Қазақ ою - өрнегі

КІРІСПЕ


1. Қазақ ою . өрнегінің классификациялық жіктелуі

2. Қазақ ою . өрнегінің дүниетанымдық түсінікпен байланысы

3. Форма мен бояу түсінігінде үндестіктер


ҚОРЫТЫНДЫ

ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР

СУРЕТТЕ КӨРСЕТУ
Қазақтың ұлттық ою-өрнектері мен оның атаулары көп. Ғылымдар әзірше 200-дей түрін ғана анықтады. Біз солардың халық арасында көп тараған мүйіз тектес ою-өрнектерді сөз етпекпіз.
Ою-өрнектердің бұл тобың қазақ халқының ою-өрнектерінің төркіні деуге болады. Өйткені барлық жаңа буындар осының негізінде жасалып, тек атаулары өзгеріп отырған. Мысалы, қошқар, арқар мүйіз, сынық мүйіз, өркеш мүйіз, төртқұлақ, түйе табан, сыңар өкше, қос алқа, құс қанаты, қас табан т.б. ою-өрнектердің негізгі арқауы. Осы элементтердің ою-өрнек композициясы жасалады. Қазақ оюларының мазмұны мал өсіру мен аңшылықты, жер-су, көшіп-қону көріністерін, күнделікті өмірде кездесетін әр түрлі заттардың сыртқы бейнесін аңғартады және бәрінде де мүйіз оюы үнемі араласып отырады. Әрбір оюшы ою-өрнек жасап, отырған от беріп, оны түрмысты қолданған. Ою деген сөзбен өрнек деген сөздің мағынасы бір. Бұл сөздің ұғымында бір нәрсені ойып, кесіп алып жасалған немесе екі затты оя кесіп қияластырып жасау, бір нәрсенің бетіне ойып бедер түсіру деген мағына жатады.
Тағы – біреулер өсімдіктердің әр түрлі көріністерінін (мысалы, сынып жатқан иш, ағаш бұталардың, сүйеулі тұрған сырықтардың бұрыш көрістерінен) шықса керек деседі. Ал енді біреулер геометриялық түрлердің шыға бастауы өрнек жасаушылардың өнерлердің өрістей түсуіне байланысты, олардың ойлап, қиялдауынан туған дейді. Демек ою-өрнектердің шығу тарихы олардың сюжеттік мазмұны мен атаулары туралы мәселе әлі де болса көп зерттеуді талап етеді.
1. Арғынбаев Х. Қазақ халқының қолөнері. Алматы: 1987
2. Өмірбекова М.Ш. Ою-өрнектің қолданылуы. Алматы: 1995
3. Қазақ совет энцеклопедиясы. Алматы: 1995
4. Қасиманов С. Қазақ халқының қолөнері. Алматы: 1995
5. Нурланова Қ. Қазақ ою-өрнегі. Мәдениет және тұрмысы. 1972 № 2
6. Әбдіғапбарова Ұ.М. Қазақтың ұлттық оюөрнектері. Алматы: 1999
7. Ибраева К. Казахский орнамент. Алматы: 1994
8. Тәжімұратов Ә. Шебердің қолы ортақ. Алматы: 1977
9. Байжігітов Б.К. Өнер тарихы мен теориясы. Алматы: 1999
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ
МИНИСТРЛІГІ
Казақтың Абай атындағы Ұлттық педагогикалық университеті
Практикалық қазақ тілі кафедрасы
РЕФЕРАТ
Тақырыбы:
ҚазаҚ ОЮ - ӨрнегІ
Орындаған:
Тексерген:
АЛМАТЫ-ж.
ЖОСПАР
КІРІСПЕ
1. Қазақ ою - өрнегінің ... ... ... ою - ... дүниетанымдық түсінікпен байланысы
3. Форма мен бояу түсінігінде үндестіктер
ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
СУРЕТТЕ КӨРСЕТУ
КІРІСПЕ
Қазақтың ұлттық ою-өрнектері мен оның атаулары көп. ... ... ... ғана ... Біз ... ... арасында көп тараған мүйіз
тектес ою-өрнектерді сөз ... бұл ... ... ... ... төркіні деуге
болады. Өйткені барлық жаңа буындар осының негізінде ... тек ... ... ... ... ... ... сынық мүйіз, өркеш ... түйе ... ... ... қос ... құс ... қас ... т.б. ою-
өрнектердің негізгі арқауы. Осы элементтердің ... ... ... ... мазмұны мал өсіру мен аңшылықты, жер-су, ... ... ... ... ... әр ... заттардың сыртқы
бейнесін аңғартады және бәрінде де мүйіз оюы үнемі араласып ... ... ... жасап, отырған от беріп, оны түрмысты ... Ою ... ... ... сөздің мағынасы бір. Бұл сөздің ұғымында бір нәрсені
ойып, кесіп алып жасалған немесе екі затты оя ... ... ... ... ... ойып ... ... деген мағына жатады.
Тағы – біреулер өсімдіктердің әр түрлі көріністерінін (мысалы, сынып
жатқан иш, ағаш ... ... ... ... ... ... ... деседі. Ал енді біреулер геометриялық түрлердің шыға бастауы
өрнек ... ... ... ... байланысты, олардың ойлап,
қиялдауынан туған ... ... ... шығу ... ... ... мен ... туралы мәселе әлі де болса көп зерттеуді талап етеді.(
1. Қазақ ою - ... ... ... ... ... әлемінің, космос әсерінің алатын орны
да ерекше. Қазақтар жер бетіндегі өмірге жұлдыздардың әсер ... ... ... саят ... мен ... ... ... бола алады: “күнің
ашық болсын”, “Тәңір жарылқасын”, “Жулдызың жансын”. ... ағып ... ... ... ... ... жоғары” дейді. Немесе қарт
әжейлер ернің шалп еткізеді.
Жалпы түркі халықтарының әдеби ... ... ... емес, жүйелі
бейнеленеді. Кеше жатып алдынан қыз ... ... одан үш ... ... ... деп, екіншісіне “Ай” деп үшіншісіне “Жұлдыз” деп
ат қояды.
Қазақ жұлдыз атауларын да аңыз ... ... ... Өмір Зая, Тұл қатын, Қызыл жұлдыз, Есік қырған,
Қоңырқай жұлдыз, т.т. “Жетіқарақшыны таныған жеті ... ... ... ... мәтелі. Жетіқарақшы үркердің қызын ұрлап, қарақшы атанған ... бар. ... ... ... ... ... “қарауыл”, “пір”
деген мағынаны білдірсе керек.
“Шолпан” жұлдызы таңға жақын туатына мәлім. Шөлді ... ... ... ... ... ... туа жол жүріп, күн ысыған кезде
көліктерін шалдырып демалады. Сондықтан оны “Көреун жұлдызы” деп те ... ... көк ... ... ... ... ... жұлдыз
секілді ажарлы болсын деп қыздарының атын Шолпан қоюы ... ... ... ... ... да ... айды мезгеп жасалынған.
Бұлар көбінесе діни орындардыың архитектуралық безендіруінде, мешіт-
медреселердің ... ... ... ... ... ... ... өрнегінің ислам діні келуден көптеген жылдар бұрын ... ... ... де жоқ емес. Бір замандарда көптеген қауымдар ай ... от пен ... ... ... ... ... ай да, күн де, жұлдыз да тәңірі болып көрінген. Осыған байланысты
аспан әлеміндегі денелердің ең көрнектісі және ... көп айды ... ... жалбарынған, оған құрбандықтар шалған. Қазақтың тілек тілер,
бата қылар жиындарда көк қасқа малды айтып союы да осы ... ... ... Көк ... ... қарай аспанды тұспалдаса, қасқа дегенде
сол көктегі (аспандағы) айды тұспалдаған.
Қазірде “ай”, “жарты ай”, “айшық” ... ... бұл ... ... тек ... ... бір түрі ғана ... қалған. Кейбір
өрнектердегі дөңгелене келіп түйіскен жарты айлардың қосындылары “табақ”,
“тана” өрнектері сияқты әдемі түрлер жасайды. “Ай” ... ... ... де ... – ай сияқты құдіретті балта деген ұғымнан туған. Мұндай
өрнек көбінесе ат-тұрмандарда, ... ... ... ... ... ... әр түрлі мәнерлерде
кездеседі. Бұл өрнек көп халықтарға ... ... ... ... ағаш ... ... ... көп.
“Айыр” – айыр (екі) өркешті түйе, айыр тұяқты малдардың бақайы, сондай-
ақ айыр қой-ешкі, сиыр малдарының бақай арасынан шығу болып ... ... ... ... да айыр ... Ал ... яғни ... өрнекте
берілетін түрі көбінесе айыр тұяқты малдардың бақайы мен түйенің ... ... ... өзін ... әр түрлі мәнерде беруден шыққан. “Айыр”
өрнегін кейде екі ырғақ жақтауын түйістіріп те ... Бұл ... ... ... ... ... әр алуан мәнерлері бар. Сол
сияқты оны кейде “айыр” десе, кейде “айыртұяқ”, “өркеш”, “текемүйіз” деп ... ... деп ... көп ... өрнектердің ортасында солардың
негізгі сабағын, алақанын, ... ... ... ... ... ... ... Қазақ және қырғыз, қарақалпақ, дағыстан сияқты елдерде
кәдімгі бес саусақты алақан бейнелі өрнек бар, оны да ... ...... ши ... ... шетіндегі жиектерде, төсек,
жүқаяқ, кебеже, асадал ... ... ... ... ... түрлерінде кездеседі. Ол ақ пен қарадан, қызыл мен жасылдан, көк пен
сарыдан бунақталып келетін ... ... ... қарай “қызықұрт”,
“сарыалақұрт”, “қаралақұрт”, “бунақ”, “буын өрнек” деп те аталады. Мұндай
өрнектер ... ... көп ... ... өрнектері жарыса жасалған көп түсті ... ... сол ... ... ... фигурлар тектес не
“мүйіз” өрнектерінің желілі түрлерінен құралған ... ... ... ... өрнегі шахмат тақтасының сызығы сияқты жарыса салынған
қысқа-қысқа, кейде көлемді ұзын сызықтардан ... ... ... ши ... ... бауларда, кілем-алашаларда, сүйек өрнектерінде
көбірек кездеседі. Ондай өрнектерді кейбір жерлерде “ендірме” деп ... - ... ... астық өсімдіктерінің бастарын
бейнелеп салынған, сабақты қияққа ұқсайтын жазық ... ... ... тон, ... ... ... киім-кешектерде, зергерлік істерде,
ағашқа қарап ... ... ... ... ... тоқу ... көбірек
кездеседі.
“Атауыз, атерін” деп аталатын өрнектер малдың аузын, үстіңгі және
астыңғы еріндердің ... ... ... еске ... Көбінесе кесте,
көркем тігіс, әр түрлі маталарды ... ... ... ... мүліктердің жиегінде, киімдердің өңірінде кездеседі. Өрнек арқасымен
түйіскен немесе түйіспей ... ... ... ... ... ... шеңберлер ұзынынан ұзақ бір тұтас жолақ болып келеді де, бір
заттың ... ... ... жиек ... ... тұрады. “Атерін”
өрнегінде әрбір жарты шеңберлердің ортасында неше түрлі мүйіз, өсімдік,
геометриялық ... ... ұсақ ... ... “Атауыз”, “атерін”
өрнектерін ірілеу етіп қиып (тегінде ... өзін қиып ... тым ұсақ ... керек, өйткені сырмақ ... ... ... оны ... оюына қолданады.
“Бағана өрнек” – (“баған” деп те айтады) тіреу, діңгек ... ... Бұл ... көбінесе үйдің босағасында, ішкі тіреулерінде (баған
колонналарында), асадал мен кебежелердің аяқтарында, қырларында, ... ... ... ... ... жақ ... ... адалбақанның бойында жиі ұшырайды. Бұл өрнек негізінен бірнеше
жіліншік бунақтар мен ... ... ... ... және ... тік немесе ұзынынан бойлап салынады.
“Балға”, “балта” өрнектері өздері аттас заттарға ұқсас ... ... ... ... ... ... ... (көбінесе
баспаша “г” әрпіне немесе “т” әрпінің бейнесіне ... Бір ... ... ... ... таңба” дейтін ру таңбалары жиі қолданылатын-
ды. Сондықтан осы ру таңбаларымен аттас және соған ... ... ... ... ... ... шеберлер өз ісінің маркасы есебінде, осы
өз руының таңбасын бейнелеген болуы керек деге жорамалдар да бар. ... ... ... ... ... ... көркем тігіс өнерінде,
өрмек істерінде жиі кездеседі. Сондай-ақ осы өрнектің атымен аталып және
оған ұқсас ... ... ... ... там соғу әдісі де бар. Оны
“бағалап қалау” немесе “балта қалау” деп атайды.
“Балта өрнек”. Балдақ деп ... көзі жоқ ... ... ... ... ... ... шымылдыққа бау өткізетін ілмек етіп пайдаланған.
Кей жерлерде ... ... де ... ... ... ... ... сүйеп
тұратын, аша ауыз таянышын да балдақ дейді. Оның ... бұл ... ... ... ... ... тұратын жоғарғы басы балдақ ... ... ... ... Осы ... ... ... “балдақ” өрнектері
зергерлік істерде жұмыр, ... ... ... ... ... шығыр)
тәрізді іші бос дөңгелек түрінде ... ... ... ... бірі
қосыла, шеңберге шеңбер ілмелене келіп, күрделі өрнек ... ... ... ... ... ... ... заттарында қолданылады.
“Бес дөңгелек” кейде қатар төрт бұрыш түрінде келетін бұл өрнектер бір
кездердегі ру таңбалары мен төрт ... ... ... ... ... ... ... қолөнер істерінің барлығына тән. Сондай-ақ “бес
жапырақ”, “бес гүл”, “төртгүл”, “үшгүл” ... ... ... ... ... ... ... көрсетеді де, екінші буындар сыңары сол
өрнекте тұспалданып тұрған заттың атын ... ... ... ... сөздер “бес бұрыш”, “төртбұрыш”, “үшбұрыш” деген ұғымды
білдіреді. Ал “бесжапырақ”, “бесгүл”, деген ... ... ... санды
заттық мағынада тұр. Соңғы екі ... ... ... ... ... туралы “су” өрнегінде берілген халық аңызында толығырақ айтылған).
“Су” өрнегі. “Су” деп әрбір өрнекті бөліп тұрған ұзын ... ... ... ... екі ... ... ... ирек сызық жасай отырып,
дөңгелек төртбұрышты бейнелерді ... ерте ... ... өту ... ... ... ... бір судың бойымен межеленген. Мұны ... ... де ... Мәселен, Семей облысы, Новопокров
ауданы, ... ... ... Бурақан деген шебер: “Су өрнегі
өрнек пен ... ... ... ... - ... Қазақстан облысында Самара ауданы Жамбыл атындағы ... 89 ... ағаш ... әрі ... Жаппар “су”, “бессаусақ”,
“бесгүл” оюлары ... ... ... ... ... байлығына көзі
тоймаған ” Сұмырайхан жер бетіндегі су біткенді өзімдікі деп жар ... ... ... ... ... Ұсақ хандықтарды жаулап алып, суды
өзіне пайда түсіретін байлық көзіне айналдырады. Бірақ халық еріккен ... ... ... Күшті қарсылықтар көрсетіп, ... ... ... ... ... ... ... ханның жандайшаптарынан
су бар жерлерді жасырып қалуға тырысқан. Қазақ халқының “Сұмырай келсе ... ... ... ... ... су үшін ... бұл күресте Сұмырайхан Райхан деген шебер қыздың оң
қолының бес саусағын шауып тастайды. ... ... ... Сұмырайханды
өлтіреді. Суды пайдалану еркіндігін күшпен ... ... осы ... ... “су” деген ескерткіш өрнек қосқан. Жер-ана Райханның
бес саусағын бес тармақты гүл етіп жер ... ... ... ... қызғалдақтың ою-өрнекке енуі Райханның бес саусағының ескерткіші
ретінде қалған екен деседі.
Тағы бір аңызда: “Ертеде адам ... ай ... ... ... ... оның ... ... деген өрнек жасаған екен
деседі.
Бұл жорамалдарға қарағанда, өмірдегі болған ... мен ... ... өрнек, әшекей істерінің кейбір элементтеріне әсер еткендігі
байқалады. Осындай өткен ... ... мен ... ... ... қарт ... ... қарағанда, ою-өрнектердің
қайсысы болса да бір ұғымды бейнелеуден ... ... ... ... ... “жыланбауыр”, “қос тіл”, “қос
таңдай”, “өнекітаспа”, “өрім өрнек”, “өткерме”, ... ... ... ... ... “түйме” деп аталатын
өрнектер таспаны өру мәнерінің түрі мен атауларынан ... ... ... ... ... ескенде, ширатқанда, тоқығанда әдемі
келетін ... ... ... ... ... сәукеленің
салпыншақтарында, ат-тұрмандарда осындай мәнер түрі көп.
“Бүлдірген”, “бүркөз”, ... ... ... ... ... ... дегендер сияқты бірталай өрнектер жерде
өсетін шөп, жеміс, ... ... ... ... ... да ... ... аталған. Сол сияқты мүйіз өрнегінің көптеген
мәнерлері кейде жер байлағына байланысты ... ... ... өсімдік
тектес өрнектердің кейбірі ... ... ... ... ... биік бәйтерек, қалың шырмауықты, гүл-бәйшешекті және т.б.
мензейді. Ал ... ... ... ... ... бірі ... туған (қоза – мақтаның қауышағы).
“Ергенек”. Қазақ тілінде киіз үй босағасының ортан беліне жететіндей
етіп бөлек тоқыған есік сияқты шарбақты ... ... көз етіп ... ... ... ... ... Киіз үйге мал, ит кірмеу ... ... ... ... қоя ... әдет ... ... жақсы көрген баласын
айналып-толғанғанда “есігіңе ергенек болайын” деп жатады. ... ... ... ... ... ... ... бір руы “Ергенекті елі”
деп аталады. Ергенектеу әдісі көбінесе кестеде, қол тігісінде, ши ... ... ... ... ... ... немесе “жұп” деп аталатын өрнек өте арғы заманнан келе жатқан
және бүкіл ... ... ... өрнек. “Егіз” өрнегінің бейнесі шеңбер,
әлем кеңістігі өлі және тірі ... ... ... ... ... іші бір ... қақ жарған екі жартысы сияқты болып бейнеленген.
Ол әлемдегі (дүниедегі) ... да, ... ... да ... да егіз ... білдіреді. Бұл өрнектің мазмұны бойынша ешбір дара, бір жақты,
сыңар нәрсе де, ұғым да жоқ. ... ай мен күн ... ... пен ... Ер мен әйел, жақсылық пен жаманшылық, бақыт пен сор т.б. ... ... және ... ... бірі басып ауысып отырады деген ұғымды білдіреді
екен.
“Ебелек” (кейде оны “қаңғалақ” деп те ... ал ... ... ... ... ... не ... басын, самолеттің
пропеллерінің бейнесін еске түсіретін өрнек. ... ... ... ... жазбаларға қарағанда, бұл ... өзге ... ... шыққан.
“Ендірме” өрнегі екі затты сыналап көлемдеу әдісінде қолданылады. Бұл
көбінесе бір басы үшкір келген геометриялық үшбұрыштардан ... ... ... ... ... ... деп ... өрнекетер де өсімдік тектес бейнелерді тұспалдайды.
Бірақ бұлар кейде заттардың натуралдық қалпында кестеленсе, кейде ... ... ... ... сызықтар арқылы сипатталады. Мұндай
өрнектер бірсыпыра заттардың бетіне ... ... көп ... ... келу арқылы бүтін бір сюжетті (жайлау, орман, жазық дала, кең
сахараны) мегзеп ... ... осы ... ... айтылып кеткен
өсімдік тектес басқаша атаулардағы өрнектермен тұтасып, өте күрделі бір
пейзажды бейнелейді. Мұндай өрнектерді ... мен қол ... әр ... гүлдерінен, сырға, тана, қапсырмалардан тағы ... ... ... гүлдерінен, шілтерлеп тоқылған заттардан кездестіруге
болады.
“Жіліншік”. Малдың жілік сүйектерінің негізінде туған ... ... ... тілінде “жіліншік” деген сөз бір буын, бір бөлек, бір түйін
деген ұғымдарды да білдірген. Мысалы, ... ... ... кесте жіпті “бір жіліншік кесте жіп әкелдім” деп те ... ... ... ... ... қапқа салған, жемістен істеген шайды да ... ... ... ... ... ... ... ала кел” деп те сәлем
айтатын. Осыған орай “жіліншік ... ... ... ... қатар екі
сызық бейнесінен құралатын буынды ... ... ... ... су” өрнектері кейде түзу сызықтардың
сынықтары, кейде ... ... ... ... ... ... сызықтар
бірнеше қатар сызықтар түрінде қатарласа ... ... бір ... ... ... қарсы келіп, төртбұрыштар мен “сағат ... ... ... ... ... Мұндай мәнерлер кейде көп иректі “тандай”
өрнектерін жасайды. Қазақ ... қол ... қол ... ... жағасында, тақия жиегінде, “су” өрнектерінің
ішінде, сақина-білезіктерде, ... ... ... ... ... ернеулерінде, әдіп тігістерінде көбірек ... ... ... ... ... ... кәрі ... шебер: “Ирек өрнектері
адамның өмірін, өмір жолын меңзейді. Өмір жолы дегеніміз шынында да ... ... - деп ... ... жол ... бұрандаған,
Басқа дәулет бақ қайтса құралмаған…” –
деген өлең жолдары да бар.
“Кавказ” (қарала). Бұл ... ... ең бір ... ... ... Зергерлер сырға, білезік, сақина, ердің қасы, ... ... ... ... ... ... күмістің бетіне қара
дақпен оюлап, өрнек жүргізу арқылы әсемдейді. “Кавказ” өрнегінің туған жері
Кавказ тауын мекендеген елдер ... ... ... ... басқа халықтарға
тарап, “кавказ білезік”, ... ... ... өрнегі” деген мәнер
түрлері шыққан. Мұхтар Әуезов: “Абпй… айдаудан ... ... ... ұзақ сақтап, елдің зергерлерін жиып, әлгі қашқыннан күміске қарала
жүргізуді үйреттіреді. Сонда Абай нақысқа қазақтың өз ... ... ... ... ... ... деген ұғымның омындай өнер алмасудың
нәтижесінде туғандығын делелдейді.
“Кавказ” (қарала өрнек) ... ... ... гүл, жапырақ
өрнектерінің бәрі де сәнді жасалады. Бірақ бұл ... ... ... ... ... тек ХІХ ... ғана келген екен деген ... ... ... көп ... “кавказ” өрнегі өте ерте кездегі
мұраларда да кездеседі.
“Кавказ” өрнегімен жасалған қазақ қолөнерінің үлгілері ... ... ... деген кісі 1830 жылы Н. Небольсинге жазған ... ... хан ... ... ... ... ... оны Пятигорскідегі ыстық
суға емдеуге апарады. Ханның қасына ерген 70 адам нөкері сол жақтағы ... ... ... қару-жарақтарға өте қызығып келді. Хан сол
жолы бір черкешті ... өз ... ... ... алып ... ... (кавказ) өнерін қазақ шеберлеріне үйретуге қосты”, - дейді.
Бұл туралы қазақ ғылымы марқұм Э.А. Масанов: “Қалай да ... ... Орта Азия ... ... ... ... анық”, - деп
жасады.
Ақ күміске қарала өрнек жасайтын қоспаны қазақ шеберлері төрт түрлі
заттың ... ... ... ... күміс, қорғасын, қызыл мыс,
күкірт. Оны қолдану рецепті ... бір ... ... сол ... ... қосылады. Осы екі қосындының 1/4 мөлшерінде қорғасын ... ... ... ... ... ... ... Осындай
балқытып алынған қорытпаны беті өрнектеліп, түрпіленіп ойылған күміс
қалыпқа ... ... ... ... әлгі ... шапқан (түрпіленген)
жеріне мықтап жабысқан соң үстін күміс ысқышпен ыспалап жалтыратады.
Кавказ ... ... ... ... ... ... бір ... әдісі бар. 1958 жылы жүргізілген Қазақ ССР экспедициясының
материалдарында былай деп ... ... ... күміс
бұйымдарының бетіне үшкір біз тәрізденген арнаулы аспаппен ... ... ... ... жүргізіп алады”. Бұдан соң кәдімгі шыны мен
алғаш көмірін ұнтақтап үгеді де оған құрғақ мұсатыр ... ... ... ... ... ... ... түсін қарайту үшін қосады. Осыдан кейін
дайын тұрған күміс бұйымның бетіндегі ... ... ... ... мұсатырмен сүртіп жіберіп, балқып тұрған қоспаны ирек іздерді
бойлата ... да, ... соң ... ... ... ... Зергерлер
ісінде қарала жүргізіп кавказдау әдісі қазіргі ... ... да ... ... ... көбінесе кестеде, қолмен көркемдеп тігуде ағаш бетіне
бедер түсіру сияқты істерде қолданылады. Өрнектің түрі малдың қабырғасына
ұқсас, кейде ... ... ... ... ... ... “қазмойын”, “құсмойын”, “құстұмсық”, ... ... ... ... ... кәсеппен байланысты,
құсты, құстардың дене мүшелерін тұспалдаудан ... ... ... ... ... ... “қазмойын” (құсмойын), “құстұмсық”, “құсмұрын”,
“құс қанаты”, “құсқұйрық”, ... ... иіле ... ... ... ... ... құралады. Құс атымен байланысты
өрнектер қолөнер үлгілерінің барлық түрлерінің әшекейіне тән. Соғып, құйып
істелетін ... ... ... бір ... “құсмұрын сақина” деп атайды.
“Құсжолы” мен “құсқұйрық” өрнегі көбінесе шиге ... ... ... ... мүйіз, сүйек заттарын да әшекейлейді. Әсіресе күміс ердің қасын
ер-тұрмандарды, күміс кіселерді өндеуде ... ... ... ... ... ... ... деп те
атайды) өрнектері төрт түлік малдын дене мүшелеріне еліктеуден шығып, сол
мүшелердің атымен аталып кеткен. Бұрын ... деп ... ... атын ... ғой. ... бунақтардан түзелетін “қарта өрнегі”, ... ... ... және ... ... бір ... аса ... есебінде табаққа жасалынып үсынылатын жал-жая, ... ... ... тағам түрлерін еске түсіреді.
Реті келгенде оқушыларымызға бір ... ... жай бар. ... ... және оның не нәрсені ... ... біз осы ... сол ... дәл ... ... ... ескертпексіз. Шынында да өрнектің ең алдымен ... ... ... ... ... ... ... өрнек кейде әсемдік қуып,
өзінің бастапқы үлгі тұтқан бейнесінен әлдеқайда алшақ кетуі ықтимал. Ол
әбден ... ... ... алғашқы өзі аттас затқа мүлдем ұқсамай ... ... ... ... сол ... зат ... осы ... болды ма екен
деген ұғым тумауға тиіс. ... ... ... тек ... қарап және ауызекі шежірелерде кездесетін атауларды негізге
ала отырып қорытынды жасайды.
Өрнек ... ... ... ... ... ... беру ... Сондықтан қазақтың ұлттық өрнек, оюларының ең басты мәнері, ең ... және неше ... ... ... ең жиі ... “мүйіз” өрнектеріне
ғана айрықша тоқталып өртейік.
“Мүйіз” өрнектері. Бұрын-сонды зерттеуші ғалымдардың барлығы бұл
өрнектің ... ... ... ... ... ... ... деп түйеді. Бізше де сол дұрыс сияқты, өйткені “мүйіз” өрнегі өте
ескі өрнек және ол ... мал ... ... ... не
жартылай көшпелі елдердің қолөнерінде негізгі мәнер ретінде жиі кездеседі.
Бұл арада халқымыздың ... ... ... мен күн ... ұғымы
үнемі өзгеріп, үнемі даму үстінде болғанын еске алған жөн. ... ... де ... ... ... ... Демек, қошқардың екі мүйізін межелеп
бейнелеген жеке ... ... ... ... немесе аңның төбесін,
құлағын, тұмсығын қоса елестетерлік бұғы мен маралдың мүйізі тәрізді көп
тармақты ... ... яғни ... ... ... ... әр
түрлі бейнелерін бір үлгіге құрып, ой-өрісін кеңейте отырып, тұтас ... ... ... мүйіз кейіптес өрнектердің барлығын қосып “мүйіз
оюы” деп атайды.
“Мүйіз” өрнектірінің түрлері мен атаулары өте көп. ... ... ... өте ... кейде өте ірі болып келеді. Ұсақ түрлері зергерлік
кестешілік, ағаш, ... ... ... ... ... қолданылса, ірі түрлері
сырмақ, текемет, ши орауы, алаша, кілем, терме, сондай-ақ архитектуралық
сәулеттеу жұмыстарында қолданылады. ... ... ... өрнегінің сан қилы
мәнерлерін құбылта, бір элементіне екінші, үшінші бір элементтерді қосып
молықтырады да, неше ... ... де ... ... ... ...
ә суреттегі өрнектерді қараңыз. Мұндай мүйіз тектес өрнектер тізбегі Қазақ
ССР ... ... ... ішкі ... ... ... ... жоғарғы басына салынған. Оның авторы, әйгілі ... ... ... ... Ол ... өрнектерін дамыту, түрлендіру жолында 60 жыл үзбей
еңбек етіп келеді. Өнер иесі Рақаңның ... 700-ге ... әр ... әдемі
шығармалары бар. Олар Ғылым академиясы мен Суретшілер ... ... ... ... ... та жүр. Ол кісі ... 83 ... осы өнеріңіз не нәрсені болжап, қандай ойдың ... ... ... ... ... бар ма? Бар ... ол нені көрсетіп тұр?” – деп сұрағанда
Рақан былай деді:
“Қандай өрнек болса да, ол адам ... ... ғой. Олай ... ... ой бола ма? Өрнек те, сурет те белгілі бір ойдан туады.
Осыған байланысты шебер де әр түрлі ... ... ... ... басты
мақсаты әшекей жасап, әдемі түр беру. Мысалы, Ғылым академиясы ... ... ... ... ... ... деп атайтын өте көне
өрнегінен алынған. Өрнекті мен “Алмагүл” деп ... ... осы ... мен бас ... ... бас иген алма ... ... Бірақ
бұл алма ағашының суреті ... оның ... ... ... ... ... ... былай деуі шындық. Біз діңгектің түбінде тұрып, оның жапырақ
жая барып төбемен тірескен жеріндегі ... ... ... ... майыса
күлтеленіп тұрғанын осы өрнектің шынында да алма ағашына немесе ... ... ... ... аңғардық.
Мүйіз сындас өрнектердің мәнерлеріне қарай, қазақ арасында ... ... ... “арқармүйіз”, “аймүйіз”, “қосмүйіз”,
“сыңармүйіз”, “сынықмүйіз”, ... ... ... ... ... ... ... дегендер сияқты
байырғы түрлері мен атаулары бар. Бұлардың көбінің негізгі нұсқасы ... ... ... де, өрнектеу мәнеріне қарай, күрделілене түсіп әр ... ... ... ... Енді осы ... ... ... бір қатарын
сипаттап өтейік.
“Қошқармүйіз”. Мұндай оюлардың формасы қойдың ... мен екі ... ... ... тәрізденіп келеді де, кейде осы мүйіздің ... ... ... ... ... тәрізді тағы екі буын тұрады. Байқап
қарағанда бұдан қошқардың тұмсық бейнесі аңғарылады.
“Арқармүйіз”. Бұл ... ... ... ою. Бірақ одан
айырмашылығы “арқармүйіз” өте шиыршықтанып келеді. Кейде ... да ... ... ... ... ... көп мүйізді
оюлардан құралады. “Қырықмүйіз” оюы кейде дөңгелек немесе ... ... ... ағаш ... ... ... бейнеленеді. “Қырықмүйіз” көбінесе
тұскиіз, тон, кежім сияқты заттардың кестесінде, ... ... ... ... ... Қойдың, ешкінің, сиырдың екі мүйізін ғана бейнелейтін,
кейде “ырғақ”, кейде “ілмек” деп аталатын оюларды ... ... ... ... ... ... бен ... деген оюлар бір-біріне өте
ұқсас. Көбінесе жоғарында айтылған “қошқармүйіз”, “қосмүйіз” деп аталатын
өрнектердің тек бір жақ ... ғана ... ... ... ... ... бұл мүйіздің сыңар екенін мүлдем байқатпай тұрады.
“Сынықмүйіз”. Қазақтың “мүйіз” оюы ... тік ... ... ... иіріліп тұрады. Кейде оюшының ұнасымды жаңа композиция жасауымен
байланысты не ... Не ... не ... ... ... морт ... келеді. Көбінесе сынық жасап барып қайта ... ... ... ... оюлар ши орауға, терме бауға, алашаға
қолданылады.
“Сыңарөкше”. Жоғарыдағы “сыңармүйіз” оюнда айтылғандай, ... ... ... басына ұқсап, жетесінен өкше шығарылады.
Шығыс Қазақстан облысының Таврия ауданында тұратын Сертпен деген ... ... ... “сыңарөкше” оюының шығу тарихы былай болса керек.
Бір үйде отырған шебер қыз екінші үйде ... ... ... ... ... ... “Пәлі-ай, ана жігіт ертең сыңар өкше жүретін болды-
ау”, - депті. “Оны қайдан білдің” – деп сұрағандарға: ... ... ... ... ... екінші өкшесіне ылғи шіріген қасаң былғары қақты”, -
дейді. Ісмер адам ... ... ... нық, бірде бос ұрылғаның
аңғарып отырған екен. Қыздың әлгі сөзі рас болады да, кесте ... ... ... келе ... қошқар мүйіздің бір тармағын тастап кетіп, ... деп ... Бұл ... оюының 4 тармақтан құрылып, ортасы
крест бейнесін жасап ... ... Мұны ... ... ... не ... кебеже, жүкаяқ, аяққап бетін, батырлардың шапанының жауырынын,
қалқандарын, кейде шалбардың тізе ... ... ... ... Осы ... ... ... жақсы, анық түрлері 1939 жылы
Москвада шыққан “Казахский народный орнамент” деген альбомда берілді.
“Түйемойын” – түйенің ... ... ... ... ою. Мұндай өрнек
мәнері көбінесе күрделі бір мүйіз оюларымен тұтас келеді де “түйемойын”
өрнегі сол ... оза, өз ... ... өзге ... озып ... ... ... еске түсіреді. Кейде ожаудың сабын, есіктің тұтқасын
еске түсіреді. Кейде ожаудың сабын, есіктің тұтқасын және т.б. ... ... да осы ... ... етіп ... ... бір ... оны бір ойғанда екі пішін, екі өрнек,
яғни бір заттың іші мен ... ... ... ... мысалы, сырмақ ойғанда
оның сырты қара киізбен оюланса, іші ақ ... ... осы екі ... ... ... ... болады. Сондықтан ішкі ойындыны кейде ... ... ... ... ... ... ... “ырғақ” деген өрнектер осы “түйемойын” өрнегінің мәнерінде
оюланып, бір бөлшегі немесе жалпы сырт ... ғана ... ... ... бір ... тұспалдап тұрады.
“Түйетабан”. Көгалды, сазды жерге шығатын көп жапырақты, тікенекті,
ортасында үлпілдек ... бар ... ... берілетін өрнек. Бұрын
түйетабан өсімдік бейнесінде берілетін өрнек. Бұрын ... ... ... ... ... ... жейтін. Түйетабан өсімдігінің бейнесі
дөңгелек табаққа ұқсас. Сондықтан “түйетабан” ... осы ... ... тектес өрнектер қатарына жатады. Кестенің, көркем ... ... ... күмістен жасалған заттардың әшекейінде, ағаштан
жасалған заттардың бетінде ең көп ... ... бірі ... ... Оны кей жерлерде ... ... деп те ... ... өте ұсақ бөлшекті болғандықтан, ол сырмақ, аяққап сияқты
киізді кесіп оюлау ісінде қолданылмайды. ... ... ... ... ... ... қолайлы.
“Төрткүл” және “үшкүл”. Бұл өрнектер тобына үшбұрыш, төртбұрыш ... ... ... ... кесте, құрақ өрнектері жатады.
“Желі”, “иық”, “қолтық” деп аталатын оюлар өрнек пен ... ... ... ... ... оюларын, киізді босқа кесіп қырдасындап
тастамас үшін бір ... желі ... ... Мұны ... ... де ... ... (кейде “айыр” деп те атайды) сиырдың, қойдың,
арқардың тұяқ іздерін бейнелеуден ... – көп ... ... пен көп тармақты мүйіз және
геометриялық фигурлар аралас келетін күрделі ... ... ... ... ... ... - қасқырдың басын, құлағын, сондай-ақ “бөріқұлақ” деп
аталатын жапырақты бейнелейтін ...... ... ... өрнегін жүргізе отырып, ... ... ... ... Мұндай оюлардың құрамында гүл, шырмауық, мия
шөптерінің бейнелері көп ... ... ... көбінесе түс киізде,
аяққапта, дөңгелек үстелдің бетінде жүреді.
“Түлкібас”. Мысықтың, ... бас ... ... ... ырғақтардын, алмұрт бейнелерінен құралады. Көбінесе сүйек
пен ағашқа ойылған ... ... ... ... ... ізін ... мал шаруашылығына
байланысты туған өрнек. Ол кейде картаның “қарға”, “қызылайыр” деп ... ... ... ... жағы ... ... қатар тұрған екі
сынықпен бейнеленеді. “Түйетабанның” осы түрі ... ... мен ... жиі пайдаланылады.
“Өркеш”. Түйенің қос іспеттес ою. Мүйіз оюларының композициясында,
сырмақ, текемет, түс ... ... ... Бір ... қос ... ... екі ... қазақта береке, бірліктің, достықтың ... ... ... екі ... бір ... екі өркеш”, “екі көздің бірі,
егіздің сыңары” деп келетін сөз ... ... ... аңғартады.
Қазақ өрнегіндегі “өркеш” оюының да осы айтылғандарды меңзейтіні анық.
“Қосалқа” - қазақ оюларының ішінде көп тарағандарының бірі. Өте ... ... ... бұл ... ... бір тұтас өрнек жүйесін
жасайды. Кейде алқа, сырға, жүзіктің көзі сияқты заттарда қосарлана ... ... ... ... Бұл мүйіз оюмен не шахмат шақпақтарының ізімен бейнеленген
құстың канаты тәріздес өрнек.
“Иттабан”, “итемшек”, “қарақұс”, “көбелек”, “шыбын ...... ... киіз ... ... қораның қақпасына, жүкаяқ пен
төсектің аяғына, шидің шеткі ... ... ... ... ... ... ... Көбінесе кестеде, ши орауында, құрақтарда, ... ... ... ... ... Жеке ... ... тақтасының суретіне
ұқсас.
“Құмырсқа”. “шөміш”, “қосдөңгелек”, “бесдөңгелек” өрнектері төрт түлік
малдың ... мен ... ... ... қараңыз). “Құмырсқа
ен”, “шөміш таңба”, “қосдөңгелек” деп ... ... ... ... ... ... ... кездесіп келді.
“Қостұмарша” немесе “тұмарша” өрнегі. Мұнда төбесінен түйістірген екі
тұмарша қосылады да екі ... үш ... ... – олд ... ... ... қармақ түріндегі ою-өрнектер.
“Қармақта” – 2-3, ... одан да көп ... ... Оны ... “зәкіртаңба”
деп те атайды.
“Балдақ” - қолға салу үшін алтыннан ... ... ... ... жоқ ... ... шымылдықтың да балдағы болады. ... ... ... те ... деп аталады.
“Ирек” - қатарынан бірнеше рет немесе бір рет ... әр ... ... бейнесіндегі кесте өрнегі. Бұл өрнек көбінесе
заттардың шетіне салынады.
“Таңдай” ... ... ... ... ... шыққан,
диагональ тәрізді өрнектер. Көбінесе кестеде, қолмен, машинамен тігуде
кездеседі. ... ... ... ... ... ... ... жағында көбірек қолданылады. Таңдай өрнегі басқа халықтарда ...... ... ... ... ақ, қара түсті шақпақтан
құралатын, шахмат тақтасына ұқсас өрнек. Кейде кесте не ... ... ... ... ... тік ... ирек тігістердің өрнегінде
қолданылады. Мұны “тіс” деп те, “иттіс” деп те атай береді.
Ою-өрнек ісінде қазақ арасына ең көп ... ... ... дебіске1, сандыққап, тұтқыш, киіз есіктің маңдайшасы, түйенің
жабуы, дөдеге, үзік, ... ... ... ... ойылып алынатын
заттар. Әрине, осы аталған заттарды өрнектеу тәсілі әр-алуан. Мәселен,
сырмақты ақ киіз бен қара ... ою ... ... ... алады да
оюлатсырып тігеді. Одан кейін жиек басып сыриды. ... ақ ... ... әр түрлі боялған немесе түсі басқа жүндерді ... ... ... ... жасайды. Аяққап, сандыққап, тұскиіз, дөдеге, дебіске, ... ... ... қасы ... ... ... әр ... бастырып тігу арқылы, ал түйе жабуы, тұтқыш тағы басқа заттарды
ешнәрсе ... тек ... сыру ... ғана ... ... ... бастыру, не оюлап құрастыру ерсі саналады. Сондай-ақ киіз ... ... оның ... ... киіз ... ... “таңдай” өрнегімен
сырып қана қояды. Тоқымды не сыру, немесе былғары, не мата ... тігу ... ... Бұл ... ... ... ... бағу болғаның, ішіп-жем, киім-кешек тағы ... да ... сол төрт ... мал ... ... жөн. ... еті, сүті,
жүні, терісі, мүйізі, тұяғы, сүйегі сияқты бар өнімі малшы ... ... ... ең аяғы олар ... ... да мал шаруашылығынан ұқсатып алып
тұратын-ды.
2. Қазақ ою - өрнегінің дүниетанымдық түсінікпен байлынысы
1. Мал жанға байланысты түсініктер, ... - ... ... ою (1 ... шаруашылығымен айналысқан қазақ халқының көшпелі өмір салтымен
байланысты туған. Қошқармүйіз оюы неше түрі ... ... ... ... кездеседі. Әсіресе киіз үй жасауларының барлық ... ... ... ... ... текеметтің ортасына “қошқармүйіз” шет-
шетіне “тұмар”, “шаршы” нешесе ... ... ... ... ... жер төсін
толтырған отар-отар.(қой болсын деген халықтың арман – ... ... ... ... ... ... туған, малдың дене мүшесіне қатысты
өрнек. Бұл ою ... ... ... Ер ... ... ... ... шетіне салынады. Мұндай оюлардың формасы қойдың
төбесі мен екі жаққа иіріле түскен мүйіз ... ... де, ... ... ... ... құлағын долбарлаған шолақ мүйіз тәрізді тағы екі
буын тұрады. Байқап қарағанда бұдан қошқардың тұмсық бейнесі аңғарылады.
2. Космологиялық түсініктер
Аспан әлеміне байланысты ... де ... ... ... аспан
белгілерін таныстыруды мақсат етіп, аспан сырын сол ... ... ... түсіндіріп отырған. Мұндай ою-өрнектерге күн көзі,
шыққан күн, ... ... ... уш айшық, төрт айшық, жұлдыз, топ ... ... ... бола алады. Күнің шығуына табынған, ай туғанда тағзым
еткен, жұлдыздарға тамсанып тілік тілеп, жұлдыз ағып ... бір ... бір ... ... деп ... ... ... халқы күн, ай, жұлдыздарды
жер бетіндегі жарық дүниелер деп қастерленген.
“Күн” белгісі көбінесе жүзік, ... бір ... не ... ... ... Бір ... “күн” белгісі - “күніміз ашық
болсын” деген тілікпен салынған. (2 сурет).
“Ай”, “жартыай” өрнектерге ... да ... айды ... Бұлар көбінесе діни орындардың архитектуралық безендіруінде,
мешіт - медреселердің ... ... ... ... ... ... “Ай” өрнегінің ислам діні келуден көптеген
жылдар бұрын шыққаны анық.( Мұның ... де жоқ ... Бір ... қауымдар ай мен күнге, от пен ... ... ... ... ... ай да, күн де, ... да ... болып
көрінген. Осыған байланысты аспан әлешіндегі денелердің ең көрнектісі және
құбылысы көп айды олар ... ... ... оған құрбандықтар шалған.
Қазақтың тілек тілер, бата ... ... көк ... малды айтып союда да
осы ескілік нанымнан қалған әдет. Көк ... ... ... ... ... дегенде сол көктегі айда түспалдаған.
Қазірде “ай”, “жарты ай”, “айшық” өрнектері, ... бұл ... ... тек ... ... бір түпі ғана ... қалған.
Кейбір өрнектердегі дөңгелете келіп түйіскен жарты айлардың қосындылары
“табақ” “тана” өрнектері сияқты әдемі ... ... ... ... қазақтан
басқа елдерде де кездеседі.
3. Өсімдік тәріздес өрнектер
Өсімдік, жер, су бейнелері өрнектері гүл, тау, су, тоғыз төбе, ... ... гүл, арпа гүл, т.б. (3 ... жерін жанындай сүйіп, қастерлеген ... ... ... да жер, су ... ... ... абзал азамат болып
жетілуін армандап, олардан да соны талап етіп отырған. ... ... ... дала ... ... ... Бұл ... балалар
өлендерінен де байқалған.
Қазақ халқының осындай арман-тілек ойлары ою-өрнек өнерінде де қалыс
қалмаған. ... ... оюы – ... ... ою. Олай дейтініміз су –
ертедегі ұғымды киелі, жаратушы аналардың ... ... ... сумен
ұшықтайды. Қазақтар арасында “Суға ... ... ... да ... Көне ... жазбаларында “от ана”, “су ... ... ... ... ... ... ... жаралауына төрт зат негіз
болған: от, су, ауа, тау т.б. Су оюының негізінде “ирек”, “тасқын”, ... ... ... – дархандылықтың символы. Су оюы көбнесе кез
келген бұйымының жиектеріне және ... ... ... ... ... ену Райханың бес саусағының ескерткіші ретінде қалған екен деседі.
“Бүлдірген”, “бүркөз”, “жармагүл”, ... ... ... ... ... ... бірталай өрнектер жерде өсетін шөп,
жеміс, ағаш, бұталарды түспалдап ... ... ... да ... ... Сол сияқты мүйіз өрнегінің көптеген мәнерлері кейде жер
байлығына байланысты түрлене ... ... ... тектес өрнектердің
кейбірі жайлауды, арманды жерлерді, саялы жеміс ағаштарын, биік бәйтерек,
қалың шырмауықты, гүл-бәйшешекті, және т.б. ... Ал ... ... ... ... бірі ... ... туған өрнектердің
жік –шегарасын көрсете бейнеленеді.
Шығыс Қазақстан облысында Самара ауданы Жамбыл атындағы ... 89 ... ағаш ... әрі етікші Жаппар “су”, “бессаусақ”,
“бесгүл” оюлары ... ... ... дейді: “Бар байлығында көзі
тоймаған Сұмырайхан жер бетіндегі су ... ... деп жар ... ... ... қырғанға ұшыратады.” Ұсақ хандықтарға жаулап алып, суды өзіне
пайда түсіретін байлақ ... ... ... ... ... ханның
қалағанындай жүріп-тұра алмайды. Күшті қарсылықтар көрсетіп, бітіспес
күріске шығады. Уақытша жаулап алған елдердің ... ... ... бар ... ... ... ... Қазақ халқының “Сұмырай келсе су
құрайды” дейтіні осыдан шыққан екен.
Осы су үшін болған бұл күресте Сұмырайхан Райхан деген ... ... ... бес саусағын шауып тастайды. ... ... ... ... Суды ... ... ... алған халық осы ... ... ... ... ... ... қосқан. Жер-ана Райханың
бес саусағын бес.
4. Геометриялық өрнектер
Түрік қағанаты дәуіренде де тас ... мен ... ... ... сай ... пен ... ... бұйымдарры әсемдеу барысында
негізінен геометриялық ... ... ... ... ... тектес
және зооморфтық мотивтер қолданылады.
VІ-ғасырдың бастап ғимараттарды ою-өрнекпен әсемдей бастаған. Кейіннен
салынған Отырар. Сауран, Сығанақ қалаларында да ... ... ... ... айқын танытты. Мысалы, Тараз моншасындағы “кереге” өрнек
Айша бибі күмбезінде геометриялық ырғақпен байи түсті. ... ... де ... ... ... ... басым
қолданылған.
Сонымен М.Каганның “Ою-өрнек үнемі қолғалыста” дегендей қазақ халқының
ою-өрнектері де айрықша қозғалыстағы, ... ... өнер ... ~ ... ... мүйіздің символдық бейнесі ретінде ежелгі
дәуірден белгілі. Бірнеше ғасыр өткен соң ~ белгісімен ... ... ... ... өрнегі жасалған.
Сол сияқты наным – сенімге қатысты ою-өрнектерге тоқталатын болсақ,
байырғы ... өсіп - ... ... ... кие ... тәңірі тұту,
олардың жана бар деп қабылдау сенімі басым болған.
Бұған қоса табиғаттың талсым құбылыстарын, ... ... ... ... ... жаңбырдың не себептен болатынын
түсінбеген ертедегі қазақ халқы күнді, айды, аспанды т.б. ... күш ... сол ... ... Имек /~/, ... /(/, қосу ... /
/тәрізді белгілер сол керемет күштерге табунудан қалған.
“Ирек” - қатарынан бірнеше рет немесе рет ... әр ... ... ... ... ... Бұл ... көбінесе
заттардың шетіне салынады.
“Төрткүл” және “үшкүл”. Бұл өрнектер тобына ... ... ... ... фигуралардан құралатын кесте құрақ өрнектері жатады.
3. Форма мен бояу түсіндегі үндесттіктер
Ою-өрнектің әр түсті бояуларымен алмастырып ... ... ... ... ... да бар. ... ... бейнесіндегі өрнектерге
жапырақты кестелген шебер, не көктем кезіндегі ... не ... ... не ... ... ... сарғылт тартқан солғыт көк түрінде ... ... ... осы ... ... маталарды, кесте жіптерінің
түстерін таңдап алып, осы табиғат көркіне лайықтап орналастырады.
Бірақ мұны ... ... үшін ... ... суретшілік қабылеті
болуы керек.
Қазақта қайсыбір түстердің символдық мәні бар: көк – түс – аспанның
символы, ... ... күн ... ... ақ түс – ... ... ... сары ... ...... қара түс – жүр ... жасыл түс – жастықтың, көктемнің символы.
Затты осы түстердің бірімен болғанда оған белгілі мен беріледі. Демек, бояу
мен ... ... ... ... әрбір елдің ұлттық өзіне тән талғамы
мен татымы болған.
Мысалы, бір өңкей шахмат төртбұрышты ... ... ... ... ... ... алып қаралық. Онда көбнесе түстер нақ ортадан
бастаб шетке қарай түрленеді. Сонда ортада - ... ақ, ... ... ... түс ... ... жиі ... және сол күйінде пайдалануға жарай
беретін ақ, ... көк, ... және қара ... ... ... жосалар
(сары, көк, қызыл) ағашты, теріне, ... ... ... Сол ... ... қара ... көк бауырынан да бояу ретінде пайдаланған.
Көк текенің бүрі, мойыл, долана, қарақат, ... ... және ... да ... ... түрлі жемістердің шырыны да дояр турған бояу десе
болғандай еді.(
ҚОРЫТЫНДЫ
Өнер тану, тарихи – этнографиялық, педагогикалық еңбектерді ... ... ... ою-өрнек өнерінің әлуметтік – педагогикалық мәнін
ашуға, “қазақ ұлттық ою-өрнегі”, “қазақ ұлттық ою-өрнек ... ... ... ... ... ... қазақ ұлттық ... ... ... бар. Олар ... ... ... ... қарай,
балалардың қабылдау әсіріне орай топтастырылған. Бәрінде де қазақ ою-
өрнектерінің ... ... ... ... ... де ... ... қазақ ою өрнектерін аталу мағынасына қарай қамти
алмайды. Біздің зерттеу үшін ... ... ... оның атауларының мағынасына байланысты болып келеді. Осының
бәрі бізге өз классификациямыз ... 2 ... ... Оның негізгі
критерийлері болып қазақ ұлттық ою өрнектерінің ... ... жас ... ... халықтар арасында бірінен бірі үлгі алу, өнеге ауысқан ертеден
– ақ жақсы ... ... ... ойымызды бұл жайлар тағы да дәлелдей түседі.
Ал шырмауық, шытырман, гүл ... және ... ... ... ... ... ортақ және мүйіз өрнегінде қарағанда бұлар ... ... ... ... ... ... шеберлігі бейнелеу өнерінің бір түрі. Бірақ бір
есте боларлық жай, маман суретшілер көбінесе ... сырт ... ... ... сол ... ... ... тұру жағына көбірек назар аударады.
Ал ою-өрнек үлгілерін жасаушы шеберлер өз өрнектеріне ойлаған ... ... ... өзінше танып, оның дәлме – дәлдігінен гөрі ... болу ... баса ... ... ... ... Х. ... халқының қолөнері. Алматы: 1987
2. Өмірбекова М.Ш. Ою-өрнектің қолданылуы. ... ... ... ... ... ... 1995
4. Қасиманов С. Қазақ халқының қолөнері. Алматы: 1995
5. Нурланова Қ. Қазақ ою-өрнегі. Мәдениет және тұрмысы. 1972 № 2
6. ... Ұ.М. ... ... ... ... 1999
7. Ибраева К. Казахский орнамент. Алматы: 1994
8. Тәжімұратов Ә. Шебердің қолы ортақ. ... ... ... Б.К. Өнер ... мен ... Алматы: 1999
´ìiðáåêîâà Ì.Ø. Îþ-¼ðíåêòi» ºîëäàíûëäû. Àëìàòû, 1995. 5-6 áåò
Èáðàåâà Ê. Êàçàõñêèé îðíàìåíò. Àëìàòû. 1994
( Áàéæiãiîâ Á.Ê. ´íåð ... ìåí ... ... ... ... ... Íîâûå ìàòåðèàëû ïî àðõåîëîãèè è ýòíîãðàôèè
Êàçàõñòàíà, 113 ñòð. Àëìà-Àòà, 1961
1 Îðûñòû» “äåâè÷è” ñ¼çiíåí øûºñà êåðåê
( °áäi¹àïáàðîâà µ.Ì. ²àçà ºòû» ... ... ... ... °. Øåáåðäi» ºîëû îðòàº. Àëìàòû. 1997
( ²àñèìàíîâ Ñ. ²àçຠõàëºûíû» ºîë¼íåði. Àëìàòû: 1995
( ²àñèìàíîâ Ñ. ²àçຠõàëºûíû» ... ... 1995, 32-34 ... ². ²àçຠîþ-¼ðíåãi. “̸äåíèåò æ¸íå ò½ðìûñ” Àëìàòû. 24-25 áåòòåð

Пән: Мәдениеттану
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 24 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Шәкәрім Құдайбердіұлының лирикалық өрнегі24 бет
Қазақ әдебиетіндегі айтыс өнерінің өзіндік өрнегі7 бет
«Камшат» атты қыздар әшекей бұйымдарының жиынтығы25 бет
Абай ойларының қара сөздеріндегі өрнектері4 бет
Абай өнегесі6 бет
Абайдың ақындық дүниетанымы (түсіну, пайымдау, бағалау)130 бет
Абайтануға кіріспе13 бет
Айтыс өнері31 бет
Бір қабатты өндірістік ғимарат34 бет
Бөкей Оралхан9 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь