О. Жанайдаровтың поэтикалық аудармалары

КІРІСПЕ
І БӨЛІМ
ПОЭТИКАЛЫҚ АУДАРМАНЫҢ ӨЗІНДІК ЕРЕКШЕЛІГІ
ІІ БӨЛІМ
О. ЖАНАЙДАРОВ АУДАРУЫНДАҒЫ МАХАМБЕТ ӨЛЕҢДЕРІ
ІІІ БӨЛІМ
О. ЖАНАЙДАРОВТЫҢ М. МАҚАТАЕВ ПОЭЗИЯСЫН АУДАРУДАҒЫ ШЕБЕРЛІГІ
ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Жанайдаров Орынбай Күленұлы – ақын, драматург, ғалым, тарихшы, аудармашы, Қазақстан Республикасының Жазушылар Одағының мүшесі, Халықаралық «Алаш» әдеби жүлдесінің лауреаты.
1951 жылы 15 сәуірде Көкшетау облысының Александровка ауылында дүниеге келген. 1969 жылы орта мектепті бітіріп аудандық газет баспасында әдеби қызметкер қызметін атқарды.
1971 жылы Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау педагогикалық институтының филология факультетіне түсіп, оны 1975 жылы бітіріп шықты. Красный яр, Зеренді ауылдарының мектептерінде орыс тілі және әдебиеті мұғалімінің қызметін атқарды. 1982 жылы Алматы қаласының «Жазушы», «Жалын», «Ғылым» секілді баспаларында редактор болып содан соң Тарих және Этнология институтының ғылыми қызметкері болып жұмыс істеді. Республика төңірегінде және шет елде танылған «Ночной поезд» - «Жалын» (1982), «Шел степью человек» - «Жазушы» (1985), «Дорога на Тенгиз» - «Жазушы» (1989), «Млечный путь» - «Жазушы» (1991), «Озера степные» - «Ғылым» (1999), «Тысяча окон в степь»(2001), «Сестра моя – свобода» (2004) атты жинақтардың авторы әрі лирик ақын О. Жанайдаров өзінің бүкіл ғұмырын қазақ поэзиясын аударуға арнауды мақсат етті. Бұл мақсатының бірден-бір себебі, қазақ тілі – ана тілі болып табылатын ақын орыс тілінің де жетік маманы әрі екі мәдениетті бойына жинаған Азия және Еуропа әдебиетінің, лирикалық поэзиясы, тарихы мен этнологиясының толыққанды білгірі.
Ақын көбінесе классикалық қазақ поззиясын аударумен шұғылданған. Ол орыс тіліне ежелгі түрік және қазақ ақындарының туындыларын аударған.
Жанайдаров әуелгі табиғатынан ақын, және Маяковскийдің айтуы бойынша сонысымен оқырманның қызығушылығын танытады. О.Жанайдаровтың «Ночной поезд», «Шел степью человек», «Млечный путь», «Дорога на Тенгиз», «Озера степные», «Тысяча окон в степь», «Сестра моя - свобода» атты кітаптарындағы бағыт анық айқындалған. Бала кезінен Орынбай әрбір алған әсерін ойға салып, қорытуды әдетке айналдырған. Оның өмірбаяны қарапайым: басқа да тәрбиелі жерден шыққан азаматтар секілді мектеп, институт бітіріп, мұғалімдік, әдеби қауымдастыққа мүше болу сияқты қызметтерді атқарған. Содан соң, ерекше ырғақты өмірге араластырған республикалық баспада жұмыс істеген. Қандай да бір жұмысты қолына алса да үлкен жауапкершілікпен, ұқыптылықпен атқарған және сол жұмыс көңілінен шығып оны аяғына дейін жеткізу үшін жаны тыныштық таппаған қызу қанды ақын. Оның жұмысына деген мұндай қатынасы өлеңдерінен бірден көзге түседі.
"«Сафар-наме» жанрында еркіндікке бой алдырған, жаны тынышсыздыққа толы О. Жанайдаровтың маргиналды поэзиясында түрлі уақыт пен заманның тосын қақтығысы бейнеленеді. Бұл аспектіде ақынның тұңғыш кітабының бейнесін анықтайтын «кеңістік - уақыт» айналымына тікелей жанасатын уақыт машинасының бейнесі басты рольді ойнайды. Уақыт кеңістігінде саяхат идеясы Жанайдаровтың екінші кітабы үшін басты ұстанымы болып табылады.
1. Жанайдаров Орынбай. Алматы: Искандер, 2006. -52 б.
2. Ахметов З. Өлең сөздің теориясы. – Алматы: Мектеп, 1973.
3. Қаратаев М. Поэзия мұраты. // Қазақ әдебиеті. 1971. 23-қыркүйек.
4. Сагандыкова Н. Основы художественного перевода. – Алматы: Санат, 1996. – с. 207.
5. Бельгер Г. Ода переводу. – Алматы: Дайк пресс, 2006. – с.400.
6. Талжанов С. Аударма және қазақ әдебиетінің мәселелері. – Алматы:
Ғылым, 1975. - 286 б.
7. Сатыбалдиев Ә. Рухани қазына. – Алматы: Жазушы, 1987, - 232 б.
8. Тарақ Ә. Аударма әлемі. – Алматы: Қазақ университеті, 2007, - 242 б.
9. Эткинд Е. Поэзия и перевод. – Москва: Сов. Писатель, 1963. -420 с.
10. Ереуіл атқа ер салмай. – Алматы: Жазушы, 1989, - 232 б.
11. Кодар А. Зов бытия. – Алматы: Таймас, 2006. -525 с.
12. Жанайдаров О. Переводы из каз. клас. поэзии. Т.2. – Алматы: Дайк пресс, 2007. – с.400.
13. Әлімқұлов Т. Шығармалары.
14. Мақатаев М. Өлеңдер мен поэмалар. 3 том. – Алматы: Жазушы. 1993.345 б.
15. Жанайдаров О. Когда спят лебеди. – Алматы: Дауир, 2002. с. 268.
16. Жанайдаров О. Тысяча окон в степь. – Астана: Елорда, 2004. с. 288.
17. Мақатаев М. Өлеңдер мен поэмалар. 2 том. – Алматы: Жазушы. 1993.345 б.
18. Пушкин А.С. Собрание сочинений. –М. Правда, 1987, т.5. – 446 с.
19. Әуезов М. Көркем аударманың кейбір теориялық мәселелері//Уақыт және әдебиет. – Алматы, 1962.
20. Он ғасыр жырлайды. Алматы, 2006. – 408 бет.
21. Озера степные: Сборник произведений казахской поэзии V-XIX вв./ Перевод О. Жанайдарова. – Алматы: Раритет, 2008 – 256с.
22. Қазақстан жазушылары. Анықтамалық.
23. Мағауин М., Қазақ хандығы дәуіріндегі әдебиет. Алматы, Ана тілі 1992. – 176 бет.
24. Мақатаев М. Армысыздар, достар. – Алматы: 1966.
25. Макатаев М. Зов души. – Алматы: 1981.
26. Магауин М. Поэты Казахстана. – М.-Л., 1978. – 320с
27. Жанабаев Кайрат. Казахский национальный университет имени аль-Фараби. Диссертация на соискание ученой степени кандидата филологических наук. Поэтическая система произведений казахских жырау XV-XVIII веков и проблемы ее воссоздания в переводе на русский язык. Алматы, 2007 – 186б
28. Өмірәлиев Қ., Қазақ поэзиясының жанры мен стилі. А., 1984
29. Жұмалиев Қ., Әдебиет теориясы. – Алматы: Жазушы, 1984.
30. Байтұрсынов А., Шығармалары. Алматы: Жалын, 1989.
31. Қабдолов З., Әдебиет теориясының негіздері. Алматы: Мектеп, 1978.
32. Қоңыров С., Теңеулер сөздігі. Алматы: Ғылым, 1991.
33. «Казахстанская правда», 6, 2003.
34. Әуезов М., ХІХ менХХ ғасыр басындағы қазақ әдебиетінің оқу кітабы. Алматы. 1933 ж.
35. Абылкасымов Б., Жанр толгау в казахской устной поэзии. Алматы. Наука, 1984
36. Байтұрсынов А., Әдебиет танытқыш. Кітапта, Ақ жол. Алматы Жалын. 1991ж.
37. Жамбыл Жабаев., 2 томдық шығ. жинағы. Алматы. Жазушы, 1982 ж.
38. Исмакова А.С., Казахская художественная проза. Поэтика, жанр, стиль. А., 1998
39. Негимов С., Ақын-жыраулар поэзиясының негіздері. А., 1991
40. Келімбетов Н. Көркемдік дәстүр жалғастығы. А., 2000
41. Тлепов Ж., Қазақ поэзиясының тарихилығы. А., 1991
42. Тахан С.Ш., Принципы раскрытия художественного характера в современной казахской прозе. А., 1998
43. Базарбаев М., Казахская поэзия: Художественные искания. А., 1995
44. Дүйсенбаев Ы., Ғасырлар сыры. А., 1970
45. Жүсіпов Қ., Өлең сөздің патшасы. А., 1991
        
        КІРІСПЕ
Жанайдаров Орынбай Күленұлы – ... ... ... ... ... Республикасының Жазушылар Одағының мүшесі, Халықаралық
«Алаш» әдеби жүлдесінің лауреаты.
1951 жылы 15 сәуірде Көкшетау облысының Александровка ... ... 1969 жылы орта ... ... ... газет баспасында әдеби
қызметкер қызметін атқарды.
1971 жылы Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау педагогикалық ... ... ... оны 1975 жылы ... ... ... ... ауылдарының мектептерінде орыс тілі және әдебиеті мұғалімінің
қызметін атқарды. 1982 жылы Алматы ... ... ... «Ғылым»
секілді баспаларында редактор болып содан соң ... және ... ... қызметкері болып жұмыс істеді. Республика төңірегінде
және шет елде ... ... ... - «Жалын» (1982), «Шел степью
человек» - «Жазушы» (1985), ... на ... - ... (1989), ... - ... (1991), ... степные» - «Ғылым» (1999), «Тысяча окон в
степь»(2001), «Сестра моя – свобода» (2004) атты ... ... ... ақын О. ... өзінің бүкіл ғұмырын қазақ поэзиясын аударуға
арнауды мақсат етті. Бұл мақсатының бірден-бір ... ... тілі – ... ... ... ақын орыс ... де ... маманы әрі екі мәдениетті
бойына жинаған Азия және ... ... ... поэзиясы, тарихы мен
этнологиясының толыққанды білгірі.
Ақын көбінесе ... ... ... ... шұғылданған. Ол
орыс тіліне ежелгі түрік және қазақ ақындарының туындыларын аударған.
Жанайдаров әуелгі табиғатынан ақын, және Маяковскийдің айтуы ... ... ... ... ... «Ночной
поезд», «Шел степью человек», «Млечный путь», «Дорога на Тенгиз», ... ... окон в ... «Сестра моя - свобода» атты кітаптарындағы
бағыт анық айқындалған. Бала кезінен Орынбай әрбір алған әсерін ойға ... ... ... Оның өмірбаяны қарапайым: басқа да тәрбиелі
жерден шыққан азаматтар секілді мектеп, ... ... ... ... мүше болу ... ... атқарған. Содан соң, ерекше
ырғақты өмірге ... ... ... ... ... ... да
бір жұмысты қолына алса да үлкен ... ... ... сол ... ... шығып оны аяғына дейін жеткізу үшін жаны тыныштық
таппаған қызу қанды ақын. Оның жұмысына деген мұндай ... ... ... ... жанрында еркіндікке бой алдырған, жаны тынышсыздыққа толы
О. Жанайдаровтың маргиналды поэзиясында түрлі уақыт пен ... ... ... Бұл ... ... ... ... бейнесін
анықтайтын «кеңістік - уақыт» ... ... ... ... ... ... рольді ойнайды. Уақыт кеңістігінде саяхат ... ... ... үшін ... ... ... табылады. Лирикалық
кейіпкер бейнесінде рухани, адами қасиеттердің иесі – уақыт кеңістігіндегі
саяхатшы. Рухани ... ... ... ақын ... ... ... мынадай: Уақыт немесе Тарих, ... ... ... ... ... ... бейнесін салған суретшімен еркіндік
идеалына айналған кейіпкермен кездесуді іздейді.
В машине ... ... ... ... ... столько лет и зим
Делакруа и Спартака!
Уақыт машинасы туберкулезбен ауырып өлім ... ... ... о ... ... алып кететін құтқару ампуласын әкелу үшін қажет. Бұл
идея ... ... ... ... қиялынан туған, дегенмен игі ойдан
туған идея. Пролог, эпилог түрінде жазылған поэманың өлең жолдары арқылы
автор бұл ... ... ... ... ... бір ... ағайындық ұғымын шексіздікке жеткізеді. Жанайдаровтың ғарыштық
гуманизмі Циалковский мен Казначеевтың ... ... ... красный-синий зов», «Солнце Ван-Гога», «Анабиоз»
өлеңдерінде Жанайдаров өнер ... ойға ... – не ... – огонь,
Любовь без конца о пролога.
И будят тыщи окон
Честное солнце Ван Гога.
Ақынның ... ...... Оның ... құрдасы мен
замандасына арналып монолог түрінде жазылған және астарында ... ... ... ... пен ... ... ... болашақ немесе өткен шақ
мәселесі емес, оны осы шақ көп ойға ... Ол өз ... бір ... жинақтауға тырысады. Сонымен қатар, О. ... ... бір ... ... көңіл де жат емес («Портрет», «Футболист
из провинции», «Из окна», «Я включу телевизор...»).
На ... ... в ... увы, не спокойно...
Погодите, концерны,
Синдикаты, картели и тресты,
От подобных концертов
У природы терпение треснет!
Шын мәнінде, лирикалық кейіпкерге маза ... ... ... ... бөлейтін оқиғалар әрбір адамның, яғни бәріміздің де
басымыздан кешетін жағдайлар, демек лирикалық кейіпкер ... ... нық ... ... болады.
Жанайдаров поэзиясының тақырыптық ауқымдылығы соншалық ол ... ... ... ... ... ... ... Бұл тақырыптарды ақын қозғап қоймай, толығымен ашу мақсатында
оған бүкіл айналымды арнайды: «Пейзажи моей области», ... ... «Шел ... человек», «Зимние сны». Бұл шығармалардың барлығы бір
шығармашылық орталыққа ... ... ... ... ... ... ... ой қорыту тән. Ол өз өлеңдерінде сан-алуан
рет уақыт санаты жайлы ой ... ... ... ... ... ... век» өлеңдер айналымы), осы шақ жайлы («Кеңістік-уақыт») және
болашақ туралы («Зимние сны»).
Өлеңдерінің қатаң архитектоникасына қарамастан, ақын ойы ... ... де ... ... соңына жетпей үзіліп қалған секілді сезім
туғызады. Мұнда ақынның кәміл мақсаты бар, ол оқырманды ... ... өз ойын ... ... жетелейді. Гетенің осы жайында айтқан ... бар: ... ... ... ... игілік және қай заманда болса да
бұл игіліктің жүздеген насихаттаушылары болғаны белгілі»
Поэзиясында ақынның дыбыстық ... ... ... білу қабілеті
байқалады. Жанайдаров үшін дыбыс-өлеңнің ... ... және ... ... ... ... арқылы оқырманға жетеді. Өлеңнің басынан
соңына дейін ақын дыбысты ырғақты өлеңге тырысқан, нәтижесінде өлең ұйқасы
сөз ... ... ... ақын ... ... ... ... сөз және өлең жолдары жайлы жазған мынадай дана
сөздері бар: ... ... ... ... өзіне лайықты көрші тауып беру
қажет»
Степь ... ... ... ... ... ... плачет птица
О разбившейся оземь звезде!...
Жанайдаровтың шығармашылығының басынан кешкен қиын да жауапкершілікті
кезеңдері оның ... ... ... ... ... жаңа
интонациясын айқындаудың, философиялық мәселелерді тереңірек ... ... ... ... процессін айқындайды. «Ночной
поезд» кітабындағы «Чокан» өлеңінде Шоқанның бір жақты бейнесіне қарағанда
«Шел степью ... ... «19 век» ... ... ... ... әрі тереңірек ашылады. Автор кітаптарындағы өмір қиялмен,
өткен өмірмен және ... ... ой ... ... ... ... болашақ арасындағы байланыс лирикалық кейіпкердің Дантеспен, болашақтан
келген профессормен, ғарыштағы ... ... ... немесет
беймәлім ұшқыш объектілер мен періштелердің кездейсоқ қақтығысуы сияқты
ғажайып оқиғалармен ... ... ... ... оның ... дүниеге көзқарасы, жан-дүниесінің көрінісі болып табылады. Ол өзінің
ерекше маргиналдық әдебиет стилендегі лиро-эпосын жарыққа шығаруда, ... орыс ... де ... тілінің де таңдаулы қасиеттері мен жоғары
сапасының қоспасы ... ... ... ... ... ... Сүлейменовтің орыл
тілі мектебінің шығармашылық бөлгіші ретінде қабылдауға және тілдік белгі
бойынша Бақытжан ... ... ... ... ... ... сияқты әдебиетшілермен бір топқа жатқызуға әуес. Сырт көзге солай
да көрінуі мүмкін, ... бір ... ... ... ... рас. Бұл әсер ... дүниетанымына деген әсер мағынасында, себебі
О.Жанайдаров поэзияда да, прозада, әдеби сында да, ... ... ... бас ... ... ақын. «Подводная лодка в
Степях ... атты ... ... ... ... кез-келген
аудармашыны тығырыққа тірейді. ... ... ... қойдың ғажайыптылығы ол айналасына, қоғамға пайдасыз қаскүнем
шенеуніктердің өзгеруіне оң әсерін тигізеді.
Орынбай ... ... ... ... ... ... ... Фельетон стилінің белгілері өлеңдерінде айқын байқалады.
Айталық, Жазушы баспасынан шыққан «Млечный путь» ... ... ... ... ... түстері туралы жазылған үзінділерінде
және бір «Аэропорт» поэмасында автор Хомо-хаманың «қастық ... Ал, ... поет о ... своей» өлеңінде ақын оқырманды
күлкімен жылатады.
Человек – это звучит горько!
Мы во всем поддержим ... ... ... о нас ... трудом,
Чтобы в странах других не повторилось вредительство,
В котором мы жили и живем!
Адамзатты астарлы келемеждеу ақын мақсаты ... бұл тек ащы ... оны ... ... с утренним, светлым гимном
Весть разносится по стране,
Что мы жили под ... ... вот ... ... во ... жолдар «Век всеобщего благоденствия» өлең жолдарынан алынған
үзінді, Гарбочевтық қайта құру ... ... ... одан он ... ... түсірілген. Мысқыл астарынан жан айқайы, жүрекке ... ... ... ... ... ... сомдалған бейнелердің,
баяндалған оқиғалардың шынайылығы, поэзиясындағы ... ... ... ... тәсілдері автор идеясына, ... ... ... Ақын ... ... пен жаңа ... шебер үйлестіре біледі.
Бұған мысал, Саттар Ерубаев, Мұқағали Мақатаевқа арналған ... из ... ... ... Адольфа Шлагинтвейта», «Сказания
Кукетая», «Письмо Федору Достоевскому» өлеңдері.
Жанайдаров өлеңдеріндегі басты мақсат адамның ... ... ... жеңіске жету және адамзат ... ... ... бас ... өз жолдарын іздеу, сол арқылы орыс тілді ... ... орыс ... ... берік байланысын толық бағалауға мүмкіндік
алады. Орынбай Жанайдаров жауыздық, қатыгездікті сол ... ... ... ... ... байланыс орнатылған тарихқа қарама –
қарсы қояды. Бұл машахатты жұмыста ақын әрі ... ... ... ... ... Уәлиханов, адамзат ұждандығының үлгісі әрі
ақынның жақын досы ... ... ... ... алып ... ... болды. «Махамбет в Петербурге» поэмасында ... өз ... ... ... кейіпкердің өз жеңісін,
көтерілістің тарихи жалғасын болжағаны бекер емес. Ресейдің шет ... ... ... ... ... ... «Оларға
күні кеше қосылу керек еді!» - деген ой келді. Уақыт өте ... ... ... орын алды, 12 жыл өткен соң дәл ... ... ... қазақ даласы Сенаттық алаңға айналды.
Ол өз поэзиясында тарихтағы қателіктерді оқырманға ... ... ал ... ... атап өтіп ... атап ... ... тақырыптарды қозғады. Жанайдаров тарихты өзгертулер мен
енгізулерсіз мейлінше шынайы ... ... ... күш ... қазақ орыс
ұлттарының бірігуі мен мәдениеттер арасындағы қарым-қатынастарды тарихпен
дәлелденген ... ... ... ... ... ... Бұл ... жүзеге асыру үшін домбырашыны алаяқ етіп
немесе алаяққа дарынды домбырашының бейнесін беру міндет емес, бар болғаны
халықтарды ... ... ... ... ... білу ... ... Орынбай Жанайдаров өзінің бір сыни эссесінде ... ... ... екі-ауыз сөзді есіне алады: «Қарапайым ... ... ... деп ... нағыз күш-жігерді талап ететін күрделі
мәселеге айналдырамыз.»
О. Жанайдаров Сәкен Сейфуллиннің «Оқжетпес» поэмасын Көкшетау театрына
арнайы аударды. ... ... ... ... ... тек ... оның жерлесі болғандықтан емес, ... ... ... ... ... ... ... бір жерден шыққандықтан. Аударылған
қойылым көрермен қауымның үлкен қызығушылығын туғызды. ... ... ... деп ... ... Жанрдың қарама-қайшы атауы өмірдің
махаббат пен өшпенділік, мейірімдік пен зұлымдық, бақыт пен ... ... ... ақиқат болмыс екенінің белгісі.
Бастапқы беттерінде автор поэмаға жалпы тарихи фон береді. Абылай хан
атағының биік шыңына жетіп, ... ... ... Осы ... ол Ақ
Ордасын орнатады да, тау бөктерінде туын тігеді. Осы тамаша табиғи ортада
ол өзінің өмірлік ... ... Хан ... ... ... ... біріктіру, жауларды қазақ ұлтына тиісті жерлерден қуып ... ... ... ... дана ... ақылды әрі мейірімді хан. Ол
қалмақтардың өз досын ... үшін ... ... сезімін
тұншықтыруға, тіпті тұтқынға алынған қалмақ қызын бостандыққа жіберуге
дайын. Хан ... оғын ... ... ... ... жасырған жұмбағын шеше
алмаған жауынгерлеріне аяныш білдіреді.
Бұл жер ... ... ... ... жиі ... ... идея
бойынша тұтқынға түскен қалмақ қызының тағдыры хан ... ... ... ... ... ... Өшпес фольклорлық сарын бойынша Оқжетпес
шыңынан сұлудың орамалын садақпен атып түсіріп, ... ... ... ... ... жары ... Өзге ... бойынша Ардақ сұлтан
әрекеті бұл жағдайда басқа болады. Ол қалмақ қызының ... ... ... ... де, ... ... жайлы жұмбақтың шешімін
табады. Тұтқын қыздың шарттарын орындауының себебі Ардақ ... ... алу ... ... ... ол жау ... ұтып алған сыйақы
ретінде өзі пайдаланып, содан соң ... ... ... ... ұстанды.
Ардақ сұлтан мен қалмақ қыз арасындағы диалог қойылымдағы жарқын
көріністердің ... ... ... ... ... бірі қарт ... Абылайдың жақын досының өлімі туралы хабармен хан алдына келуі. Қарт
ананың жалғыз ұлының ажалы ... ... мен ... шынайылығы,
зорлығы соншалық, бұл көрініс үзіндісін ең басты, маңыздысы деп ... ... ... ... бейнесін патетикалық ораториямен шебер
беріп поэмадағы негізгі ... ... ... ... ... сөзден таза жолдар, оқыс кейіпкерлер мен айқын ... ... ... ... ... ... пьесаның құндылығын
арттыра түскен.
О.Жанайдаров алғаш рет ... ... және ... ... ... ... ... поэмасының аудармасымен, кітап соңында берілген түсіндірме
беріп, авторлық ойымен бөлісіп, кітапты ... ... ... ... еңбегі
туралы баяндап, қолданылған дереккөздерін ашып кітаптың ... ... ... нәтижесінде ғасырлар даналығымен қаныққан өлең
жолдары ұрпаққа үлкен мұра ... ... ... кеңістігінде таралған, жүздеген жинақ бетінен жарық
көрген және кейде тіпті осы күнге дейін қолжазба ... ... ... ... ... аңыздарын Жанайдаров жинап, өңдеп, оны ... ... ... кітабын жарыққа щығара отырып өз елінің асыл-
мұрасына деген ... ... ... ... ... ... ... келтіріліп жазылған алғашқы жинақ. Кітап
ежелгі түрік аңыздарының ішіндегі нағыз аты ... ... ... бірі дүниежүзілік топан су туралы «Легенда о горе ... ...... ... халықтық ой-қиялға еркіндік берілетін ауыз
әдебиетінің ерекше жанры. Айталық, ... ... бір ... ... ... ақ ... Қасым хан аңшылық кезде өлтіреді, ал басқа нұсқасында
киелі ақ түйенің соңына жететін қарақшы-браконьерлер.
Жинақ ішінде соңы ... ... ... ... аяқталатын махаббат жайлы аңыздар басым. Мұндай аңыздарға Зарина
ханшайым, Айша бибі ... ... ... аңыздар және Жұмбақ тас, Шайтанкөл,
Алтайтас сияқты көзтартарлық географиялық жерлердің пайда болу ... ... ... оқиғалары жатады. Сонымен қатар, сақтар
ханшайымы ... ... үшін ... ... бақташы Ширақтың ерлігі, жүрек
жұтқан жаулармен қарсыласқан қазақ батырлары ... ... да аз ... окон в ... «Сестра моя- - свобода»(2004), жинақтары
да ақынның талмас еңбегінің жемісі. Айталық, «Тысяча окон в ... ... моей ... ... ... ... өлеңі туралы
Б.Канапьяновтың пікірі бойынша бұл өлең ... ... ... ... ... еді.
О. Жанайдаров тек ақын, әдебиет зерттеушісі ғана ... ... да. О. ... орта ... ... ақын-жырауларының
шығармашылығына жасаған аудармалары ерекше. Оның ... ... ... ... ... ... ... Шалкиіз, Бұқар жырау,
Махамбет) туындылары орыс тілінде ... орыс ... ... ... ... ... ... талдау барысында оның
түпнұсқаның сөз астарын терең түсіне отырып, автордың бейнелі ... ... өз әрін бере ... ... ... ... ... ғасырлардағы ақын-жыраулар поэзиясының
аудармалары «Озера степные» кітабына енген. О.Жанайдаров мәтіннің ... ... ... тыс ... ... ... ұстанушылардың
қатарына жатпайды. Жолма-жол аудармашы аударма жұмысына араласпаған сайын
аударма ... ... ... ... ... ... бойынша
«Түпнұсқада берілген ақиқат оқырманға дейін сол ... ... ... ... - ... ... ... еңбегі. Кітаптағы
ерекше атап өтетін Махамбет шығармаларының ... ... елу ... қазақтың алып ақындарының бірі Махамбеттің өлеңдері ... және атап ... бір жайт орыс ... ... ... ... аударманы түпнұсқа емес соған берілген түсініктеме ретінде
қабылдаған.
Жаңа аудармада, яғни Жанайдаров аудармасында оқырман ... ... ... ... Жаңа бейнедегі Махамбет бүлікшіл, барып
тұрған даукес әрі үлкен ... ... ... ... өз ойын ... ... өз қарсылығын білдіруден тайынбайтын ... ... ... батыр кейіпкердің бейнесі толығымен ашылады. Өлеңді
оқыған ... ... ... ... көтерілісші ретінде ғана емес
сонымен қатар өзі туралы және халқы туралы дана ... айта ... ... ... қалады:
...Джигит,
Родившийся от славных предков,
С врагом сражается он крепко,
С пробитой стрелами спиной,
Из ран ... ... и ... ... ... своим,
Он снова поднимает мечь,
Орынбай Жанайдаров аудармашылық жұмыста классикалық аударманы да, жаңа
заман ... ... да ... ... ... ... мен Әл-
Фарабидан бастап Тұманбай Молдағалиев пен Иранбек ... ... ... ... ... ... халқының ұлы ақындары
Махамбет пен Мұқағали туындыларын қазақ тілінен орыс тіліне аударады. 2000
жылы «Озера степные» кітабын ... үшін ... ... сыйлығының
лауреаты атанды. Оқырман алдында өмірі мен щығармашылығы халықтың ерекше
сүйіспеншілігіне ... жаңа ... ... ... аудармасы оқырман
талқысына беріліп отыр.
Қорыта айтқанда О.Жанайдаровтың шығармашылық палитрасы өте бай. Өлең
жазуда ол жүз ... ... ... ... түпнұсқа авторына айналады.
Оның шығармашылығының осындай қырларына оқырман баға бермек ... ... ... ... әрең ілеседі.
Тақырыптың өзектілігі:
Сонымен біздің жұмысымызға негіз болып отырған қазақ жазушысы, ... ... ... ... және ұлттық әдеби классикалық туындылардың
өзге тілге аударылуында өзіндік сүбелі үлесі бар ... ... ... ... ... ғылымында зерттеушілердің назарынан
тыс қалмауы керек деп есептейміз. Бұл мәселенің тың тақырыптардың ...... осы ... жан – ... ... ... ... отырған әдеби аудармаларының тартымдылығынан, шын мәнінде
үлкен зерттеулерге негізділігінен келіп шығады.
Ендеше, ... ... мен ... де ... ақынның әдеби
аудармаларының жаңашылдығынан туындайды. ... ... ... болмысы, әдеби және философиялық ... ... ... ... ... ... еңбектерінде ішінара
айтылып кеткенімен, толығымен түбегейлі зерттеуге әлі негіз бола қойған
жоқ. ... ... ... ... ... жүрген ойлар
О.Жанайдаровтың әдебиет және аударма өнеріндегі бүтін тұлғасын әйгілеп
беруге ... бола ... ... жан – ... ... ... Махамбет
пен Мұқағалидай қазақтың дара да бірегей ақындарының ... ... өзі ... аударма дейтін қиын да қалтарысы көп өнер түріндегі
батыл қадамы және шешімі ретінде оның аударған ... ... ... ... ... ... жұмысының мақсаты мен міндеттері:
Аудармашы – ақын О.Жанайдаровтың әдеби аудармаларын түбірлі ... ... ... өзекті мәселелерді өз деңгейінде ... ... ... ... Әсіресе аудармадағы баламалылық ұғымына
негізделе отырып, аудармашы – ақынның ... ... ... Махамбет
пен Мұқағалидің шығармаларын аударудағы шеберлігіне баға беру – ... ... бірі ... ... Осы ... орай ... міндеттер қойылды:
– Аудармашының аударма өнеріндегі тұлғасын анықтап, оқырмандарына тағы
бір қырынан таныстыру үшін О.Жанайдаровтың ақын және ... ... тең алып ... оның төл ... ... ... өзге туындыларды аударудағы суреткерлігімен қаншалықты
теңдеседі немесе аталған екі ... ... ол ... ... ... ... ... назар аудару;
– Қазақ көркем аударма өнерінің дамуындағы
аудармашының шығармашылық ... ... ... О. ... ... пен ... өлеңдерін
аударудағы өзіндік өлшемдерін анықтау арқылы аударма өнеріне ... ... ... ... ... ... стилінің, тілдік бірліктердің, соның
ішінде ... ... ... өлең ... өлшемінің қалпын
қаншалықты орыс тіліне жеткізе алғандығын талдау арқылы О. ... ... ... ... баға ... ... жаңалығы:
Бітіру жұмысы тақырыбының жаңалығы оның ... ... ... ... рет О. ... ... ... оның
шеберлік жолындағы ізденістері айқындалды.
Зертеу нысаны ретінде: О. Жанайдаровтың әр ... ... ... ... мен ... еңбектері, өлеңдері, Махамбет, Мұқағали
шығармалары алынды.
Зертеу жұмысының әдіснамалық және теориялық негіздері:
Көтерілген мәселелердің шешімін іздеуде ... ... ... басшылыққа алынды. Атап айтсақ: А. Бархударов, А. Федоров, А.
Левый, Е. Эткинд, Г. Гачечиладзе, С. ... М. ... М. ... Н.
Сағындықова, Ә. Сатыбалдиев, З. Тұрабеков т.б.
Зерттеу ... ... ... зерттеу әдістері: сипаттау,
салыстыру, контекстуалдық талдау.
Жұмыстың құрылымы: ... ... ... үш ... қорытынды және
пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
І БӨЛІМ
ПОЭТИКАЛЫҚ АУДАРМАНЫҢ ӨЗІНДІК ЕРЕКШЕЛІГІ
Аударма ( көне де жаңа ... Өнер ... ол ( сөз, ... ... ... бір саласы. Аударма адамдардың ... ... ұзақ ... тілі өзге ... ... ... ... қарым-қатынас жасаудың дәнекері болған.
Аударма әрқашанда адамдар, тайпалар, халықтар, ... ... ... ... ... ... ... ел танудың, достықтың, ... ... ... ... Ал ... ( ... ... өнер. Аудармашы
( өз халқының, өз ортасының, өзі өмір кешкен заманының перзенті. ... екі ... де ... ... ... әрі ... әрі ... әрі
ғалым болуға тиіс. Аударма сапасы оның талантына, ... ... ... және ... ... О.Жанайдаровтың поэзиялық шығармаларды аударудағы шеберлігі жайлы
айтпас бұрын поэзия туралы, поэзиялық ... ... ... ... ... ( сөз өнері, көркемдік шеберліктің теңдесі жоқ ... Оның ... ... аса ... ... қоғамдық
құбылыстарды бейнелеп көрсете алатын зор мүмкіншілігі бар. Ол ... ... ... ... күшті құралы, біздің
қоғамдық ой-санамыздың, ... ... ... ... ... Сондықтан поэзиядағы сөз суреттілігі, ... ... нәр ... ... ... ... ... Сөз қолдану
шеберлігі, көркемдік шеберлік дегеніміз өмір ... ... ... көркем ой-сезім ... ... ... ... (2, ... ... өнердің жоғары тегі... Поэзия өзіне басқа
өнердің элементтерін тоғыстырады" деген ... ... ... ... етуі ... ... адамгершілік сипатта дамуын қамтамасыз етуі
керек. Ондағы шындық пен қайырымдылықты терең сезініп, одан өмір ... ... оны ... және ... образдарда көрсету көзделсе, мұны тек
қана ақын ғана ... ... ( деп ... ... түседі.
С.Мәуленов: "Поэзия ( халқымыздың жан-күйінің жарқылы, сезімнің сырлы
шектерінің ... оның ... ... ... ... аз ғана ... ... кең мағына сыйғызып, қысқа да шағын
шығармада бір елдің тіршілік-тынысы, мәдениеті, тарихы, әдет-ғұрпымен ... ... ... ... ... ... баурайтын ойлар
тұнады. Поэзия ( ұлттық тіл болмысының ... ... ... ... ... ... тарихи ерекшелігі, мәдени дамуы,
тілінің байлығы сезіледі. ... ... ... ... ( ... мінез-
қылығын басқа мәдениеттің сезімдік әлемін түсіну деген сөз. Өлең ... ... ... ... ... ... сөз ... тәсілі
түрдің (форманың) талап етуіне байланысты. өлең сөздері ... да ... да ... ... ырғақты болып келсе, поэтикалық мәтіндегі
ой тұжырымды да тиянақты, көркем де мазмұнды түрде оны ажарлайды.
Поэзия прозаға қарағанда ... ... ... ... ... ... ... өткен образдарды айшықтайды. Көлемі кішігірім
лирикалық ... ... пен ... өмір мен өлім, достық пен
дұшпандық, ... мен мұң т.б. ... ... адам өмірінің сипаттары
жырланады. Олар детальдық жағынан ... ... ... ... характерлері ішкі тартыстарымен, бар болмыс-бітімімен
бейнеленеді. Мәселен, табиғаттың бір ... ... ... бір ... үшін ... бірнеше беттер жазылады. Ал ... ол ... ... ... баурайды. Прозада кейде табиғат бір-екі сөйлеммен,
әдемі де әрлі ... ... ... ... бұл ... жағдай. Оны
нағыз талант, сөз өнерінде шыңдалған шебер ғана жасай алады.
Сонымен бірге поэзияны басқа ... ... бір ... (
үйқасқа құрылатындығы. Өлеңдегі ұйқастың өзіндік ... бар. ... ... ойды өзара мағыналық жағынан байланыстыра келе, ойды
түйіндеп, қорытындылайды. Жыр жолдарындағы ақын ойын тұжырымды ... ... ... ... ... ... ... ертінде ұйқас (
поэзияның құрылымдық негізгі бөлігі. өлең ... ... ... ... бар да, оларды шебер ... бар. ... ... ... үйлестіру, топтастыру, жинақтау қызметін атқарады. Аудармада
ұйқас дәл түпнұсқадағыдай қайталанбайды. Бұлай ... ... ... ... ... өлең өз қасиетін сақтауы тиіс. Аудармада ұйқас басқаша
жасалғанмен, ішкі өлең ... ... ... ... ... мүмкіндігінше толық айшықталуы тиіс.
Ал енді поэзиялық шығармаларды тәржімалау ... ... ... ... шығармаларды ана тілімізге, ана тіліміздегі
шығармаларды әлем тілдеріне аудару қашан да өз ... ... ... ... ... ... ... терең мазмұнды шығармаларын
аудару ... ... ... ... бірі ... ... ... белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... анық, түсінікті болса, ондай жағдайда
оны өзге тілге аудару ... ... ... ғана ... ... ... ... да талап ... Яғни ... ( ... ... ... ... Және оны ... бағалай білу
қажет. Прозалық ... ... ... ... ... ... ... бар. Көркем шығармаларды
аударушы түпнұсқаның ... ... оның ... ... Ал өлең ... аударғанда аудармашы өз ойын ... ... ... ... ... ... сезіміне жол
береді. Дегенмен, аудармашы түпнұсқадан алшақтап, мазмұн мен ... ... ... ... ... өлеңінің тууына негіз
болған өмір ... ... ... ... ... ... ... даралығын, оның шығармашылық тұрғысы мен нысанасын
түсінген ... ғана ... ... ... ... поэтикалық қасиетке ие болады” (3).
Асылы, көркем аудармаға қойылатын ең ... ... ... ( ... күй мен эстетикалық ләззатын ... ... ... ... ... ойын ... шұғылданған жөн.
Поэзиялық шығармаларда аудармашы қолданатын тәсілдер( интонация, ... ... ... ... ... ... ... Поэзиялық шығармалардың аудармасы, туған әдебиетіміздің
эстетикалық ... ... ... ... байи түсуіне
айрықша әсер ... ... ... ... ... ... тілдеріне
аударуға қатысты көптеген мәселелер толып жатыр. Аударылған шығармаларды
сарапқа салып, ... ... өз ... емес ... ... Оның ... көп. ... себептерінің бірі –
жалпы қай тілде ... да ... ... ... мән ... ... жүйелеу, жоспарлау, жарыққа шығару ісінде ... ... ... ... ... ... принциптері туралы тағлым
аларлық теориялық тұжырымдар да аз. Қай ... ... ... жөн. Бұл ... өнерінің негізгі қағидасы, аударма ... ... ... шығарманы түпнұсқадан аударғанның өзінде
көркемдік қасиетінің 80 пайызын ғана сақтай алады екен. Ал енді ... ... ... алып ,үшінші тілге тілге аударсақ оның ... ... ... ... ... ... мәселесі бүгінге дейін жан-жақты
зерттелген жоқ. Ал қазақ тіліндегі шығармалардың орыс ... ... ... ғана ... ... ... Атап айтқанда ғалым
Н.Сағандықова өзінің ... және ... ... ... ... зерттеуге талпынған. Оның өзі ... ... ... Ол ... ... ... орыс
тіліне аударылу тарихына, көркемдік әдіс-тәсілдеріне барлау жасаған (4,4).
Ғалым: "О ... ... и ... ... ... ... ... язык серьезных исследований было мало. Гораздо ... ... ... перевод русской классики на казахский язык", – дейді.
Көптеген ... ... әлі ... ... орыс ... ... ... көркемдік қуатымен жеткізілмей келе жатқаны,
әрине, үлкен олқылық. Осы олқылықтың орын алу себептері аз емес, және ... та ... ... ... ... ... ... келгені және солардың өздері де көбінесе атүсті, асығыс
аударатыны, шығарманы өз ... ... не ... ... ... аударып
келгені – осының өзі-ақ біраз жайды аңғартса керек.
Қазақ әдебиеті үлгілерін орыс тіліне аударудағы ең басты ... ... ... ... ... ... қашан да өз ісіне
жауапсыз қарайды, ... бар ... ... ... Қиналып
жатпай жекелеген үзінділердің жалпы мағынасын ғана сақтап, өз ... ... ... Бұл әдіс – ең алдымен тілі ... ... бар ... ... ... ... ... Г.Бельгердің:"...қазақ әдебиеті үлгілерін ... ... ең ... ...... ... ... шығарма авторының ойын түсінбеуі мүмкін, сол шығарма жазылып
отырған тілді білмеуі, не ... ... ... ... ... өз ісіне
салдыр-салақ қарауы мүмкін. Осының нәтижесінде мақтаулы, ... деп ... өзі ... ... туынды болып шыға келеді" (5,45) , –
деуінде ... мән бар. ... ... ... деп ... ... сөз етіп отыр. Әсіресе қазақ ақын-жазушыларының шығармаларын
орыс тіліне аударуда абай болу ... ... ... ... шығармаларын аудару барысында түсінбеген
жерлерін ойланбастан-ақ тастап кету, өзінше ... ... ... ... жиі ... орыс ... ... классиктеріміздің
шығармаларын талдау барысында көз жеткіземіз. Қазақ ... ... ... ерекшеліктерін жақсы білмеген адамның өзінің
тіл өнерін жете меңгерген сөз ... ... орыс ... ... бар ... ... ... отыра аударып шығуы екіталай. Бұл ... ... ... ... ... " Орыс достарымыз
қазақшадан орысшаға аударғанда өзінің стиліне жақын, ... ... жете ... авторларды таңдап алса екен" (6,121) деп, орыс тіліне
аударылған шығармаларға назар аудартады. Орыс тілі ұлт ... ... тіл ... Сол ... ... өзге ... белгілі.
Шындығында, күні бүгінге дейін Абай мен Сұлтанмахмұт поэзиясы, Әуезов
пен Мүсрепов прозасы орыс тілінде өзінің бар ... ... ... ... Бұл сөзді өз шығармаларымен туған әдебиетінің өркендеуіне ат
салысып жүрген жазушылардың ... ... ... ... ... ... ... мен формасы біртұтас бүтін жатқан
дүние. Оның идеясын, мазмұны мен ой ... ... идея мен ... ... ... ... ... әр қайсысын әр түрлі әдіспен
бөлек – бөлек ... да ... ... ... ... өзі
болмыстың образды түрде бейнеленген нақты көрінісі. Әрбір көркем шығармадан
өмірді реалистік тұрғыда ұғынып, шынайы түрде дәл ... ... ... ... да біз ең алдымен көркем шығарма деп білеміз. ...... ... обьективтік болмысты түпнұсқаның тілі
арқылы реалистік тұрғыда ұға отырып, екінші тілдің образдық жүйесі ... ... ... Олай ... ... ... ... қандай талап қойылса, оның аудармасына да дәл ... ... ... ... ... бір құбылысына реалистік ... ... ... суреттеу үшін автор қандай құрал, нендей тәсіл қолданған болса,
соның бәрі ... үшін де заң. ... ... дәл аударма
дегеніміздің ... ... ... ... қойылатын талаптарға
байланысты іздеуіміз керек.
Көркем аударма дәл болуы керек, сонымен қатар оның ... ... де ... да бар. ... сол ... өзі түпнұсқада
бейнеленген мазмұн мен түрді, яғни нақтылы өмір көріністерін дәл суреттеу
мақсатынан туып ... ... ... ол ... ... өзі ... ... жолы ғана болып қалады. Жай сөзбен айтқанда, аудармашы
түпнұсқаны тастап ешуақытта да ауа жайлып ... кете ... Олай ... сөз – ... ғана ... сол ... ... өмір
шындығының өзін өрескел бұрмалауға апарып соқтырады.
Демек, көркем аударманың алдына қойылатын ең басты ...... дәл ... ... өмір ... көргенде оған түпнұсқа арқылы қарайды. Және
автордың көзімен қарайды. Сондықтан автордың өзі үшін ... ... ... роль атқаратын болса, аудармашы үшін түпнұсқа дәл ... ... " ... ... аудармашының алдына қойылатын үш түрлі шарт
бар біріншіден ол шығармада бейнеленіп отырған өмір шындығын дәл ... ... ... өзін ... жеткізуге тиіс. Үшіншіден, ана
тілінің заңды жүйесіне ешқандай ... ... ... ... бәрі осы үш мақсаттың төңірегінде шешіледі" (7,4).
Поэзия аудармасында ең ... ... ( сөз, ... ... мазмұн. Поэзия аудармашысы сөздің ... ... ... және стилистикалық құрылымын (элементтерін)
дұрыс жүйелеп, саралай ... ... ... көркемдігіне, ырғақтық-
әуездік сөз үйлесімділігіне, мағыналық толық ... ... ... ... өлең ... ... ( ... талантының шыңы.
Түпнұсқа тілін меңгеріп, поэзияны терең түсіну ( өлеңнің рухын, мәнін,
әсерін жеткізу ... ... ... түйсік, талант, өлеңге
сүйіспеншілік –аударма табысы. Ақын өлеңінің сезімдік әсері аудармада ... ... ... ... ... үш ... ... Біріншісі (
поэтикалық шығармалардың прозалық аудармасы. ... ... ... ел поэзиясының шындығымен өз түсініктерінде таныса алады.
Екіншісі ( аудармашылардың елдің ... ... ... Олар ... автор рухын, басқа мәдениет рухын меңгеріп, оны өз
мәдениетінің ... ... ... ... ... ... түрі (
аударма мәтінінің түпнұсқамен барынша тепе-теңдікте жеткізу. В.Белинский
екі аудармаға ... ... ... ... түрі ... аударманы
ұсынады. Ал оның екі ... ... ... ... ... ... ... ешқандай қосып алуға, ... ... ... Егер ... ... ... да солай жеткізу қажет. Проза
мен поэзияда аудармашы ой мен сезім ... ... ... мән ... ... образды ойлау, салыстыру, теңеу, дыбыстық үндестік, ырғақ
үйлесімділігі, тиянақты тұжырым жасау тән. ... ... ішкі ... ... ойын бере білу – ... белгісі.
Поэзияны аудару оңайға соқпайды. Әр ... өлең ... ... ... ... ... поэтикалық әлемін барынша зерттеп,
өлеңдегі қолданған тәсілін, поэзияның түрін жетік меңгергені ... ... өзі ... орта, үлкен болып үш түрге бөлінеді.
Шағын түрге эпиграмма, ... орта ... ода, ... ... ... ... жалпы поэма түрлері енеді. Сондай –ақ әрбір елде
ронда, сонет, газал т.б. өлең ... ... ... өте ... ... ... шығармашылық
батылдықты, аса жауапкершілікті талап етеді. ... ... ... ... ... аудару ( шын ... ... ... мағыналық өріс, интонация, әуез, ырғақ сақталуы өз алдына, ең
негізгісі ( ... ...... ... ... ... ... әсерлілікпен аудару.
Поэтикалық аудармада поэтикалық ойларды дәл жеткізу ең басты мақсат.
Т.Квятковскаяның анықтамасына сүйенсек: "Поэтика ( ...... ... ... ... түрі және де бұл ... ... ықпалымен тарихи заңдардағы өзгеруі туралы ғылым" (8,162).
Белгілі бір ақынға, ... ... тән ... ... ұғымы ( поэзияға енген керемет дүние. ... ... ... өлең ... ... сөз. ... ... өздеріңнен менің
ақынымның шығармасында байқалатын жандүниесіне толы сол ... ... ба деп ... ... ( дей ... өлеңдегі көркемдік қырларын, нәзік
сипатарын сол дәрежеде бейнелеп жеткізу ... ... ... бөлек,
грамматиканы, сол елдің өлең өлшемдерін білудің маңыздылығын ойға салады.
В.Жуковский поэтикалық аударма ... ... " ... ... ... үшін өзіндік елестетуге және ... ... ... ... ... ... теңдесетін сезімге қалайда
ие болу қажет" деп анық көрсеткен. Бұл поэзияның бар жанрына тән ... ... ... ... Абай т,б. ... тума ... сақтады. Өзгенің өлеңінен өзін іздеді. Өзгенікі деп өгейсіткен ... ... пен ... ... ... ізденісімен
өрістетті.
Поэтикалық шығармалардағы образдар мен көркем сөздер, әдемі, ... ой ... ... ... тілде де өз мәнін, мағынасын
жоғалтпағаны жөн. Асқан шеберлікпен жасалған поэзия аудармасы ( ... ... ғана ... ... ... үлгі ... ... ақын А.Ахматова: " Весь свет должен падать на оригинал, а иначе
переводчику ... ... свои ... деуінің үлкен мәні бар. ... ... ... ұғынып, поэзиясындағы бар ... ... ... ... ... өз ... шабыт
шуағын, ой жарығын төге білуі тиіс. ... ... ... аударма ( қайта
түлеген рухани құндылық, ел ... ... ... ... ... аудармада адалдық пен жауапкершілік басты ... ... ... ... дәлдік ( аударманы қолға алған ақынның бірінші парызы" ... ең ... ... ... айтады.
Шебер аудармашы "аударылмайды" деген сөзді білмейді, ... ... ... ... ... сай келетін төлнұсқадағы "бейнелілігімен әрі
өзгеше қырымен" жақындайтын сөздік ... ол ... ... ... ... ... кезеңінде өзінің аудармасына сыншы
және зерттеуші ... ... ... ... ... ... да
жұмысын қалай бастағанына зер салады. Талдауға қайта оралғанда, бұл жолы
анағұрлым жоғарғы деңгейде ... ... да бір ... ... өз ... да ... саралап шығады. Поэзия аудармасын
баспаға әзірлейтін ... ... да дәл осы ... ... ... ... ... стилистика негізінде кеңінен зерттеген
Е.Эткинд саралауы бойынша жоғарғы кәсіби білікті аудармашылар ... ... ... ескеруі тиіс:
а) Екі тілдің жүйесін ... ... ... ... Екі ... стилистикалық құрылымын салыстыру (мәселен, сөйлеу-
қызметтік стильдерді қалыптастыру заңдары әр ... ... ... ... жай сөздермен және т.б. қарым-қатынасы);
б) Екі тілден тыс ... ... ... салыстыру;
в) Өзгеше сипаттағы екі ұлттың (өлеңдерінің буындарының сәйкестігіне
сай жүйелі салыстыру);
г) Екі ... ... ... ... дәстүрлерді салыстыру;
д) Екі дербестік ( көркемдік жүйені салыстыру (9,320) ... ... ... ... ... бірі –
түпнұсқаның ұлттық-мәдени ерекшелігін сақтау болып табылады. Аудармада
ұлттық ... ... жол ... ... ... теориясының ең
басты ережесіне саяды. Көркем шығарманы ... бір ... ... ... ... оның ... құрайтын бастама ретінде
толықтай сақталуы тиіс.
Қалай дегенмен де қазақ ... орыс ... ... мен ... ... мен ... жыл ... ондаған баспа
табақ көлемінде шығып жатыр. Бұл , әрине, жақсы. Сырттай қарағанда, сан
жағынан алғанда. Ал сапа ше? ... ... ... шығармалар
жайлы сөз етпей-ақ қояйық. Мұндай туындылар қай тілге аударылса да, ... ... ... да сол ... ... қалпында қала бермек.
Ал сөз – қазақ әдебиетінің таңдаулы үлгілері ... ... ... ақын ... пен ... шығармаларының аудармасы хақында.
ІІ БӨЛІМ
О. ЖАНАЙДАРОВ АУДАРУЫНДАҒЫ МАХАМБЕТ
ӨЛЕҢДЕРІ
Көркем ... ... ... ... ... ... ... мен пішіні арасындағы бірлік пен ... ... ... ... ... мен ... ... келісім мен жарасым аудармада сақталмаған ... ... ... ... ... ... даралығы мүлде
бұрмаланып, түпнұсқа бір басқа туынды ... ... ... ... түпнұсқаның мазмұнын да, көркемдік ерекшеліктерін де табу қиынға
түседі. Ал көркем аудармада түпнұсқа мазмұны мен ... дәл ... ... дәл ... ... ... ең бір ... күрделі әрі аудармашы
шығармашылығының мағынасы мен ... ... ... ... ... табылады. Бір ұлттық тілде жазылған көркем шығарманы екінші бір
ұлттық ... ... ... ... ... ... ... аудару оңай
емес. Ал түпнұсқа белгілі бір ұлттың ұлы ақынының шығармасы ... ... ... ... ... болса, онда оны өзге тілге аудару аудармашыдан
үлкен жауапкершілікті ғана емес, сонымен қатар үлкен талантты талап етеді.
Аудармашының ...... ... Ол өз ... ... мен ... ... мүмкіншілігін, бейнелілігін еркін меңгерген талантты
ақын болумен қатар, түпнұсқа мазмұны мен мәнін, ... ... ... жете ... ... ... дәрежесіне көтерілуі шарт. Сонда ғана ол
аудармашы ретінде түпнұсқаның мазмұны мен ... ... ... ... олардың арасындағы байланысты, келісім мен ... ... ... табады. Өлең шығарманың мағыналық-құрылымдық
жүйесіндегі әр мағыналық бөліктің көркемдік-эстетикалық қызметін дәл тану,
оның өзі ... ... ... ... байланысы мен сабақтастығын,
арақатынасын аңғару, сөйтіп аудармада ... дәл ... ... мен ... ... ерекше шығармашылық даралық қатарына
жатады.
Өлең сөздің мазмұны мен пішіні көркем прозадағыдай ... Рас, ... ... ... ... ... оның ... аумай
еңбектенуі шарт. Ал өлеңді бұлай ... ... ... ... ... өз ойын автор ойымен астастыра, жарыстыра отырып, ... ... ... ерік ... Бұл ... ... оның ... керісінше, мейлінше жақындата түсуге тиісті. Олай болмаған
жағдайда аудармашы ақынның аудармасы түпнұсқадан ... ... ... ... жағынан да мүлде басқа туындыға айналады.
Аудармашы түпнұсқа мазмұнын, пішінін саралап ... ... ... ... ... өмір ... тобын танып, таразылай отырып,
ақынның ... ... ... ... тұрғысы мен нысанасын
түсінгенде ғана аудармашының еңбегі шығармашылық ... ... ... ... ... ... мазмұнын, тақырыбы мен идеясын
дәл жеткізудің бірден-бір құралы – тіл. ... ... ... да сол.
Сондықтан белгілі мазмұнды, оның кейбір нәзік ... ... ... мен ... ұлттық ерекшеліктерімен сипатталғанына
қарамастан, қызметін неғұрлым дұрыс толық жеткізетін ... ... ... ... ... ... ... типтегі құралдармен
алмастыруына тура келеді. Әйтседе өлеңді аудару тәжірибесінде ... мен ... ... дәл ... өзге ... дәл әрі ... жеткізу
аудармашыдан неше алуан тәсілдерді пайдалануды ... ... ... ... ... ... тілдік бейнелеу құралдарына сай баламаны
өзге тілдің қорынан табу, сол ... ... ... өзге ... ... ... түрлі тәсілдері Махамбет өлеңдерінің орыс тіліндегі
аудармаларынан да ... ... ... ... мен ... сақталуы да,
тілдік бейнелеу құралдарына баламаны өзге ... табу да ... ... ... ... ... қазақ ақынының ойы мен ойлау
даралығы, ақындық тұрғысы, «іші ... ... ... сөз ... ... ... деңгейге көтеріле алмай ... ... орыс ... өз ... ... болды десек,
қателескен болар едік. Махамбет өлеңдері орысшаға мүлдем сапасыз аударылды
деудің де реті ... ... ... өлеңдерінің орыс тіліне
аударылу мәселесі нақты да ... ... ... ... ... ... ... поэзиясы ХІХ ғасыр әдебиеті қорына өзіндік жаңа леп пен тың
идея қосқан ... ... ... сөздерінің образдылығы, қиып түсер
өткірлігі, қызу қанды жігерлілігі, нөсердей екпінді, ... ... ... өзгеше пафосқа көтерді. Еркіндікті аңсап, отаршылар мен
озбыр сұлтандарға қарсы атқа мінген ... ... ... ... ... жыр ... асыл азамат ақынның әрбір сөзі от жалынмен
суарылған, көк жүзінде жалт-жұлт етіп ... ... ... ... поэзиясына тән өжеттік, өрлік, өткір сын, әр ... де ... ... ... ... ... ісі, сөзі – бәрі ... символы деуге боларлық. Ақын ... ... ... танығанда да, аударма бойынша бағалағанда да Махамбет поэзиясының
бұл секілді ерекшеліктері ... ... ... ... басты өзегі ретінде ашылуы үлкен қызмет атқарады.
Бұл тараушада біздің талдаумызға негіз - Махамбетті ғана емес, ... ... ... ... ... келе ... өзінің де
поэзиялық шығармаларымен көпшіліктің назарын аудара алған ... ... ... ... ... ұлы ... ... пәлсапаға негізделген өлеңдері. Ол күрескер ақынның "Ереуіл атқа ер
салмай", ... күн", "Ұл ... ... ... сені ... ... сұлтанға айтқаны", "Қызғыш құс" т.б өлеңдерін
тәржімалады. ... ... ... ... дейін де талай
талантты аудармашылар атсалысқан. Біз О.Жанайдаровтың аудармашылық ... ... ... кемшіліктерін бір ғана "Қызғыш құс" өлеңі
негізінде басқа да тәржімашылар ... ... ... ... ... ... ... өлеңдері жанрлық ерекшеліктеріне қарай түрліше көркемдік
бейнелеу құралдарының қызметімен ерекшеленеді. Қайсы бір жанрдағы ... ... ... ... ... ... реңі бай ... келсе,
енді бір жанрлық топтағы өлеңдердің тілі қарапайым, ... ... ... өлеңдерді басқа тілге аудару аудармашыдан үлкен еңбекті, ізденісті
талап етсе, ... ... ... ... ... ... Алайда
аудармашылық шеберлігі кемел жетілген аудармашылар үшін де Махамбет
өлеңдерін аудару оңай ... ... ... ... ... ... бола ... «Қызғыш құс» өлеңінің көлемі шағын, бейнелеу құралдарының
молдығы және ... ... аса көп ... ... ... олай ... ... бұл өлеңді қинала аударғандай
әсер туады. Өлеңнің бірнеше аудармасы бар. Біз ... ... ... ...... ... ... А.Устинов, Қ.Еділ,
Ә.Қодар, О.Жанайдаровтікі. Ә.Қодар, ... ... ... ... тақырыбы мен идеясын, толық ашуға бағытталған көркемдік-
эстетикалық ізденістерден туған. Оларда әр аудармашының ойлау ерекшеліктері
мен ақындық даралықтарынан туындап жатқан дара ... де ... ... құс, қызғыш құс!
Қанатың қатты, мойның бос,
Исатайдан айрылып,
Жалғыздықпен болдым дос.
Ау, қызғыш құс, ... ... ... мен едім,
Мен де айырылдым елімнен,
Көл қорыған сен едің,
Сен де ... ... ... ... ... көлден айырған –
Лашын құстың тепкіні.
Мені елден айырған –
Хан Жәңгірдің ... не ... өтті ... көп күні ... Махамбет өлеңдері жігерлі де асқақ романтикаға толы. Алайда
ақынның бұл өлеңінде мұң-шерге ... орын ... ... бұл ... ... ... қолы ... тауып, Исатай қаза ... ... ең қиын күн туып ... дәуір еді. Бірақ бұл ақын
шығармасының ... ... ... әлсірете алмайды.
1950 жылдардағы Махамбеттің бұл өлеңінің ... ... ... былай тәржімалапты:
Ау, пигалица-птица, пигалица-птица!
Крепки твои крылья, да шейка слаба!
С одиночеством ... ... ... ... судьба.
Ау, пигалица-птица, пигалица-птица!
Охранял я родной народ –
Ты охраняла прохладу вод ... ... тебя ... ... аздап жақындық бар. Өлең сөзбе-сөз аударылған
Аудармашы түпнұсқадағы «көл қору», «құсалықпен өту» ... ... ... ... ... ... ... сөздердің
эмоциялық, эстетикалық бояуы солғын. Ал ... ... ... бір ... ... қосымша эмоциялық реңкі бар сөздердің
қатарына жатады. Ақынның өлең ... ... бір ... ... ... оның ... ... тұрған-осы сөздер. А.Никольскаяның
аудармасында осындай қосымша мағыналық реңк, өлең тармақтарының ... ойын ... ... мән мүлде жойылып кеткен. Соның нәтижесінде ақын
ойы мен ойлауы да ... ... ... тағы бір ... Альберт Устинов:
Ах, пичуга, ты, пичуга,
Крылья – перья, шейка – пух
С Исатаем разлучали –
Одиночеству стал друг.
Ах, пичуга, ты, ... ... ты свой ... с ... ... – враги небес...
Көріп отырғанымыздай аударма түпнұсқаның мазмұнын дәл бере ... ... ... жүйесі назар аударарлық, мұнда эмоционалдық-
бағалауыш мәнді метафоралар ерекше орын ... Ал ... бұл ... ... ... ... ... жолма-жол аудармада сөздің
мағынасы дұрыс түсіндірілмеген. Бұл жердегі ... ... ... сөздерге қатысты қойылған .Бұл сөздер қазақ өлең поэтикасын, қазақ
сөзінің ... ... ... – өлең ... Материалы, бейнелілігі, түрі мен мазмұны, эмоциясы
– өлеңнің жалпы негізі. ... ... сөз, ... ... бояуын
жоғалтса, көркемдік әлемі әлсірейді.
А.Устинов аудармасында Махамбеттің мәнері солғындағаны ... ... ... ... ... ... толық
жеткізілмеген, соның себебінен ... ... ... ... ... салыстырғанда аударма деңгейінің төмендігі
сезіледі. Дегенмен осындағы аудармашылар пайдаланған «прохладу вод», "лес"
сөздерін «көл қору» тіркесіне дәл ... ... ... ... ... ақынды өзге тілде жаңғыртқанда ақынның негізгі идеясын беретін
тірек сөздерге келгенде ерекше тереңдікпен зерделеуі ... – ақ. ... ... аудармашы Устинов еркін тәсілді қолданған. Дәл ... ... ... ... тым ... кеткен. Ал буын саны,
тармақ саны ... ... ... жақын.
Түпнұсқа мен оның жоғарыдағы аудармаларын ... және ... ... ... ... ойы да, сөзі де ... басқа
деңгейде шыққаны көзге түседі. Әрине, аудармашылар Махамбет өлеңін орыс
тіліне аударып отырғанда, орыс тілінің ... ... ... ... ... және ... ... Бірақ бұл аудармашыға түпнұсқадан негізсіз ауытқуға жол
бермеуге тиісті. Әр ұлт тілінің ... ... ... бары рас,
алайда олардың синтаксистік, поэтикалық, ... ... ... бірегей жүйе барын естен шығармау керек. Сондықтан
түпнұсқаның синтаксистік жүйесіне, басқаша айтсақ, өлеңнің ... ... ... ... толықтырулар енгізу, сөйтіп түпнұсқаның
құрылым жүйесін ғана емес, мағыналық-мазмұндық ... де ... ... ... алмайды.
Аудармашы түпнұсқадағы әр деталь мен бейнелі мағынаны мүмкіндігінше дәл
аударуға күш ... рас. ... ... ... ... не
пішіннің басты қырларын дәл бермей, ... ... ... бастапқы
түрін, формасын ғана емес, мазмұнын да ... ... сөз ... ... өлең жолдары туралы осыны айтуға болады. Екі ... ... ... ... ғана бере ... Одан ... ой ... отырған ойының жалпы мазмұны табылғанмен, ... ... ... ...... болмыс-бітімі, мазмұн мен
пішіннің жақсарған келісімі көмескі тартып көрінеді.
Ә.Қодар, О.Жанайдаров аудармаларында «Қызғыш құс» ... ... ... ... Ә.Қодардың аудармасына назар аударайық:
Эй, птица-чибис, страж озер,
Крылом ты крепок, шеей ... ... ... ... ... птица-чибис, сирый друг,
Я был заступником страны.
Теперь оттуда выгнан ... ты ... ... тоже их ... ... ... мой, твой круг полет,
Но раз остался без озер,
То в этом ... ... я, раз ... из ... ... в том, мой ... говори, не говори,
Я, Махамбет, уж столько лет
Пучиной горечи обьят (11,365).
Аударма сәтті шыққан. ... ... ... ... ... ... ой түйіндеуге болады: Аудару туралы А.В.
Федоровтың «Перевести – значить ... ... и ... средствами одного
языка то, что уже выражено ранее средствами другого языка» (16,258) дегенін
ескеретін болсақ, ... ... осы ... ... ... ... ... деуге болады.
О.Жанайдаров бұл өлеңді "Птичка-невеличка" деп аударыпты.
Птичка озерная, ... ... ... но ... ... потерял в бою Исатая,
Теперь одинока моя голова.
Птичка озерная, невеличка,
Озеро ты зашищала крылом,
На берегу том в гнезде яички,
Враг разорил твой крошечный ... ... свою ... ... и старух прикрывая крылом,
Переломить хотел силу злую,
Но потерял свой родимый дом,
В небе летаешь, крошка, синичка,
Ястреб тебя отогнал от ... ... к ... ... он ... запомни беды!
Хана Джангира, меня разлучившего
С милою родиной навсегда,
И окруженье его нечистое
Тоже настигнет ... ... ... много ли толку?
В горе, печали, в разлуке с ней,
С родиной милой, теперь и далекой,
Много пройдет, Махамбет, ... ... ... ... ... бейнелеу құралдарының ішінде ... ... де, ... те жоқ, басқа бейнелеу құралдары да сіресіп
тұрған жоқ. Ақын анық, айқын, тіпті ауыз-екі ... ... ой ... ... ... ... ... аудармасы ақын өлеңінің мәнін
толық жеткізе алған. ... ... ... мазмұны мен пішіні
бұзылып берілген. ... ... өлең ... екі ... да сөз ... деңгейінде, бунақ, тармақ, ... ... ... ... Айтылған жайларға қосымша, О.Жанайдаров
түпнұсқадағы кейбір тармақтарды ... ... ... өз тарапынан
басқа тармақтарды қосады.
Сонымен қатар аудармада тәржімашылар тарапынан Махамбет ... ... ... ... немесе шумақтар қосылғанын айтпай кетпеуге
болмайды. Ал әрбір ... бұл тек өлең ... ғана ... бұл ақынның
көзқарасы, дүниетанымы, жан сыры, өмірге, қоғамға, табиғатқа қатынасы.
Өлеңнің ырғақтылығына, әуенділігіне ... жыр ... ... ... бір ... ... түрде мазмұндалады, жырланады. Осылайша
мағыналық байланыста жол жолдарға жалғасып, шумақ шумаққа қосылып, ... ... бір ... қорытындылайды.
Аудармашы поэтикалық туындыдағы бүтін мен оны құрайтын ... ... ... ... оның түрі мен ... ... жолдарының арасындағы мағыналық, логикалық байланысты
түсінуі қажет. Әр сөздің ... ... бар. ... өлеңде шалқар
ой сән-салтанат құрады, таңдандырып ... ... ... ... тұна
қалады. Сондықтан да аудармашы ақынның әрбір сөз, шумағына мұқият болу
керек.
Шебер, ... ... ...... ... рухани құндылық, ел
мәдениетінің мәуелі жемісі. Сондықтан да В.Левик аудармада адалдық ... ... ... ... айта келіп, "бәрібір дәлдік – аударманы
қолға алған ақынның бірінші парызы" деп, оны ең ... ... ... ... ... ұсақ-түйек мүлдем жоқ. Мұнда қас-қағымда
бірдеңе жоғалтсаң да, бәрібір жоғалтқаның. Орны толмайды".
Қорытындылай ... ... ... ... ... ... туралы айтар ойымыз мынау: Махамбеттей дара болмысты
тұлғаны өзге тілде жаңғырту үшін, оның ой негізін өзіндей ... ... ... көп ... керек. Ақынды тереңдеп танымай, қажет болатын
болса, аудару ... ... ... ... ... бойламай, бөтен
тілде жаңғыртпақ түгіл, ақын ... ... ... ... ... Жоғарыдағы талдаулар көрсеткендей В.Устинов аудармасы
көптеген ауытқушылықтарымен ... ... ... Ол, ең ... негізгі идеялық-тақырыптық мазмұнды, оның жекелеген сөз
формаларын, құрылымдық элементтерін дәл жеткізе ... ... ... тілі ... ... айырылған, нақтылықтың орнына
сипаттау пайда болған.
Ал, эстетикалық ... ... яғни ... ... қол ... ... алғанда Ә.Қодар мен О.Жанайдаров
аудармасы Махамбет поэзиясына ... ... ... ... аудармасы түпнұсқа поэтикасының жекелеген тұстарын бірде
күшейте отырып, бірде алып ... ... ... ... жалпы
эмоционалдық қалпын жеткізген. Махамбеттің авторлық ... ой ... ... ... және өзге де ... ... тұтастай көрініс табады.
Бүгінгі көзіқарақты оқырман Махамбеттің бөтен тілде сөйлегенін ерекше
ықыласпен күтетінін ескерсек, аудармашы ... мен ... ... ... бағамдасақ, аударма өнері осы бір қиюы сан қырлы қиын салада
еңбектенетін әрбір аудармашыдан ... ... ғана ... қазақ поэзиясының, соның ішінде көрнекті ақын Махамбет
шығармаларының аударылуы ... ... аз ... ... ... бірі. М.Өтемісұлы лирикасын орыс тіліне аударудағы
мақсат оның шығармашылығын аудармашыларымыз әр кезде ... ... төл ... аударма өнерін өрістету бағыты, уақыт озған сайын
түпнұсқаға қалай жақындай түскендігін аңғарту.
Махамбет орыс ... ... ... тиіс. Түпнұсқаның мәтінін ғана
емес, бүкіл рухын, көркемдік қасиетін, сөз өрнегі мен ... ... ... аңғарту үшін шалқар шабыт, салиқалы шеберлік
жұмсалуы тиіс. Тіпті, оп-оңай көрінетін тармақтың өзі де, жеке ... ... ... шарт. М.Өтемісұлы лирикасын орыс тіліне аудару
дәстүріне айрықша көңіл бөлу – ... ... ... оның даму барысында,
көркем аударма саласына зер салу мұқтаждығынан туған заңды құбылыс.
ІІІ БӨЛІМ
О. ЖАНАЙДАРОВТЫҢ М. МАҚАТАЕВ ПОЭЗИЯСЫН ... ... ...... поэзиясындағы толық бір дәуірді
бейнелейтініне қарамастан басқа ... кеш ... ... ... орыс ... алғаш танылуына септігін тигізген ақын-
аудармашылар – Михаил Курганцев пен Юрий ... еді. ... "Зов ... деп ... ... 1981 жылы ... ... көрді.
Бұл аударма жинақтың кеңес дәуірінде жарық көргенін және сол кезең үшін
аударма деңгейінің төмен емес ... де атап кету ... ... ... бізге "подстрочниктен" өңделіп жасалған ... ... ... ... ... ... жасаған таза аудармалары керек. Осы
орайда ақынның поэтикалық әлеміне ... ... ... ... ақын ... ... аудармаларын ерекше атап өту керек.
Аударма тәжірибесіне қойылатын ... ... ... ... аударма
жасау десек, ол алдымен жеке аудармашылар шығармашылығында жүзеге асады.
Осы ойымызды негізге ала отырып, "аударма үстінде ... ... ... ... жазбаған адам ана тілде ұзақ ... ... ... Аударма оқырманға төл туындыдай әсер етуі
керек"(13) – деп ... ... ... ... ... ... тоқтала кетейік
О.Жанайдаров аударма жұмысымен айналысудан бұрын:"...аудармашы атаулы
өз табиғатына, өз қырына бейім келетін авторды таңдауға ... ... ... ... ... ... талап қояды да, өзі де көңіл-күйіне үйлесетін
тақырыптарға қалам ... ... да, оның ... ... ... ішкі ... ... автормен сабақтасып,
ұштасып жатқандай.
Орынбай Жанайдаров М.Мақатаев поэзиясын аударуда 25 жыл еңбек ... ... оның ... 1960 ... соңында ақынның "Мавр"
деп аталатын шағын ғана өлеңдер жинағы ... ... бас ... оқып
шыққан ол ұзақ уақыт бойы аталған кітапшаны төс ... алып ... ... бері тәржімашы ақын шығармаларын түпнұсқамен мұқият салыстыра
отырып аудара бастаған екен. Бірақ аудармалар еш жерде ... ... ... ақын ... оның поэзиясымен танысуға арналады.
Аудармашы ақын ... ... ... ... ... ... қайта оралып, ұзақ еңбектеніп барып қана ... ... ... ... "... ... ақиқат оқырманға
өзгертілмей, бұрмаланбай жетуі қажет. Барлығын өз қалпында ... ... ... ділмарсудың еш қажеті жоқ...". Кей сәттерде аудармашының ... еске ... ... ... ... орын ... тақырыптардың бірі – Отан
тақырыбы. Енді осы тақырыптағы өлеңдердің ... ... ... өлеңдердің ақын поэзиясындағы жырлану ерекшеліктеріне тоқталып
кетейік.
Мұқағали – ... ... ... елді сүю ... ... ... қаламгерлердің бірі. Мұндай өлеңдері көтеріңкі азаматтық дауыспен,
табиғаттың қайталанбас суреттеріменастарласып жатады.. Оның ... ... ... ... ... ... ... сезіммен
жырланады.
Саялы Отан! Сайратып тіл бергенің,
Салауатты, салмақты үн бергенің.
Бақ бергенің, басыма күн бергенің,
Бұл бағымды бұзбақшы кімдер менің,
– деген жолдары ... ... ... жұрт ... ... бір шындық: М.Мақатаев – дәуірлік
ақын. Оны бұл деңгейге көтерген адамзаттық құндылықтар мен ... рух ... ... бұла ... ақ ... адал ... көмегі де екені даусыз.
Сондықтан да ол еліне, туған халқына өмірлік қарыздармын деп біледі. "Жақсы
сезім – жан игі ... ...... ... "Ең ... ...... соған берем ойымның алтын кенін" деп ағыл да тегіл ... сол. ... да ол ... ... ... елтең-селтеңсіз,
барынша жауапты қарайды. Ақынның "Жалған айтсам жазалар тұрып ... ... ... әкем" деуінде үлкен мән бар. Бұл оның ... ... ... ... сәл ауытқу, шынайылық пен шындыққа қылау
түсіру, ақын үшін өліммен тең. Лирикалық қаһарман ел ұлы, ел ... ... ... ниетті замандасымыз.
Туған жерге, Отанға деген ыстық ... ... ... ... ... ... ... творчествосының алтын арқауы.
Елім, жерім деп қабырғасы қайысқан, оның қуанышы мен ... ... ... ... жолдарынан меруерт жолдар түзген ақын өзі ... ... ... мен ... ... ... да ... елді, Отанды
төсіне басып тұрып толғанады. ... ... жер деп ... ... ... ... ... поэзиясын қалыптастырған "Отанымды сүйемін күліп
тұрып" – деп айта білген бұл тақырыпты өз ... ... ... ... мына ... ... ... назар аударайық.
Таулар,
Сулар,
Аралдар,
Ағайын-туған адамдар,
Қамыстар,
Шилер,
Бейіттер,
Қажыған күйлер,
кейіптер.
Борандар,
Бұлттар,
Жауындар.
Тоналған
Жұрттар,
Ауылдар.
Қуарған,
оңған
Далалар.
Суаттар,
нулы жағалар (14,167).
Аудармасы:
Горы,
реки,
озера.
Чьи глаза полны позора?
Камыши,
кусты,
могилы,
Усталые песни,
Пьяные ... ... ... выжженные степи,
Водохранилища в бетоне (15,36)
Бұл шумақта аудармашы ақын ойын жақсы ... ... ... ... ... өлең ... сатылап, баспалдақтап құрып,
поэзиясының ... ... ... ... ... ... ... – композициясы, өлеңнің ырғағы, әуені сақталған.
Түпнұсқамен салыстырып қарасақ, өлең көлемі жағынан да ... ... ... ... 25 жол 4 шумақтан тұрса, ... 25 ... ... өлеңінің композициясын өзгертпеген. Бірақ кейбір
тармақтар араластырыла аударылған.
Ақын ақынды іштей түсінген. Үзік-үзік ... ... ой ... ... да Отанға деген сүйіспеншілікті Мұқағали осындай тесік ... де, өлең ... ... ... ... ... өлеңінің тағы бір ерекшелігі – ... ... жоқ. ... ... кіл ... толықтауыш секілді сөйлем мүшелерімен
жеткізілген, ... ... ... ... ... ... ... Негізінен дейтініміз аудармада ... ... ... ... ... олар ... гөрі ... процесін көрсететін
сөйлем мүшелеріне жақын.
Көркем әдебиеттің көркемдік эстетикалық шарттарының бірі – реалдық
өмірдің шындық ... ... ... ... күнделікті өмірде
кездесіп, жүздесіп жүрген таныс бейнелердің – ... жер, ауыл ... ... ... ... өз ... өз ... өзіндік
ұлттық психологиясымен, табиғи мінездерімен көрінуі оның ... ... өлең ... адам ... ашып, таңғаларлық құбылыс жоқ. Санаға
қонымды өмір ағымы, ... ... ... ... ағайын, ел-жұрт.
Тау өзені тентек қой тасып жатыр,
Ақ ... ... ... ... ... ... ... алмай,
Бала шопан айғайға басып жатыр.
Ой-сана арқылы ауыл өмірінің күнделікті шаруашылық тіршілігіне еріксіз
араласып кетесің. Тау іші әсем ... ... ... одан ... ... ... басыан көтеріп жатқан бала шопан. Қозғалыс-қимыл, іс-әрекет
жалпы шопан ... ... ... оқиғаны тудырып жатқан отардың
өзеннен өтпей жатқаны емес. Ақынның ел назарын аударып отырған жері ... ... ... ... ... Шарасыздықтың жанды бейнесі келеді көз
алдыңа, жаның бірге күйзелген әсерге енесің.
Тарт – деп еді, ... өт деп ... ... ... ... жаңғырыққан бала шопанның дауысы. Әлі де болса ... жоқ бала ... көне ... ... ... ... ... маңырап щопанның сабағаны,
Шыңға жетті серкенің "жылағаны".
Ұйқылы-ояу маужырап ... ... ... қарт ... ... ... ... жатқан бала шопанның қолынан ұстай алып, ашу-ыза
кернеген қарт ... ... ... емес сен өзің де сескенесің,
Сен қылмаған ерлікті мал қыла ма?!
Сөйті де қарт шешініп суға ... еді, оны ... көк ... де ... ... ... аңысын аңдып тұрған отар тегіс ... Осы ... ғана ... ... ... ... ... қарапайым ғана
көріністері, ешбір әсіре бояусыз қаз қалпында ... ... ... өз сыры, ерекшелігі, өзгешелігі бар десек, мал бағудың да ... ... біте ... ... етіп келе ... ... қана
жетік білуге тиіс. өзеннен отарды өткізіп жіберіп кетіп бара жатқан қарт
шопанның соңынан.
Күреңімен ... асып бара ... ... көк ... ... деп ... ақын.
Көз алдымызда осы бір қас-қағым сәттегі адамның ... ... ... ... мал да ... ... ... бар жануардың жақын тартып
қимастық сезім білдіруіндей ... ... ... ... босап та қалады.
Өйткені жаратылысы малмен бірге біте қайнасып өскен халықтың көңіл-күйі
бұған сөзсіз толқиды. ... ... мәні ... өлең кейіпкері дала
ұстазының тамаша өнегесі өзінің этностық айқын бояуымен ерекшеленіп, ұлттық
сипатымен тәнті етеді. ... қарт ... ... міне осындай.
Тау өзені, Оның суы тастан тасқа қарғып, көбік шаша ... ... ... ... ғана ... Өзен ... екі ұрпақтың іс-әрекеті мен
көзқарасы тоқайласқан. Бірі – ... ішкі ... ... "мал ... мал – бағы екенін ұққан, ыстық пен суықта шыңдалып, ... ... әке. ... – жануарға жаны бар деп қараудан гөрі,
оны таяқтап бағындыруға ... бала ... ... ... өте ... отарға көсемдік көрсете алмаған серкені үйірінен бөліп алып
сабайтыны да сондықтан. Оның ... ... ... ... ... Осы ... ол ... қапысыз түсінді. Шешініп өзі суға түседі.
Оның артынан серке де секірді. Мал ... бала ... гөрі ата ... ... тұр. Сондықтан да "күреңімен қырқа асып бара жатқан
қартқа ... ... ... ... ... ... әманда осындай болушы еді. Шөптің
тамырына зиян келеді деп ... ... етік ... де бір сыры
мінезінің нәзіктігінде жатқандай. Олар өзін табиғат-анадан бөліп қараған
жоқ. Адам болып жаратылғанын ... бір ... ... ғана ... ... ... ... санасты. Қазақ бойындағы кеңдік, пейіл ... ... ... ... ... ... қателеспейміз.
Ақынның сезімтал жүрегі ұрпақтар сабақтастығындағы кінәратты аңғарып
ғаламат сыр аңдатады. Оқушысын сан алуан сұрақтарға жолықтырады. ... ... табу ... де ... ... ... тым ... бара
жатқанын ымдап қана ұқтырып меңзеп ... ... ... ... ... артық жариялылыққа, әрине, бара алмайтыны анық еді. Мына ... ... ... кім ... ... жұрт ... сезді. Сезді де,
демін дірілдетіп, ... ғана ... осы ... ... ... Өлең "У ... ... деп аударылған
екен. Бірінші шумағы:
Горная речка бурлит, шумит, кипит,
Белую пену брызжет в небо, вода холодна,
На берегу отара овец толпится.
Кричит
Мальчик-чабан на ... ... ... ... "жылайтын" шумағының аудармасын оқып көрейік.
Овцы заблеяли, без вожака еще пугливее,
И до вершин долетел их испуганный крик,
От шума ... ... в тени над ... и ... ... ... ... старик (16,295).
Қадағалап, зейін қойып оқыған кісіге түпнұсқа мен аударманың тек өлең
өлшемінде ... ... ... ... ... қара ... орыстың поэтикалық өлшем-ырғағына лайықтап келтіріп, кәдуілгі
амфибрахий өлшеміне салған.
Дегенмен, өлең екінші бір ... орыс ... ... ... ... ... Оны М.Курганцев аудармасынан көріп отырмыз.
Әсіресе, ... ... ... ... ... ... ... мүлт кетіп тұрғандай кібіртіктеп қаласыз. Сондықтан да болар ... ... орыс ... ... баурап алып, эстетикалық әсер-ықпал
береді деп айта алмаймыз. Бір ... он бір ... қара өлең ... бойы ... ... ... еті үйреніп, эстетикалық талоғамы
қалыптасқан алаш баласына, айталық, көне грек ... иә ... ... ... орыс ... ... бір түрлі
жат, тұрпайылау естіліп тұруы хақ.
Бірінші шумақтың бірінші тармағы "тау ... ... қой ... ... ... естілмейді. Сондай-ақ түпнұсқада
шыңға жететін серкенің "жылағаны". Ал ... бұны "и до ... ... ... ... деп ... түрде, қойларға қатыстырып береді. Сонымен
қатар бірніші шумақтың екінші жолына аудармашы өз жанынан "вода ... ... ... ғана бір ... ... ... мәселе қозғау, үлкен ой айту,
философиялық түйіндер түю ақын өлеңдернде үнемі бой көрсетіп отырады. Ойға
орнықты, миға қонымды ... ... ... ... ... сипатта
көрініс табады. Көркем өнердегі эстетикалық ұғым мінез ... ... ... ... ... ... ... әднемілік, әсемдік табылады. Ақын ешуақытта да ... ... ... өлкені онда өмір сүріп жатқан адам ... ... ... ... ... ... болу үшін "Өмір" атты өлеңіне тоқталайық.
Қойлы ауыл көшіп ... ... үй неге отыр ойда ... ... әлдене ойлануда,
Ойлануда, келе алмай байламына.
Ойға қаласың? Неге елден бөлініп, жұртта қалып ... ... ... ... отырған шығар. Ел-жұрт болып оның да жолын табуға ... ... ұй ... ... ... ... тұрған түйін не? Көкірегінде
ауыр бір күрсініс бар. Көш қамына да ... Үйін ... ... де ... ... ... таң ... артпай әлі отыр сары атанға.
Жоқ, көшуге де мүмкіндігі бар. Енді не көшке тосқауыл боп ... ... ... жем тасуда,
Ұядағы тынымсыз балапанға...
Шопан жігіт бейнесі тұлғалана түскендей, құрметке бөленер ... Ол опар да ... ... не ... не ... ... үйді жығып, шаңыраққа іліккен басы артық нәрсені былай лақтырып
жіберіп, буынып-түйініп көшіп кете беретін адам ... ... ... ... ... ... ... эстетикалық бейне. Ол туған
жердің құс екеш құсын да ... ... Оның ... бос
қараамайды. Ол өмірді сүйеді. өмір сүру деген өз ... ... ... ... ... туған жердің құсына дейін назар аудару деп қарайды.
Тірлік, тіршілік үнемі адамға ғана тән қасиет емес, бүкіл ... ... ... бала ... ... еді,
Киіз үйге бір шығып, бір кіреді.
Образ жасау, адам психологиясын ашу деген осы емес пе? ... ... ... қасиетті, адамға жаны жақын құс деп саналады. Адамға ... ... де ... ... ... ... бара ... да осы.
Қарлығаштың балалары әлі ұядан ұшқан жоқ. Анасының балаларының өмірі үшін,
тағдыры үшін жан ... ... ... ... ... көзі түссе,
Шарасы таусылғандай ділгір еді.
Өлең түйіні – осы. ... ... ... ... ... ... ... оқырмандарда әдемі сезім пайда болары хақ.
В.Белинскийдің "көркемөнер тәрбие ... ... ... ... ... осындай жерде айтылмақ.
Ойының болмай қайда тиянағы,
Қарайды балапанға ұядағы.
Үлбіреп ауыз ашқан үш өмірді,
Қалайша ... қия ... ... да, қарлығаштың да тағдыры, өмірді жалғастыруы адамның
қолында қалды. Адам баласының қолынан бәрі де ... ... мына ... ... ниет жоқ. ... құс ... не?" деп ... жоқ. Қайта іші удай
ашиды.
Тәңірі дәрменсіз ғып жаратар ма,
Тағдыры үш өмірдің алақанда.
Оқиға желісі қай жерге тірелгені ... ... ғана ... ... ... адам ... ... байлам, соңғы шешім. Шопанның көшпей жұртта отыру себебі де
адамгершілік ... ... ... ... деген адал сезімнен туған
шындық. Ақын осындай өмірдің өзінен алған ... ... ... биік ... көрсетіп, нағыз адамға тән асқақ сезім көрінісін
бейнелей ... ... жан ... ... қан ... ... қымбаттығын тамаша көрініс арқылы көз алдымызға ... ... ... туы ақын сезімінің нәзік дірілі арқылы ... ... өз ... ... ... дәстүрін, ұлттық психологиясын
өзіндік өрнек-бояумен ерекше жырлаған ақын рухын ұрпақ санасына сіңіру ... ... ... ... ... ... ... аудармасын қарастырайық.
Жизнь
Аулы на кочевья летние жить,
Одна только юрта осталась, чернея в степи,
Не может ... ... ... ... и ... как же ему ... не ... соседей, снялись, ушли,
К сочной траве, к родникам зеленой земли.
А этот как будто не знает, как юрту сложить,
Не ... ... ... ... ... по ... уйду, на рассвете..."
Не грузит вьюки на верблюда, ждет темноты.
...Две ... под ... ... ... ... три птенца разевают желтые рты...
Летают ласточки утром, и в полдень, и вечером,
До осени, что ли, птенцов они ... ... ... хозяин.
Шебечут...
На крестовине гнездо!..
И как теперь быть?
Не может чабан, размышляя, за что ... на ... ... ... опять.
Ах глупые птицы, беспечные глупые птицы
Разрушить гнездо, собраться и ... ну что же ... ты не ... ... как на ладони....
Какая там вечность...
А ласточки,
Корм приносить ... что –то ... что –то ... ... ... водой напоил...
"Подождем,
Потом как-нибудь откочуем, – сказал, – потом!" (15, 245).
Аударма мен түпнұсқаны ... ... ... ... ... беру ... не бұрмалау не өз ... ... ... ... Ақын ... ... орыс ... мейлінше жерге
жеткізіп, ұтымды сөзбен сезімтал сұлу суреттер ... ... ... ... ... әкелгендей. Лексикалық жағынан аса үлкен ауытқу байқалмаса да
поэтикалық түр ... ... ... ... ... Ал ... графикалық тұрғыдан дұрыс орналастыру мен топтастыруда аз мән
жатқан жоқ.
Сонымен қатар ... ... зер сала ... ... ... ... ... байқаймыз. Немесе кейбір образды тіркестер
аударылмай қалған.
Мәселен, "Не деген ... ... ... үйге бір ... бір ... деген жолдардың аудармасын автор:
Летают ласточки утром, и в полдень, и вечером,
До осени, что ли, птенцов они будут кормить?... – деп ... ... "бір ... бір шығады" деген сөздердің аудармасын автор дұрыс
балама таба білмеген. Сондай-ақ, бесінші ... ... ашу" ... птицы, глупые птицы" деген аудармалары өз деңгейінде емес.
Сондай-ақ өлең ... ... ... ... тармақтардың
көбейе түскенін бакйқаймыз. Аудармашы өз жанынан жаңа, тың сөздер ... ... ... түпнұсқаның көркемдігі мен ерекшелігін аша ... ... ... ... ... ... тигізері де
анық. Алайда аударма ... ... ... тағы да айқын.
Ойымызды бірер нақты мысалдармен дәлелдеп көрейік.
Мысалы, "Жайлауына жайғасты талайлары" деген жолдағы "жайлауына" деген
бір сөз " К ... ... к ... ... ... деп ... ... үшінші шумаққа аудармашы өз тарапынан "ждет темноты" деген тіркес
қосқан. Немесе жетінші ... " И что –то ... что –то ... ... ... ... ... О.Жанайдаров әрбір шумақ сайын екі-үш сөзді
өз ... ... ... ... ... ... көп ... мұндай тәсілдің қолданыла беретіні белгілі. Өйткені қай тілде де
поэзияның ... ... мен ... әрдайым бір-біріне сәйкес,
сайма-сай келе бермейтіні ... ... ... ... "ә" ... табиғатына сәйкес балама түр іздейді. , айта берсе, аударма
дегеніңіздің өзі осыдан басталады. Және де өлең ... ... ... мен ... түйсік-талғамына мейлінше оралымды, оңтайлы
келіп, "тілге жеңіл, жүрекке жылы ... ... ... ... "теп-тегіс, жұмыр" болуы шарт. Дәл осы талап тұрғысынан келгенде
қазақтың қара өлеңіне орыс ... ... ... балама іздеуін
білмегендіктен кеткен кемшілік деп әсте қарауымызға болмайды.
Ал "Автограф" өлеңіндегі мына үзіндіден аудармашының ... ... ... ... енгенін байқауымызға болады.
Я, к сожалению, не стал Спартаком,
А ты разве пробовал Цезарем быть?
На всем протяжении
Огромной земли
К векам ... ... нет мне ... ... ... Махамбета,-
Есть Макатаев Мукагали!
Осы үзіндіні Ю.Александровтың аудармасымен салыстырып көрейік:
Было время античной Трои...
Был Спартак...
Но настал потруднее век.
Махамбета уже нет на ... ...... ты ... ... аударманың түпнұсқаға жақын екені аталған үзінділерден-ақ байқалып
тұр. Көп ... ... пен ... ақын ... ... ... Жолма-жол қараапайым ғана аудара салады. Ал,
О.Жанайдаров ... ... ... ... отырып, кемшіліктерін
түзетеді. Жалпы поэзияны аударғанда үш нәрсе есте болу ... ... ... сақтау керек;
Екіншіден, автордың негізгі ойын бере білу керек;
Үшіншіден, өлеңнің интонациясы мен ырғағын сақтай білу керек.
Поэзия аудармашыдан образ бен сөзге ... ... ... ... ... барлығын "Муза" өлеңінің аудармасынан байқауға болады.
Как я мечтал, надеялся, жаждал,
Самые трудные брал рубежи,
Муза!
Будь милостивей хоть ... бы в ... мой ... (16,284).
Қазақшасы:
Күтемін сенен үміт, сенен жігер,
Қисаң маған биік пен тереңді бер!
О, Муза!
Маған алыс сөреңді бер!
Ғайыптан кел де мені ... ... ... өнер ... өнер ... жайлы жазылған "Махамбеттер,
Абайлар-ай!", "Есенин – ... ... т.б ... ... орны, эстетикалық қуатының адам ... ... ... ... ... ... биік ... өнер адамдарының өзіндік қасиеттері
адал сезім, жарасымды тілекпен шебер ... ... ... өнер ... білу ... ғана ... ... Абай мен Махамбет, Пушкин мен
Лермонтов сияқты ... сөз ... оңай іс бола ... ... ... ... ... ақын былай деп жазады:
Әй, Сергей!
Сергей, Сергей, Сергей, Сергей!
Түстім-ау сергелдеңге мен де сендей,
Аулаққа тым ... ... ... ... ақыл ... елге ... ... үзінді келтірейік:
Эй, Сергей,
Сергей! Сергей! Сергей! Сергей!
Твою судьбу повторяю я жизнью своей,
Я,ухожу, я ... ... за ... как и ты, не ... советов добрых людей.
Көріп отырғанымыздай аударма түпнұсқаға мейлінше жақын. Мұқағалидың
лирикалық кейіпкері ... ... ... ... әшкерелей отырып,
соңғы демі қалғанша шындық үшін ... бар. ... не бір ... ... бір басы ... сөз ... ... түпнұсқаның көркемдік бояуын
солғындатпай әсерлі де, дәл ... ... тұр. Тағы ... ... ... де сендей Серега күнәдамын,
Жыр азабын тартамын, тіл азабын,
Туған ауыл, ... жұрт ... ... ... – қасымда Рязаным...
Аудармасы:
Я, как и ты, ... ... в ... ... ... за язык родной сидит вомне боль,
Я из аула родного уйти никуда не могу,
Рязань с тобою, со мною мой Нарынколь.
Көріп ... ... ... екі жолы ... ... ... ... авторлық идеяның қойылуы мен ашылуы ... да ... ... ... ... ... стиль құрайтын
факторлардың қызметін дұрыс түсініп түпнұсқаның ... ... ... ... ... тек ... жүйесін ғана емес,
ырғақтық-интонациялық, дыбыстық құрылымына сәйкес ... таба ... да өлең орыс ... ... ... аударылған деп айтамыз.
М.Мақатаев өз шығармашылығында үнемі зұлымдық пен қатігездікпен күресу
жолдарын іздестіреді. ... ... деп ... ... ... ... ... айтатын ақынның дүниеге келіп, бүкіл
зұлымдық атаулыға қарсы шығатынын ... ... ... еще ... поэт,
Он медом и ядом стихов напоит белый свет,
Он вдов обнадежит, поможет им в скорбном пути,
Жестоких заставит заплакать – ... ... ... ... еще ... ... ... стихи прочитав, заучить захотят!
Стихи засверкают на трассах небесных дорог,
Немые язык обретут и заговорят,
Слепые прозреют от ... ... ... тілі мен орыс тілін тең ... ... ... ... екі ... де ... екенін байқай алады. Орыс тілінде де ақын
өз ойын дәл ... ... ғана ... еді. ... да бұл ... ділмарсудың еш реті жоқ.
"Сөз өнері дертпен тең" – дейтін қанатты сөз бар. Болмыс заңдылығы –
кез-келген дерттің ... бар. ... ... ... ... соңғы нүкте
қояр мәңгілік тылсым деп қараған күйрек болмыс өзгеге тән болса да өлең
өрнегінен ... ... ... ақын – Адамға жат. Сондықтан да қазақтың ... ... ... ... ... ... ... түрленуі Абайдан соңғы буындардың ішінде ... ... ... ... ... биікке көтерілді деп айтып келеміз.
Уақыт жаңғырып, замана түлеген тұстағы рухани биіктердің арылуы, тарихи
мұраттардағы ... тән ... ... ... Ал ... ... мекен тапқан үздік тұлғалар уақыт әуені, замана ыңғайыменқұбылмақ
емес. Ендеше әлемдік поэзияның інжу-маржандарынан ... ... сол ... бел ... орын алар, Мұқағали шығармаларының
ішіндегі шоқтығы биіктерінің бірі – "Өмір ... ... " атты ... ... ... өзгенің айтқанын өз өзегіңнен өткізіп қайталап ... ... ... селт ... оқыс орамдар таптың ба мәселенің басты шешімі
онда жатқан жоқ. ... ...... ... ... психологиялық жай-кұйлердің өмір нысанасынан ауып ... ... асып ... үшін ... ... ... жас қайың!
Жанымды айырбастайын,
Сен адам бола бастасаң,
Мен қайың бола бастайын,
Келісесің бе, жас қайың?
...
Өмірге өмір жалғасып,
Анамыз жерге жармасып,
Бірде адам, бірде қайың боп,
Сүрейік өмір ... өмір ... ... ішкі ... ... адамдық қасиет
Алланың атымен емес, адамдардың ара-қатынасымен өлшеніп, ... ... ... ... отырған "дүрбелең дүние" жаңалық емес, дүние дүние болғалы
жалғасып, өсіп-өніп, дамып, жетіліп келе жатқан дүрбелең. ... ... ... ... басқарар, арлыны арсыз аяққа таптар ... ... куә, ... ... адам ... сол ... өзгертер
не тындырды? Алған асуы, шыққан белсінің биігіне қуану мен ... ... ... ... ... өзге ... не істеді.
Құлап жатып сүрінгенге күлетін сұмырайлар, жалаңбұт отырып жыртыққа
күлетін ... ... ... ... ... ... ... адамдар емес пе?
Осынау ежелгі шындықты ақын қайың ... ... лдеп ... пәк ... ... ... ... қайың басына түсер
қасірет ғаламаты бар болмысымен ... ұлы ... ... ... ... да ... тән қатар мұң, ортақ қайғымен қанаттасып ... ... ... бұра ... оқшау өрнекпен дамыта жөнеледі. Әдеби
өрлеуден, шабыт шарпуынан, сезім серпуінен ғана туған өлең ... ... ... ұлы ... ұранды ұлылықты жаңа биікке көтеріп тұрған
сөз өнерінің жаңа нұсқасы.
Орыс ақыны ... ... ... көп жыл ... аш, ... тынсын. Дұрыс қой.
Біз адамбыз, бәріне де көнерміз
Ал, машина – қанша айтқанмен құрыш қой,
деп төтесінен айтқанда әдеби ... елең ... ... ... ... дәуірі үшін жаңалық еді. Ал, Мұқағали бұл ... ... ... ... ... келе ... ... қауіпті болар деңгейге
көтеріп тастады.
Бірде адам, бірде қайың боп,
Сүрейік өмір алмасып...
Біз, жиырмасыншы ғасырдың соңғы жылдарындағы өлең ... ... ... ... ... бір ... осы ... жатыр-
ау деп ойлаймыз. Өз өмірінен өзгенің қалпын көру ...... ... ... ... ... ... өенр ортақ болмысты ғана
жырлайды, қиюласқан тағдырды ғана тілге тиек етеді., пенде ... ... ... кім ... кім жазбады. Өлең өрнегінен ... ... ... кім ... кім тамсанбады. Сөз өнерінің
басты мұраттарының бірі де осы орайлармен астасып ... Ал, ... ... ... ... асып-төгіліп жатқан шұғылалы
шумақтар пенде ... ... ... ... Әсем сөз, ... ... ... шеңберінен бұра тарта береді. Бұл мағынада
ақындық құдіреттің қуатты нәзіктігі жатыр деп ... ... ... ... ... пе, ... ... адамы керек пе әлде күлге күйлеген
наданы керек пе, қысқасы Абай ашып, алға ... ... ... жұмбақ
сырына Мұқағалидай үңілгендер кемде-кем.
Ой түбіне ... ... ... ... көр ... ... Өз ... туралы,
өзімен тағдырлас, қанаттас сол заманның адамы туралы ... ... ... ... өрнекті сөз өнерінің мәртебесін осыдан арнтық қалай
көтеруге болады.
"Өз ... ... ... ... ... біз ақын өнеріндегі осындай
мұзартты бейнелерді меңзеп отырамыз. Жай сөзде жайдың оғы жататынын да ... ... ... ... ... ... тоқталайық.
"Өмір сүрейік алмасып" өлеңінің аудармасы функционалдық сәйкестігін
ғана емес, композициялық ... де ... ... Бұл ... ... ... ... сезіледі. Ақын көңіл-күйін, жан
зердесін жақсы түсінген. Аудармашы өлеңнің идеялық мазмұнын берумен ... ішкі және ... ... музыкалық интонациясын сақтаған. Мақатаев
өлеңін оқығанда алатын әсер, қазақша аудармасымен танысқанда ... ... олар ... ... ... Өлеңнің тақырыбын
О.Жанайдаров "Давай меняться жизнями" деп тәржімалаған ... с ... ... ... ... все так ... ... меняться весь век:
Я – то человек, то – ... – то ... то – ... осы ... ... ... алғашқы екі жолын, ... ... екі ... әрі ... әрі ... ... Дегенмен,
кейбір өзгерістерін де атап өтуіміз керек. Мәселен, ... ... ... ... ... оны екі тармақпен береді. Соның
нәтижесінде "Көрінер, ... ... ... деген өлең жолы ... ... и ... но я ... ... болып аударылған. Дәл осындай
сәйкессіздік 7 шумақта да орын ... ... ... ... ... айырбастайық!" деген жалғыз сөйлем ... ... В ... и в лесу ... болып берілген. Нәтижесінде
автор өз тарапынан тармақтар қосып өлеңнің құрылымына өзгерістер енгізген.
Алайда бұл ... ... ... ... ... сәтті аудармалар О.Жанайдаровта жиі кедеседі. Олардың қатарына
"Пески", "Золотой человек", "Прощание с Пушкиным" т.б. ... ... ... ... ... ... көз ... өзгешеліктері,
айқын да, ашық, әдемі де әсем образды тілі берілген. Қазақ ақынының образды
ойлау ерекшелігін, оның ... тән ... ... ... орыс ... бай қазынасынан түпнұсқаның көңіл-күйі мен ... ... ... ... мен ... ... сөздер тапқан.
Аудармаларында ақын М.Мақатаев өлеңдерінің дыбыстық үндесу жағын ... ... күш ... ... ... өлеңінің аудармасында тәржімашы өлеңнің
идеялық мазмұнын, ішкі ритмикасын, интонациясын мүмкіндігінше ... ... ... ... ... ... ... ішкі және
сыртқы құрылысы ... ... ... О.Жанайдаров М.Мақатаевтың көптеген поэмаларын орыс
тіліне тәржімалаған. Қазақ халқының өткен ... ... ... деп ... поэмасын тамаша аударып шыққан.
Жоңғар шапқыншылығы кезінде ... ... ... ... ... ... тармағы болып табылады. "Қара таудың басынан көш келеді" –
"По склонам Черных гор ... ... Бұл ... ... ... ... трагедиялық тағдырын қабылдауға бейімдейді. "Қара"
эпитеті поэманың толық ... ... ... ... ... қызметке ие болған. "Қара" сөзін енгізу арқылы автор оқырманның
сол кезең суретін, халықтың аса ауыр ... ... ... ... ... ерекшеліктерін өте жақсы ... ... ... ... ... ... басынан көш келеді"
деген жолдағы "Қаратау" – географиялық обьект, ... ... Осы ... ... ... бұл жолды "По склонам Каратау спускается ... ... да ... еді. Бұл енді ... ... байланысты нәрсе.
М.Мақатаев поэмаларының өзге тілдерге аударылу ... ... ... өз ... бір ... ... болып табылады. Ол –
болашақтың ісі.
Мұқағали ақынның поэтикалық образдар әлемі қайталанбайды, сондықтан
да оны орыс ... ... өте ... ... Бұл ... ... бата бермейтін міндеттердің бірі еді. Поэзияны ... үшін ... қана қою ... ... ... ... халқының мәдениетін,
тарихы мен әдебиетін, халық ... мен ... білу ... Ең ... ... ... білу ... айтқанда, белгілі аудармашы-ақын Орынбай ... ... ... шыға ... ... ... ... талант иесі деп
білеміз. Осы ... үлы ... ... бір ... ... де
мектебі. Аудару үстінде жазушы автордың шығармашылық сырына қанады, оның
көргенін көріп, білгенін түйеді сол ... ... ... ... ... ... ... Бұл жағдай шын талант иесінің бойынан
шығармашылық қайнардың жаңа ... ... ... ... – деген
пікірі еске түседі. Шындығында да О.Жанайдаров ... ... ... қана ... ... машықтанып аударма жасағанына көзіміз
жетеді. Оның аудармалары нағыз ... ... деп ... ... ... орыс ... оқырмандар Мақатаевтың
нағыз екендігін танитын болды.
Халықтың мәденеиет тарихында жаңа дәуір ... ... ... мұра
қалдырған ұлы жазушыларды әдетте асқар тауға теңейді. ... ... ... ... ... ... дүниесінде сондай орасан биік ... ... ... оның ... да ... ... ұзақ ... сөз өнерінің бай тарихы, қалыптасу, даму жолдары бар. Өзінің даму
барысында талай-талай аумалы-төкпелі замандарды қызығы мен ... ... көп ... бастан кешкен қазақ халқы, оның тілі мен ... даму мен ... ... ... ... да қазақ тілі дүние
жүзіндегі ең көркем тілдердің ... ... Олай ... қазіргі
дүние жүзіндегі қай халықтың болмасын қоғамдық-саяси, терең философиялық
ғылыми еңбектерін, қиыннан қиысқан ... ... ... ... тіліне
емін-еркін аударып шығуға болады. Қазақстан республикасы дүние жүзіндегі
іргелі елдердің санында алға ... ... ... келе жатқан шақта жалпы
аударма, оның ішінде ... ... ... ... байқалып, беделі
өсіп келеді.
Бір халықпен екінші халық жақындасып араласа бастағанда, өзінде жоқты
көрші ... ... Осы ... ... ... ... өйткені
«аудармашылар-мәдениетті бір елден екінші елге тасымалдап жеткізетін ... ... ... ... керек (18,23)
Мемлекеттер, ұлттар, халықтар арасындағы рухани-мәдени, әлеуметтік-
саяси, экономикалық сауда қарым-қатынастарының ең ... ... ... ... ... ... да зор роль ... және өмір тынысының барлық
жақтарын қамтитын іс-әрекеттің өзіндік теориялық негізі, ғылыми дәйекті
тірегі болуға тиіс.
Аудармашы екі ел ... мен ... ... ол ... ... ... арқылы өзге ұлт пен халықта, бөгде
ортада туған әдеби шығарманы туған топырағына әкеп, ана тілінде ... ... ... ашады, оқырманының дүниетаным шеңберін, сана-сезімін
ұлғайтуға себепші болады.
Аударма және аудармашыға қойылатын талаптарды ... ... ... ... «әдебиет шығармаларын аударғанда, аудармашы оны қалай да
оқушыға түсінікті ... деп ... ... ... ... мағынасын дәл, әрі түсінікті, әрі стилін сақтай отырып,
аударуға тиіс. ... ... ... сөз ... абстракциялық
күрделі ойлары дұрыс жеткізілмесе-аударманың мұрат таппағаны» дейді
(19,343).
Біздің ... ... ... ... ... тілдеріне аударуға
қатысты көптеген мәселелер толып жатыр. Аударылған шығармаларды сарапқа
салып көрсек, аударманың өз ... емес ... ... ... ... ... ақын ... шығармаларының орыс тіліне аударылу
деңгейі қандай, сапасы көңіл толарлық па деген сауалдар туындайды. Біз ... осы ... ... ... ... ... ел өмірі өзгеріске толы. Соған орай аударма
өнерін зерттеудің де сан қыры ашылуда. ... ... ... ... осы ... дейінгі еңбектердің көпшілігі не белгілі бір көркем
шығарманың аудармасын, не болмаса жалпы теориялық, тарихи ... ... бір ... ... аудармаларды зерттеу обьектісі етіп алған.
Осы орайдағы олқылық – ел әдебиеті мен ... ... үлес ... бір тобы – ... туралы, олардың шығармашылық
даралығы, аударма өнеріндегі жетістіктері мен кемшіліктері, өсу жолының
зерттеуден тыс ... ... ... ... үшін ... көркем
шығарма авторының көлеңкесінде қалып ... ... ... ... ... стиль, ізденісі, табысқа жету ... ... ... ... Ал, ... ... ... ашу үшін шебер
тәржімашылардың күллі ... ... ... ... ... қажет. Біз зерттеу жұмысымызда О.Жанайдаровтың аудармашылық
шеберлігіне талдау жасауға ... ... ... ... ... ... өзіндік
ерекшеліктеріне назар аудардық. Екінші ... ... ... ... ... көрген аудармасымен салыстыра отырып, олардың
аударманың қай ... ... ... ... ... ... осы ... тәржімалаудағы ерекшеліктерін, қолданған
әдіс-тәсілдерін көрсетуге тырыстық. Аудармаларда ... ... тән ... ... ... ... ... жүзінде көрсете
отырып, аудармашылар жіберген кемшіліктерге де назар аудардық.
О.Жанайдаров пен ... ... ... ... интонациялық ерекшеліктерін, ішкі мағынасын, сырлы астарын қазақ
тілінде жақсы жеткізеді. Аудармашылар ... ... ... ... ... ... ... түпнұсқаның әрпін емес, рухын беруге
тырысқан. Аудармалардың жақсы болып шығуының сыры да осында.
Ал ... ... ... ... тағы бір ... М.Мақатаев шығармаларын аударудағы шеберлігін саралау
арқылы ақын өлеңдерінің аударылуындағы жетістіктер мен ... ... ... ... ... аудармаларды жұмысымыздың
барысында қараған сәтте, оның ... ... ... ... ... ... ... ұмтылғанымызды ескерген жөн.
О.Жанайдаровтың ... ... ... бұдан оның ... сол ... ... ... анық ... аудармашылығына байланысты жүргізілген жұмыс нәтижесінде
төмендегіше тұжырымдар жасауға болады.
1.О.Жанайдаров өзінің ... ... ... тән өсу,
тұлғалану ... ... Орыс ... ... ... ... ... О.Жанайдаров көркем
шығарма түпнұсқасын, ... ... ... етіп ... Түпнұсқа көркем
шындығына сай кей тұста еркіндікке де барады.
3. Аударма нұсқаның қазақтың рухани қазынасын ... ... ... ... ... ұстайды. Осыған орай ұлттық ерекшеліктер мәселесіне
айрықша көңіл бөледі.
4. Қазақ классиктерін орысшалаған ... ... ... ... Сонымен қатар олқылықтары да бар.
Қорыта айтқанда, біз ... ... мен ... ... ... ғана ... тырыстық. Ал аудармашының басқа да
туындыларды аударудағы шеберлік деңгейі туралы ... сөз ... ... ... ТІЗІМІ
1. Жанайдаров Орынбай. Алматы: Искандер, 2006. -52 б.
2. Ахметов З. Өлең сөздің теориясы. – ... ... ... ... М. ... мұраты. // Қазақ әдебиеті. 1971. 23-қыркүйек.
4. Сагандыкова Н. Основы художественного ...... ... – с. ... ... Г. Ода ...... Дайк пресс, 2006. – с.400.
6. Талжанов С. Аударма және қазақ әдебиетінің мәселелері. – Алматы:
Ғылым, 1975. - 286 б.
7. Сатыбалдиев Ә. ... ...... ... 1987, - 232 ... Тарақ Ә. Аударма әлемі. – Алматы: Қазақ университеті, 2007, - 242 б.
9. Эткинд Е. Поэзия и перевод. – Москва: Сов. ... 1963. -420 ... ... атқа ер ...... ... 1989, - 232 ... Кодар А. Зов бытия. – Алматы: Таймас, 2006. -525 с.
12. Жанайдаров О. ... из каз. ... ... Т.2. – ... Дайк ...... ... Т. Шығармалары.
14. Мақатаев М. Өлеңдер мен поэмалар. 3 том. – Алматы: Жазушы. 1993.345 б.
15. Жанайдаров О. Когда спят лебеди. – ... ... 2002. с. ... ... О. Тысяча окон в степь. – Астана: ... 2004. с. ... ... М. ... мен ... 2 том. – Алматы: Жазушы. 1993.345 б.
18. Пушкин А.С. ... ... –М. ... 1987, т.5. – 446 с.
19. Әуезов М. Көркем ... ... ... ... және
әдебиет. – Алматы, 1962.
20. Он ғасыр жырлайды. Алматы, 2006. – 408 бет.
21. Озера степные: Сборник произведений казахской поэзии V-XIX вв./ ... ...... ... 2008 – ... Қазақстан жазушылары. Анықтамалық.
23. Мағауин М., Қазақ хандығы дәуіріндегі әдебиет. Алматы, Ана тілі 1992. –
176 бет.
24. Мақатаев М. ... ...... ... ... М. Зов души. – Алматы: 1981.
26. Магауин М. Поэты Казахстана. – М.-Л., 1978. – ... ... ... ... национальный университет имени аль-Фараби.
Диссертация на соискание ученой степени ... ... ... ... ... ... жырау XV-XVIII веков и проблемы
ее воссоздания в переводе на русский язык. Алматы, 2007 – 186б   
28. Өмірәлиев Қ., ... ... ... мен ... А., ... ... Қ., Әдебиет теориясы. – Алматы: Жазушы, 1984.
30. Байтұрсынов А., Шығармалары. Алматы: Жалын, 1989.
31. Қабдолов З., Әдебиет теориясының негіздері. Алматы: ... ... ... С., Теңеулер сөздігі. Алматы: Ғылым, 1991.
33. «Казахстанская правда», 6, 2003.
34. Әуезов М., ХІХ ... ... ... ... әдебиетінің оқу кітабы.
Алматы. 1933 ж.
35. Абылкасымов Б., Жанр ... в ... ... ... ... ... ... А., Әдебиет танытқыш. Кітапта, Ақ жол. Алматы Жалын. ... ... ... 2 ... шығ. жинағы. Алматы. Жазушы, 1982 ж. 
38. Исмакова А.С., Казахская художественная ... ... ... ... ... ... С., Ақын-жыраулар поэзиясының негіздері. А., 1991
40. Келімбетов Н. Көркемдік дәстүр жалғастығы. А., 2000
41. Тлепов Ж., Қазақ поэзиясының тарихилығы. А., ... ... С.Ш., ... ... ... ... в современной
казахской прозе. А., 1998
43. ... М., ... ... ... ... А., 1995
44. Дүйсенбаев Ы., Ғасырлар сыры. А., 1970
45. Жүсіпов Қ., Өлең ... ... А., ...  

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 52 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Корей мақал-мәтелдерін аударудың ұқсастықтары мен айырмашылықтары91 бет
Поэзиялық шығармаларды аудару21 бет
Қазақ авторлары шығармаларын аударудың стилистикалық мәселелері42 бет
Қазақ кинематогрфиясының және кинодраматургиясы56 бет
Әл-Фараби мұраларының алғаш зерттелуі6 бет
Абай - аудармашы. Абайдың орыс ақын-жазушыларынан аударған аудармалары25 бет
Абайдың көркем аудармалары 8 бет
Авторлық стиль және мұхтар әуезовтың көркем аудармалары41 бет
Ахмет Байтұрсынов аудармалары, мысалдары, әдебиеттері22 бет
Ежелгі жәдігерліктер мен жыраулар поэзиясының поэтикалық үндестіктері5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь