40-50 жас — ер жігіт
50-60 жас - ел ағасы
60-70 жас — ... жас - ... ... ... - ... қария, шал.
2. Тұрмыс-тіршілікке байланысты:
5 жасқа дейін - ойын баласы 10 жасқа ... - қозы жасы 20-30 жас ... жасы 3 0-40 жас - ... ... Мүшел санау:
бір мүшел - туғаннан 13 жасқа дейін
екі мүшел - 25 (13+12 жас)
үш мүшел - 37 жас
төрт мүшел — 49 ... ... - 61 ... мүшел - 73 жас
жеті мүшел — 85 жас
4. ... ... жас — ... жас - ... ... жігіт ағасы
50 жас — ер жасы, Ел ағасы
60 жас - дер шағы
70 жас — мәрт ... жас — жер ... жас - шер ... жас - қор ... Отбасындағы орнына қарай (ұл мен қыз)
Шақалақ – нәресте—бөпе - ... – сәби - ... - ... - үлан,
өрен жеткіншек — жасөспірім — бозбала бойжеткен — ұл бозбала (15-18 ... ......... бала — ... — жігіт ағасы — отағасы — ел
ағасы -ата — ақсақал — қарт — ... ... (13-15 жас) ару ......... — келіншек
— әйел-ана - бәйбіше - ... - ел ... - ... - ... ... әр он жастың арасын бір белес деген. Кезінде Жетес би ... Онға ... - ... ... ... ... жеттім - бойладым, балалықты қоймадым, жақсы сөзге сүйіндім,
жаман сөзге ... ... ... ... ... жауларыма
түйілдш.
• Отызға келдім - алтайы қызыл түлкі болдым, қыран бүркітке алдырмадым.
Құмай ... ... ... ... ... қалдырмадым;
• Қырьіққа келдім - арғымақтай аңқылдадым, тау тағысындай саңқылдадым,
ақ алмастай жарқылдадым, күз қырандай ... ... жоқ ... Елуге келдім - биік қырға шықтым, арғы жағының алыс-жақынын байқадым,
дәулетімді шайқадым,
• Алпысқа келдім - алты ... ... ... ... алыс-жақынын
білмедім;
• Жетпіске жеттім — жеңілгенімді білдім, бала мен келінге билігімді
бердім, айдауында жүрдім;
• Сексенге келдім - оң ... сол ... - су, ... - қүз, ... тірлік деп біле алмады.
Менің ұсынысым
Болашақ ұрпақты көзі ашық, көкірегі ояу, ... ... ... асыл қазынасын, салт-дәстүрін сүйетін ұлтын, елін, ... ... ... да ... ... мол етіп ... мектептен басталатыны белгілі. Сондықтан мектептегі тәрбие ісінің
рөлі ерекше. Олай болса, барлық ... ... ... жұмыстарын
Президентіміздің жолдауымен үндестіре іске асыруымыз қажет. Осы бағыттағы
өз ... ... ... ... ... құжаттарымен танысқаннан кейін олардың оқу
мүмкіндіктері мен психологиялық ... ... ... ... ұжымын зерттеу барысында ата-аналардың көмегі үлкен. Бұл
жөнінде М.Жұмабаевтың «Педагогика» еңбегі мен Абай, Мұхтар, ... ... ... ... ... жөн. ... ... ата-аналармен пікірлесі жиын кештері көп көмегін тигізеді.
Ата-аналарға, пән мүғалімдеріне, оқушыларға сауал — сұрақтар беру арқылы ... ... ... ... анықтауға, баланың нәзік жан-дүниесін
түсінуге, оның ой-пікірін, дүниетанымын, өмірге деген көзқарасын айқындап
зерттеуге болады. Сауалнаманың бүл орайда ... мол. Оқу ... ... ... ... де ... ... зерттеу кезінде рейтингілік бағалау оң
нәтиже көрсетеді деп ойлаймын. Ол үшін әрине, сынып ... ... ... ... ... ... жаңа жүйесі жасалып,
элемдік білім беру ... ... ат ... Бүгінгі мемелекет
алдындағы басты міндет білім беру жүйесін жаңарту болып отыр. ... ... ... оқушылары ертең өз жолында кездескен қиыншылықтарды жеңуге,
өз мәселелерін өздері шешеуге, ... ... ... ... ... ... ... заман талабы, қоршаған ортамызды, табиғатта болып жатқан
табиғи қүбылыстар, олардың адам өміріне ... мен ... ... ... сыни түрғыдан ойлау негіздерін қалыптастыруды қажет етеді.
Сын ... ... ... ... ... ... оны ... зерттеу, талдау жасау. Оқушылардың бойында мүндай қасиетті тәрбиелеу
үшін ... ... ... жөн деп ... сыни ... ... ... үздіксіз түрде жүзеге ... ... ... ... ... ... ... яғни мұғалім
- бағыттаушы, ал оқушы - ізденуші, зерттеуші іс-әрекеттері орындалуын қажет
етеді.
Тағыда айта кетер бір жайт, мектеп бағдарламасында ауыз ... ... ... ... ... сыныптан бастап оқулықтарға енгізілген.
Пәндік сабақ өтерде (әсіресе биология сабақтарында) тақырыптарына ... ... ... ... ... деп ... Жұмбақтың дүниетанымдық,
ой дамытарлық мэнімен қатар, тәрбиелік мәні де ерекше.
ІІ.2. Қазақ ағартушы ғалымдарының бастауыш сынып ... ... ... ... ... ойшыл ағартушыларының қайсысын алсақ та, олар ... оның ... ... ... ... ... талпынбай қалған емес.
Адам баласы табиғат аясында өмір сүре ... оның ... ... ... ... Өйткені табиғат өз ерекшелігі, сұлулығы, ... ... ... ... ... ... әсер ... Сондықтан да ойшыл-
ағартушыларымыздың бірі табиғат тамашасын ... ... енді ... ... ... ... жастарға өшпес, жоғалмас мұра қалдырды.
Табиғатқа, қоршаған дүниеге тікелей қатыстарын көрсеткен, соған ... ... ... ... ... ... Ыбырай Алтынсарин, Абай
Құнанбаев болды. «Бұлардың бәрі де ... киіз ... ... өз ... болып шығумен қатар, тек қазақ халқының ғана тіл, ... ... ... ... ... жоқ, ... қазақ болса да
бұлардың өрісі, өсуі басқаша», — болды. «Бұл ... ... ... ... ... ... ... алғашқы елшілер, ізденушілер еді» —
дейді әйгілі жазушы М.Әуезов. Бұлар табиғатты, ... ... ... қарады. Адам қатысының жақсы жақтарын халыққа, жастарға үлгі етіп,
қолайсыз жақтарынан жастарды сақтандырды. Мұны осы аты ... ... ... анық көре ... Бұл ... С.Ұзақбаева
«Қазақ ағартушыларының эстетикалық көзқарастары мен орнықты пікірлерінің
халықтың дүниетанымдық көзқарастарымен тығыз байланыстылығы сол ... ... ... ... жағдайдан туындап отыр» — деп жазды.
Дүниетанымдық мазмұн адам, табиғат, қоғам тақырыптарына жинақталған үш
ірі блоктан тұратын болса, осы үш ... ... де ... ... ... ... өте алмаймыз. «Шоқан болса, айқынырақ түрде
анықталып келе жатқан ғалым еді. Ол ... ... ... тарихшы
болып қалыптасты». Ғұлама ғалым, ағартушы ретінде ол адам ... ... ... ... әр ... ... қалдырды. Әсіресе, оның
қазақ этнографиясындағы ізденістері сан-салалы. Осы мол ... ... ... ... ... адам ... жататын ауыз
әдебиетінің нұсқалары бар. Шоқанның бұл жазбалары ... ... ... ... қарға, түсесің торға», «Сусыз жерде қамыс жоқ,
азған елде намыс жоқ», «Ұят кімде болса, иман сонда», ... ... ... ... ... және т.б. Бұл ... ... адам мінез-
құлқына тұрмыс-салтына орай ой тастайтындай мағлұмат беруінде. Сол ... ... ... ... ... Тарбағатай өңірі, Балқаш бойы
және Іле алқабының табиғаты туралы өзінің зерттеп байқағандарын жазды.
Мұнан ері ... ... ... ... Ақсу ... ... Жоңғар
Алатауының етегімен Іле арқылы Шелек өзенінің аңғарына шығып, өзінің осы
жолдағы ... ... ... аса ... ... ... пен ... құм басқан аймақтың көрінісін, сусыма құмда ... ... пен ... ... ... ... ... тасбақа және т.б.)
тіршілігін өте дәлдікпен бейнелейді. Басын Алатаудан алып, Балқашқа құятын
Лепсі өзенінің сағасында ... ... ... тал, ... жиде ... қалың нудың арасының құсқа, басқа да жануарларға байлығын,
бұл жерде кейде тіпті жолбарыстың да ... ... ... ... ... ... ... өзі зерттеген аймақтарының
тек жер бедерлерін, ішкі суларын, ауа ... ... қана ... ... ... ... мен жануарларды атап қана өтпей, ... ... ... де ... шеберлікпен салған.
Ш.Уәлиханов жер, су аттарының шыққан тегін де зерттеп, олардың тарихына
тоқталған. ... ... ... ... ... түсіруге қатысуы
бұрын болмаған жағдай еді. Ол ... ... ... ... ... тау
жоталарын да картаға ендірген. Бүкіл жүрген жолындағы табиғат ... ... қана ... ... ... ... ғылыми
деректер беріп, бунақ денелілер, өсімдіктер жиынтығын жинайды.
Шоқанның көп көңіл ... ... ... ... ауыз
әдебиеті, тұрмыс-салты болды. Бұл мәліметтер тек қырғыз өлкесіне ғана емес,
сонымен бірге Қазақстанның шығыс және оңтүстік-шығыс ... ... ... ... үшін ... мәні ешқашан жойылмақ емес.
Ғалымның дүниетанымға қосқан үлесінің бірі — ... ... ... ... ... ... ... Әсіресе, қазақ
тұрмысында қолданылатын аңшылық, соғыстық жабдықтарды талдап, қамшының,
пышақтың, ... ... ... ... түрлері барын, олардың әрбір
бөлімі қалай аталатынын, тұрмыстық пайдасын, аң аулау кезінде ер адамдар
тағатын белдіктің ... ... оның ... ... оқ, ... тас,
мылтықтың білтесі, мылтықты майлайтын май, пышақ және т.б. туралы жазып
қалдырған деректерінің жастардың ... ... ... ... ... ... көріністің атын ғана беріп қоймай, оның суретін
салып қалдырған. Бұл туралы жазушы ... ... — өте ... ... ... ... ... қатар Шоқанның қоршаған ортаны көркем тілде
бере алатынын айта келіп, «...табиғаггы немесе адамды сипаттау ... ... ... ... ...... Қоршаған табиғат аясының адамның
жан дүниесіне тікелей әсер ететінін Шоқан тартымды да ... ... ... ... ... ... туралы және оған салыстырмалы түрде
берілген ... ... ... ... ... жайындағы ой-
толғамдарынан көруге болады. Мәселен, ол шеркестер тұрмысын суреттей келіп,
«Таудың түнерген жағы көркі сұлу ... ... ... ... ... басып тұрады, біресе сіз бір тамаша сарқыраманы көріп, ... да, бар ... ... ... ... түпсіз терең тау жықпылынан
қорқып, зәреңіз ұшады, зәулім шыңдар мен ... ... бәрі де ... ... ашу түйіп тұрғандай, сүйтіп сіз осылардың әсерінен әлденендей
бір беймаза әрекетке бейімделе бастайсыз. Бір ... ... ... ... деп, ... да, ... ... адамның жан-дүниесіне
тигізетін әсерін айта келіп, осы қоршаған тағы табиғатқа ... ... ... ... ... шеркестер шынығады, таудан
тәрбие алады. Шеркес дүниеге келісімен-ақ табиғатпен ... ... ... тау ... ... ... тигізетін әсерін онан әрі ... «... ... ... алар ... осылар, өнегесі қандай» — деп,
табиғат қатаңдығының ... ... ... көрсетеді.
Ал бұл көрініске керісінше сахара халқының жайбарақат мінезі оның
жерінің кеңдігі, еркін ... ... ... ... ... мен ... ... өз таңбасын түсіретінін де көрсете біледі.
«Онда ... ... да, ... да ... ... ... кешеді» — деп, бүкіл сахара тіршілігінің жайбарақат қалпын сипаттайды.
«Ұшы-қиыры жоқ теңіздей шексіз даласы жасыл дастархандай ... ... ... да, ... тіршілік қамы: ара мен ... ... ... жүр» — деп, ... ... ... кең
табиғат ортасын, мол дүниені сезінетіндей күйге ... Бұл ... ... ... ... ... жете ... артында ғылыми еңбек қалдырғанын
С.Мұқанов ... ... ... ... кездескен өсімдіктердің,
жәндіктердің, тастардың ... ... және ... ... ұлттық
ғылымында бұл бірінші жаңалық) аттарын жазып отыратын». Шоқанның ... ... ... ... ... қатыстысын
Ә.Бірмағамбетовтың еңбегінде толық сипаттайды.
Шоқанның жастар дүниетанымына әсер ететіндей шығармалары ... ... ... ... ... көз ... керіле тартылады.
Солардың бірі — «О ... ... атты ... ... ... ... тұратын (кереге, уық, шаңырақ) киіз үйдің көші-
қонға ыңғайлылығын нанымды, дәлелді суреттейді. Тез жиналатын, кез ... тіге ... ... ... ішкі ... ... ... эстетикалық мәнін көрсетеді.
Сонымен қатар, қымыз ашыту оған керекті ыдыс-аяқтар, бай үйі мен ... ... ой ... сол кездегі қазақ тұрмысының таптық
көрінісінің де бетін ... Сол ... «О ... ... ... XVII ғасырдан бастап өзбектерден, қытайлардан үйренген кәсіп —
егін егумен (тары, бидай, жүгері, ... және т.б.) ... ... ... туған өлкенің шұрайлы да кейде қуаң да табиғатын жеріне ... Жер ... арық ... ... су ... ... ... соға қоймайтыны, кең байтақ өлкенің ... ... ... ... ... болуы керек деген ой түйеді.
Шоқан шығармалары оқушылардың ... ... ... ... табан тірер байлығымыз.
Өзінің бүкіл болмысын халықтың көзін ашуға, ... ... ... ... Алтынсариннің дүниетанымдық көзқарасы өз алдына бір төбе.
Бүкіл шығармаларының бәрінде де Ыбырай жастарды әсемдікке, ... ... оның ... ... ... баулиды.
Оның хрестоматиясына енген халық ауыз әдебиеті үзінділері, ... ... және ... ... оқушының ой-өрісін,
дүниетанымын ... ... Ол ... ... білім беру
керектігін саралаған пікірінде «...бұратана ... ... ... ... сияқты пәндерді оқытатын оқу құралдарын таңдап
алу...» қиындық келтіретін мәселе екенін айта ... ... ... ... ... ... ... Ғалымның бұл пікірі оның бастауыш
сынып оқушыларының сауатын ашып, тіл ... ғана ... ... ... да мақсат еткеніне дәлел болады.
«Ыбырайды осы дәрежеде ... ... ... сана, бірінші жағынан
оның өзінің еңбекші елмен, қалың бұқарамен нық ... ... ... ... ... ... сол ... бұлжымастай,
айнымастай нық сенгендіктен». Оның хрестоматияға енген шығармалары
адамгершілік, танымдық, ... ... ... ... ... пен ... ... жерін, елін, табиғатын сүюге баулиды. Сұлу
табиғат аясын пайдалана білуге, оның сырын, ... ... ... ... ... ... әңгімелері көлемінің шағындығына
қарамай, терең мазмұнды. Мұндай деректі пікірлерге негізделген шығармалар —
Ы.Алтынсарин ... ... ... ... ... ... парасаттылыққа
шақырды. Білімсіздің күні қараң екенін әр шығармасы-ақ көрсетіп ... ... ... ... көріністерін сипаттауға арналған өлеңдері
қазақ жерінің табиғаты мен тұрмысының біте қайнасқанын көркем өрнектейді.
М.Жармұхамедов Ыбырайдың табиғат көрінісін ... ... ... адам өмірі мен табиғатты шебер астастыру арқылы алғаш рет
суреттеудің жаңа тәсіліне (табиғат ... ... ... жол ...
дейді.
Оқушылардың ойын дамытумен қатар олардың дүниетанымын кеңейтуді ... ... ... Н.И.Ильминскийге жазған хатында «Екінші кітабымды мен
балаларға ... ... ... ... табиғат күштері туралы, тарихи
және географиялық-ғылыми әңгімелер келтірмекпін», — дейді.
Ы.Алтынсарин өзінің ... алғы ... ... ... ... оның ... біреу салып берген тар шеңбердің қыспағына сия
алмайды: оның ой-пікірі еркін; оның келешегі үшін оған тек сана ... ... ... мен ... өнерді үйрену керек болып ...... ... бастауыш оқу құралдары, хрестоматиялар сияқты кітаптар шын
білім беретін, пайдалы мәліметтер беретін ... ... оқу ... ... ... ал ... жалпы білім беретін кітаптардың Азия
халықтарының ешбірінде жоқ ... еске ... біз ... ... ... жақын жердегі орыс тілінен іздеуге мәжбүр болдық», — ... ... ... ... ... адам ... байланыстыра оқытуды
мақсат етіп, ізденсек, мұның ... ... ... ... ... көреміз. Соның бірі — ... ... ... қыз ... ... кесу және т.б) арқылы оқушыларды өз ... ... ... ... оны ... сіңіруге, елін жерін
сүюге тәрбиелеу мақсатынан туындайды. Ы.Алтынсарин халықтың салт-дәстүрінің
жақсы жақтарын әсерлей баяндап, оған қызығушылық тудыруға ... ... ... ... ... ... ... бәрін қабылдауға
емес, оның жарамды, тиімді, жарасымды жақтарын таңдай біліп, бойға сіңіруге
шақырады. Елінің әдет-ғұрпын, табиғатын дәріптей ... адам ... ... ...... ... өзекті мәселесі.
Баланың әке-шешеге парызын, ілтипатын, сыйын, туыстық, достық ... пен ... ... ... ... да ... ... кездестіреміз. Қазіргі дүниетану бағдарламасында бұл ... ... ... ... ... ... проблемасын өз мәнінде шешуге тырыссақ, Ы.Алтынсарин қағидаларына
сүйенбей өте алмаймыз. ... ... де ... ... өте ... ... қолөнер мектептерін ашқан. "Хрестоматия" оқулығына және
басқа да ғылыми шығармаларына халықтық бай ... ... ... ... ... ... ... тауып, халық арасында ғасырлап
сыннан, талқыдан өткен қағидаларды іріктеп алып, тәрбие мен ... ... ... ... мен ... ... ... білген адам ғана оны өз
пайдасына асыра алатынын, ал оны білуге талпынбаса, көргенін ... ... өмір ... ... айта ... ... ... оқуға, өнерге
шақырған. Сондықтан да, ... ... ... қызметі
Ә.Сыдықов, Т.Шойынбаевтың еңбектерінде толық талдап көрсетілген.
Ғұлама ұлы Абайдың дүниетанымдық ... паш ... ... ... сөздерінің мән-мағынасы уақыт өткен сайын терендей түсуде. ... сөз ... Абай ... кең орын ... ... әрбір қара
сөзінің тәлім-тәрбиелік жағы басым ... ... ... мінез-
құлықтардан (бос өткізетін қыдырымпаздық, ... ... және т.б) ... ... елге қолайлы, тұрмысқа тиімді
іскерлік, ... ... ... тіл үйренуге, көркем сөйлеуге
шақырады. Ақын халықтың салт-дәстүрінің жағымды жақтарын дәріптеп, жағымсыз
жақтарынан сақтандырады. Оның өлеңдері мен қара ... ... ... ... ... ... ... дұрыс қабылдауға
жетектейді.
М.Әуезов Абай өлеңдерін мазмұнына, мәніне қарай жіктеп, бірнеше салаға
бөліп, бірінші « ... ... сол ... ... ... ... ... ... ... есепті болған өлеңдер,... екінші бір жігі...
табиғат, ... ... ... — дей ... мұнан әрі ақынның
тікелей жастарға ғылымға ұмтылуға, надандықпен ... ... ... ... ... Абай философиясының негізі адам проблемасы
екенін ашып көрсеткен. Абайдың уағыздағаны — адам ... ... ... ... өзін-өзі бақылау, ұяттылық, парасаттылық.
Абайдың адам баласының ерекшелігі, қасиеті, болмысы ... ... қара ... ... ... Абай ... адам ... үнемі оқу-
ағарту ісінің алдына қойған мақсаттарының бірі болып келді. Әсіресе,
қазіргі таңда жеке бас ... ... ... ... ... қойылып
отырған жағдайда Абай шығармалары мен ой-пікірлеріне соқпай өту ... ... ... ... ... ... пен ... — Абай көтерген мәселелер. Абай адам мінезіне
көп мән береді. «... ... ... ... мінез... бұзылмасын!»,
«...мінезде азғырылмайтын ақылды, арды сақтарлық беріктігі, ... ... Бұл ... ... ар үшін ... — деп ... ... сөйлеуге,
парасатты болуға шақырады. Абайдың біраз өлеңдері табиғат сұлулығын, оның
сырын аша түседі. ... ... ... білім мен тәлім-тәрбие беруде
бұл өлеңдердің алатын орнына баға ... әр жыл ... ... ... ... ... ... балғын бала жанына балбырата
әсер етеді.
Абай табиғат көрінісіне қатысты жылдың төрт мезгілін түгел суреттейді.
Бұл өлендерінде ... жеке ... ... қалпында қарамай, адам
тұрмысымен, оның тіршілік қамымен байланыстыра көркемдейді, шындықты айқын,
дәлелді және реалды түрде бейнелейді. « ... ... ... ... ... ... тұспашылдық жоқ.
Абай өлеңцерінің дүниетанымдық негізі оның шындықты нақ білуінде ғана
емес, табиғат, адам, қоғамды қабыстыра ... ... ... ... ... «Ең әуелі жас шалғынды, бәйшешегі толықси ... соны ... ... Сол араға жеткен малдың ішінде, әсіресе, қалың
топ жылқының ен ... мол ... ... ... ... ... Әлі үйін тігіп, жайғасқан ауыл жоқ. ... ... ... ... өз ... ... түседі. Сәнін
молайтқан адам тобының әр алуаны көрінеді. Үй ... ... ... ... мал ... ... ауыл иесі үлкендер аталып өтеді. Содан жұмыс
үстінде жүрген шешелерді ... жас ... ... ... ... ... ... жалшылар көрінеді; өзен бойында құс салып жүрген жас
аңшы бозбалалар да ақынның көзіне түседі. Бай ... ... ... ... ... ... ақсақал да өз ... ... ... ... ... көп өмір ... аз өлеңнің ішіне тығыздап сыйғыза
білген ақын, ... ... ... ... ... - деп ... Осы
талдаудан да, өлең жолдарында ұлы ақынның табиғаттың белгілі көрінісіне,
мезгіліне ... ... мол ... білгендігін айқын аңғаруға
болады.
«Табиғатгы ағын судай, сымпылдап үшқан үйрек, қаздай ... ... ... ... да ... тыныш отырған үнсіз, қозғалыссыз күйде
алмайды. Әркім әр алуан іс пен ... ... ... ... ... ... ... келген жәрмеңкедей жанды өмірді оқушыға аса қонымды
етіп, «дәл осындай болады» дегендей, бас шұлғытып, ... ... ... ... әрі тағы ... ... ... халқының тіршілік тынысын, сырт қарағанда ... ... ... мен ... ... ... Абайдың
тікелей қоғамдық ой толғамын беретін өлеңдері де аз емес. Олардың қатарына:
«Интернатта оқып жүр», «Ғылым ... ... ... ойын ... ... және т.б. ... Абай бұл өлендерінде сол кездегі ... де, ... де аша ... Өзі өмір ... ... ... шындықпен көрсете білді.
Абайдың қара сөздері мен өлеңдері жастарға ... ... ... дұрыс дамуына бағдар береді. Сондықтан да, Абай
шығармалары мәні күн ... ... ... оқу-тәрбие құралдарына еңдіріліп,
тиімді пайдалануды керек ететін ... ... ... өмір бойы ... шығармаларын оқығаңда, қазақ халқының тарихи-мәдени ... ... ... ... ... моральдік жағдайын
толық көз алдыңызға елестетуге болатындығы жайында кезінде М.Әуезов ... ... ... халқының мүліктік, дүниелік ... ... ... ... «Жас бала ... ... екі түрлі мінезбен
туады. Біреуі ішсем, жесем, ұйықтасам деп ... Бұл ... ... ... тән ... қонақ үй бола алмайды һәм өзі өспейді, қуат таппайды.
Біреуі білсем ... не ... ... ... — дей ... ... һәм көрінбеген сырын түгелдеп, ең болмаса, денелеп білмесе,
адамдықтың орыны ... Оны ... соң ол жан адам жаны ... хайуан
жаны болады» — дейді.
Адамға білу, үйрену, ... тән ... ... осындай жан
талпынысын дамытып, соның азығын тауып отырған адам ғана өз ... ... ... ақын адам ... ... тіл ... ақылдылық пен
тапқырлықты, әділеттілікті уағыздаған. Тіл байлығы мен ойды басқаға жеткізе
білу шеберлігін көңіл ... ... ... Абай ... сөзді өте
жоғары құндады. Оның:
Өлең — сөздің патшасы, сөз сарасы,
Қиыннан қиыстырар ер ... ... ... жылы тиіп,
Жұп-жұмыр тегіс келсін айналасы, —
деген өлең шумағы осы ... ... ... ... зер ... тіл мен ... сөз қолдануда үлкен білімділіктің керектігін, көргені мен ойға
тоқығаны мол адам ғана жүйелі ... айта ... ... Ойға тоқу ... ... қарауды, оны ой елегінен өткізуді, зерделі қабылдауды керек
етеді. Бұлардың бәрі де ... ... мен ... ... ... ... «Адам ата-анадан туғанда есті болмайды, есітіп, көріп, ұстап,
танып ескерсе, дүниедегі жақсы-жаманды таныды-дағы, ... ... көп ... адам ... болады» — дейді. «Абай білімінің қайнар
көзі адамның сезімдік тәжірибесі екенін мойындайды» — дейді ... ... ... ... қоса ... ... ... қорытылып,
тұжырымдалуы керектігіне де шек келтірмейді.
«...Абай танымының негізі болып табылатын адам мен ... ... ... ... орынды шешті. Тұтас алғанда таным сезімдік
қабылдау деңгейінен ... ... ... ... жеке ... танымға алдыртпайтын заңдылықтар мен дүние мәнін түсінуге апаратын
жолдардың басы — ... ... ... ... ... ... дүниетанымға қосқан үлесін С.Мұқановтың мына пікірі онан әрі
нақтылай түседі: «Көркем ... ... ... ... болатын себебі:
оның авторы, дүниені көріп қана, көргенін сол күйінде айтып қана қоймайды,
сол берген ... ... ... ... ой ... ... талдауға,
талқылауға, көргенін өзінің сезім елегінен ғана ... сана ... ... ...... ... айта келе, «Біздің Абай да — ... ... ... ... оқушылардың дүниетанымын қалыптастыру
баршамызың толғандыратын ең көкейкесті –мәселелерінің бірі болып ... ... ... ... мемлекет егеменді ел болып ... ... ... ... өз ... қалыптастырып, жатқан жас
ел үшін күрделі қайшылықтар болатыны сөзсіз. Жаңа ... ... - ... ... ... және ... ... арақатынасын
айқындайтын күрделі де қайшылықтарға толы процесс. Тарихи ... ... бет ... ойда жоқ ... толы ... ... бұлтарысы мол қайшылықтарға толы кезеңде жас ұрпақ тәрбиесі, ... ... өз ... ... ... ... сауалдардың
біріне жатады. Адам мен әлемнің сан алуан арақатынасы, сыртқы даму мен ішкі
өзіндік қабылдау ... ... ... ... діни ... ... ретінде қарастырылып отырылады. ... ... ... ... ... оның шығу ... ... ұмтылу,
адамның дүниедегі орнына үңілу, адамның ішкі дүниесінің сырын ашу, табиғат
пен ... ... ... ... ... адам ... ... айқындау.
Ал педагогика тұрғысынан жеке адамның дамуында және мінез-құлқында
дүниетанымның рөлін баса айта келіп, А.С.Макаренко: «Біз ... ... өз ... ... ... ... ... үшін қобалжымай,
дұрыс өлшем табатын, жігерлі, идеялы ... ... ... ... ... ... дүниетанымның қалыптасуы тұтас педагогикалық процестің
барлық салаларына енуі керек. Оқыту және ... ... әр ... ... мен ... жинақы пайдаланудың нәтижесінде
оқушылардың ғылыми көзқарастары, сенімі және мұраты қалыптасады.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі.
1. Қазақстан ... ... ... ... ... А.Құралұлы Ұлттық дүниетаным. Алматы: 2002
3. Алтынсарин Ы. ... ... ...... ... ... ... Ю.К. «Педагогика» - М: Просвещение, 1998
5. Валиханов Ч. Собр. сочинений в пяти ... 1 том - ... ... ... А. ... Алматы,1998
7. Гулзыхан А. Қазақтардың дүниетанымы - А: Қазақ университеті, 1999
8. Жұмабаев М. Таңдамалы шығармалар. - А: Ғылым, 1992
9. Керімбаева Р. ... ... ... - //Бастауыш мектеп
2005/4 29 бет
10. Концепция формирования нового социально-экологического поведения
граждан Р.К. - А. ... ... ... С, ... Смайлов М. Қазақ халқының салт-дэстүрлері -
А: Рауан, 1994
12. Қожагелдиева С Дүниетану ... ... ... ... -// ... ... 2005/2
13. Маймақов Мінез-құлық этикасы - А, 1980
14. Майғараева Г„ ... С, ... Г. ... ... ... педагогикалық негіздері - А: Білім, 2001
15. Сухомлинский В.А. Духовный мир ... М., ... ... Т. Қүнанбаев А. Жастарды тэрбюиелеу туралы. — А., ... ... Ә ... ... А: ... ... ... И.Ф. Педагогика - М. Высшая школа, 1990
19. Шардарбеков Ш. Ұлттық дүниетаны // ... ... ... ... ... Дәрістер курсы. А., Ы.Алтынсарин
атындағы қазақтың білім ... ... ... кабинеті. 1998.
21. Р.Керімбаева. Оқушының дүниетанымын қалыптастыру. ... ... ... ... ... бейнесінің моделінің мазмұны.
//Қазақстан мұғалімі. 2000/8.
23. Қ. Жарықбаев. Жантану негіздері. А., ... ... ... Педагогика. Астана. 1998.
25. Педагогика дәріс курсы. Алматы. ... ... ... ... ... пәні. //Бастауыш мектеп. 2005/4.

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 65 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бастауыш сынып оқушыларының ұлттық дүниетанымын музыка арқылы қалыптастырудың педагогикалық шарттары57 бет
Қазақ мақал-мәтелдерінің бастауыш сынып оқушыларының дүниетанымын дамытудағы ролі41 бет
Білім берудің жаңа парадигмасы жағдайында түрік лицейі оқушыларының зерттеушілік мәдениетін қалыптастыру92 бет
Басатуыш сынып оқушыларын еңбекке баулу негізінде экологиялық мәдениетін қалыптастыру мазмұны және әдістемесі57 бет
Бастауыш сынып оқушыларын ана тілі сабағы арқылы отансүйгіштікке тәрбиелеу64 бет
Бастауыш сынып оқушыларына үйге берілген тапсырмаларды ұйымдастыру әдістерінің теориялық негіздері33 бет
Бастауыш сынып оқушыларының зерттеушілік құзыреттілігін қалыптастыру40 бет
Бастауыш сынып оқушыларының оқу әрекетін қабылдауындағы психологиялық ерекшеліктер. 59 бет
Бастауыш сынып оқушыларының патриоттық сезімдерін қалыптастыру мәселелері70 бет
Бастауыш сынып оқушыларының патриоттық сезімдерін қалыптастыру мәселелері.32 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь