Бастауыш сыныпта абай шыгармаларын оқыту

М а з м ұ н ы

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 1.3

І.Тарау.
Абай, оның шығармалары жайлы жалпы түсінік
1.1. Абай, оның шығармалары жайлы жалпы түсінік ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .4.14
1.2. Бастауыш сыныпта оқылатын Абай шығармалары ... ... ... 15.41

ІІ.Тарау.
Абай шығармаларын меңгерту арқылы пәнаралық байланысты жүзеге асыру
2.1. Абай шығармаларын мөңгерту арқылы пәнаралық байланысты жүзеге асыру ... ... ... 42.49
2.2. Бастауыш сыныпта Абай шығармаларын оқыту арқылы берілетін тәрбие ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 50.55

Қорытынды ... ... ... 56.57

Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... 58.59
Кіріспе
Абай Құнанбаев шығармашылығы.өмірбаяны, туған жер, өскен ортасы жайлы оқушылар сабақ үстінде мәліметтер алады. Ақынның өсіп келе жатқан жас буындардың күнделікті өміріне іс жүзінде қажетті аса құнды ой-тұжырымдарын бастауыш сыныптан бастап жас ерекшеліктеріне лайықтап танытудың қажеттілігі мақсатты түрде алға қойылуда. Бастауыш мектепте қазақ тілі, ана тілі пәндеріне баса назар аударылады. Себебі ана тілі ерте меңгерілсе , басқа пәндерді де соғұрлым оңай және толық меңгереді. Ана тілі арқылы оқушылардың тіл байлығын арттырумен бірге дүниетанымын қалыптастырып, өмірге бейімдейді.Ақын шығармашылығы мен өміріне қатысты бастауыш сыныптарда өткізілетін тақырыптар көп жағдайда педагогикалық жүйелілік, бірізділік , сабақтастық секілді т.б қағидаларға сәйкес келе бермейді.
Міне, осындай мәселелерді шешуге үлес қосу мақсатында осы дипломдық жұмысымызды арнап отырмыз.
Диплом жұмысының мақсаты:
Ана тілі, әдебиет пәні - қоғамтанудың басты құралдарының бірі. Әрбір шығарманың өзінен ұғым, нәр, ләззат ала білмеген оқушының жан дүниесі ойдағыдай өсіп жетілмейді. Балада көркем шығарманы қызығып оқитын ынта болса, бұл- білімнің басы.
Бастауыш сыныптарда оқушы шығарманың жай мазмұнын игеріп, соны жүрдек, саналы түрде түсініп оқиды.
Міне, осы кезден бастап шығарманың мазмұнымен бірге көркемдік ерекшеліктері жөнінде толық түсініктер алып, оқу, талдау балалардың өз біліміне негізделуі тиіс.
Ең бастысы, көркем шығарма арқылы тіл байлықтарын арттыру болып табылады.
1. Бастауыш сыныпта Абай шығармаларын меңгеру және зерттеу;

2. Ақын шығармалары арқылы біртұтас тұлға қалыптастыру;
3. Бастауыш сыныпта көркем әдеби шығарманың айырықша роль
атқаратынын ескере отырып, Абай шығармаларының сынып-
сыныптарда оқытылу жүйесі мен атқаратын қызметін анықтау.
4. Ақын шығармаларындағы практикалық ой-тұжырымдарды іс
жүзінде қолдануға үйрету.
Диплом жұмысының алға қойылған міндеті.
- Абай шығармалары тақырыбының мәнін кеңінен ашу;
- Оқыту әдістемесін жетілдіре түсу жолдарын іздеу;
- Балалардың ана тілі пәнінен, оның ішінде Абай шғармаларын
оқыту арқылы терең де тиянақты білім алуына қол жеткізу;
- Оқу үрдісінде алған білімдерін тәрбиелік мақсатта ары қарай
дамытуға мүмкіндік жасау;
- Оқушылардың сөздік қорын молайтып, тіл байлығын арттыруға
қол жеткізу;
- Бастауыш класс мұғалімдеріне арналған әдістемелік нұсқау
дайындау.
Практикалық колданылымы:
Еңбектің нәтижелері: - Бастауыш мектеп мұғалімдеріне, студенттерге, жоғары оқу орындарының оқытушылары әдістемелік көмекші құрал ретінде пайдалана алады.
Диплом жұмысының материалдары:
Диплом жұмысын жазуда:
-Бастауыш сыныптың ана тілі оқулықтарының мәтіндері;
-Ғылыми әдістемелік әдебиеттер;
-Бастауыш мектеп мұғалімдерінің озық тәжірибелері пайдаланылды.

Диплом жұмысының зерттеу әдістері:
Диплом жұмысын жазуда;
- Салыстырмалы әдіс;
- Бақылау әдісі және сипаттау әдісі;
- Дәстүрлі талдау және жинақтау әдістерінен пайдаланылды.
Диплом жұмысының құрылымы:
Диплом жұмысы кіріспеден, төрт бөлімнен, қорытындыдан және пайдаланған әдебиеттер тізімінөн тұрады.
Пайдаланған әдебиеттер тізімі
1. Ана тілі оқулығы 1-4 сынып. Алматы, 2001ж.
2. Асқарбаев А. Кластан тыс оқыту методикасы. Алматы, 1992ж.
3. Ахметов Ә. Қазақ балалар әдебиеті кітапханасы - Алматы, 1992ж.
4. Ахметов 3. Абайдың ақындық әлемі. Алматы: Ана тілі. 1995ж.
5. Абай. (Ибрахим Құнанбаев) ІІ-томдық шығармалар жинағы.
Өлеңдер поәмалар. І-ші том. Алматы: Жазушы, 198бж.
6. Абай. (Ибрахим Құнанбаев) ІІ-томдық шығармалар жинағы.
Өлеңдер поәмалар. ІІ-ші том. Алматы: Жазушы, 1986ж.
7. Абай. Қалың елім қазағым: өлеңдер. Алматы: Атамұра. 2002ж.
8. Абай. Қалың елім қазағым: шығармалар. Алматы: Жалын, 1995ж.
9. Абай. Қара сөз. /Қаз аударған К. Серикбаева., Ю. Кузнеқова/.
Семей: Межд. клуб Абая. 2001 ж.

10. Әбдіғазиев Б. Асыл арна: Абай дәсТұрі және Шәкәрім. Алматы:
Қазақ университеті. 1992ж.
11. Әуезов М. Абай Құнанбаев: Монографиялық зерттеулер мен
мақалалар. Алматы: Санат, 1995ж.
12. Әуезов М. Абайтану дәрістері. Алматы: Рауан, 1994ж.
13. Әуезов М. Абайтану дәрістерінің дерек көздері. Оқу құралы.
Алматы: Санат, 1997ж.
14. С. Бақтыгереев «Абайды оқы, таңырқа». А., Ана тілі, 1993ж.
15. Досжан Д. Абай айнасы: Ғұмырнамалық зерттеу - әссе. Алматы:
Қазақстан, 1994ж.
16. Жұмақаева Б.Д. Абай Құнанбаев шығармаларын 5-8 сыныпта
оқыту методикасы. Автореферат. Алматы: 2003ж.
17. Есламғалиұлы. Жүрегімнің түбіне терең бойла... Алматы:
Жазушы, 1995ж.

18. Керімбаев Н, Жандыбаев Ғ. Жасымда ғылым бар деп
ескермедім: Абай шығармаларын оқыту мәселелері. Алматы:
Рауан, 1995ж.
19. Құнанбаев Т. Әкем Абай туралы. Алматы: Ана тілі, 1993ж.
20. Құнанбаев А. Сен де бір кірпіш дүниеге... Абай туындыларының
мектепке арналған хрестоматиясы. 1994ж.
21. Құнантаева К., Халитова I. Абай мұрасы және мектептегі тәрбие
жұмыстары. Алматы: 2001ж.
22. Мырзахметұлы М. Ғалым Абай туралы. Алматы: 2001ж.
23. Мырзахметов М. Түркістан Тараз қаласы. Абай туралы. Алматы:
2002ж.
24. Мырзахметов М. Абай және Шығыс. Алматы: Қазақстан, 1994ж.
25. Мырзахметов М. Абайдың адамгершілік мұраттары. Алматы:
Рауан 1993ж.
26. Мырзахметов М. Абайтану тарихы. Алматы: Ана тілі, 1994ж.
27. Мырзахметов М. Абайды оқы, таңырқа. Алматы: Ана тілі, 1993ж.
28. Мұхамедханов X. Абай мұрагерлері. Алматы 1995ж.
29. Мұханов С. Жарық жұлдыз: Абай Құнанбаевтың шығармалары
туралы. Алматы: 1995ж.
30. Сарғожаев Н. Сен де бір кірпіш дүниеге. Алматы: 1990.
31. ЫсмағұловЖ. Абай: ақындықтағылымы. Алматы: Ғылым, 1994ж.
        
        Тақырыбы:      Бастауыш     сыныпта     Абай ... ... ... ... ... курста  курс  жұмысын  жазып,
ойдағыдай қорғап шықты.
Студенттедің ғылыми конференwиясында баяндама ... ... ... ... ... ... ... сай көптеген ғылыми ... және ... ... ... ... ... мектеп мұғалімдерінің озат
тәжірибелерін пайдаланды. Өзі мектептерде педагогикалық іс - тәжірибеден
өткен ... ... ... Абай шығармаларын оқытылу жолын іс жүзінде
тексеріп көрді.
Абай шығармаларын ... ... ұлы ... ... ... ... ... қасиеттерден үйреніп, жағымсыз қасиеттерден аулақ болуға
тәрбиелеуге болатынын жұмыста ... ... ... ... төрт ... және ... ... жұмысының нәтижесін бастауыш мектеп мұғалімдері, ... - ... ... ... ... ретінде пайдалана алады.
Диплом жұмысына қойылатын талаптар толық орындалған. Жұмыс қорғауға
жіберілді.
ПІКІР
«Бастауыш ... Абай ... ... ... ... ... мен тәрбие беруде өте құнды өзекті мәселе болып ... ... ... құнды болып саналады. Диплом жұмысына ғылыми-әдістемелік
әдебиеттермен қоса, ғылыми - теориялық әдебиеттерді де ... ... ... ... нәрсе тек әдебиеттермен ғана шектеліп қоймай, өзі іc-
тәжірибеде болған мектептерінде өз сабақтарында ... ... ... ... жұмысында көрсеткен.
Диплом жұмысының нәтижелерін қазірдің өзінде бастауыш ... мен осы ... ... болашақ бастауыш сынып ұстаздарына
әдістемелік материал ретінде ұсынуға болады деп білеміз.
Біздің тілегіміз жұмысын ... ... ... әрі қарай жалғастырса,
ғылымға ұштастырса.
Диплом жұмысына қойылатын талаптар толық орындалған, ал мұның авторы
«өте жақсы» ... ... ... деп ... және төртінші курста Шымкент қаласы Ы. Алтынсарин атындағы
№65 гуманитарлық - ... ... ... ... іс-
тәжірибеде болды. Іс-тәжірибеде болған кездерінде өзі ... ... Абай ... ... жолдарына зерттеу, бақылау жұмыстарын
жүргізді. Өзі Абай шығармаларынан ашық ... ... ... ... Абай ... ... жолдары жайлы баяндама жасап студент -
мұғалімдер арасында қызу пікір таластар болды. Бастауыш ... ... ... ... ... Абай ... ... арқылы
оқушыларды тәрбиелеу, білім беру өте құнды мәселе. Сондықтан студенттің
осы диплом жұмысы студенттерге, бастауыш сынып мұғалімдері үшін ... ... ... ... білгір де, білімді ұстаз шығатынына сенеміз.
Диплом жұмысы «өте жақсы» деген бағаға лайық деп ... а з м ұ н ... оның ... жайлы жалпы түсінік
1.1. Абай, оның ... ... ... ... ... ... Абай ... ............15-41
ІІ-Тарау.
Абай шығармаларын меңгерту арқылы пәнаралық байланысты жүзеге асыру
2.1. Абай ... ... ... ... байланысты жүзеге асыру
............42-49
2.2. Бастауыш сыныпта Абай ... ... ... ... ... ... ............58-59
Кіріспе
Абай Құнанбаев шығармашылығы.өмірбаяны, туған жер, өскен ... ... ... ... ... ... Ақынның өсіп келе ... ... ... ... іс ... ... аса құнды ой-тұжырымдарын
бастауыш сыныптан бастап жас ерекшеліктеріне лайықтап ... ... ... алға ... Бастауыш мектепте қазақ тілі, ана тілі
пәндеріне баса назар аударылады. Себебі ана тілі ерте ... , ... де ... оңай және ... ... Ана тілі ... оқушылардың
тіл байлығын арттырумен бірге дүниетанымын қалыптастырып, ... ... мен ... ... ... сыныптарда
өткізілетін тақырыптар көп жағдайда педагогикалық жүйелілік, бірізділік ,
сабақтастық секілді т.б ... ... келе ... ... ... ... үлес қосу мақсатында осы дипломдық
жұмысымызды арнап отырмыз.
Диплом жұмысының мақсаты:
Ана тілі, әдебиет пәні - ... ... ... ... ... ... ... нәр, ләззат ала білмеген оқушының жан дүниесі
ойдағыдай өсіп жетілмейді. Балада ... ... ... оқитын ынта
болса, бұл- білімнің басы.
Бастауыш сыныптарда оқушы шығарманың жай мазмұнын игеріп, соны жүрдек,
саналы ... ... ... осы кезден бастап шығарманың мазмұнымен бірге көркемдік
ерекшеліктері жөнінде толық ... ... оқу, ... ... өз
біліміне негізделуі тиіс.
Ең бастысы, көркем шығарма арқылы тіл байлықтарын арттыру ... ... ... Абай ... ... және ... Ақын шығармалары арқылы біртұтас тұлға қалыптастыру;
3. Бастауыш сыныпта көркем әдеби шығарманың айырықша роль
атқаратынын ескере ... Абай ... ... ... ... мен ... қызметін анықтау.
4. Ақын шығармаларындағы практикалық ой-тұжырымдарды іс
жүзінде қолдануға үйрету.
Диплом жұмысының алға қойылған міндеті.
1. Абай шығармалары тақырыбының мәнін ... ... ... ... ... түсу жолдарын іздеу;
3. Балалардың ана тілі пәнінен, оның ішінде Абай ... ... ... де ... білім алуына қол жеткізу;
4. Оқу үрдісінде алған білімдерін тәрбиелік мақсатта ары қарай
дамытуға мүмкіндік жасау;
5. Оқушылардың сөздік қорын молайтып, тіл ... ... ... Бастауыш класс мұғалімдеріне арналған әдістемелік нұсқау
дайындау.
Практикалық колданылымы:
Еңбектің нәтижелері: - Бастауыш мектеп мұғалімдеріне, ... оқу ... ... ... көмекші құрал ретінде
пайдалана алады.
Диплом жұмысының материалдары:
Диплом жұмысын жазуда:
-Бастауыш сыныптың ана тілі оқулықтарының ... ... ... ... ... озық тәжірибелері пайдаланылды.
Диплом жұмысының зерттеу әдістері:
Диплом жұмысын жазуда;
- Салыстырмалы әдіс;
- Бақылау әдісі және сипаттау әдісі;
- Дәстүрлі талдау және ... ... ... ... ... ... ... төрт бөлімнен, қорытындыдан және пайдаланған
әдебиеттер тізімінөн тұрады.
І-Тарау. 1.1. Абай, оның шығармалары жайлы жалпы түсінік
«... Жүрегімнің түбіне терең бойла, Мен бір ... ... да ... ... ... ... ... жалғыз алыстым, кінә қойма!..»
Абай болашақ ұрпақ, біздерге сөзін осылай арнады. Бұл сөз ... ... ... бейтаныс, басқа, бірақ жарқын болашаққа
сенімді жол салған ақынның айтқан сөзі. Даланы торлаған ... ... ... ... ... және таңы ... күні ... жаққа апаратын
жолды өз халқына талмастан көрсетті.
Қазақтың ұлы ақыны Абай Құнанбаев 1845 жылы ... ... ... ... ... тауының баурайында дүниеге келген. Өзінің әкесі
Құнанбай, атасы Өскенбай, арғы ... ... бәрі де ... ... ірі ... болған. Абай жастайынан сусындаған ... ... ... - ... Зере мен ... ... ... ертегі
аңыздары болатын.
Әкесінің 40 жасынан асқан шағында дүниеге келген ... ... ... ... ... ... ол ... туралы бар шындықты айтты,
әкесінің ел сүйсінерлік ерен тұлғасын жасайды. ... ... ... ... ... атақ ... мұңды-шерлі кедей
жігіттердің қамқоршысы болған, ақылды, адал, жомарт, әділ адам ... ... ... ... ... бірі - оның оқу ... ... мән бергені. Ол діни оқуды мықтап жақтағанмен, орысша ... ... ... ... ... өз ... ... балаларына тіл үйретіп,
білім беретін училище ашпақ болып,1845 жылы шекара басқармасына ... ... ... ... жіберуді сұрап өтініш ... ... ... ... ... оқыта бастайды. Абай да алғаш сауатын осы
мектептен ашады.
Он жасында әкесі Абайды Семейге ... ... ... ... ... ... медресесінде оқып білім алады. Медресенің соңғы жылында
Абай мұсылманша оқумен тоқтамай, Семейдегі "Приходьская школада" үш ... ... Бос ... ... ... оқумен өткізген зерек ... ... да тез ... ... Абайдың ақындық жолға бет
бұрғандағы алғашқы сөзі орыс мәдениеті мен ... ... ... ... ... қарағанда, өлеңді өте ерте, он екі жасынан
бастап шығарған. Бұл кездегі ... ... ... жеткен жоқ,
кейбіреулерінің аты ғана сақталған. Қазақстанда ол кезде жазу-сызу нашар
дамығандықтан Абайдың жас ... ... ... өмір тарихын
баяндайтын жазбалар жоқ. Үстем тап өкілдерінің ақынға деген қарсылығы аз
болмады. Осының ... Абай ... ... ... жас ... таратқан.
Болашағынан көп үміт күткен Құнанбай Абайды ел билеу ісіне ерте ... ... ... әке ... ... ... мәселелерге Абайдың
қасына ірілеу кісіні ертіп, «барып кел», «біліп кел» деген ... Осы ... ... жүріп, ел ішіндегі жағдайларды, әкесінің
кейбір ... ... ... ... Ру ... ... ... амалсыз араластырылған Абай ... ... ... ... және көп ... әкесінің ырқына көнбей әділ
үкім шығарып отырады. ... ... ... шыққан адал, ақылгөй
адамдармен дос болуы және жас кезінен бастап орыс ... бой ... ... ... ... әке мен ... ... баланың арасында
елеулі тартыстар жиі-жиі болып тұрады. ... ... ... келгенде Абай
әкесінен біржолата ажырасады. Ол өз тағдырын өзі белгілеп алатын болды.
Абай ең алдымен орыс ... ... ... бет ... жаңа ... ... ... шыққан талантты жастар, ақындар,
жыршылар және орыс интеллигенциясының таңдаулы ... ... ... өскен Абай орыстың классик ... мен ... ... оқи бастады. Отыз бес жасқа келгенде ғана Абай творчествоға
қайта оралады. 1880-1886 жылдарға дейінгі көптеген өлеңдері Көкбай ... Тек, 1886 жылы ... ... ... соң ... ... атақты өлеңін
жазғаннан кейін ғана Абай шығармаларына өз атын қойды. Отыз жасқа келгенде
Абай ... ... ... ... ... ... әрі ... Абай халыққа оның неге қасірет шегетінін
түсіндіруге тырысты. Өзінің өлеңдерінде ол феодал-рулық билеп-төстеушілерді
аяусыз әшкереледі және ... ... ... орыстың жер ауып келген 70-80 жылдардағы революционерлермен
танысады. Солардың бірі - Е.П. ... ... ... достыққа
айналады. Абайдың өз бетімен білім алуына ерекше ... ... зор ... Орыс ... ... мәдениеті мен білімінен нәр алған Абайдың ой-
өрісі мейлінше ... 1886 ... ... ол ... ... ... ... тіліне аударды.
Абай тек қана ақын емес, қазақтың халық музыкасын терең ... ... адам ... Ол ... ... ... жасаған үзінді
аудармаларына да әуендер ... 1889 ... ... - ... есімі оның
кейіпкерлері-Онегин мен Татьянаның есімдері сол әндермен бірге бүкіл қазақ
даласына кең таралды.
Сексенінші ... аяқ ... ... ... ... Абай ... жақсы
білетін әрі аса қадір тұтатын кісі болды. Оған алыс ... ... ... ... ... жас ... ... Мұқа, Ақылбай,
Кәкітай, Мағауия, Шәкәрім тағы басқалар Абай төңірегіне ... ... тек ... ғана ... ... ... ... ұшырыған
озат ойлы адамдары да келеді.
Сібірдегі ссылкадан өз еліне қашып бара жатқан кавказдықтар ауылына айлап
жатып ... ... ... ... ... ... ... алдыңғы
қатарлы адамдары көптеп келетін орталыққа айналады. Олар ... ... ... ... шығармаларын жаттап ел арасына таратып
жүреді.
Абайды царизм үшін қауіпті адам ретінде ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік тәртіптің әшкерелеушісі ... ... ... ... ... қудалауда болды.
Ру басшыларының бірі - Абайдың қас жауы Оразбай, оның ... ... ... ... ... ... ... жаулары
Абайға деген халықтың сүйіспеншілігінен қаймықты. Олардың қолынан
келгендері жер ауып ... ... ... тығыз байланысты үзумен ғана
шектеледі.
Абайдың ақындық шығармалары дала жастарының арасына кеңінен жайылды.
Көптеген жиын-тойларға, қыз ұзатып, келін ... ... ... Абай ... ... ... өз ауылының қыздары ұзатылғанда
өздерінің жасауларының ішінде ... ... ... ... ... жинақтарын ала кететін болған. ... ... жат ... ... бара жатқан қыз елдің сағын сындырмасын, Абай
атасының өсиет өлеңдерін есте ... ... ... ... болсын деген
тілектен туған. Мысалы: Әсия, Уасила, Рахила сияқты ... ... ... ... ... ... үміт еткен оқыған баласы Әбдірахманның өлімі Абайға ... ... ... ... ... ... өлеңдер жазған.
Абай творчествосының зерттелуі жайлы атап айтатын болсақ, Абай ... ... ... мен ... ... ... мұрасы үлкен-үлкен
екі том болып басылды.
1918 жылы ақпан-қазан айлары аралығында Семейде ... ... ... «Ғылыми-әдеби және шаруашылық» журналының 1 санына Абайдың
«Лай суға май бітпес қой өткенге» ... ... етіп ... Абай ... мақала жарық көрген.
1939 жылы М.Әуезов пен Л.Соболев бірігіп жазған 4 актілі 7 ... ... 1940 жылы 30 ... ... ... ... ... қойылды. (Реж-А.Тоқпанов суретшілері- Ә.Чарномский. Қ.Қожықов.)
Пьесада күрескер Абай жан-жақты көрсетілген. Абай ақынның туғанына 95
жыл толуына орай Қазақ ... ... 1940 жылы ... ... ... өмірбаяндық жинағы (Құрастырғандар Е. Ысмайлов пен Қ. Бекхожин).
Абай әндерінің ... ... ... ... жазған сюита ақынның
шығармашылық күрескерлік қызметін музыка тілімен баяндайтын бес бөлімді
лирик-драмалық ... жылы орыс ... ... көрген Абай жайлы ғылыми зерттеу еңбек.
(Авторы М.С. Сильченко.) Еңбек он алты мақаладан ... Онда ... ... ... шағын, өскен ортасын, ақынның надандыққа, әділетсіздікке,
зорлық-зомбылыққа ... ... ... ... шығармаларына, қара
сөздеріне талдау жасалған.
М.Әуезов - жазушы, драматург, қазақ әдебиетінің ... ... ... ... ... докторы, профессор, ҚазССРҒА-сының
академигі, ҚазССР-інің еңбек сіңірген ғылым ... ... ... ... ... Абайдың бүкіл өмір жолын жиырма жылдай
зерттеп атақты «Абай» және «Абай жолы» романын ... әлем ... ... жайлы толық, жан-жақты түсінік берген.
«Абай жолы» - М. Әуезовтың әлемге ... ... ... ... ... әпопеясы. Бірінші-кітабы 1942 жылы, екінші кітабы - 1947
жылы , үшіншісі - 1952 жылы, ... 1956 жылы ... ... Әпопеяның Абай
атанған алғашқы екі кітабы ССРО Мемлекттік сыйлығы 1949 жылы «Абай жолының»
тұтас төрт томына ... ... 1959 жылы ( бір мың ... жүз ... берілді.
1954 жылы Алматы киностудиясы түсірген Абай ... ... ... ... ... 1976 жылы ... Қ. ... "Абай ауылына саяхат"
очерктер жинағы баспадан шықты.
1934 жылы Алматыдағы көркем әдебиет баспасынан жарық ... ... ... ... Абай ... 1936 жылы ... Алматыға
Қазақстан өлкелік баспасы дайындауымен шыққан орыс тіліндегі кітабы.
1956 жылы "Абайдың қара сөздері" (авторы X. Сүйіншәлиев).
1986 жылы Пекиндегі ... ... ... қара ... ... ... сөздерін оқу-тәрбие ісінде пайдалану. («Мектеп»
баспасынан авторы Қ. ... ... ... нақыл сөздерін сабақта
пайдалану жолына тоқталған.
"Абай - сатирик" жинағы ақынның 125 жыл толуына ... ... ... ... танып білу мақсатымен республикалық жоғарғы оқу
орындарында арнаулы пән «Абайтану арнайы курсы» «Абайтану» сабағы ... ... ұлы ақын ... ... ... мен ... түсіп жүйеленген жоспары.
1995 жылы «Абай әнқиклопедиясы» (бас редакторы Р.Н. Нұрғалиев
басшылығымен ) ... ... ... ... ... ұлы ... ... перзенті, қазақ жаңа жазба
әдебиетінің негізін салушы Абай (Ибраһим) Құнанбаевтың ... ... мен ... ... ... ... өскен-өнген ортасы, бай
мұрасы, дүниеге ... ... ... ... ... ... ... Абай туралы, оның шығармалары жайлы сөз ... ұғым ... ... ... бұрын-соңды айтылғанды жинақтай
айту қажет екені мәлім. Осы тұрғыдан келсек, Абайдың шығармашылық өнеріне,
ақындық тұлғасына, жекелеген өлең, дастандарына қатысты әр ... ... ... де ... ... болады.
Абайтанудың арғы бастау бұлағы, қайнар көзі жайында айтқанда, алдымен
Әлихан Бөкейханов, ... ... ... ... ... аламыз. А Байтұрсынов 1913 жылы «Қазақ» газетінде басылған «Абай-
қазақтың бас ақыны» атты ... ... ... заманда қазақ баласында біз білетін ақын
болған жоқ»,-деп Абайды аса жоғары ... ... ... ... түсіріп, реттеп баспаға дайындау ісі
ақын қайтыс болғаннан соң ұзамай-ақ қолға алынғанын дәлелдейтін нақтылы
деректер ... \Р. ... Абай ... ... ... «Абай
журналы» 1993ж. ... ... ... ... жыл ... 1909 жылы Санк-Петербургте ... Абай ... ... жүз қырықтай өлеңдері (аударма өлеңқерін қосып санағанда)
және «Ескендір мен Масғұт» ... ... ... осы ... ... ... ... түгелге жуық қамтылғаны айрықша атап
айтарлық. Бұл тұңғыш ... ... ... ... Кәкітай Ысқақұлы
мен Абайдың баласы Тұрағұл болатын.
Абайтанудың ... ... ... ... ретінде осы 1909 жылы
жарық көрген Абай ... ... ... оған кірген Кәкітай
Ысқақұлы Құнанбаев жазған ақынның тұңғыш өмірбаянын айтуымыз қажет. Абайдың
көзі тірісінде жарық көрген шығармалары ... - ... ғана ... жене ... ... ... жазбалары сақталмай шығармалары түгелдей дерлік
М.Бүкеүлының қолжазбалары арқылы ... ... бұл ... мәні ... анық.
Абай шығармаларына қатысты жеке деректер туралы айтсақ, ақынның көзі
тірісінде 1903 жылы Санкт-Петербургте Бөкейханов берген ... ... ... ... ... ... баяны» атты көп томдық
жинақтың 18-кітабында ... ... ... ... жаңа ... ... - ... баға берілгенін көреміз.
1914 жылы Санкт-Петербургте шыққан «По ... ... ... Дм.Львович (Иванов Дмитрий Львович-кейбір кітаптарында ... ... ... ... ел ... әнге салып айтылып жүргені
туралы нақтылы дерек келтірілген.
Ә.Бөкейханов, А. Байтұрсынов, М. Дулатовтарға ілесе Абай шығармашылығы
жайында ... ... ... ақын ... жүртшылыққа танытуға
Н. Рамазанов, Ғабдрахман Сағди және Н.Н.Белослюдов т.б. да ат салысты.
Бұлардың ... Абай ... ... ... ... ... да, ақын ... насихаттауға қалайда үлес қосқанын
білеміз.
Абай шығармашылығына ... ... ... ... ... қалыптаса бастағанын 1933 жылы М. Әуезов бастырған жинақтардан
(мұнда М.Әуезов бастырған ... ... ... және ... ... ... Қ.Жұбанов секілді белгілі әдебиет, ғылым
қайраткерлерінің мақалаларынан ... ... ... ... ... дәрежесіне көтерген М Әуезов болды.
Әуезов өзінің «Абай жолы» әпопеясымен ұлы ақын, ... алып ... жүзі ... ... ... әдеби бейне қатарына жеткізсе,
ғылымда да сондай күрделі еңбек ... ... Абай ... осы ... мызғымас негізі болып табылды. Әсіресе, 1957 ... ... ... көрген, М. Әуезовтың басшылығымен және тікелей
қатысуымен дайындалған Абай шығармаларының екі томдық ... ... ... ... ... ... атап айту ... жылдарда Абай өмірі мен шығармашылығын зерттеу ісі кең ... жаңа ... ... ... ... ... көзқарасын, психологиялық және педагогикалық пікірлерін,
ақындық ... ... ... аудармаларын тереңдеп тексерген
еңбектер ... ... ... ... ... ... ... Ы.Дүйсенбаев, Б.Ерзакович, Х.Сүйіншәлиев,
М.Мырзахмет, А.Ысқақов, Р. Сыздықова секілді ғалымдар салмақты үлес қосты.
Абай шығармаларын қалай түсініп, қаншалықты ... ... ... ... ... ... ойлануға тұрарлық.. Абай сөздерін түсінудің оңай түсе
қоймайтынын кезінде А.Байтұрсыновтың атап айтқаны ... ... ... Әуезов «Абайдың өмірбаяны» атты зерттеу еңбегінде ... ... ... өзі бір ... ... ... ... жоқтап, жинап отырмаған.
Әрқашан, кейде кітап оқып ... ... жай бір ... ... қолына қағаз, қарындаш алып, айтпақ ойын өлең етіп жазады екен».
(М.Әуезов, Абайдың өмірбаяны, А. Құнанбаев шығармаларының екі томдық ... ... ... ... ... атты ... ... дейтіні бар: «Абай барлығы 5313
жол шамасында өлең жазған. Бұлардың ішінен орысшадан тәржіма қылғаны 1700
шамасында соңғыларын ... ... ... нақ өз ... ... 3612 жол ... ... мұрасының құндылығы санымен емес, сапасымен өлшенетіні ешбір
толассыз.
Абай халықтың мұңын ... ... ... ... көп ... ... оны өмірден торығушылдық, күйгелектік деп санау мүлде
орынсыз.
Ендеше, М.Әуезовтың 1922 жылы ... ... ... қазіргі
дәуірі» атты мақаласында айтқан Абай өлеңқерінде сүлдері ... зар ... ... ... да жоқ, оның орнында қазақ өмірінің кем-кетігін түсінген
көзі ашықтық бар, дәлелдеп ауруын тауып, емін ... ... бар. ... ... ... жарығына ұмтыл, адал еңбек ет, парызыңды атқар»,
-дейді.
Бірде жыр ... ... ... ... байланысты қандай пікір
айтасың?»-деп сұрағанда XX ғасырдың Гомері ... ұлы ... ... ақын ... ол - ғұлама» депті.
Ия, Абай-өзіне теңдесі жоқ ғұлама екенін уақыт дәлелдеп отыр.
Абай-тұтас бір халықтың рухани әлемі. Кемеңгер ойшыл, данышпан ... ... ... ... ... ... ұласар асыл
қазына.
Мың өліп, мың тірілген қазақ халқы бүгінде егеменді мемлекетін құрып,
төрткүл дүниеге ... ... ... «Мынау азған - қу заман қалыбында
тұрмайды» ... ... ... үкілі үмітінің орындалуының дәлелі.
1.2. Бастауыш сыныпта Абай шығармаларын ... ... ... таңы атты. Ата-бабамыз армандап, ... ... ... ... көру ... ... ... жазылыпты. Ақты ақ,
қараны қара деп жалтақтамай, ешкімгө ... ... ... ... Абай ... ... да бұрын айта алмай, бата алмай келген
көп жайды жас ... ... ... жеткізу, тереңінен
тартып, сөз ұқтыру-ұстаздар қауымының алдында тұрған ... ... ... азаматы егеменді елінің тұтқасын қолына берік ұстайтын,
тәуелсіздіктің мән-мағынасын ... ... ... ... әкономика
құпиясын меңгерген, салауатты азамат болуы қажет. Ол үшін ... осы ... ... азамат етіп тәрбиелеуде ұстаздар алдында
үлкен міндет тұр. Сол міндеттің бірі -бастауыш сыныптан ... ... ... ... ... тілін, ойлау қабілетін ... ... тілі ... басталып, мектепте қалыптасып дамиды. Дүниеге көзін
ашқан бала алғашқы сөзді үйде үйреніп, ана сүтімен бірге ... ... ... сөздік қорды көбейту жолын мектепте жалғастырады. Отбасында
балалар кейбір заттардың атауларын білгенімен, оның мағыналық ... ... ... жете ... Айтылар сөздің нәзік сырларына терең
бойлай алмайды. Мүны оларға үйрететін - ... Бұл ... ... тілі пәніне сүйену керек. Ана тілі пәнін ... ... ... ... ... қорын молайтумен бірге көркем шығармаға ... де ... ... ... елдерде өз ана тілін терең
меңгерту осы тілді көркейтуге үлес ... ... ... білу ... тілі пәні ... ... ... дүниесі байиды, тіл байлығы
артады, өмірге деген көзқарасы оянады. Осыны түсінетін тақырыптарды ... ... сай ... беру ... ... ... ... Сол арқылы
сабақтың сапасы мен тәрбиелік ... ... үшін ... ... көптеген ақын-жазушылардың өмірімен, шығармаларымен бастауыш
сыныпта-ақ танысады. Осы кезден бастап баланың тіл байлығын оның әдеби даму
дәрежесіне көңіл бөліп, ... ... ... ... Ол үшін ... ... сөйлеу арқылы ой өрісі мен тіл орамы байқалады. 2,3 - ... ... ... ... оқып ... ... ... айтып береді,
кітап оқуға құмарлғы, ынтасы қандай екенін бақылау үшін сұрақ-жауап түрінде
өткізуге болады. Әңгіме ... ... ... ... ... еркін
сөйлеп, өз айтатын ойын еркін жеткізуіне жағдай жасап отырған жөн. Ана
тілінен әрбір өтіліп ... ... ... ... ... ... өзі үлгі ... яғни мәнерлеп әдемі дауыспен оқи білуі, шебер
тілмен, түсінікті де жатық сөздермен, ... ... ... ... дайындықпен жеткізе білу ... ... Ол үшін ... ... ... қалмай, соны жазған автор туралы шығармадағы
басты кейіпкер, оның ... ... ... ... ... ... отырып, соларға лайық суреттерін көрсетіп, оқушының ойын
оятып, жанын баурап, қиялына ... ... ... ... өту ... ... оқушының ана тілі пәніне, сол арқылы көркем шығармаға ... ... бола ... ... сынып бағдарламасында қазақтың
көптеген ақын-жазушыларының шығармаларынан үзінділер ... ... ... Абай Құнанбаевтың туындыларын өткен кезде ұлы адамның
балалық-жастық ... ... ... ... болады, соның
бірсыпырасына тоқталайық. Бастауыш сыныпта Абайдың «Күз», ... ... ... ... ... ... ... өтуге 5 сағат
бөлінген. Осы ... ... ... ... ... ... ... бойында поәзияға, лирикаға деген түсінігін ояту. Себебі бұл
жастағы балалар әсершіл, еліктегіш, тез ... ... ... ... Абай ... ... ... шебер, орынды пайдалана білуге
болады. Олай дейтініміз, Абай - қазақ ... ... орны ... ойы озық, еңсесі биік ерекше тұлға. Сондықтан да ... ... ... өмір ... ... ... мәлімет
беріп отырамыз. Ондағы мақсат оқушылар Абай шығармаларын шын ... ... ... өзін ... ... үлгі-өнеге алатындай етіп
тәрбиелеу.
«Асыл сөзді іздедесең, Абайды оқы, ... ... ... оқы ... - деп Сұлтанмахмұт
айтқандай, келешек ұрпаққа Абай өмірін оқыту барысында берілетін өнегелі
тәрбие ұшан - ... ... ақын ... ... ... ықпал еткен
жағдайларды жекелей анықтап, дәлелдей оқытамыз.
Себебі, жалпы тәрбие, білім, оқуға құштарлық, ... ... ... ... ... өсе келе ... ортадан, жора-
жолдастарынан, ұстаздарынан үйренеді, үлгі алады.
Абайдың балалық кезеңінде де осы ... ... ... ... Абай ... ... ... былай бастаймыз.
«Абай осы күнгі Семей облысында Шыңғыс тауын жайлаған Тобықты руында
Құнанбай жанұясында 1845 жылы дүниеге келген. Сырт ... ... ... ... ... «ата-балаға сыншы» - дегендей, әкесі Құнанбайдың
ерте танығанын, оны ... діни ... ... ... айта ... ... ... көрсете отырып, жас Абай діни оқумен ... ... ... орыс мектебінде оқығанын, арабша да хат танығанын, көркем
әдебиеттерді өзінше оқып, білімін жетілдіріп ... ... ... ... ... ... да ... сала кетіп, шәкірт Абайдың білімге
деген ынта-ықыласын оқушыларға үлгі ете әңгімелейміз.
Мейірімді Зере ... көп ... ... ... тарихы жайлы
әңгімелер тыңдағанын, сол арқылы халықтың бай мұралары, ауыз ... ... ... ... жеткіземіз.
Одан кейін 3-сыныптағы шығармаларын өткенде 2-сыныптағы Абай жөнінде
алған ... ... ... ... қорытып алып, Абай жөнінде
түсінігін тереңдете түсеміз. Ол үшін ... ... өз ... ... ... ... дастандарды, мақал-мәтелдерді, шешендік сөздерді
Зере мен ¥лжан сияқты дана аналардан ғана естіп қоймай, Барлас, Байкөкше
сияқты ... ... ... ... солар айтқан ... ... ... ... ... жаттап, қүлағына құя, қанына
сіңіре білгенін, әкесі Құнанбай Абайды жасынан өзімен бірге ала ... ... ... ... ... дүлдүл шешендердің асыл сөз,
абзал қасиеттерін әділ биліктерін тыңдатып, сабақ еткенін ... ... бай ... ... ... пен имандылықты халықтан
алды. Осындай көңілі ояу, көзі ашық, білікті әке ... ... Абай да өз ... ... ... адамы етіп тәрбиеледі.
Имандылық ... үлгі ете ... адам болу ... ... тұрғыдан
шығармаларында көрсете білді. Мысалы; «Жасымда ғылым бар деп ескермедім»,
«Ғылым таппай мақтанба», «Баламды медресеге біл деп ... -дей ... ... ... ... ... ... Өзінің айналасындағы соңына ерген
жастарды жақсы адамгершілік қасиеттерге тәрбиеледі. Міне, ұлы ... ... игі ... ... ... ... ... Абай шығармасын өткенде бірте-бірте сіңіре отырып, алған білімдерін
дағдыға айналдырған дұрыс. Абай атасы сияқты ... ... ... ... ... елін ... ... етіп тәрбиелеу ұстаздар міндеті деп
білеміз.
«Сұр бұлт», «Күз»
Бұл өлең 2 сыныпта өтіледі. Абайдың ... ... ... өлеңдері
жайлы, Абайдың туып - өскен ортасы жайлы сұрақ-жауап әдісімен сұрап ойға
түсіріп аламыз.
Бүгін Абайдың күз ... ... «Сұр ... өлеңін өтеміз, деп
өзім жақсылап мәнерлеп оқып беремін. Мазмұны бойынша әңгіме жүргіземін.
Мұнда ақын күздің түсуін суреттейді.
Табиғат құбылысы жағынан ... ... ... ... белгілерімен
дәлелдеуге болады?
Аспанды сұр бұлт қаптайды, тұман көбейген, ... шөп жоқ, ... ... ... ... қаз, тырна кете тастаған.
Біз күздің түсуін табиғат құбылыстары жағынан дәлелдедік. Ал, енді
күздің ... ... ел ... ... ... ... бола ... жүгіріп ойнаған бала жоқ, әйелдер қыстың қамын ойлап,
малма сапсып, тері ... жас ... ... үйін ... қай ... де, ... сейіл-серуен жоқ, жабырқаңқы, суық келе бастаған.
Осы өлеңде қоныстың жайы, мал шаруашылығы жағынан күзге тән қандай
белгілер ... ... бие ... тай ... ... тозған, жел соқса, шаң-
тозаң көтеріледі, ыстан қорқып, жұрт әлі ... от ... неге ... ... ... аулайды?
Жұрт соғым соймаған, оларға сүйек-саяқ, сорпа-су жетіспейді.
Өлеңде қай кездегі өмір ... ... ... ... ... қорқады?
Күздің келуінен әсіресе жыртық үйлі, қыс киімі жетімсіз кедейлер
қорқады. Көңілсіз күзге ... да ... ... ... ... ... бір оқушыға оқытамын. (Еңбек көрінісі ... ... ... ... ... тартыпты жыртық киім.
Енесіне иіртіп шуда жібін,
Жас қатындар жыртылған жамайды үйін.
Бұл еңбек көріністерінің кедейге тән ... ... ... киімі жыртық, үйлерінің киіздері тозған, малма сапсу-тонның
қамы, шудан жіп иіру - шекпен тігудің қамы.
«Қыс» өлеңінде ... мен тон ... ... малшы,
бет қарауға шыдамай сырт айналды» - дейді. Ол ... ... ... ... ... мен тон ғана ... бір тәсілі ретінде өлеңге ат ... және ... ұғым ... ... ... - ... ... өлеңді 1-2 оқушыға тұтас оқытып, өлеңде кездесетін «Сұр
бұлт», «көңілсіз қара ... ... ... ... мен ... ... ағаш» деген теңеулерге оқушылардың назарын аудартамын.
Мен ІҮ курста Ы. ... ... №65 ... ... ... ... ... Абайдың «Күз» өлеңін қазіргі
таңдағы күзбен салыстыра өттім. Абайдың «Күз» өлеңі:
Сұр бұлт түсі суық ... ... ... ... ... ... ... тойғаны ма, тоңғаны ма,
Жылқы ойнап, бие қашқан, тай жарысқан, - деп суреттелсе, қазіргі
таңдағы күз тіптен ... ... ... ... науқаны, егін, жиым-терім, малшылық,
тоқшылық, береке, мереке белгісімен елестетеміз.
Сонымен қатар, ... ... ... ... мен ... ... күз ерекшеліктерін сұраймын.
Күз - қауырт жұмыс кезі. Неліктен?
Күз береке, күз ... Неге олай ... күз. ... алтынға теңеу себебіміз неліктен? (оқушылар ... ... беру ... өз ... ... ... мәтін соңындағы сұрақтарға жауап тапқызып, ... ... ... ... ... түсуі» деген тақырыпқа еркін ... ... ... Жазып келген шығармаларды тексеріп, класта ... ... ... ... ... ... ... 3-сыныпта бір
сағат берілген. Өлеңнің тақырыбын тақтаға жазып, бүгінгі өтетін өлеңнің
авторы Абай Құнанбаев ... ... ... ... 2-3 ... береміз. Партаның ортаңғы қатарында тұрып жатқа өзім айтып
беремін. Содан соң, ... ... ... ... тағы оқимын. Бұл кезде
оқушылар оқу мәнеріне назар аударып отырған жөн.
Осыдан соң мынадай үш ... ... ... ... ... ... ... мағынасын ұғындыру;
2). Өзім теориялық мазмұнын түсіндіремін;
3). Оқушыларға іштен ... және жеке ... ... ... ... ... ... өлеңде бұрынғы дала жағдайындағы қыс суретін, сол табиғаттың өз
көрінісін көрсеткенін, қысты жанды адам (аяз ата) ... ... ... үшін өлеңнің алғашқы 3 шумағын оқып талдау жүргіземін.
Ақ киімді, денелі, ақ сақалды, Соқыр, ... ... тірі ... ақ ... түсі ... ... жері ... келіп қалды.
Мұнда қар басқан дала суреті берілген.
-Өзі ... өзі ... яғни ... танымайтын, ақ киімді, денелі, ақ
сақалды, үсті-басы ақ қырау, басқан жері сықырлап келіп қалған бұл кім?
-Ол -қыс, аяз шал.
-Ол не үшін ... ... ... мал ғана ... ... ... ... үшін де жайсыз,
рақымсыз.
-Адамның тынысы - ауа, қыстың тынысы не?
-Оның «дем алуы үскірік, аяз, ... ... аяз ... ... тағы ... ұқсатылған?
-Ол жылда маза бермейтін қазақтың кәрі құдасына ұқсатылған.
-Бұл дұрыс пікір. ... қыз ... қыз ... ... ... ... ... малы қыстан жұтап қалса, ол қыстан малы аман шыққан
құдасына маза ... мал ... келе ... Ақын ... да ... ... келген кәрі құдаға меңзейді. Қыстың мал алуға ғана келетіні - ... қыс ... ... мұздақ болса, арқада мал қарды теуіп, шөп тауып жей
алмай, жұтаған. Қатты қыс ... ... жұт ... ... Жұт ... кетететіндіктен, ол алдымен кедей шаруаларға қиын болған. Абайдың
«Кәрі құдаң қыс келіп әлек салды» дегені сол.
Сондай түсі суық, ... ... ... ... ақын тағы ... ... ... қасы жауып екі көзін,
Басын сілкісе, қар жауып, мазаі-щы алды.
Борандай бұрқ-сарқ етіп долданғанда,
Алты қанат ақ орда үй шайқалды. -Осы бөлімге не деп ат ... ... ... деп ат ... ... соң ... бөлімін өзім
оқып беремін.
«Ой шақыру» стратегиясын пайдалана ... ... ... ... ... ... ... кім, қалай қарсы алған?
Бет-аузы домбығып, үсік шалған балалар қысты әуес көріп жүгіріп
ойнайды. Ал бай ... ... ... тон ... ... ... киген
жалшы желге қарай алмай теріс айналады.
-Малдың жағдайы қандай?
Қар теуіп үйренген жылқының ... ... ... ... ... ... ауыз салған.
Ақын жылқышыларға не деп ақыл береді?
-Жылқыны соныға бағып, жақсы күзетіңдер, ұйықтамаңдар, қыс қамалын
бұзыңдар, жылқыны ... ... ... ... ... ... малды
алдырма,- дейді Абай.
-Қандыбай, Қанай дегендер кімдер?
-Байларға қыс айларында шөбін, жерін ... ... мал ... ... нені ... керек дейді?
Малды қорғау керек дейді.
-Сонда «Қыс» өлеңінің II бөлімінде көбіне ненің жайы айтылған?
-Малдың, шаруаның жайы ... ... ... мал ... жалпы халықтың мәніне баланың көңілін
аудартамын.
Өлеңді 1-2 оқушыға оқытып, тұтас мазмұндатамын.
Өлеңді қорыта келе, бұрынғы қыс пен ... ... ... түсінік
беремін. Қысқа әрбір адам үйін, қыстық киімдерін, егістік ... ... ... дайындау керектігін айтып түсіндіремін.
Осыдан кейін әдебиет теориясы жайлы түсінік беремін.
Оқушыларға:
-Өлеңнің ішіндегі теңеуді тауып оқимыз.
-Бұлттай қасын жауып екі ... - дай, -дей, -тай, -тей ... ... ... ... ... жасау мақсатымен қандай? деген сұраққа жауап беріп
тұрған сөзді табамыз.
-Ақ киімді, денелі, ақ сақалды
Соқыр, ... ... тірі ... -Жанды деп кімді айтып тұр? -Ол
адамды, жаны бар нәрсені айтады.
Үйге тапсырмаға ... ... ... ... ... ... «Мен қысқа
қалай дайындаламын» деген тақырыпта шағын шығарма жазып келуді тапсырамын.
Екінші топқа өлеңнен өзіне ұнаған жерінің суретін бейнелеп ... ... ... ... 3 ... ... «Жазғытұры» өлеңі - Абайдың табиғат суретіне
құрылған ең көркем лирикасының бірі. Өлең негізгі екі бөлімнен ... ... ... Қыс пен ... ай мен ... таласы.
Осы екі бөлімді өзім жақсылап жатқа ... ... ... ... өзіне оқытып, әр шумағын бөлек-бөлек талдаймыз.
Талдау әдісі - сұрақ - жауап;
Мақсаты - табиғат суреті мен өмір көріністерінің жазға тән белгілерін,
өлеңнің ... мен ... ... ... меңгерту.
Өлеңнің тақырыбын «Сұр бұлт» өлеңімен қарсы қойып салыстырып өтеміз.
Өлеңнің бірінші бөлімін (11 шумақ) оқып ... соң, онда не ... ... аламын да, ондағы басты-басты суреттерге оқушылардың
назарын аудартамын. Мәтіннен сұрау, жауап жолымен ... ... ... шығуының күн көзімен байланыстылығы (ата-анадай елжірер
күннің көзі);
жаз боларда жылы жақта тұратын құстардың келетіні ... енді жыл ... ... жаздың қуанышты өмірге теңелгені (көрден жаңа
тұрғандай кемпір мен шал, жалбаңдасар өзініңтұрғысымен);
жаз қуанышының барлық елге ортақтығы ... ел ... ... ... ... құшақтасуы; жастар сайраны);
5) шулаған мал қызығы, дуылдаған құрт-көбелек;
6) гүл мен ағаштардыңтолысып, судың ... ... көк ... қаз, ... ілдіру;
8) боз торғай мен ... әнге ... ... ... үн қосқаны;
9) дихандардың егін салуы, шаруа малының төлдеуі;
10) жердің анадай малды-жанды емізіп тойындыруы;
11) мал семіріп, ақ пен ... ... ... ... қара тас пен ... (байдан) басқаның
пейілі кеңіп, адамның бойы балқып, іші еритіні, осы қуаныштың ... ... - шал шуақ ... бала ... Мал ... ... аунап-
қунар. Жыршы құстар әуеде өлең айтып, Қиқу салар көлден қаз ... ... ... ... шығуын аса шебер, дәл суреттеген. Жаз жерді гүлге бөлеп,
идіріп қана қоймай, адамзат пен жан-жануар, құс -көбелектерге дейін қызықты
бір өмір ... ... ... «жыл ... «көк ... сөздеріне түсінік беремін.
Жыл мезгілдерінің ауысуын Абай заңды деп біледі де, ... ... ... ... ... бен ... ... қара түнде жарылқамай.
Таң атқан соң шығарын күннің біліп,
Өңі қашып бола алмас ... ... түн мен күн ... ... болып көрінеді. Сол
түннің (қыстың) азалы көрпесін сілкіп тастайтын нәрсе - күн (жаз).
Ең соңғы шумақ жазғы ... ... ... ... көре ... күннің көзін, Сүйіп, жылып тұрады
жан лебізің. Қызыл арай, сары алтын шапағына Күннің кешке
кіргенін көрді ... бұл ... де ... ... ... ... ... (жандандыру, шендестіру) сырына жеткізу керек. Сұрақтар:
-Ай мен жұлдыз қай кезде кісімсінеді?
-Түн жарығы мен күн ... ... ... күн мен ... ... ... ... ата-анадай, көрден жаңа тұрғандай, бейне әкөңдей;
Метафоралар: күн көзі - ата-ана, ... ... ... оқушының өз сөзімен тұтас мазмұндатамын.
«Жазғытұры» өлеңі үстінде қорытынды ретінде оқушыларға табиғат
суреті ... ... ... беремін. Бұл үшін балаларға:
-Біз «Сұр бұлт», «Жазғытұры» деген өлеңдерді оқыдық. Осы ... ... ... не? -деп ... ... «жыл мерзімі», «табиғат суреті» деген түсінікке келеді. Осы
түсінікке сүйене отырып, оқушыларға ереже беремін. Жыл ... ... ... ... ... әңгімеленеді. Табиғат суретін пейзаж деп
атаймыз. ... ... «Сұр ... ... ... ... ... пейзаждық өлеңдер болып саналады, - деп түсіндіреміз.
Ақынның оқу-білім тақырыбына ... ... ... ... бар деп ... - өлеңінде ақын өткенді тебірене
оймен шолып, ... көз ... ... шексіз ардақтаған ақын,
бір жағынан жасымнан біржолата ғылым соңына түспедім деп ... ... ең ... ... бол тұра, білгенін азырқанады. Басқа ... ... ... ... де ... ... ... өз сөзімен айтқанда, «бұзылған заманды түзетудің» жолын іздеді.
Сондағы сенгені жаңаша білім алып, адамшылықты ... ... өсер ... ... үміт ... ... ... әрнеге» - атты түрі мен мазмұны жаңа, ... сол ... ... ... ақын Абай аталарың сендерге ертеңгі дүниенің кем-кетігін
бүтіндетуші, өмір ... ... деп ... ... ... ... етіп
көрсетеді де, адам оның бір-бір кірпіші болып қалануы керекдейді.
Сондықтан да ... де бір ... ... тап та, бар ... - деп ... әмір беріп, адамдық үлы
міндет жүктеген. Ол үшін қайрымдылық, адалдық, қайрат пен ақыл керек екенін
бала ... ... ... ... - жас ... ... ... мейірден, үміт пен
сенімнен туған өлең. Абай «адам болам» деген жасөспірімге тікелей ... ... ... тілі де ... ... ... мақсатың - ғылымды меңгеру дей тұра, бес зиянды ... ... бес асыл ... ... ... ... да опа жоқ
дегенді бірден ашып айтады.
Дана үстаз бұл өсиет өлеңін жазарда көп ... көп ... Ол ... өткен «Не бұлбұл шешен», «не дүлдүл көсемдерді» еске
алады. Сөйтіп, «тілеуі өмірі ... ... ... ескірмейтін ақылын
айтады.
Болмасаң да ұқсап бақ,
Бір ғалымды көрсеңіз.
Ондай ... ... ... ... ... ... ... ал,
Кісіге қарап сөз алма...
деген сияқты шексіз - кеңес беріп, ... ... Бұл ... ... барлық заманның балаларына арналған.
Абайдың ағартушылық идеясы «Ғылым таппай мақтанба» өлеңінде айтылған ой
«Адам болу» қағидасымен ұштасып жатыр. ... ... ... ... ғылым білімге берілуін, ғылым табуын адам болудың негізгі шарты деп
біліп, ғылым табумен адам ... ... ... ... ... проқесс деп білген Абай: «Қашан бір бала ... ... ... ... ... ғана оның аты адам ... дейді 38-
сөзінде. Баланың ғылымға махаббатын оятатын-жақсы ата-ана, жақсы ұстаз,
жақсы құрбыңның - ... ... атап ... Абай ... ... бұл ... рөлін ешқандай педагогика жоққа ... ... ... мен ... болу» бір-бірімен ұштасып:
Ғылым таппай мақтанба... Адам болам десеңіз,-
деп келеді де, ғылым тауып, адам болу үшін не ... ... ... ... ... ... ... болам десеңіз.
Бес нәрсеге асық бол: Бес нәрседен қашық бол:
Бес асыл іс Бес ... ... ... ой, ... Еріншек,
Рахым. Бекер мал ... ... бой ... өз ... ... ... айтады» дегендей, жеріне жеткізіп, сүйегінен өткізіп айтып, олардың
«ұятын, арын оятып», адам болғысы келген ... асық ... «Бес асыл ... ... ... ... өлеңіндегі «Адам болам десеңіз» қағидасы бір
ғана сәттегі ақындық шабыттан туа салмаған, Абайдың көптеген ... ... ... ой ... ... байқаймыз. Бұдан кейінгі
жылдарда жазған өлеі-щері мен қара сөздерінде «Бес асыл ... одан ... ... ... ... қызметін сипаттап берген.
«Бес асыл істің» бірінші бастаушысы - талап, «Талап әрбір салада бар,
оған талас қылуға болмайды»,- дейді 43-сөзінде. ... ... ... ... жан құмарынан туатын іс. Жан құмары жас балада мол ... ... ... ... ... ата - ана мен ... ортасының
надандығынан баланың білуге, көруге деген талабы өспей, тасқа ұрылып, ... ... ... адам ... хайуан жанына айналып кететіндігін
адамның өзі де сезбей қалады ... ... ... ... ... ... ... 44-сөзінде.
Кімде бар болса талап,
Отырмас ол бойын балап.
Жүрер, ... ... өз ... ... ... адамы ойлаған ... ... ... ... ... іс деп ... асыл ... екіншісі -еңбек. Талап еңбектің нәтижесінде іске
асады, еңбексіз талап тұл қалады.
Тәуекелсіз, талапсыз мал ... ... ... адам ... адам болудың негізгі шарты ерінбей еңбек ... ... ... ... үйір бола ... бір ... ... адамды аздырар, жаманшылықтың өсіп-өнер мекені жалқаулық
екенін шығармаларында әр қырынан айтқан. Сондықтан Абай халқына ... ... ... ... өз қайратыңа сүйеніп.еңбегіңді сау, еңбек
қылсаң, қара жер де береді,құр тастамайды»,- дейді.
«Бес асыл ... ... - ... ой. ... ... ... ... іс, оқыған оқу тек терең ойдың арқасында ғана жемісті
болмақ. «ісің өнсін десең ретін тап» дейді, ретін табу үшін ... ... емес ... асыл ... ... - қанағат. Қанағат-халық ұғымында ... ... ... сөз. Абай да оны адам ... ... ... бірі деп атаған.
Сабырсыз, арсыз, еріншек. Көрсеқызар, жалмауыз,-
деп, қанағаттан айырылған, ашкөз замандастарының аса жағымсыз, ... ... ... ... ... ... бастауымен еңбектеніп тапқан дүниеңді оймен орнына келтіресің,
алайда кей адам дүниеқорлыққа, салынып ашкөзденіп кетеді де, адамшылықтан
айырылады. ... ... ... ... естен шығарып, адамшылық
тізгінін қанағат қылуды естен шығарып, адамшылық тізгінінен ажырап қалады.
Бұл жайында Абай:
Көп адам ... бой ... Бой ... аяғын көп шалдырған,-
дейді. Қанағат-адам арыныңтазалығының, парасаттылығының белгісі.
«Адам болам десеңіз» қағидасындағы «Бес асыл істің» бесіншісі-рахым,
яғни ... ... ... ... істеген қамқорлық-жақсылығы, 38 ... «ьәр кісі де ... ... ... ... ... бұл
рахым болса керек»,-дейді. Рахым-Абай шығармаларында кейіннен үлкен өзекті
тақырып болған гуманизмнің алғашқы көрінісі. ... ... ... оймен
табылған дүние, меңгерілген білім адамның өзі үшін ғана ... орны ... ... Абай ... адам ... адамға істеген
жақсылығымен, мейір шапағатымен бағалайды. «Өзің үшін еңбек қылсаң, өзі
үшін оттаған ... бірі ... ... ... ... ... сүйген құлының бірі боласың»,-дейді 37-сөзінде. Сонда «Адам болу»
қағидасындағы «Бес асыл ... ... ... ... ... ... 3 «а» сынып. Сабақтың тақырыбы:
«Адам болам десеңіз». Сабақтың мақсаты:
1. Білім беру - қазақ халқының ұлы ... ... ... және
шығармашылығымен таныстыру.
«Адам болам десеңіз» өлеңінің мәнін ашып, меңгерту, ... ... ... ... оқуға жаттықтыру.
2. Дамытушылық - сөйлеу ... ... ... ... ... сезіну, қабылдау қабілеттерін дамыту.
3. Тәрбиелік - жақсы мен жаман әдет ... ... ... ... ... ... ... өздігінен жетілуге
талпынған, жауапкершілік сезімі, парызы бар ... ... ... ... ... ... өткізілу әдіс-тәсілдері:
Ой шақыру әдісі, әңгімелеу, сұрақ-жауап, көрнекілікпен
жұмыс, шығармашылық жұмыс, мәнерлеп айту.
Сабақтың құрал-жабдықтары мен көрнекіліктері:
1. Абайдың ... ... ... ... ... ... ... Тақта
Сабақ барысы:
I. Үйымдастыру кезеңі.
А) Сабаққа назарын аудару.
ә) Мақсатын хабарлау.
б) Қазір қандай сабақ екенін сұрау.
II. Үй ... ... ... ... ... еді? ... жаттау.
Оқушылардан жаттап келген ... ... ... Үй ... ... ... не? ... қандай түрлерін
білесіңдер?
Яғни, балалар ... ... ... ... аталы сөз бар. Мақалдың
көмегімен айтайын дегеніііді ұнамды да ұтымды жеткізуге болады. Мақалды ... көп ... ... білімі де, ақылы да арта түседі.
Мақал-мәтелдер - ауыз әдебиетінің бір ... ... ... ... ... Жаңа ... туралы не білеміз? Оқушының өз ойын білу.
Зере
Ибрагим
болма әрнеге
Ғылым ... ... ... ... ... ... біз бүгінгі сабақ барысында қазақ халқының ұлы ақыны Абай
Құнанбаевтың өмірімен және ... ... ... ... десеңіз»
өлеңінің мәнін ашып меңгеріп, сауатты оқуға жаттығамыз.
1. Кіріспе әңгіме. Картамен ұғындыру.
Қасқабұлақ ... - ... ... ұлы ақыны, данышпан ойшылы. Абайдың шын аты -
Ибрагим. Абай Құнанбайұлы 1845 жылы тамыздың оныншы жұлдызында ... ... ... ... жұлдызында қайтыс болған.
Абай Семей облысы Абай ... ... ... ... деген жерде туған.
Абайдың әкесі Құнанбай бай адам болған. Абайдың ... ... - ... кісі екен, ал Абайды әжесі Зере ... Ол ... ... деп ... ана ... ... ... көп білген. Абайға кішкене
кезінен әңгімелерді ... ... оның ... ... ауылында Ғабитхан деген татар молдасынан үш-төрт жыл сабақ
алады. Әкесі Абайдың зеректігін байқаған соң оны ... ... - ... оқуға береді. Сонда жүргенде өз бетімен орыс тілін үйренеді.
Абай 12 жасынан бастап өлең жаза бастайды. Өз ... ... ... ... ... аудармашы Лермонтов, Пушкин, Крылов өлеңдерін қазақшаға
аударған.
Абай атамыздың шығармаларындағы ең ... ... ... ... ... ... білім алуға, оқуға, еңбекке, мәдениетке шақыру жетекші
орын алады.
А. Құнанбаев - ұлы ... ... ... | |/ | ... молда |
| | ... ... |/ | |
| | | | | ... риза | | |X ... Пушкин |
|медресесі | | | ... ... ... ... ... түсіндіремін.
Содан соң оқушыларды кітап көрмесіндегі ... ... ... ... ... ... ортадағы партада тұрып, жатқа, мәнерлеп
айтып беремін. Осыдан кейін өлеңнің әрбір жолын оқып ... ... ... өз ... ... Сөздік жұмыс:
Рақым - адамның өзге кісіге жасайтын жақсылығы, көмегі.
Қанағат - барға риза болу.
Бекер мал шашу - ... бар ... ... ... ... ... таппай мақтанба,
Орын таппай баптанба...» - дегендегі орын деп ... - ... ... ғылымды жұмсайтын орын. Ақын ғалым мен адам болу екеуінің
тамыры бір дейді. Ғалым болудың басты ... -не ... ... ақылға салу,
ақылың сенген нәрсеге ғана сену.
Бес жаман істе ... ... ... ... ... ... - ... сыртынан кінәлау, жала жабу, сөз тасығыштық (Осы арада
сұрақ қоя отырып балалардың пікірін білемін, сөйлетемін).
Өтірік - ... ... ... шын деп ант ... ... адамды жатқызады.
(Осы арада сұрақ қоя отырып балалардың пікірін білемін, сөйлесемін).
Мақтаншақтық, даңғайлық.
Ондай адамдар өзін ... ... ... ... ... ... көрінгісі келетін бөспе сөзге құмар. (Осы арада ... ... ... ... біткен жаман қылықтардың ең жағымсызы еріншектік (мысал
келтіру) талапсыздық, жігерсіздік, ұятсыздық ... - бәрі ... ... ... сұрақ қоя отырып балалардың пікірін білемін, сөйлетемін).
Бекер мал шашу - қолда бар қаржыны, мал-мүлкін дұрыс пайдалана ... ... ... сырт ... ... болып көрінуге тырысатын мақтаншақ
адамды айтады. (Осы арада сұрақ қоя ... ... ... ... осы жаман әдеттерден аулақ болу үшін қазақ халқы ... ... ... ... ... мақал-мәтелдер қалдырған.
3. Шығармашылық жұмыс.
Плакаттағы сөздерді дұрыс пайдаланып мақалды жазу.
1. Өрге баспас сөз өтірік.
(Өтірік сөз өрге ... Түбі - ... ... ... ұрлықтүбі - қорлық).
3. Ертеңі таусылмас еріншектің.
(Еріншектің ертеңі таусылмас).
4. Жалқау жатады, белшеден қарызға батады.
Ал жаман қасиеттерге қарама-қарсы Абай атамыздың өлеңіндегі бес ... ... - ... ... ең негізгісі - бұл бір өнерді таңдап, содан
нәтиже шығару, болашаққа талпыну.
Еңбек - Абайдың пікірінше ... ... ... ... ... арманы
болмайды.
(Оқушының пікірін білемін сөйлетемін.)
Терең ой - адамды барлық жан-жануардан айырып ... екі ... ... ... Оның ... ... ой, ... -сөз.
Нағыз адам өткен - кеткеніне қорытынды жасап, ... ... Адам ... ... ... ... ... ойдың негізі ми мен ақыл.
Қанағат - барға риза болу, місе тұту. «Әке мен ... ... - ... өзге ... ... ... мейірімі, көмегі.
Рақымдылықтың негізі - жүрек пен сезім. Барлық адам баласын өз бауырындай
көру, өзіне ... ... ... де жасау.
4. Дәптермен жұмыс.
Осы бес жаман қасиет пен бес жақсы қасиетті дәптерлеріне ... ... ... ... ... ... өлеңін оқушыларға мәнерлеп оқытамын.
Ү. Қорытынды.
Жаман қасиеттерден ада болып, жақсы қасиеттерді бойымызға сіңірсек
болашақта Отанын сүйер азамат болып ... ... ... ... ... ... жүректі бірдей ұста, Сонда
толық боласың елден бөлек.
| | ... ... ... | | |
| | | |ғ | |
| | |ү | | |
| | ... | | |
| | | | | |
| | | |\ |
|/ | | | | ... |Білім | |
|
| |Адам болуға кері әсер ететін қандай ... ... ... жауап бере отырып, адам бойындағы жаман қасиеттерді
атап табады.
2. Ал адам болу үшін ... ... ... ... керек
екен?
Осы сұраққа да жауап бере отырып сызбадан адам ... ... атап ... ... ... ... - ақ ... адамның қасиеті: ыстық, қайрат, нұрлы ақыл, жылы жүрек.
Осы үшеуінің басын қосып, оны үлкен күшке айналдыратын ғылым.
Ақыл, ... ... ... ... ... толық боласың, елден бөлек.
Яғни осы үш қасиет бірігіп ... ... ... Үйге ... ... ... ... Өлеңнің өзіңе ұнаған жолдарын жаттап ал.
4-сыныпта ана тілі оқулығына ақынның ... мына ... Соны ... ... ... ... сегізінші сөз
Күллі адам баласын қор қылатын үш нәрсе бар. Сонан қашпақ ... - ... ... - ... ... - залымдық.
Надандық - білім-ғылымның жоқтығы. Дүниеден ешнәрсені оларсыз біліп
болмайды. Білімсіздік хайуандық ... - ... ... ... ... Талапсыздық,
жігерсіздік, ұятсыздық, кедейлік-бәрі осыдан шығады.
Залымдық - адам ... ... Адам ... дұшпан болса,
адамнан бөлінеді, бір жыртқыш хайуан хисабына қосылады.
Түсінік
Данышпан ойшыл: адам ... үш ... 1) ... ... 3) ... қор ... яғни ... кісі болудан қалады
дейді. Бұдан нағыз адам ... ... болу үшін ... ... ... ... болу ... деген қорытынды шығатынын түсіндіреміз.
Білім - ғылымсыз адам ешнәрсенің байыбына, мәніне түсінбейді, демек
мал есепті.
Еріншек ештеңені ... яғни ... түк ... Демек, нағыз
қор, нағыз сорлы -сол, - деп оқушыларды одан ... ... ... ... ... адам баласына жаны ашымайды. Демек, оны адам хисабына, яғни
адам санатына, ... ... ... - ... қорытынды шығарып,
оқушыларды еңбекқорлыққа, ... ... ... Абай ... ... арқылы пәнаралық
байланысты жүзеге асыру
Пәндерді бір-бірімен байланыстыра оқыту оқушыларға жүйелі білім
берудің тиімді тәсілдерінің бірі болып саналады. ... ... ... ... шығу ... ... бар. Мысалы тіл мен әдебиет
ғылымдарының төркіні - ортақ. Ол -тіл. Солай бола тұрса да бұл екі ... ... ... ... ... ... бір-біріне ұқсамайтын
өзіндік ерекшеліктері бар. Сондықтан бұл екі пәнді өзектестіре оқыту ісі
мұғалімнен жан-жақты білімділікті, мол ... ... ... ... ... психологиялық болмыс, бітімін бейнелейді, азаматтық рухты,
халықтық қасиеттерді, уақыт тынысын, заман ... ... ... сол ... ... ... одан ... нәр алуы үшін оқушы
тілдің, оның ... ... жете ... тиіс.
Демек, оқушының әдеби шығармаларының табиғатын терең, жан-жақты
түсініп, одан рухани-әстетикалық әсер ... тіл ... ... ... ... ... мұғалім оқушылардың 2-4 - кластарда қазақ тілінен оқыған
сөз және оның ... ... ... ... ... сөздер, синоним,
омоним, антоним, диалект, кәсіби, архаизм, неологизм, ... ... ... т.б. ... ... ... байланыстыра
оқыту керек. Себебі, әдебиет сабағында көркем шығарманың идеялық мазмұнымен
қоса оқушылардың сөз байлығын молайту, оларды мағынасын айыра ... ... ... ол ... өз ойын жүйелі айтып жеткізугө дағдыландыруды
мақсат еткен орынды. Мұнан шығатын қорытынды, ... ... ... мағынасын
терең ұғынса, көркем шығарманы да соншалықты жете ... Сол ... ... ... сауатты жазуға жаттығады. Сондықтан бастауыш
сыныптан бастап ана тілі ... ... тілі ... тағы ... ретті жерінде байланыстыру барысында, көркем шығармаға жоспар
құру кезінде сұраулы, лепті, ... ... ... қолдану
ерекшеліктерін айыруға көмектеседі. Ана тілі мен грамматика ... ... ... ... ... жүйелі мазмұндау кезінде,
алынған үзінді, қитата, сөз тіркестерін өз сөздерімен ... ... ... ... ... ... ізденіс пен көркем шығарманы мәнерлеп айтып
үйренеді.
Пәнаралық байланыс жайлы жазылған әдістемелік ... аз, ... ... әрбір мұғалімдер өздерінің ... ... ... ... ана тілі мен ... ... байланысы сөздік жұмыстарын
жүргізу кезінде орындалады. Ел басшыларының Қазақстан халқына Жолдауында,
бүгінгі ... ... ... ... ... хабары бар, заман
талабына лайықты бүгінгі техника тілін жете ... ... ... ... - деп атап көрсеткендей, пәнаралық байланыс оқытудың осындай өскелең
талабынан туып отыр.
Оқушылар бойына әсемдік сезімін дарытып, әстетикалық сезімдерін ... ... ... ... деген білімдерін арттыра отырып, елін,
жерін, әдет-ғұрыптарын қадірлейтін азамат тәрбиелеуде пәнаралық ... орны ... ... орай ... ... ана тілі ... оқытылатын
Абай шығармаларын қазақ тілінің фонетика, лексика, морфология салаларымен
байланыстыра оқыту арқылы ... ... ... ... жатық
сөйлеуге, тыныс белгілерін орынды қолдана білуге ... ... ... байқағандарымызды ортаға сала отырып, ... ... ... ... әдістерімді диплом жұмысында көрсетіп,
жазып отырмын.
4-сыныпта Абайдың "Күз" өлеңін ... тілі ... ... ... ... "Күз" ... ... қысқаша әңгіме
өткіздім. Өлеңді оқыр алдында оқушыларға жапырағы сарғайып, түсіп сиреген
ағаштарға, қоңырқай тартқан көлеңке басқан ... ... ... назар
аударып отыруды тапсырдым. Өлеңдегі түрлі-түрлі көрініс - суреттерге негіз
болып тұрған заттар: жер, ... ... ... ... екенін тақтаға
жазғызып, енді осылардың түрі - ... ... ... сын ... ... ... ... сұрғылт аспан, сұр бұлт, ... ... ... ... ... -деп тауып жазады.
Осыдан кейін өлеңді өзім мәнерлеп оқып беремін. Сонан соң ... ... ... ... ... күз бейнесін беріп тұрған
суреттерді теріп оқытып, қазақ тілі дәптерлеріне жазғыздым. Бейнелі ... ... ... ... ... ... Сонда
оқушылардың көпшілігі мына шумақты көшіріп жазды.
Сұр бұлт түсі суық қаптайды ... ... ... ... жерді басқан...
Жасыл шөп, бәйшешек жоқ бұрынғыдай
Қайыршы шал-кемпірдей түсі кетіп,
Жапырағынан айрылған ағаш, ... ... оты жоқ, ... маңы,
Тұман болар, жел соқса, шаң-тозаңы.
Оқушылардан өлеңдегі күздегі бұлт, ағаш, қурай, тұман күзеу елдің
маңы ... қай сөз ... ... ... бұл ... зат ... ... оларды сұр, түсі ... шал, ... түсі ... жапырағынан айрылған, дымқыл, тозған,
оты жоқ - деген тәрізді сөздердің сипаттап тұрғанын айтады.
Бұлар сөз табынан сын есім ... ... жай сын есім ... ... есімдер, яғни ана тілінде ақын заттың қасиетін ... ... ... етіп ... поәтикалық сөздер екеніне оқушының көзін жеткізу
үшін жай сын есімдермен ауыстырып дәлелдедік.
Мысалы; ... шал - ... түсі ... ағаш ... ... түсіп, сиреген ағаш қурай" деп ауыстырып қай сөз тіркесінің
көңілге әсер ... ... ... ... тапқыздым.
Осыдан кейін оқушыларға өздік жұмыс бердім. Өлеңде күзді ... өлең ... ... қара сөзбен жазыңдар да, ішіндегі сын
есімдерді тауып астын сызыңдар деген тапсырма бердім.
Қайназаров деген оқушы ... ... ... ... сұр бұлт
қаптайды. Жөрге дымқыл түман түседі. Жердегі шөп қурап, ... ... ... ... Жапырақтары қурап түскен ағаштар
қайыршы шал-кемпірге ұқсайды. Кішкене жел ... шөбі ... ... ... ... ... малма сапсиды, салып иін,
Салбыраңқы тартыпты жыртық киім.
Енесіне иіртіп шуда жібін,
Жас ... ... ... ... ... ... де жабыраңқы,
Күлкі -ойын көрінбейді, сейіл - серуен,
Кемпір -шал құржаң қағып, бала бүрсең,
Көңілсіз қара суық қырда жүрсең.
Кемік сүйек, сорпа -су ... ... ит жоқ, ... аулап қайда көрсең.
Осы жолдардағы малма сапсу, қара суық, шуда жіп, ... ... ... ... ... ... 3 оқушы осы тіркестерді
қатыстырып, өлеңді өз ... ... ... ... ... ... жайы" десе, енді бірі "Күздегі ауыл тіршілігі" тағы біреулері
"Күздің қара суық ... ... ... хал-жағдайы" - деп атады.
Қара суық, көңілсіз, жаздағыдай ойын-күлкі жоқ, ... ... ... - шал бүрсең қағып, жабыраңқы. ... ... ... ... ... ... де көрінбейді. Олар да аулақта тышқан
аулап кеткен, - деп жазады Дәмегүл деген оқушы.
Оқушылардың назары "Күз" ... ... ... ... оның ... не ... екені анықталған жоқ. Оқушыларға
мұндай әдебиет ... ана тілі ... ... ... ... ... да ... ауызша мазмұндауында ол сөздерді, тіркестерді орынды
қолданады. Міне, ... бұл ... ... қазақ тіліндегі зат есім мен сын
есімді қайталап естеріне ... ... ... ... ... ... тілі сабағында бекітіп, кезінде практикалық дағдыға айналдырып қолдана
алатын болады деп ... ... ... "Қыс" ... ... Бұл ... ... қазақ тілінің лексика тарауымен байланыстырыла өткізіледі. "Қыс"
өлеңінің соңында берілген ... да ... ... бөлінген. Оқушыға мынадай тапсырма береміз.
1. Өлеңдегі ... ... ... ... ... Ақ киімді, денелі, ақ сақалды, соқыр ... ... ... ... қызметін атқарып тұрғанын тапқызуға
болады. (анықтауыш).
3. "Кейіпкер" - деген сөздің синонимді сыңарын таптыру
(кейіпкер, қаьарман, герой).
4. Өлеңде ауыспалы мағынада қолданылып тұрған сөздерді
анықтау. (ақ ... ... ақ ... ... ... кәрі құдаң).
5. Берілген ауыспалы мағыналы сөзді қатыстырып өлеңді
мазмұндап, әңгімелетуге ... ... ... ... ... тілі грамматикасындағы сөздің
тура және ауыспалы мағынасын, көп мағыналы сөздерді, синоним, ... ... ... еске ... ... тілі ... ... көркем тексті инсқенировкаға (сахналық
көрініске) айналдырып жаздыру арқылы да пәнаралық байланысты жүзеге асыруға
болады. Мұндай сахналық көрініске ... ... ... ... ... сөзі мен төл ... диалогтарға, қаратпа сөздер мен
сөйлемнің түрлеріне аударылады. Мысалы А. ... И. ... ... "Шегіртке мен құмырсқа" мысалының сахналық ... ... ... ... ... қара ... ... суреттеп
балаға түсіндірдім.
Қақаған қыстың алғашқы сәті. Айналаны ... ... ... қардың
бетінде шөптің басы қылтияды. Осы айдалада бүрсеңдей жортып шегіртке жүр.
Ол салымдағы жылы илеуінде жинаған ... (дән) мол, ... ... кездестіреді.
Шегіртке жығыла - сүріне келе құмырсқаның аяғына бас ... ... ... жылыт, тамақ бер, Жаз шыққанша асыра - дейді. Аяғына
жығылып, жылап тұрған ... ... ... ... сөз емес, Жаз
өтерін білмеп пе ең? Жаның үшін еш шаруа,
Ала жаздай, қылмап па ең?
Шегіртке ... ... ... ... ... ... дауыспен:
Мен өзіңқей шаруашыл,
Жұмсақ илеу үйлі ме.
Көгалды қуып, ән салып,
Өлеңнен ... тиді ме? ... ... ... қолы ... әнші есіл ер.
Ала жаздай ән салсаң,
Селкілде де билей бер.
Мұнан оқушыға мынадай ... ... ... ... ... ... ... болған мезгіл - мекен жайын суреттеген жолдарды тап!
3). Жыл мезгілдерін рет - ретімен жүйелеп жаз!
Бұл мысалдың ... ... - ... жалқау, іске қырсыз,
басқаның еңбегімен күн көруге ... ... ... психологиясын
бейнелеу.
Қайтсін қолы тимепті,
Өлеңші әнші, есіл ер,
Ала жаздай ән ... де ... ... ... ... ... ойы да осы шумақ арқылы ашылған.
Оқушыларға осындай жаттығу жұмысын ауызша аударғаннан кейін ... ... ... ... ... ... жазу ... оқушылар былай орындайды.
I. көрініс.
Жаз. Көгал, айнала қалың шөп. Соларды аралап ән салып, билеп жүрген
шегіртке.
II. Көрініс.
Жер беті ... Күн ... ... жауып тұр. Тоңған, жүдеген
шегіртке селкілдеп, дірілдеп тұр.
Бұндай ... ... ... ... ... ... көркем
мәтіннің жанрлық ерекшелігін таниды, шығарманың мазмұнын ... ... ... ... отырып, сөйлемнің мағыналық түрлерін қайталап
ойына берік ... ... ... ... сұраулы, лепті сөйлемді ана
тілінен өтіліп жатқан шығарманың ... ... ... Бастауыш сыныпта Абай шығармаларын оқыту арқылы берілетін тәрбие
Абайдай ұлы адамның өз ... ... ... ... ... "Жаздым үлгі жастарға бермек үшін" - деген
ойларынан айқын байқалады. Ақын шығармаларын ... ... ... ... ... тыс ... арқылы оқушы бойына сіңіруге болады.
Бастауыш сыныпта тәрбиелік сағат түрінде өткізіледі.
Онда - тақпақ ... ақын ... ... ... ... көрсету, қара сөздерінің ішінде тәрбиелік мәні жағынан
оқушының жас ерекшеліктерін ескере отырып, қажеттісін түсіндірген дұрыс.
Қазіргі жастар, мектеп ... т.б. ... ... мал
табу, пайда табу. Бұл жаман талап емес. Ал, мұғалімдер міндеті осылардың
адал жолын үйрету. Сондықтан оқушы бойына ... ... ... мал ... өнер ... ... жақсы оқу керектігі ... ... ... - ... ... Абайдың сөзімен айтсақ "білсем екен, көрсөм
екен"- ... ... ... ... ... ... әлі әлсіз
болады. Міне, осы екі нәрсені мұғалім байсалдылықпен ... ... Осы ... ... ... ... пікірді оқушыларға түсіндіре
отырып, оқудағы мақсатты білу, білуге ұмтылу, білгендерін ойларында берік
ұстау ... айта ... ... ... ... ... оны
саналарына орнықтыру керектігін сабақта, тәрбие сағаттарында айтып ... ... ... ... ... ... ... мұғалімнің айтқандарын
түсінуге үмтылу керектігін оқушы ойына қайталап салып отырған дұрыс. Ол
үшін ... ... ... ... ... мына ... алсақ болады;
Ғылым таппай мақтанба,
Орын таппай баптанба...
Ғалым болмай немене
Балалықты қисаңыз?
Болмасаң да ұқсап бақ,
Бір ғалымды көрсеңіз.
Ондай болмақ қайда деп,
Айтпа ... ... ... ... ... қара сөздерінен үзіндіні
тәрбие сағаттарында айтып ... ... ... ... бойына тәрбиелік жұмыста Абай шығармаларын
пайдалану тәртіпке ... ... ... ... ... Бұл ... оқушыларға ең алдымен оқу, білім алуға
әрекеттену, білім үшін ... ... ... өзі де ... ... Сонымен қатар, еңбектің ... ... ... ... ... не ... ұғындыру, оның шарттарымен таныстырып,
орындауға ... ... ... ... - деген ұғымды кең көлемде
алумен қатар, осы ... ... ... ... ... ... игертіп, бойына сіңіруге күш жұмсау керек. Мұнда Абайдың
еңбек туралы пікірлерін кең пайдалану ... бар. ... не ... ... үшін ... ... бұл ... ақынның:
Түбінде баянды еңбек егін салған,
Жасынан оқу оқып білім алған.
Би болған, болыс болған өнер емес,
Еңбектің бұдан өзге бәрі жалған - ... өлең ... ... ... талабына сәйкес түсіндіріп, мәселен, оқу оқығанда бастық
болам (қазақ арасында өте кең ... ұғым ... ... ... ... ... ... еліме, Отаныма еңбек етем, қызмет ... ... ... ... үшін ... ... деген ойды баланың мақсат болса, одан
соң не ... ... ... үшін ... ... мысалы, егін егіп одан
мол түсім алу үшінде, бір өнер ... үшін де оны өз ... ... ... т.б. Одан соң ... 31- қара ... "естіген нәрсені ұмытпастыққа
төрт түрлі себеп бар" дегенін оқу үшін де, бір нәрсені жасау, ... үшін ... ... ... ... мына ... ... қажет. "Әуелі
көкірегі байлаулы берік болмақ ... - бұны ... ... ... ... болу ... деп ... мен сөзсіз жаттату және әрқашан
есіне салып тұру керек. Әйтпегенде, ескерілмей қалады. Егер оны ... ... ... ... бірде ескеріп, одан өзіне жағымды ... ... ... ... ... ... Одан соң осы қара ... "сол
нәрсені естігенде, я көргенде көңілденіп, ынтамен ұғу керек" - бұл өзі де
түсінікті, тек оқушылардың ... ... ... ... ... Тағы бір
шарт "Сол нәрсені ішінен бірнеше уақыт қайтарып ойланып, көңілге ... ... ... ... үшін Абай ... ... ... ол мұғалімдер тарапынан түсіндірумен қатар, байыппен бірінен соң
бірін, асықпай, алдыңғы ережені игерген соң, ... ... ... ... ... ... болған соң кейінгісін қолға алу дұрыс болады.
Әрине, екінші ... ... ... да ... мен қара ... болады, тек оны оқушылардың ұғымына сәйкестендіру керек.
3-сынып
3-сыныпта алдыңғы сыныптағыларды пысықтай отырып жаңа сатыға көтеру,
мұнда оқу-ғылым, тәртіп тақырыбы жалғасуымен қатар ... ... ... ... сенуге тәрбиелеу – Абай шығармалары арқылы ... ... етіп ... ... ... сен, өзіңді алып шығар,
Еңбегің мен ақылың екі жақтан,-
деген өлең жодарымен қатар өзіне сену ... не? Ақыл ... не? ... ... ... ... ... баланы ақылды дейміз? деген сұрақтарына жауап
беруде Абайдың 13 - қара сөзіндегі ... ... ... ... ... ... Ақыл туралы ақынның 17, 38-сөздеріндегі ... ... ... ... ... әркім өзіне сенімді болуы үшін қатты
еңбектеніп ... ... ... өтірік, ұрлық сияқты жаман қылықтардан аулақ
болса ғана өзіне сене алады. Мысалы Абай:
Пайда ойлама, ар ойла,
Талап қыл ... ... ... ... оқып көруге, -деген.
Мұнымен қатар:
Бес нәрседен қашық бол,
Бес нәрсеге асық ... ... ... ... мал шашапақ.
Бес дұшпаның білсеңіз.
Талап, еңбек, терең ой,
Қанағат, рахым, ойлап ... асыл іс ... ... ... ... жаттауға беруге болады.
Өзіне сенуге тәрбиелеу әр баланың өз басына көңіл бұрады. Мұғалім
сөзсіз әрқайсысы оқушыға "мен ... ... ... өте кең ... ... жастағы балаларға сәйкес "мен қалай оқимын?" Тапсырманы ... ... көп ... жіберген жоқпын ба? деген сияқты олардың
ұғымына жақын сұрақтарға жауап берулеріне көмектесу ... Бұл ... ... ... басы. Осы өзін-өзі сынаудың кемшілігінен әр
адам, тіпті бүкіл бір қоғам қатты зиян ... ... ... ... ... осы жағы ... секілді.
4-сынып
4-сыныпта оқу ғылым тақырыбы жалғасады. Сонымен қатар, бұл жерде өзін-
өзі танып білу мәселесі ... ... ... етіп алынады. Мұнда ... "Мен ... - ... ... ... ... Абайдың:
Көптің аузын күзетсең күн көрмейсің, Өзіңді-өзің ... кел ... ... ... ете отырып оның:
Ойға түстім толғандым
Өз мінімді қолға алдым.
Мінезіме көз салдым,
Тексеруге ойландым...
Осыншама ақымақ болғаным
Көрінгенге қызықтым
Ғаділетті жүректің
Әділетін бұзыппын
Ақыл менен білімнен
Әбден үміт ... ... ... ... ... сағатында талдап түсіну керек.
Мұғалім оқушының тек жаман жақтарын емес жақсы қасиеттерін ... ... ... ... талапты дейміз, қабілетті оқушы қандай болады, еңбек
сүйгіштік деген не? Тек ... ... ғана ... оқи ала ма?
қабілетті дамытуға бола ма? ... ... ... ... тәрбиелік
жұмыстар жүргізсе, бұл олардың өзін-өзі танып білулеріне көмектеседі. ... ... ... ғана ... жүргізе алады. Өйткені ... ... ... ... ... ... балаларына таратып бере
алмайды. Осылардың барлығын реттеп, өмірде іске жаратудың жолын Абай ... ... ... Ол; ... есті ... қатарында болғың келсе,
күніне бір мәртебе, болмаса жұмасына бір, ең ... ... бір ... есеп ал! Сол алдыңғы есеп алғаннан бергі өміріңді қалай ... - міне ... ... осы. Осы ... ... ... ... түсіндірдік.
Қорытынды
Абай Құнанбаев шығармашылығы, өмірбаяны, туған жер, өскен ортасы жайлы
оқушыларға бастауыш сыныптан бастап сабақта, ... тыс ... ... ... ... ұлы ... өз ... ақындық
қасиөтін халықты тәрбиелеуге бағышталғандығын: "Жаздым үлгі жастарға бермек
үшін" - деген тұжырымынан айқын байқалады. Абай ... ... ... ... ... ... ... ұстаз күнделікті сабақта, сабақтан тыс кезде
жүргізетін іс-шараларына Абайдың тәрбиелік ой-пікірлерін тауып пайдаланған
дұрыс. Абай ең ... ... ... ол өз ... тек ... тек ... ... адалдығын халыққа көрсету үшін емес, халқына қызмет
ету үшін, жаман мінез ... ... ... жету жолын көрсеткен.
Абайды бір заман жапсарлас жатқан елдер дана кісі, қара қылды ... әділ би, ... жан ... шешен деп білсе, алыс-жақындағы зиялы
адамдар, өнерпаз шәкірттері зор, ... ... ... болмаған терең
ойлы, көркем өлең жазған әулие ақын деп таниды. Оның осындай ... ... ... ... мен ... ... жетті. Кейбір өлеңдері
жырақтағы басқа жұрттың қалаларында шығатын газеттерде, жинақтарда жарық
көре бастады. Оның ... мен ... ... ... ... кұлағына жетті. Оны Семейдегі өлкетану және география
жөніндегі ғылыми қоғамдардың ... ... ... ... шыққан
оқымысты әріптестері «Алтын басты адам» деп білді. Тіпті осы ... ... алыс ... Құрама Штаттарында шыққан американ саяхатшысы
Кеннанның кітабында
Абай есімі құрметпен әрі таңырқаныспен аталды.
Ұлттық кемеңгер, философ Абайдың үлкен тағылымға ... ... ... ... ... жаттатқызу жеткіліксіз. Ақын
сөздері өміріміздің өзегіне айналуы қажет. Егемен еліміздің 16-ға ... ... ... ... ... өміріміздің өзегіне айналуы
қажет. Егемен еліміздің 16-ға толған азаматына ... ... де бір ... дүниеге,
Кетігін тап та бар қалан», - деген ұлы сөзі тұру ... деп ... ... ... ... білмеу қазақ халқының зор кемшілігін
көрсетуге толық жарайды. Себебі қазақ басқа жұртпен ... ... ... ... ... ... - тарихы, әдебиеті жоқтығынан. Тарихы, ... ... ... өмір сүруде ұлттығын сақтап, ілгері басуы қиын.
Әдебиеті, тарихы жоқ халықтар ... ... ... жоқ болады.
Сондықтан, Абайдың аты жоғалуы, мұнан кейінде шығатын Абайлар сондай
ескерусіз ұмытылуы ... ... ... ... атты ... бірдей.
Әдебиетіміздің негізіне қаланған кірпіш Абай сөзі. Абай аты ... ... ... ... ... алып ... шын ... қазақ
әдебиеті дерлік бір нәрсе болған жоқ.
Бәлкім, мұнан кейін Абайдан үздік, артық ақындар ... ... ең ... ... орын ... қазақ халқына сәуле беріп алғашқы
атқан жарық жұлдыз - ... ... тойы ... ЮНЕСКО бойынша тойлануы да қазақ халқының
әдебиетінің биік дәрежеде екендігін дәлелдейді.
Абай - ... ... ғана ... ... ұлттық ұранымыз, ұлттық
идеологиямыз. Оның өлмес мұрасын алдымен өзіміз танып, сосын әлемге таныту
- біздің ғұмырлық ... ... ... ... ... - ... қазақты
таныту деген сөз.
Олай болса бастауыш сыныптан бастап Абайдың шығармаларын жан-жақты
талдап оқыту арқылы ... тіл ... ... ... қасиеттерге
тәрбиелейміз.
Пайдаланған әдебиеттер тізімі
Ана тілі оқулығы 1-4 сынып. ... ... А. ... тыс ... методикасы. Алматы, 1992ж.
Ахметов Ә. Қазақ балалар әдебиеті кітапханасы - Алматы, 1992ж.
Ахметов 3. ... ... ... ... Ана ... ... Абай. (Ибрахим Құнанбаев) ІІ-томдық шығармалар ... ... І-ші том. ... ... ... ... (Ибрахим Құнанбаев) ІІ-томдық шығармалар жинағы.
Өлеңдер поәмалар. ІІ-ші том. ... ... ... ... елім қазағым: өлеңдер. Алматы: Атамұра. 2002ж.
Абай. Қалың елім қазағым: шығармалар. Алматы: Жалын, 1995ж.
9. Абай. Қара сөз. /Қаз аударған К. ... Ю. ... ... клуб Абая. 2001 ж.
10. Әбдіғазиев Б. Асыл арна: Абай дәсТұрі және Шәкәрім. Алматы:
Қазақ университеті. 1992ж.
11. Әуезов М. Абай Құнанбаев: ... ... ... ... ... ... ... М. Абайтану дәрістері. Алматы: Рауан, 1994ж.
13. Әуезов М. Абайтану дәрістерінің дерек көздері. Оқу құралы.
Алматы: ... ... С. ... ... оқы, ... А., Ана тілі, 1993ж.
15. Досжан Д. Абай айнасы: Ғұмырнамалық зерттеу - ... ... ... ... Б.Д. Абай ... ... 5-8 сыныпта
оқыту методикасы. Автореферат. Алматы: 2003ж.
17. Есламғалиұлы. Жүрегімнің түбіне терең ... ... ... ... Н, ... Ғ. ... ... бар деп
ескермедім: Абай ... ... ... Алматы:
Рауан, 1995ж.
Құнанбаев Т. Әкем Абай туралы. Алматы: Ана ... ... ... А. Сен де бір ... ... Абай ... арналған хрестоматиясы. 1994ж.
21. Құнантаева К., Халитова I. Абай мұрасы және мектептегі тәрбие
жұмыстары. ... ... М. ... Абай ... ... ... ... М. Түркістан Тараз қаласы. Абай туралы. Алматы:
2002ж.
Мырзахметов М. Абай және Шығыс. Алматы: Қазақстан, 1994ж.
25. Мырзахметов М. Абайдың адамгершілік ... ... ... М. ... тарихы. Алматы: Ана тілі, 1994ж.
Мырзахметов М. Абайды оқы, таңырқа. Алматы: Ана ... ... X. Абай ... ... ... ... С. Жарық жұлдыз: Абай Құнанбаевтың шығармалары
туралы. Алматы: 1995ж.
Сарғожаев Н. Сен де бір ... ... ... ... ... ... Алматы: Ғылым, 1994ж.

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 48 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бастауыш сыныпта Абай шығармаларын оқыту туралы54 бет
Бастауыш сынып оқушыларын тәрбиелеуде Абай шығармаларының маңызы50 бет
Абай еңбектерінің негізінде ана тілі оқу сабағында оқушылардың құлықтық тәрбиесін қалыптастыру50 бет
А.Құнанбаев, Ш.Құдайбердиев, М.Әуезов шығармаларындағы педагогикалық идеялардың сабақтастығы және оны оқу-тәрбие үрдісіне ендіру 21 бет
Абай мұрасының зерттелуіне шолу23 бет
Абай оқыған шығыс шайырлары27 бет
Абай шығармаларын мектепте оқыту11 бет
Абай шығармаларындағы назирагөйлік дәстүрдің зерттелу жайы8 бет
Абай Құнанбаев, Шәкәрім Құдайбердиев және Мұхтар Әуезовтің педагогикалық идеялары7 бет
Абайдың көркем аудармалары 8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь