М. тынышпаевтың еңбектері- қазақ тарихының деректері

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3. 6

І. М. Тынышпаевтың қоғамдық. саяси қызметі ... ... ... ... ... ... ...7. 31

1. 1. М. Тынышпаевтың ұлт зиялысның өмірі мен қызметі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..7.17

1. 2. Алаш ардақтысының тарихи көзқарасының қалыптасуы...18.31

ІІ. М. Тынышпаевтың қазақ тарихына қосқан үлесі ... ... ... ... ..32.52

2. 1. М. Тынышпаев зерттеуші.ғалым және қазақ тарихының
мәселелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...32. 41

2. 2. М. Тынышпаев қоғам қайраткері.саяси қуғын.сүрген құрбаны ... ... ... ... ... .42. 52

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 53. 54

Пайдаланған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 55. 57
Тақырыптың өзектілігі: Қазақ халқының тәуелсіз мемлекеті бірнеше ұрпақтың арманы болды. Отарлық билік кезіндегі Қазақстан тарихы зорлықшыл саясат үстемдік еткен, қасіретке толы кезеңдермен ерекшеленеді.
Ал енді бүгінгі күні сол тәуелсіздігімізге қолымыз жеткенде, туған елінің, Отанының шынайы тарихын білуге деген ұлттық сана-сезімнің бұрын соңды болмаған өрлеуінің куәсі болып отырмыз. Тарихымызға деген қоғамдық сұраныстың жоғары деңгейін Қазақстан Республикасының тұңғыш президенті Н.Ә.Назарбаевтың 1997 жылды "Жалпы-ұлттық татулық пен саяси қуғын-сүргін құрбандарын еске алу" /1/ және 1998 жылды "Халық бірлігі мен ұлттық тарих жылы" /2/ деп жариялауы көрсетеді. Мұның өзі тарих тағылымының болашақ үшін маңызының ете зор екенін және бұл мәселеге мемлекеттік дәрежеде қолдау жасалып отырғанын аңғартады. Тарихшылардың, қоғамта-нушылардың ендігі міндеттері тарихымыздың "ақтаңдақ" беттерін, құлдық психологиядан, жалған концепциялардан азат етіп, өткенімізді тарихи шындық тұрғысынан зерделеп, тарих тану ғылымының гуманистік борышын орындауға адал қызмет етулері болып табылады. Осылайша, "...өткенді ойша қалпына келтіре отырып және оның мұрагері болу арқылы қоғамдық индивид, сонымен бірге өзінің де қалыптасу процесін жасайды" /3/.
Осы орайда, кезінде тәуелсіздігіміз, азаттығымыз үшін күрескен, сондықтан кеңестік тоталитарлық жүйе құрбандығына айналған, есімдерін осы саяси тәртіп кейінгі ұрпақ санасынан "тазартуға" күш салған тұлғаларды тарихымызға оралту аса қажет. Сондай ірі қайраткердің және ғалымның бірі - Мүхамеджан Тынышпаев (1879-1938). М.Тынышпаев тәрізді тұлғаның қайраткерлігіне және еңбегіне объективті баға беру, ұлттық тарихымыз үшін ғана емес, егемен Қазақстанның жас ұрпағын рухани және саяси тұрғыдан тәрбиелеу үшін де керек.
Бұған қосымша осы уақытқа дейінгі жазылған отандық тарихымызда, жеке тұлғалардың, қайраткерлердің қызметі өз дәрежесінде баяндалды деп айтуға әлі ерте. Ал XX басындағы күрделі тарихи оқиғаларға белсенді түрде тікелей араласып, терең із қалдырған М.Тынышпаев сияқты ірі қайраткерлердің қызметі мен қоғамдық- саяси көзқарасын жан- жақты талдау арқылы, біз отандық тарихымызды одан әрі терең түсінуге жол ашпақпыз.
Мүның өзі диплом жұмысының тақырыбының өзектілігін көрсетеді. Есімі Түркістан тарихының өте маңызды кезеңдерімен тығыз байланысты, саналы ғүмырын Отанының тәуелсіздігі жолындағы күреске арнаған, табиғи талантын, алған білімін халқының келешегіне, оның өркениетті елдер қатарына қосылуына жүмсаған, сол үшін жазықты болып, жазаланған осынау ардақты тұлғаның өмірі мен қызметінің арнайы зерттеу объектісі боларлық тақырып екендігі даусыз. Бүкіл өмір жолы, артында қалдырған рухани мүралары мен тарихи қызметі, кейінгі ұрпақты тәуелсіздіктің баға жетпес қүнын қадірлей білуге үйрететін, патриотизмге, отансүйгіштік асыл сезімдерге баулитын М.Тынышпаевтың қоғамдық- саяси қызметін зерттеу бүгінгі таңда ұлтымызды рухани түрғыдан байытады. Тақырыптың өзектілігі міне, осыдан да туындайды.
М. Тынышпаевтың ұлттық тарих ғылымына қосқан үлесі зор. Сондықтан, тарихшы- қайраткер туралы алғашқы зерттеуді әрине, тарихшылар қолға алуға міндетті.
1. М.Тынышпаевты еске алу кеші //Қазақ әдебиеті.-і 997-21-ма-шр; М.Тынышпасвты еске алу. //Егемен Қазақстан.- 1997.-28 мамыр; М.Тынышпаевты еске алу. //Жас Алаш.- 1997.- 22 мамыр;
2. Тынышпаев М. История казахского народа.- Алма-Ата: Қазақ университеті, 1993.- 224 б.
3.Барг М.А. Категории и методы исторической науки. - М.: Наука,
1984. - 342 б./5/.
4.Қазақ ССР тарихы. - Алматы: Қазақстан Мемлекеттік Баспасы,
1957. -Т. 1. - 340 б./619,623/.
5.Алаш партиясы атынан Учредительное собраниеге аталған депу-таттар. //Қазақ. - 1917. - 28-қазан#
6.Краткая биография в Учредительное Собрание.// Семиреченские
ведомости. - 1917. - 7 октября.
7.Байтурсынов А. Революция и киргизы. // Жизнь национально-
стей. - 1919. - 3 августа;
8.Букинич Д. Коммунизм и киргизы.//Совда, -1919. - 17 августа;
9.Пестковский С.С. Киргизы и Советская власть.//Сонда, - 1920. - 27 апреля;
10. Турекулов Н. Кокандская автономия.
11. Сборник к 3-ей годовщине Октябрьской революции в Туркестане. -
Ташкент. - 1920. - 150 6/59-65/;
12.Сазонов. Кокандская автономия. Вос-
поминания.//Красная летопись Туркестана.-Ташкент. - 1923. - N1-2. -
Б. 88-93; Т.Кокандская автономия.//Сонда, - Б.84-87;
13. Сафаров Г.И.Колониальная революция /Опыт Туркестана/. - Алматы: Жалын, 1996.- 200 б;
14. Кенжин А.К. К исторической оценке деятельностей "Алаш-
Орды".// Степная правда. - 1922. - 14 ноября. К статье "Рев-движения в Восточной Киргизии.// Сонда, - 1922. - 27 августа;
15.Байдилдин А. По поводу революционного движения в Восточной Кирги-
зии.// Сонда, - 1922. - 27 июля;
16.Открытое письмо т.т. Джандосову, Нурмакову, Садвакасову, Ходжанову, Мендешеву, Рыскулову, Тюрекулову.//Советская степь. - 1925. - 20 ноября;
17.Рыскулов Т. Жастар хатына жауап.// Еңбекші қазақ. - 1926. - 9 шілде және т.б.
18.Байтурсынов А. Революция и киргизы. // Жизнь национально-
стей. - 1919. - 3 августа.
19.Кенжин А.К. К исторической оценке деятельности "Алаш-
Орды". // Степная правда. - 1922. - 14 ноября.
20.Ю.Токарев.Кокандская автономия.//Красная летопись Туркестана. - 1923.-N1-2.-6.84-87; Дервиш. Ферганская проблема.// Военная мысль. -
1921. - N2. - Б. 15-20; Сонікі. Современное басмачество.//Коммунист.
-1922. N5. - Б. 17-20.
21.Алексеенков П. Кокандская автономия. - Ташкент: Узгиз,1931. -70 6;
22. Алескеров Ю. Интервенция и гражданская война в Средней Азии
23.Асфендияров С.Д. История Казахстана /с древнейших времен/, 2-ое изд. /под ред.проф. А.С.Такенова. - Алма-Ата: Қазақ универси-геті, 1993. - 304 6.
24. Қаратаев Т. "Алаш" және "Алашорда". -Алматы: КазГУ, 1990.-41 б. және т.б.
25.Дүзбаев Ж. Аққа қара жүқпаңды//Октябрь туы.- 1989.- 11 -та-мыз;
26. Осадчий Ф. Қазақтың түңғыш темір жол инженері//Өркен.-1989.- 4-10-сәуір;
27.Байғалиев Б. Тозаң түтпас түлға //Дала дидары.-1991.- 4-10-сәуір;
28. Қойгелдиев М. Панасызға араша түскендер//Қазақ әдебиеті.- 1992.- 22-мамыр; Сонікі. Алашты бүғаудан қашан босата-мыз?//Арай.- 1990.- N8-9, -Б. 6-8; Мектептегі А.,
39.Тақарүлы Б. Мүхамеджан Тынышпаев. Отарбадай ағып өткен ғүмыр// Ана тілі.-1992.-9-сәуір;
40.Тәкенов Ә.С. Тынышпаевтың екінші үлы табылды/ Бел-гілі қазақ қайраткері, инженер әрі тарихшы М.Тынышбаевтың үлы Дәулет Тынышбаев туралы// Түркістан.- 1996.- 28-ақпан;
41.Қойгелдиев М., Қүлмақанова Л. Мүхамеджан Тынышпаев және қырғыз трагедия-сы.//Ақиқат.- 1996.- N5. -Б.85-90. және т.б.
42.Тынышпаев М. Үлы мәртебелі мырзаға//Қазақ әдебиеті.- 1990.-26-қазан; Сонікі. Қазақ руларының шежіресі//Ана тілі.- 1990.-26-шілде; Сонікі. Түрік-монғол тарихы.//Семей таңы.- 1991,- 6-7-наурыз; Сонікі. 17-18-ғасырлардағы қазақтар// Қазақстан коммунисі.- 1990.-N11;
43.Тынышпаев М. Қазақ даласындағы көшпелі халықтың мүк-таждарына орай//Дала дидары.- 1992.- 3-9-шілде; Сонікі. Көксудағы қираған қаланың орны және Қайлақ (Қойлық) қаласы//Жерүйық.-1999.- 7-қаңтар; Сонікі. Қызылөзендегі қираған үйінді және Бала-сағүн қаласы//Жсрүйык.- 1993.-19-тамыз; Сонікі. Босқын қазак-қырғыз жайы//Ана тілі.- 1991.- 1-тамыз; Сонікі. Қазақтар және Азат-тық қозғалысы //Жүлдыз.- 1992.-К8.-Б.142-147; Сонікі. Қазақтардың 1917 жылғы саны/М.Тынышбаевтың рулар мен уездер бойынша жа-саған кестесінің нүсқасы//Ана тілі.- 1990.- 22-қараша; Сонікі. Вели-ше бедствия...-Аіма-Ата: Жалын, 1992.- 152 б.
44. 1997 жылды Жалпыүлттық татулық пен саяси қуғын-сүргін құр-
бандарын еске алу жылы деп жариялау туралы Қазақстан Республика-
сының президенті Н.Ә.Назарбаевтың Жарлығы.//Егемен Қазақстан. -1996.- 30-желтоқсан.

45. Қойгелдиев М. Өткінші шаралардан сақтанайық//Қазақ тарихы.- 1998.- N3.-5.28-31.
46. 1998 жылды Халық бірлігі мен үлттық тарих жылы деп жариялау
туралы Қазақстан Республикасының президенті Н.Ә.Назарбаевтың
жарлығы. //Егемен Қазақстан. - 1997. - 11-желтоқсан.
47.Такенов А.С., Байгалиев Б. Инженер и историк (о М.Тынышпаеве)//История казахского народа.- Б.3-14.
48.Қойгелдиев М. Алаш қозғалысы.- Алматы: Санат, 19.95.- 368 б (264-292).
49.Нұрпейісов К. Алаш һәм Алашорда. -Алматы: Ататек, 1995.- 256 5.
50.Бөкейханов Ә. Шығармалар. Қүрастырып, кіріепесін жәнс өмірбаяңдық ғылыми мақаласын жазған М.Қойгелдиев.- Алматы: Қазақстан, 1994.- 384 б. (52,72,78-80,86);
51.Қоңыратбаев О. Түрар Рысқұлов. Қоғамдық-саяси және мемлекеттік қызметі. Түркістан ксзсңі.- 2000
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ
ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
ӘЛ-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
ТАРИХ ФАКУЛЬТЕТІ
Деректану және тарихнама кафедрасы
Диплом жұмысы
М. ТЫНЫШПАЕВТЫҢ ЕҢБЕКТЕРІ- ... ... ... ... күні)
Ғылыми жетекші:
(((((((((((((((((
(қолы, күні)
Қорғауға жіберілді:
кафедрасының
меңгерушісі т. ғ. д.,
профессор ... ... ... ... М. ... қоғамдық- саяси қызметі...........................7- 31
1. 1. М. Тынышпаевтың ұлт зиялысның өмірі мен
қызметі..................................................7-17
1. 2. Алаш ардақтысының тарихи көзқарасының қалыптасуы...18-31
ІІ. М. Тынышпаевтың ... ... ... ... 1. М. Тынышпаев зерттеуші-ғалым және қазақ тарихының
мәселелері.......................................32- 41
2. 2. М. Тынышпаев қоғам қайраткері-саяси қуғын-сүрген
құрбаны.....................42- 52
Қорытынды...................................................................
.....................53- 54
Пайдаланған ... ... ... Қазақ халқының тәуелсіз мемлекеті ... ... ... ... ... ... ... тарихы зорлықшыл
саясат үстемдік еткен, қасіретке толы кезеңдермен ерекшеленеді.
Ал енді ... күні сол ... ... жеткенде, туған
елінің, Отанының шынайы тарихын білуге деген ұлттық сана-сезімнің бұрын
соңды болмаған ... ... ... ... Тарихымызға деген қоғамдық
сұраныстың жоғары деңгейін ... ... ... ... 1997 ... "Жалпы-ұлттық татулық пен саяси ... еске алу" /1/ және 1998 ... ... бірлігі мен ұлттық тарих
жылы" /2/ деп жариялауы көрсетеді. Мұның өзі тарих ... ... ... ете зор ... және бұл мәселеге мемлекеттік дәрежеде қолдау
жасалып отырғанын ... ... ... ... ... "ақтаңдақ" беттерін, құлдық психологиядан, жалған
концепциялардан азат етіп, өткенімізді тарихи шындық тұрғысынан зерделеп,
тарих тану ғылымының ... ... ... адал ... ... болып
табылады. Осылайша, "...өткенді ойша қалпына келтіре отырып және оның
мұрагері болу арқылы ... ... ... ... өзінің де қалыптасу
процесін жасайды" ... ... ... тәуелсіздігіміз, азаттығымыз үшін күрескен,
сондықтан кеңестік тоталитарлық жүйе құрбандығына айналған, ... ... ... ... ұрпақ санасынан "тазартуға" күш салған тұлғаларды
тарихымызға оралту аса қажет. Сондай ірі қайраткердің және ғалымның бірі ... ... ... ... тәрізді тұлғаның
қайраткерлігіне және еңбегіне объективті баға беру, ұлттық тарихымыз үшін
ғана ... ... ... жас ... ... және саяси тұрғыдан
тәрбиелеу үшін де керек.
Бұған қосымша осы уақытқа дейінгі ... ... ... ... қайраткерлердің қызметі өз дәрежесінде баяндалды деп ... ... Ал XX ... күрделі тарихи оқиғаларға белсенді түрде тікелей
араласып, терең із қалдырған М.Тынышпаев сияқты ірі ... ... ... саяси көзқарасын жан- жақты талдау арқылы, біз отандық
тарихымызды одан әрі терең ... жол ... өзі ... жұмысының тақырыбының өзектілігін көрсетеді. Есімі
Түркістан тарихының өте ... ... ... ... ... ... ... жолындағы күреске арнаған, табиғи ... ... ... ... оның ... ... қатарына қосылуына
жүмсаған, сол үшін жазықты болып, жазаланған осынау ардақты тұлғаның өмірі
мен қызметінің ... ... ... ... ... ... ... өмір жолы, артында қалдырған рухани ... мен ... ... ... ... баға ... ... қадірлей білуге үйрететін,
патриотизмге, отансүйгіштік асыл сезімдерге баулитын М.Тынышпаевтың
қоғамдық- саяси қызметін ... ... ... ... ... ... Тақырыптың өзектілігі міне, осыдан да туындайды.
М. Тынышпаевтың ұлттық тарих ғылымына қосқан үлесі зор. ... ... ... ... ... ... ... қолға алуға
міндетті.
Мәселенің зерттелу деңгейі: Мұхамеджан Тынышпаевтың қызметін зерттеуге
арналған жұмыстар, жалпы алғанда бірнеше кезеңдермен ... ... 20- ... орта ... ... ... объективті талдауға және
бағалауға тырысқан ... ... ... көру ... Екінші кезең- 20-
жылдардың соңынан басталып, 80- жылдардың екінші жартысына дейін созылатын
М.Тынышпаевты біржақты қаралау, ... ... ... ... Үшінші кезең- 80- ... ... ... ... ... ... ... тарихи шындықты ... ... ... ... ел ... ... ... көрген
еңбектерғе ұласуымен ерекшеленеді.
М.Тынышпаевтың өмірі мсн қызметі туралы алғашқы зерттеупер қатарына,
Қазан төңкерісіне ... ... ... ... ... ... ... болады. Мәселен, оның ... ... А. ... және М.Дулатов шығарған "Қазақ" газеті 1917
жылғы N 247 ... ... ... II ... Дума ағзасы,
инженер. Саясат ісіне жетік, халыққа таза ... ... ... ... ... қатар зиялы азамат /5/" деп көрсетіп, оның 1916 жылғы
көтеріліс тұсындағы ... ... ... ... білдірген болатын.
Сол сияқты "Семиреченские ведомости" газеті де Қүрылтай Жиналысына ... ... ... "... 1905 жылғы революциялық ... ... ... ... - Г.Ж.) ... бостандық пен
революция идеяларын үгіттеп таратқан облыстан шыққан түңғыш қырғыз" /6/ ... одан әрі оның ... ... ... ... ... ... келе, бүл бел-сенді қызметтің нәтижесі, жандармдық полицияның
қайраткерді үнемі ... ... ... ... ... ... барлық ұлттық қозғалыстар қайраткерлері тәрізді
Мұхамеджан Тынышпаев туралы да, ... ... ... арнайы зерттеу
жүргізуге тиым салынды. Оның тек қоғамдық- саяси ... ғана ... ... ал ... және ... қызметі мүлде ұмыт қалдырылды.
Кеңестік дәуірдегі тарих ... ... ... тақырыптардың ең
бастысы - пролетариат ... ... ... ... ... ... ... жеңу тарихы болғандығы белгілі. Тарихнамасы өте
бай, осы ... ... ... ... ... ... ұлтшылдар" үнемі еске алынатын және ... ... ... мен ... ... ... сол күйінде
қайталанатын. Сондықтан бүл кезеңдегі еңбектерге қысқаша шолу ... жөн ... ... ... ... ... ... 20- жылдардың
ортасына дейінгі аралықты қамтитын ... ... ... мақалалар, арнайы зерттеулер) /7/ бірсыпырасы, кейінгі
жылдарға қарағанда біршама объективті ... ... ... ... ... билігін қолына алғанына әлі көп ... бола ... ... және осы ... ... ... ... қабылдаған ұлт
зиялыларынының алғашқы саяси бағалары ... ... ... ... ... Алаш ... ... жетекшілерінің бірі- Ахмет
Байтұрсыновтың "Революция жөне қырғыздар" атты мақаласы. ... ... ... ... ... ... отарлық билікке қарсы күресіп,
қазақтың ұлттық саясатына жетекшілік ... ... ... ... осы қозғалыстың пайда болу себебіне, қазақ халқының
1917 жылғы қос теңкеріске қатысына, елді ... ... ... құрылған уақытша Алашорда үкіметіне, бүл үкіметтің ... ... ... ... бірі ... билікке таласқан орыс
үкіметтерімен (Уақытша Сібір үкіметі, Қүрылтай Жиналысы мүшелері ... ... ... үкіметі және т.б.) байланысына және Кеңес
үкіметі жағына ету себептеріне тоқталады /8/.
Біздің ... ... ... ... енді қаз түра ... ... біртұтас тарихын жазуға деген М.Тынышпаевтың талпынысына осындай
баға берумен келісу қиын. ... өзі ... ... ... ... ... ... талдау жасаудың қажеттігін көрсетеді.
Түркістан- Сібір темір жолы құррылысын салумен ... ел ... ... насихаттау мақсатында, іле-шала ... ... ... ... сан алуан еңбектерде оның еңбегі елеусіз
қалды /46/. Тіптен М.Тынышпаев мүше болған ... ... ... ... ... ... да, оның есімі көрсетілмеген /21/. Кейін
осы Түрксибтің тарихына, Қазақстандағы жалпы жол қатынасы ... ... де ... зор еңбегі әділетсіздікпен ұмыт қалдырылды
/11/.
Сонымен Мұхамеджан Тынышпаевтың жан- жақты ... жеке ... ... ... ... шолу - қайраткер ғалым, кәсіпқой маман
туралы арнайы тарихи және кәсіби зерттеудің ... ... ... ... ... өзектілігін күшейте түседі.
Зертеудің мақсаты мен ... ... ... ... мақсаты
-М.Тынышпаевтың ғүмырының барлық кезеңдерін қамти отырып, оның ... ... ... және кәсіби қызметін тарихи ... ... Осы ... жету үшін, диплом жүмысы темендегідей нақты
міндеттерді ... ... ... ... ... анықтау. Оның қоғамдық ... ... ... ортаны, ішкі және сыртқы
себептерді ашу. Оның көзқарасындағы әзіндік ерекшеліктерді айқындау;
- Қайраткердің қазақ тарихының күрделі мәселелерін ... және оның ... ... ... ... үшін ... ... Сталиндік саяси қуғын- сүргіннің жүгенсіздігін, тұрпайы жазалау
механизмін, адамгершіліктен жұрдай кескін- ... ... ... арқылы көрсету.
Диплом жұмысының мерзімдік шегі: Мұхамеджан Тынышпаевтың өмір сүрген
жылдар, яғни туған ... ... ... қуғын-сүргін құрбаны болған
жылдарға дейінгі ... ... ... ... ... толық
зерттелмегендіктен, ол туралы бұрынғы таптық тұрғыдан жазылған
тарихымызда ... және ... ... көп орын
берілгендіктен, оның өмірін түтас алып қарастырдық.
Диплом жұмысының деректік негізін: Кітапханаларда сирек ... мен ... ... ... ... баспасөздегі
деректер, ғылыми зерттеулер ... ... өз ... ... ... ... ... - "XX ғасырдың
алғашқы жартысындағы азаттық үшін күрескен қазақ үлттық интел-женциясының
тағдыры"— ... ... ... ... бір ... ... негізінде, сол кездегі бүкіл қазақ интеллигенциясының, ... ... сан ... және сан ... белсенді қызметін, ... ... ... ... ... ... тарихилық,
талдау және қорыту, салыстармалы түрде ... ... ... ... ... ... ... жан-жақты қарастыру.
Диплом жұмысының құрылымы: Негізінен кіріспе, екі ... төрт ... ... мен ... ... тізімінен тұрады.
І. М. Тынышбаевтың қоғамдық- саяси қызметі
1. 1. М. ... ... ... ... болған елдердің тарихында алтын ... тиіс ... ... ... тарихы болатындығы түсінікті. Бізге
де тікелей қатысты бүл кезеңді ... ... ... жан- ... ... ... енді ... келе жатқан ұлттық ... ... ... бола ... қайраткерлерінің бірі- біз бітіру жұмысының ... ... - ... ... ... табылатын, Алаш қозғалысы ... ... ... ... құлшыныс, бұл қозғалыстың алдына қойған
мақсатының өміршеңдігінен және бүгінгі ... ... ... ... ... еді.
Кеңестік тарихнамада ұлттық қозғалыстар, саяси партиялар тарихы тым бір
жақты, қатаң таптық көзқарас тұрғысынан ... ... ... марксистік доктрина қағидаларының дұрыстығы, большевиктердің
стратегиясы мен ... ... ... ... ... ... ("буржуазиялық", "ұсақ буржуазиялық", "контрреволюциялық", "ұлттық"
жұмсартып айтқанда "пролетар емес" және т.б.) ... мен ... ... ... ... ... да ... болашақта болмай
қоймайтын жеңілісі дәлелденетін. Әдетте, Ресей империясында пролетариат
диктатурасының және бірпартиялық жүйенің орнауы зандылық ... ... ... ... ... ... ал басқа балама жолдың тек тұйыққа
әкеліп тірейтіндігі санаға терең енгізіле түсіндірілетін.
Ал осы қозғалыстар, партиялардың негізгі ұйтқысы - ... ... ойлы ... ... ... ... ... не бұрмаланып жазылатын.
Ұлт- азаттық қозғалыстарының жекелеген қайраткерлерінің рөлін ... ... ... ... жат, ... ... болып
саналғандықтан, бодан ұлттардан шыққан тарихи тұлғаларды, ... ... ... ... үшін ... ... арнайы зерттеуге тиым
салынды. Керісінше, коммунист "тапшыл" тұлғалардың қоғамдық- саяси ... ғана ... ... ... ... ... тақырыбымызға қатысты М.Ты-
нышпаев туралы кеңестік зерттеулерде жасалған ... ... ... ... жылы Қазақстан Мемлекеттік баспасынан шыққан "Қазақ ССР тарихының" I
томынан ... ... ... ... ... ... ... Қоныс аудару басқармасының чиновнигі, ... ... ... ... эсер ... және ... ... бірі М.Тынышпаев тағайындалды. Барлық прогрестік
жаңа нәрселерден қорыққан, революцияны жек ... ... ... ... феодалдық қатынастарды сақтауға тырысты. Олар феодалдық
жер иелену тәртібін, әйелдерді бұрынғы езілген, күңдік ... ... ... мұсылман дін қызметкерлері үшін артықшылық жағдай жасау
туралы және сот ... ... ... ісін ... қолына беру туралы
қаулылар қабылдатты.
Орыс халқы мен қазақ халқының жаулары- ... ... ... ... ... үшін ... келгеннің бәрін істеп
бақты" /4/.
Тұтас Түркістан өлкесіндегі XX ... ... ... жетекшілерінің бірі, тарихшы- ғалым, ... ... ... ... ... ... ... Тынышпаевтың өмір жолын, сан-
салалы қызметін зерттеуге талпынысымыз, тарихымыздағы осындай олқылықтардың
орнын толтыруға ... ... ... ... ... ... ұлттық қозғалыстар қайраткерлері тәрізді
Мұхамеджан Тынышбаев туралы да, ... ... ... ... ... тиым ... Оның тек ... саяси қызметі ғана зерттеушілер
назарында болып, ал ... және ... ... ... ұмыт ... ... тарих ғылымында мәңгі, өзекті тақырыптардың ең
бастысы - ... ... ... басына келуі, Түркістан
өлкесінде Кеңес ... жеңу ... ... ... ... ... осы ... арналған саналуан зерттеулерде ... ... ... ... еске ... және көбінесе бұрмаланған
белгілі фактылар мен ... ... ... сол ... Сондықтан бүл кезеңдегі еңбектерге қысқаша шолу жасаумен
шектелуді жөн ... ... ... ... ... басталып, 20- жылдардың
ортасына дейінгі аралықты қамтитын еңбектердің (естеліктер, ... ... ... ... /7/ ... ... қарағанда біршама объективті жазылған. Мұнда М.Тынышпаев қатысқан
қозғалысқа, үкімет билігін қолына алғанына әлі көп ... бола ... ... және осы ... ... ... шешім қабылдаған ұлт
зиялыларынының алғашқы саяси ... ... ... ... ... ... Алаш ... көрнекті жетекшілерінің бірі- Ахмет
Байтұрсыновтың ... жөне ... атты ... ... ол,
М.Тынышпаев тәрізді патша заманынан бастап, отарлық билікке қарсы ... ... ... ... жасаған қазақ интеллигенттері
өкілдерінің атынан, осы қозғалыстың пайда болу ... ... ... ... қос ... ... елді ... анархиядан қүтқару
үшін құрылған уақытша ... ... бүл ... ... ... қызметіне, бірін-бірі алмастырып, билікке таласқан орыс
үкіметтерімен (Уақытша Сібір үкіметі, Құрылтай ... ... ... ... ... ... және т.б.) ... және Кеңес
үкіметі жағына ету себептеріне тоқталады /8/.
Біздің ойымызша, ... ... ... енді қаз түра ... ... біртұтас тарихын жазуға деген М.Тынышпаевтың талпынысына осындай
баға берумен келісу қиын. Мұның өзі ... ... ... ... объективті тұрғыдан талдау жасаудың қажеттігін көрсетеді.
Мұхамеджан Тынышпаев 1879 жылы мамыр айының 12 жұлдызында Жетісу облысы
Лепсі ... ... ... Жыланды тауының баурайында дүниеге
келеді /21/. ... бұл өңір ... ... ... ... ... (1993 ... бастап) деп аталады.
М.Тынышбаевтың әкесі - Әлдекеұлы ... ... ... биі ... Ол ел ішінде беделді, қайсар мінезді жан болғанға ұқсайды. Азамат
соғысы ... қарт ... ... ... қаза ... ... ... да (кейбір естелік-терде ... ... /13/ өте ... ... кісі ... Ол кісі 1932 ... қайтыс болса керек. М.Тынышпаевтың өзімен бірге туған бауырлары да
көп болған. Алайда, М.Тынышпаев әулетінің басындағы ... олар ... ... табуды қиындатып отыр. Бір адамның ғүмырындай салтанат
құрған ... ... ... ... жоқ ... "Халық жауының" атын атау
былай түрсын, оның өскен ортасы, шыққан елі ... да сөз ... ... ... бүл ... ежелден Жетісудың екі өзені - Лепсі мен Ақсу
бойын мекендеген Орта жүздің найман-садыр руы-нан шыққан, ірі тарихи ... ... ... ... нәрсенің бәрін, халық санасынан ешіруге
тырысып бақты.
М.Тынышпаев "жер жаннаты Жетісу" атанған әсем еңірден ... ... ... - Ешкіөлмес сайы (бір жылы осы сайда 6 ешкі мен 1 серке
қалып қалған, келесі жылы 12 ешкі болып ... аман ... ... ... атап ... ... Тынышбай сайы деп те аталатын жерде оның балалық
шағы өтті.
Ал уездің ... ... ... сол ... ... бір
экономикалықмәдени орталық тәрізді болған. Мүнда үш медресе, үш шіркеу,
Михайловтың, Макушкиннің, ... ... ... үн ... ... өндіріс орындары, тері илейтін, спирт шығаратын заводтар ... ... ... екі ... ... ... ашылады. Қазақша сауатын
ауыл мектебінде ашқан ... осы ... ... ... ... бітірген соң, 1890 жылы 14 тамызда Верный
қаласындағы Ерлер ... ... ... Ол алдымен гимназияның
екі жылдық дайындық ... ... ... алынады. Оның бұл оқу орнына
қабылдануы туралы бірнеше естеліктер бар. ... ... ... ... жүйріктігін кездейсоқ (қой санағы кезінде)
байқап ... уезд ... ... ... деп ... /14/. Ал келесі
бір естеліктерде -зерск баланы байқаған ауылдағы дүкеннің иесі орыс ... ... ... ... ... болған деп көрсетеді /15/. Қалай
болғанда да, ... ... ... ... ең ... себеп
болса керек.
М.Тынышпаев білім алған Верный Ерлер гимназияеы, 1876 жылы генерал-
губернатор Г.А.Колпаковский ашқан 4 ... ... ... ... жылы ... ... болатын. Енді ол гимназиялық деңгейде білім
беретін болды. Классикалык тілдер (латын, грек ... жете ... ... ... ... бар, ... оқу курсы 8 жылдан түратын осы бір
білім ұясы, сол ке-зеңнің барлық талабына жауап бере ... ... ... озық ... ... ... жандар аз болмады.
Олардың кейбіреулері, саяси көзқарастары үшін орталық Ресейден қудаланып,
жер аударылғандар болатын. Гимназия ... ... ... да ... Онда ... ... қатар, "Восточное обозрение",
"Русский вестник", "Вестник Европы", "Исторический вестник", "Русская
мысль" ... ... ... ... бар еді ... ... ... арналған пансионы бар ... ... ... ... еді. Оның ... көп-шілігі көпестердің,
өнеркәсіп иелерінің, әскери қызмсттегі адамдардың балалары болды. Өйткені
гимназияның өзі де ... ... ... Ал М.Тынышпаев тәрізді
жергілікті халықтың балаларын, орыс үкіметі түземдіктермен байланыс жасау
үшін (тілмәштық ... ... өте аз ... ... ... ... әр ... Түрлыбек жоне Барлыбек Сыртановтар, С. Аманжолов, Т.
Есенқүлов, Ы.Дүйсебаев, И.Жайнақов ... ... және ... ... бәрі де ... ... адал ... еткен жандар болғаны
белгілі.
М.Тынышпасв гимназияда өте үздік ... Ол 10 жыл бойы ... ... өте ... ... мінезімен таңдандырып өтті.
Бүл туралы гимназистің сабақ үлгерімі мен тәртібі туралы куәліктері ... ... ... ... 15 ... бен 31 қазан аралығындағы алғашқы оқу
тоқсанының қорытындысын тек орыс тілінен ғана ... ... ... ... ... ... М. ... бұдан кейінгі жылдары өте үздік
нәтижелермен оқыды. Ол барлық пәндерді (орыс тілі мсн әдебиеті, орыс ... ... ... ... тілі, грек тілі, француз тілі, неміс тілі,
математика, алгебра, тригонометрия, география, ... ... ... ... ... айғағындай етіп, қазақ баласы жыл сайын ... I ... ... ... ... ... ... оның өмірде ұстанар мақсаты да қалыптаса
бастайды.
М.Тынышпаев білім ... ... ... ... ... ... мәдени-экономикалық жағынан едәуір дамыған ірі
орталық болды. 1854 жылы Алматы ... ... ... ... бекінісі,
уақыт өте сібір қазақтары мен орыс шаруаларының қаласына айнала бастаған
болатын. Қала ... 1867 жылы ... ... ... ... ... Патша үкімстінің Алатау бөктеріндегі саяси билігін нығайту
мақсатында салынған Верный ... ... ... де ... ... ... ... бірнеше клубтар, кітапханалар болды. Қалада демалыс күндері
қызықты ... ... ... ... ... қойылымдар жиі өтіп түрды.
1899 жылы мамыр айында мәдени өмірге құмар Верный жүртшылығы, ... ұлы ... ... туғанына 100 жыл толуын атап өтуге
әзірлене бастайды. Бүл мерекеден Верный Ерлер гимназиясы да сырт ... ... ... мерекесін өткізуте қызу дайындық жүргізеді.
Пушкин мерекесі 27 мамырда ашылады. Қаладағы түрлі қоғамдар дайындаған
кештің бағдарламасын, ... ... ... ... ... ... еді. ... беташарға белсене қатысқан, гимназия
формасы өзіне құйып ... ... ... жасы ... ... ... 7 ... оқушысы М.Тынышпаев мұнда "Ұлы Петр мен ... ... ... ... ... атты ... ... болатын. Бүгінгі күні ғалым-зерттеуші ретінде де мойындалып
отырган М. Тынышпаевтың аталмыш ... оның ... ... тәрізді еді.
М.Тынышпаевтың мұндай қасиеті, ол гимназияны ... жылы ... ... ... қырлары" атты шығармасында да байқалған
болатын. Оны, жұмысты тексерген облыстық училищелердің бас инспекторы, орыс
тілінің ... ... ... атап ... Ол ... ... ... өзгешелігін, сонымен бірге зерттеушілік талпыныстан
да құр еместігін педагогикалық есеп туралы құжатқа жазып ... ... ... қабырғасында жүріп, терең білім ... ... ... ... ерекше құлшыныс танытады. Мұндай еңбек,
үнемі оқу, ... ... ... ... кеткен жоқ. М.Тынышпаев бірте-
бірте қоршаған өмір, қоғам ... ... ... ... бастайды. Сонымен бірге, ана сүтімен дарыған ... ... ... ... ... тәлім-тәрбиенің, бөтен жүрттың
боданындағы халқының ауыр тұрмысына деген жанашырлық ... ... ... болды. Оны М.Тынышпаевтың қоғамдық көзқарасының қалыптасуына себеп
болған ... ... бірі ... ... ... ... ер ... оңы мен солы тани бастаған шағы, ... ... де, ... де ... ... сөті ... белгілі.
Тарихқа жүгінсек, Жетісу өңірі кейінірек жаулап алынса да, ... ... ... ... ... асыруға, табиғаты
жайлылығынан өте қолайлы өлке болғандығы көрінеді.
Ресей үкіметі 1876 ... ... ... ... отырған Қоқан хандығын
түпкілікгі талқандағаннан кейін, аталмыш өлке империяның бір бөлшегі болып
санала бастады.
Жоғарыда ескерткеніміздей, 1867 жылы құрылған Жетісу ... ... ... 1882 жылы облыс, Дала өлкесі ... ... 1897 жылы ... ... ... ... еді. ... өлкесі бүл кезде, 335 250 шаршы ... ... ... ... болды. Оған кейінгі Алматы облысы, Семей (қазіргі Шығыс
Қазақстан облысы-Г.Ж.), Жамбыл ... ... және ... ... ... 1897 ... Бүкілресейлік санақ бойынша,
Жетісуда 987 863 адам тұрған/19/.
Облыстың әскери және азаматтық ... ... ... қолына
шоғырланды. Ол өз кезегінде Түркістан генерал-губернаторына ... ... уезд ... билеп, олар әскери губернаторға қарады.
Жетісу облысы ғасыр басында алты уезге бөлінген болатын. ... ... ... ... ... және ... ... Уездер болыстарға,
болыстар бірнеше ауылдарға бөлінді. Болыстарды үш жылда бір рет сайланатын
болыс басқарушылары, сол ... ... да ... ... ... ... Бұл төменгі әкімшілікті қазақтар басқарды.
Кейін М.Тынышпаевтың ашына ... ... ... пара берусіз
өтпейтін"/20/ бұл болыстық қызмет, қазақтарға орыс үкіметінің ... ... ... ... ... ... ... күнкөрісі
қиындап жатқанын да естен шығаратын қазақтар, өзара таласып, бір-бірімен
өштесіп, қатты араздасатынын ... ... ... ... осы ... ... Ол қазақты бір-біріне айдап салып, ... ... ... ... одан әрі жүргізе берді.
Жетісу облысында патша заңы толық жүзеге асып тұрды. Мемлекеттік
қылмыстар, басқару ... ... ... ... ... ... патша
үкіметінің арнайы заңымен қаралды. Азаматтық істер, ұсақ ... ... ... ... ... ... ... уезінде осындай би
болғаны жоғарыда айтылды.
Қазақ пен ... ... ... ... ашқызбады. Мысалы, 1867
жылғы Уақытша Ереже бойынша түтін салығы 2 сом 75 тиын, ал 1891 жылғы Ереже
бойынша ол 4 ... ... Ол ... төлеушінің шамасына қарамай,
бірыңғай белгіленді.
Енді жер мәселесі қалай шешілгеніне ... ... 1891 ... ... ... Жетісу, Орал және Торғай облыстарын басқару туралы
"Дала Ережесінің" 119 бабына сәйкес, қазақ жері ... ... ... ... ... ... ... 120 бабында, қазақ даласының
көшпелілердің бүтін ... ... ... ... ... айтылды. Алайда оның "Ескертуі" қазақтарға өте қауіпті болды.
Бүл Ескерту былай дейтін: "Көшпенділерден ... жер бола ... ол ... мүлкін басқарушы министрліктің қарамағына беріледі"/21/.
Қазақтардың тұрмыстіршілігін, ... өмір ... ... ... ... осы бір ... ... халқын жер бетінен жойып жіберуге
әкелетінін М.Тынышпаев көрсеткен болатын.
Жетісуді жаулап ... ... ... ... ... жедел
қарқынмен жүргізілді. Алдымен казактарын қоныстандырған үкімет, ... ... ... ... ... ... ... іске асырылған әскери отарлау, елкедегі патша
үкіметінің басты ... ... ... әскерлері, Жетісудағы алғашқы орыс
қоныс аударушылары еді. Бүлардың ... ... ... жеңілдіктері
көп болды. Олардың өздерінің әскери Басқармасы болып, казактар негізінен,
соған бағынды.
Орыс үкіметі казактардың Жетісуда ... ... ... ... ... қалуы үшін, қазақ жерінің шүрайлы, егін салуға қолайлы деген
жерлерінің бәрін түрлі ... ... ... алып беріп отырды. Соның
есебінен жыл сайын, казак станицалары көбейе бастады. Мәселен, 1900 ... ... 11 ... станицасы және 17 поселогы болды. Әсіресе Верный,
Лепсі, Қапал уездерінің жерлері, казак әскерлері ... ... ... ... осы ... ... түрғындары қазақтардың тау-тасты,
шөлді, қолайсыз жерлерге ығыстырылуымен жүзеге асып жатты. М.Тынышпаев, жер
мәселесінен туған талай қақтығыстың куәсі болғанын да ... ... ... 10 ... 10 рет жайылым жері үшін үкіметке шағым жасаған еді.
Мұндай зорлықты ... бала ... ... есті.
Жетісуды орыс шаруалары арқылы отарлау да, әскери ... кем ... өз ... келіп, өлкені "бейбіт" жолмен ... ... ... еді. Ресей мен Украинадан "жүмақ жер" іздеп шүбырған үйсіз-
күйсіз келімсек шаруалар да, өлке халқының санын ... ... ... жылы ... келімсектер саны 16 мыңға жетті. Өлкенің кейінгі тарихы,
бүл процестің үздіксіз ... ... ... Міне ... халқының
өмірін мүлдем өзгертуге өкелген осындай, саяси, экономикалық ауыр жағдай,
М.Ты-нышпаевтың көз алдында жүріп жатты. Ол мүның ... тек ... ... ауыр ... ... ... де ... бастайды. Ол өзінің
гимназияның жоғарғы класында оқып жүріп-ақ, халқының мұң ... ... ... ... ... әрекетінің мәнісін түсінгенін жазғаны
мәлім /33/. Сондықтан, осындай объективті тарихи себептер де, оны еріксіз,
туған халқының мұңын ... ... ... ... 1900 жылы 21 жасында гимназияны алтын медальға бітіріп
шығады. Қүрбыларынан айрықша ... ... ... ... ... ақ жол тілеп, мынадай мінездеме береді:
"...Үздік оқуымен, үлгілі тәртібімен ... ... ... ... ... ... одан сайын тереңдете оқуға
үмтылдырып, оның жүйелі, түрақты түрде орыс тарихымен, орыс ... ... ... ... қызығушылықпен айналыса бастауына өкелді.
Ғылымның әр саласы да (жаратылыстану, ... ... тез ... аса ... ... ие ... сонымен бірге,
гамназияға келген алғашқы кезден-ақ, математиканы да, ... және ... де, орыс ... ... де дәл сондай бейімділік танытты. Мұнымен
қоса ол, қолға алған қандай пән болмасын, түп ... ... ... ... ... ... ... құштарлығымен ерекшеленеді. Оның
мұндай жан-жақты қасиеті, қасындағы ... да ... ... ... ... қызғаншақтықтан ада, қайта ерекше туған құрбыларынан
үлгі алуға, сондай болуға деген құлшъшысты ... ... ... ... білім ордасының мақтанышына айналып, қай салада болмасын,
адал ... ... ... ... сеніммен айтуға болады.
М.Тынышбаев білімін әрі қарай жалғастырып, Санкт-Петербургтағы Жол Қатынасы
инженерлері ... ... ... ... ... ұтаздарының ерекше ынтызарлығы түскенін байқауға
болады. Мұның бәрін ... тек ... ... ... қүштарлығы
арқасында қол жеткізгендігі де көрінеді. ... оның ... ... ... да, ... ... баға бере ... Олардың
М.Тынышпаевты асыра бағалаушылыққа ұрынбағанына, оның бұдан былайғы өмір
жолы дәлел бола алады.
Әрине, "бұратана" ... ... ... ... өкілдері арасында бірге
жүріп, білім алуы оңай соқпағаны түсінікті. М.Тынышпаев ұстаздары ... ... ... теріс көзқарасты байқамаған. Алайда, қатар құрбыларының
арасында оны көре алмағандар да болыпты. Әсіресе, ол ... ... ... ... ... қатты сезілген. Дина Мұхамеджанқызы, әкесінің медалін
көре алмағак гимназияда оқыған орыс балалары, оны соққыға ... ... ... ... еді. ... ... мұның бәріне назар аударып,
еңсесін түсірген жоқ. Ол туған ... ... ... үшін ... төзе ... жас, сол үшін, өзіне жайлы болуға тиіс қызметтен де (Жетісу
әскери губернаторы кеңсесіндегі тілмәштық жұмыстан) бас ... Ол ... ... ... де ... қиын да, ... ... таңдап алып, ғасыр
табалдырығын етекжеңін жиюсыз күйі аттағалы түрған еліне, өмірін арнауды
мақсат еткен ... тегі ... ... соншалықты аса байдың баласы
болмаған М.Тынышпаевқа оқу мәселесі қатты қиындық туғызған. ... ... ... да, ... ... де, оқуы да оңай болған жоқ. Оған
орыс халқының ... ... ... ... пікірдегі өкілдері қол ... ... оған ... ... ... институтта оқи алуы үшін, өзі
бітірген гимназияның директоры М.В.Вахрушев пен ... ... ... әскери губернаторы М.Е.Ионов көмектеседі. М.Тынышпаев кейін олардың
адамгершілік қасиеттерін, бар ... ... ... болысқанын
жазған болатын. Мысалы, М.Е.Ионов басқарған жылдары, қазақтардың жер ... ... ... ... болатын.
Сонымен аталған кісілердің тікелей араласуымен, М.Тынышпаевқа 1891
жылғы "Дала ... ... 5 ... ... қырғыздардан
(қазақтардан-Г.Ж.) халық ағарту саласы үшін жиналатын арнайы қаржыдан
стипендия берілетін болды ... ... - ... ... астанасы жылы қабылдаған жоқ.
Мәселен, ол қабылдау сынақтарына дейін ақ бірнеше комиссиялардан өтеді.
Мүның бәрінен ... ... ... ... сол 1900 жылы ... ... ... Жол қатынасы инженерлері корпусы институтының студенті атанды.
Студент М.Тынышпаев материалдық жағынан қатты қиындық ... ... ... рет ... 360 сом ... ... Петербург өмірінің
қымбаттығынан ең қажетті деген мүқтаждарын өтеуге де жетпей қалатын. Оны ... ... ... ... ... хатында көрсетеді.
Стипендиясының 100 сомы формаға, 100 сомы лекцияға, қалғаны пәтер мен азық-
түлікке кетіп, 10 айға бар болғаны 20 сомы ... ... ... 100 ... көбейту туралы өтініш білдірген еді. Осы мәселеге
байланысты Түркістан генерал-губернаторы кеңсесінде, 11 ... ... ... жеке ісі" ... ... екен /16/. ... өз ... ғана сүйенуге тура келеді. Ол тырысып бақты. ... ... ... ... ... ... ... Оған астанадағы мүсылмандар да
қол үшін береді.
Мұндай қиындықтарға ... ... өте ... ... ... да үздік дипломмен бітіргенін, қызы Дина апай айтқан болатын. ... ... ... аумалы төкпелі заманда, барлық құжаттармен бірге
жоғалып кеткенін айтқан еді.
Осындай ... ... ... еліне, екі жылда бір рет қана
келіп тұра алды. Ол бос уақытында ... ... ... орындарға
барып, өзінің білімін, дүниетанымын одан әрі ... ... ... ... ... бас қосуларға да барып түрады. МТынышпаевтың
өмірінде Петербургтың қалай орын ... ... ... Мүхамеджанұлы
былай деп айтады: "...Отец был убежден, что этот город ... ... ... ... ... ... /27/. Ол
әкесінің Петербургқа жолы түсіп бара қалса, өзін Эрмитажға, Орыс музейіне
немесе Патша ... ... ... ... айта келіп, әкесіндей
жол бастаушы экскурсоводты ешқашан кездестірмегенін есіне алады. Мұның
бәрі, ... ... ... қалыптастырған әдеті болғанын
көрсетеді.
М.Тынышпаев Петербург қаласында 1900-1906 жылдары ... Бұл ... ... толы ... ... көлемінде түрлі қозғалыстар, саяеи
партаялар мен ... ... ... ... ... Мәселен, XX ғасырдың
басында Ресейде шамамен 150-дей ... ... өмір ... ... өмір ... ... қоғамдық құрылысты өзгертуді жақтаушы партиялар
да, барып түрған консерватистік партиялар да болды. ... ... ... ... ... ... бірінші орыс революциясы, осындай
партиялардың, түрлі қозғалыстардың ... ... ... ... үш ғасырға жуық ел билеген ... ... ... осы төңкерісті тікелей басынан өткергені ... Оның бүл ... ... ... ... ... ... жағынан есейіп, ақыл
тоқтата бастаған кезі болатын. Империя өміріне ерекше әсер ... ... да ... ... ... болды.
Алыста жүріп, саяси құқынан да, дінінен де айрылған, экономикалық
жағынан одан да ауыр ... ... ... ... ... ... ... бір
сөтке де ойынан шығарған жоқ. Оны өзі де жазды. Оның осы жылдардағы ... ... ... ... ... қалдырмайтын, елі үшін күресе
алатын қайраткердің келбетін ... ... бұл ... ... болған жоқ. Астанада оқитын түркі текті ... ... ... ... ... ... ... ғана емес, туған
елдерінің төуелсіздігі үшін күресте ынтымақтастырды. Сол ... ... ... да таныстыру қажет деп санаймыз.
Атап айтқанда бұл жастар - Халел ... ... ... ... ... ... Әлиүлы Шейх-Али болатын. Сонымен бірге ... ... ... де ... Петербургта жақын араласқан
пікірлес досы болған еді.
Аталған кісілер ... Х. ... ... ғана бізге жақсы таныс.
Ол туралы соңғы жылдары көптеген ... ... ... /29/. Сондықтан
Қазақстанның батыс өлкесінен шыққан дәрігер, ғалым, ірі ... ... ... иесі Х.Досмухамедовқа тоқталуды артық деп білеміз.
Ал басқа ... ... ... әлі ... ... емес ... ... қысқаша тоқталуды жөн көрдік.
М.Тынышпаевтың гимназиялас досы Сәдуақас Шөлімбеков 1902-1906 жылдары
Петербург әскери-медициналық Академиясында оқыды. Оқуын ... ... ... ... ... ... ... дуниежүзілік соғысқа байланысты
майданның қара жүмысына алынған қазақ жігіттерін қарап жүріп, ... ... Оның ... өз елі ... ғана ... ... оқығандарға, қазақ
зиялыларына жақсы таныс болатын. Әсіресе, оның 1916 жылғы ... ... ... ... еді. Оның ... ... басу айтып,
сабырға шақырған үстамды іс-әрекетін, көрнекті қайраткер Жақып Ақбаев,
кезінде. ... ... ... ... оған ... қазанамасында:
"... Сәдуақас екеуміз жасымыздан ағалы-інілідей болып, бір ... бір ... ... көп ... ... ... орыс төңкерісі-Г.Ж./ туғанда,
Петроградта бірге I жүріп, түрлі-түрлі ... ... ... ... ... ... ... келгенше жүртыма қызмет қыламын ... ... жаңа ... оқу ... ... ... қатар-дағы
талапкердің бірі еді" /30/-деп қинала жазған болатын.
М.Тынышпаевтың дағыстандық құмық досы – Дәуд Махмудұлы Шейх-Али /1879-
1954/ бұрынғы КСРО Ауыл ... ... ... орны бар ... ғалым. Қиыр Шығыста (1916-1927 жж.) қант ... ... ... ... ... қатал аймақтарда күріштің жаңа
түрлерін өсіруді теориялық негіздеп, іске ... ... ... жолы ... ... ... ... келеді. Оның Жетісудан
Өскеменге дейінгі сулы алқаптарда, күріштің тағамдық құнары ... ... ... ... өсімдіктер (таусағыз, көксағыз) турлерінің
агротехникалық мәселелерімен айналысқанын, ... ... ... ... ... отырып, кездестірдік /31/. Болашақта Түрксибтің
тарихы ... ... күн ... ... ... еңбегі сіңген Д.М.Шейх-
Али есімі де сырт қалмайтынына үміттенеміз.
Д.М. Шейх-Али сонымен бірге, Алматы тәжірибе станциясында, Қазақ Ауыл
шаруашылығы институтында да ... ... Ол ... ... ... ... /25/. ... Д.М. Щейх-Али 1944 жылы Отанына оралып,
өмірінің соңына дейін Дағыстан Ауыл шаруашылығы институтында өсімдіктану
кафедрасын ... ... тағы бір ... ... - XX ... ... және мұсылмандық қозғалыстың көрнекті өкілі - Сәлімгерей
Жантөрин болған еді.
Ол ... ... ... ... түлегі. I
Мемлекеттік Думаның мүшесі (Уфа губерниясынан сайланған), осы ... ... 9 ... ... ... қарсы "Выборг үндеуіне" қол қоюшылардың
бірі. Мүсылман халықтарының территориялық автономия алу туралы ... ... ... ... ... ... ... үшін курескен қайраткер - ғалым Зәки Валиди Тоғанның ... 1925 ... 62 ... ... ... Қазан қаласында жүрек
ауруынан қайтыс болды /24/.
Асқар Әлиұлы Шейх-Али Петербург университетінің физика-математика
факультетін ... 20 ... араб ... жазу ... ... ірі ... Сол үшін ... 37 жылғы зобалаңда сотталған
болатын. Оған кеңес үкіметі - ... ... ... ... кедергі
жасайтын - араб жазуын" сақтауға күш салды деген айып тақты. 1934 ... ... ... ... ... соң да, ... соңына
дейін "халық жауы" атағынан құтылған жоқ. 58-бабқа кесілу, бұл өмір бойы,
қуғын, қысым көру деген сөз ... ... шығу ... шын ... ... үшін ... жоқ түрме еді. Дәл ... ... ... дейін білім алған татар зиялысы А.Ә.Шейх-Алидың өмірімен-ақ
түсіндіруге болады. Ол 80 жастан асқан шағында, 1968 жылы ... ... ... ... ... - осы ... ... генерал Әли Шейх Алидың үйінде кездесіп тұрды. Бүл сол ... ... орны ... /26/. Оның ... ... роль атқарғаны да байқалады. Мұнда түрлі мәселелер, саяси
тақырыптар қызу ... ... жиі ... түрған. М.Тынышпаевты
материалдық қиындықтан құт қарған да осы қоғам болатын. Генерал Әли Шейх-
Али, Асқар Әлиұлының әкесі ... ... 2. М. ... ... ... ... тарихнамада ұлттық қозғалыстар, саяси партиялар тарихы тым бір
жақты, қатаң таптық көзқарас ... ... ... ... марксистік доктрина қағидаларының дұрыстығы, большевиктердің
стратегиясы мен тактикасының толықтай ... ... ... ... ... "ұсақ буржуазиялық", "контрреволюциялық", "ұлттық"
жұмсартып айтқанда "пролетар емес" және т.б.) партиялар мен қозғалыстардың
негізі жоқтығы, ... ... ... да ... ... ... жеңілісі дәлелденетін. Әдетте, Ресей империясында пролетариат
диктатурасының және бірпартиялық жүйенің орнауы зандылық болып табылатыны,
оның ... ... ... ... ал ... ... жолдың тек тұйыққа
әкеліп тірейтіндігі санаға терең енгізіле ... ... ... ... ... де араласып, халқының азаттығы үшін
күреске түсу жолында тәжірибе жинақтап, сабақ ала бастайды. Олар бірігіп,
түрлі ... бас ... ... ... Оларға астананың саяси
өмірінің әсерін және ... ... ... ... ... ... ... ОГПУ-ға берген жауабынан кездестіреміз. Аталмыш
меселе туралы да тарихи құнды дерек ретінде бағалауға болатын бұл ... ... ... ... деп ... "Петербургқа бірінші
революцияның қарсаңында, яғни арасында студенттер де бар ... ... ... ... ... ... ... да, бірден студенттік
өмір иіріміне ... ... ... ... ашуға кірістім, түрлі
партиялардың бағдарламалық ... ... ... ... ... тек ... кейін ғана орыс мемлекеті әмірінің ішкі
мазмұнын ... ... Мені және ... ... ... бірде-бір
саяси партияның немесе үйірмелердің бағдарламалары қанағаттандыра алған
жоқ. Социал-демократтар тек жұмысшылар жөнінде... ... өзге ... бір ауыз сөз ... тек орыс ... ... ... ... ал
оңшылдар болса орыстан басқа жұртты кемсітумен болды.
Біз, бір топ қазақ студенттері кездейсоқ барып ... ... ... ... еш уақытта ұмыта алмаспыз. Ол сөзінде
"патша үкіметі жат жұрттарды ... және ... ... ... тура сол ... ... көздеген нәтижеге жетуге болатындығын ескермей отыр" деді. Бұл
айтылған сөз біздің сол ... ... ... ... ... ... ... тағдырын шешті. Сол уақытта Петербургта
жүрген 10 шақты қазақ студенті өз ... ... ... және ... ... хат ... Осы үйірмеде алғаш рет біздің негізгі
тілектеріміз бір қалыпқа түсті. Ол: қазақ ... ... ... және ... ... берілуге тиіс, мұсылмандық шығыспен емес, батыс елдерімен
қатынасты нығайту, Түркиядан емес Жапониядан үйрену, ... мен ... ... емес, Ресей және батыс елдерінде білім алу, жаңа ... ... ... үшін ... бір ... айтқанда, осы үйірмелерде түңғыш ... ... ... ... алған пікірлер бір арнаға түсті".
/27/.
Х.Досмүхамедов ... ... ... ... бірі ... осы ... үкіметке оппозициядағы партияларға мүше болып,
олардың жұмысына араласа бастайды. Оның көзқарас ... ... ... мүше ... ... партиялардың тарихына қысқаша тоқталу қажет.
Ол алғаш мүше болған партия социалист революционерлер партиясы болатын.
Бүл ... ... XIX ... 90-жылдарында қаланған. Социалист
революционерлер (эсерлер) ... ... ... ... сез, ... аруждан, жиылыс бостандығы,
ұлтына, дініне, жынысына қарамай, 20 жасқа толған ... тең, ... ... ... құқы үшін ... ... айтылды. Олар жаңа
Ресейдің мемлекеттік құрылымы туралы ... ... ... ... селолық, қалалық қауымдарға және ұлттық ... ... ... тани ... ... ... берілуі тиіс" /18/.
Болашақ қайраткер М.Тынышпаевты осындай мемлекеттік құрылым ... ... бұл ... ... ... әзірге бірнеше деректер
ғана табылып отыр. Мәселен, оның Ашхабад, Ташкент қалаларында автономист-
федералистердің эсерлік одағын қүрғаны ... ... оның осы ... жылы 19 ... ... түңғыш съезінде, "Қазақтар және азаттық
қозғалыс" деп аталатын әйгілі ... ... ... ... саяси күдіктілер қатарына қосқанын айтуымыз керек. Партияның
жария үні "Сын ... ... ... ... ... ... ... мақалалары да, аталмыш партиядағы қызметі ретінде
сипатталынады. ... ... ... ... ... ... ... эсерлер партиясында, М.Тынышпаевтың қызметі көпке созылған жоқ.
Келесі ол мүше ... ... - XX ... ... ... либерализмінің
сол қанатындағы ең ықпалды конституциялық-демократиялық (кадет) партиясы
болатын. Бұл ... 1906 жылы 4-11 ... ... 2 ... "Халық
бостандығы" аты қосымша берілді. Оның, Алаш қозғалысының көсемі Әлихан
Бөкейхановтан ... ... ... ... ... елеулі орны болғаны белгілі.
Кадет партиясы, Ресейдің қоғамдық құрылысын ... ... ... ... құрылымға ауыстырып, демократиялық құқықтық мемлекет
нормаларын енгізу үшін ... ... ... ... ... ... билеу принципін ұсынған еді. Оның негізгі құрамы
интеллигенттер болды. Сондай-ақ түрлі ұлт ... де көп ... ... ... ... де біршама ерекшеленетін. Партияның
бағдарламасы да тиімді радикалдық ... ... еді. ... ... ... ... біртіндеп реформалау.
Бастапқы кезде ол, осындай бағытымен де қызықтырып, қатарын көбейте ... ... ... жол ... шыққан болатын. Ол өз халқының
мүддесін, жалпы мемлекет мүддесімен байланыстыруды ойлайды. Бүл ... ... ... ... ... ... ... еді. Сондықтан ол
осы партияға мүше ... Ол мүны 2 ... ... ... болған
кезінде айтқан болатын /29/.
М.Тынышпаев осы ... мүше ... ... ... ... ... ... мақалаларын жариялай бастайды.
Оған мұндай мүмкіндікті бірінші орыс ... ... ... жылы ... ... ... ... дейін созылған, саяси билікке қарсы
қозғалыс, екі бағытта дамыған болатын. Бірінші бағыт - ел ішінде ... ... ... ... ... саяси үлгілеріне (модель)
сүйене отырып, бейбіт төңкеріс ... ... Бұл ... ... интеллигенция, орта таптың өкілдері болды. Ал екінші бағыттың
нақты, белгілі бір саяси ұмтылысы бола алмады. ... ... ... ... мен тағы ... ... тегі ... топтардың
қарсылық жасауымен, наразылық білдіруімен сипатталатын /30/.
Алайда көп ... ... ... ... ... Дегенмен, ол
империяның қоғамдық-саяси өміріне елеулі өзгеріс ... ... ... ... ... бостандығынан айрылған ұлттар, өздерінің мұң-мұқтаждарын
үкіметке жеткізіп, ... үшін ... ... қадамын жасап та үлгерді.
14500 адам қол қойған, атақты Қарқаралы петициясы осы кезде өмірге ... ... өз ... Х. ... тура ... қазақ ұлт-
азаттық күресінің басында тұрған ұлттық интеллигенцияның және олардың бірі
М. Тынышпаевтың нақты қызметі осы ... ... Оның ... бастапқы кезеңі туралы, ол өмір сүрген кездегі ... ... ... "...1905 ... ... қозғалысқа араласып, Жетісу
қырғыздары (қазақтары-Г.Ж.) арасында бостандық пен революция идеяларын
үгіттеп ... ... ... ... ... ... ... "Сын Отечества", "Радикал", "Речь" (конституциялық-
демократиялық ... ... және ... ... ... ... ... тілшісі болды. Профессор Бодуен дэ Куртэнэмен
(поляк), А.А. ... ... ... ... ... 1905 жылы ... одағын құруға ат салысты.
Оның 1905 жылы қарашада өткен автономист-федералистер съезінде оқыған
баяндамасын жариялағаны үшін ... ... және тағы ... ... айып ... ... ... Жетісу өңіріне үгіт жүргізуге шыққалы
тұрғанда, Верныйда тұтқынға ... ... бар ... ... ... Петербургта қалуға мәжбүр болды.
1907 жылы Жетісу түземдіктері атынан 2 ... ... ... ... ... ... келгеннен кейін, бір айдан соң Дума
таратылып ... де, ... ... келуге тиым салынды. Ақпан
төңкерісіне дейін, еліне үш рет қана ... ... ... ... ... жақын жүріп,
II Думада мұсылман фракциясында болды.
1912 ... ... ... мүше ... және әкімшілік
жолмен Орынбор қаласына жер ... ... ... ... ... ... патша үкіметі кезінде бірнеше рет
тәркіленіп, алып салынған түнғыш қазақ газеті "Қазақты" шығаруға ... ... ... ... ирригаторының көмекшісі болып, кейін
Орта Азия темір жолында істеп, Жетісу темір жолын салу басталғанда осында
ауысады. Самарқандта, ... ... ... ... үнемі
жандармдық полицияның бақылауында болды. Одан тек ... ... ... да болса нұсқалы жазылған бұл мәліметті, қолда бар деректер ... ... ... ... ... бере алады.
1905 жылғы бүкілхалықтық қозғалыс кезінде, М.Тынышпаев та бар ... ... ... ұмтылады. Ол осы жылы ақ өзін қайраткер ретінде
танытып үлгерген еді. Оның ... ... ... ... ... ... қатар жүргенін архив ... ... ... ... ... ... жандарм органдары студент М.Тынышпаевтың ел
ішіндегі іс-әрекетіне байланысты, жоғары жаққа төмендегідей ... ... Онда ... ... ... түрлі
әдебиеттерді, осындай мақсатқа арналған сан алуан баспа материалдарды,
жергілікті сауатты қазақтар арасында ... ... ... /3/. Бұл ... жылдары демалысқа келген кезіндегі әрекеті болса керек. Өйткені,
1905 жылдың жазғытұрымынан бастап, ... ... кең ... ... өз ... ... ... М.Тынышпаев жазып қалдырған
болатын.
Студент Тынышпаевтың мұндай белсенді саяси іс-әрекетін орыс үкіметі
аяқсыз қалдырған жоқ. Оның ... ... ... ... 1905 жылы ... Түркістан генерал-губернаторының Жетісу ... ... "По ... мною ... ... ... ... последнее время заме-чается некоторое брожение, вызываемое ... до него ... ... характера, а потому
прошу ваше превосходительство предложить уездным начальникам и ... ... ... ... ... за кочевниками и о всяком
случае появления ... них ... лиц, ... ... ... ... ... превосходительству и принимать меры к
выдворению таких лиц из среды кочевников"/14/ - деп ... да, ... ... ... ... үкіметке қарсы көзқарастағы "түземдіктер"
генерал-губернаторды шошытқан еді.
Ол жасырын тыңшыдан оқуын бітіргесінде ... ... ол 4 ай бойы ... ... ... ... ... арнайы
сынақтан өтіп жүргенде де, құпия бақылаудың қойылуы осының дәлелі /5/. Оны
"Жетісу қазақтары арасында ... ... ... ... ... ... ... газет орынды көрсеткен еді.
Ал оның осы кезде Петербург қаласында жүргізген қоғамдық саяси қызметі
негізінен, түрлі газеттерде жарияланған мақалаларымен және ... ... ... жылы 18 ... ... ... өрлеуінен қауіптенген II Николай
патша, Ішкі Істер министрі ... ... ... қол ... ... ... ... заңдық жобаларын дайындап талқылауға,
халықтан сайланған адамдарды қатыстыру айтылды. Сол күні ... ... ... мен ... мемлекет қызметімен халықтың тұрмысын
жақсартуға байланысты, өз ұсыныстарын айтуға мүмкіндік берілетіндігі туралы
жарлықта өмірге ... ... ... ... ... ... ала ... біртіндеп
жүргізідуі тиіс болды. Олардың империяның негізгі ... ... де ... ескертілді. Бұл патша үкіметінің алғашқы саяси жеңілдігі
болатын. Бірақ оппозицияны мұндай жарты кеш ... ... ... 18 ... заң ... ... керісінше, халық ... да ... ... ... байланысты белгілі француз
тарихшысы, орыс-кеңес тарихы маманы Н.Верт былай деп жазады: ... ... ... ... ... ... думалар, земство
жиналыстары, тіпті жекелеген азаматтарға шейін өздерінің ұсьшыстарын, тілек-
өтініштерін, резолюцияларын үкіметке ... ... ... күн өткен сайын батылдық танытып жатқан баспасөз беттерінде
жарық көріп те ... Бұл ... ... тұңғыш рет сөз бостандығына
ашық түрде жол берілген тарихи сөт болатын"/6/.
Студент Тынышпаевта осы бір ... ... ... дер кезінде
пайдаланды. Ұлтжанды жастың қайраткердің өткір қаламынан, отарлық ... ... ... ауыр тағдыры туралы тарихи құжат өмірге ... ... ... төрағасы С.Ю.Виттеге арналды. Бұкіл қазақ халқының
атынан айтылған ... хат, 1905 ... 20 ... ... болатын
/17/.
Қазақтарды басқаруға арналған 1868 жылғы "Уақытша Ереженің", 1891 жылы
"Дала Ережесі" деген атпен тұрақты бекітілгені белгілі. М.Тынышпаев "хатын"
осы ... ... Бұл ... ... жол ... оның
қазақтардың мүддесіне қайшы келетінін, мұны өмірдің өзі ... ... ... ... Автор оны халық тұрмысының барлық жағын
қамтыған әлеуметтік-экономикалық жөне саяси теңсіздіктің орын ... Ол ... ... рухани діни мәселесінің жағдайына
тоқталады.
Аталмыш мәселе, "Ереже" бойынша ... ... ... одан ... ... ... ... М.Тынышпаев, мұсылман дінінен еш хабары жоқ
шенеуніктер қаптап отырған мұндай мекемелерге, рухани істі ... ... ... Оны ол, ... ... қазақ халқының діни істеріне
араласуды өздерінің міндеті деп санайтындығын ... ... ... орыс ... мешіттерді, медреселерді жабу, қасиетті
Құранға тіл тигізу, мұсылман дінін қорлау, діни ... ... ... ... іске ... ... Есесіне олардың христиан дінінің
қазақ даласына кең тарауына мүдделілік танытып, ... ... ... ... ... ашық ... Ол одан әрі "Уақытша
Ереженің" қазақтардың рухани діни істерін басқару ... ... ... ... қолайсыздығын, нақты дәлелдермен келтіреді.
Автор, бұл мәселеге толық бостандық ... ... ... ... ... рухани мәселенің төмендегідей тәртіппен шешілуін ұсынады: а)
Қазақтардың ... ... ... ... ... ... оны ... дін басы (муфтиі) басқаратын арнайы қазақ діни
жиылысына беру, муфтидің түрлі ... ... ... ... ә) ... ... намаз оқитын орындардың орыс үкіметінің
рұқсатынсыз салынуы; б) ... ... ... ... ... діни ... жойылуы; в) Туу туралы куәліктердің діни басқармаларға берілуі;
г) Миссионерлерге халықтың ашық қарсылық көрсете ... ... ... ... /9/.
М.Тынышпаевтың "хатында" қазақ халқының күнкөрісі - жер ... ... сөз ... ... "Уақытша Ереженің" "қазақтардың бос жатқан және
артық жерлерін (жазғы жайылымдағы жерлер) алуға рұқсат берілгендігі туралы
125 және 129 ... ... ... қазақтарда ешқандай артық
жердің болмайтындығын, әр жайылым, қоныстың өзіндік орны ... Ол ... ... ... ... ... ... да
ұшырайтынын, мысалдармен көрсеткен еді. Мәселен, қазақтардың жайылымға
қолайлы жерлері, егістері, қыстаулары, ... ... ... ... ... ... істердің арты дау ... ... ... ... ... ... ерте ... бері, сол жердің
байырғы тұрғындарының меншігі екенін көрсетеді. Автор, ... ... ... өз ... қан төгілусіз қабылдағандағы ойы, жерінен айырылып,
зорлық-зомбылыққа душар болу емес, тыныштық пен ... жету ... ... ... бұдан басқа да әділетсіздікке толы
баптарын көрсетеді. Мәселен "Ереженің" 17 және 70 ... ... ... еді. Атап айтқанда, 17-бап бойынша, генерал-губернатор
саяси сенімсіздік туғызған қазақты, ешбір ... ... жер ... қүқы ... Ал ... бойынша, әскери губернаторға халық сайлаған
управительдерді бекітпей, өзіне ... ... ... ... еді. ... бүл ... сүйенген билік иелерінің,
қазақтардың адам ... ... ... ... ... бөліну мәселесіне де тоқталады. Мұның өзі ... ... ... мінез-құлықтарын өзгертуге апаратын жымысқы саясат
еді. Осының анық ... ... ел ... ... ... ... үкімет (билік) келгеннен соң, кейін ысырылғанын ... ... күші ... әкімшілікті сатып алып, ел билейтінін айтады.
Автор, қазақ халқының орыс билігінен көріп ... ... ... ... ... көрсетті. Мүны уезд басшыларының, бітістіруші
соттардың қызметімен түсіндіруге болады. Олардың ... ... ... халқының әдет-ғұрыптарымен танысуды қаламайтыны, жергілікті халықтың
өмірін одан сайын қиындататын. Олар көбінесе, тілмәштыққа орыс-казактарды
алатын. ... ... ... ... тілін жөнді білмеуінен не
параға сатылып, сөзді бұрмалап аударуынан, көп ... ... жоқ ... ... болып шығатынын көрсетеді. Ал көшпелі халықтан жиналған
қаржы арқылы білім алған қазақтарды, үкімет ... ... ... жоқ
қызметтерге жіберетін. М.Тынышпаев осы мәселені де ... ... ... ... ... ... ... сұрайды. Ол
губернатордан бастап, уезд басшылары, ... ... ... ... ... ... әдет-ғұрпын білуі міндетті болуы ... ... ... ... ... халқының басындағы тағы бір әдейі
жасалынған қасірет - өлкені әскери әкімшіліктің билеуіне де орын ... ... ... ... ... ... айтқанындай, ешбір
әскери жағдайды қажет етпейтін тыныш елді, "шаш ал десе бас ... ... ... ... шенділер басқаруы, зілді саясат еді. Автор
осындай дискриминациялық биліктің жойылуын сұрайды. Ол ... ... ... ... ... ... қажетсіз
мекемені мүлде жоюды тез арада қолға алудың қажеттігін айтады.
М.Тынышпаев "хатының" соңында, осындай ауыр жағдайдағы қазақ халқы, 19-
ақпан рескриптісінен сырт ... ... Ол ... саны ... ... ... ... жалпы мемлекеттік, және қазақтарды басқару
туралы мәселелерге қатыстырылуы әділдікдер санайды /9/.
26 ... ... ... ... ... жүйесін толықтай
өзгертудің мезгілі жеткенін осындай ... ... ... ... ... және ... ... деген көлемді
баяндамасында да, осындай өзекті мәселелер ... Бұл ... ... одағының 1905 жылы 19 ... ... ... І-ші ... ... болатын. М.Тынышпаев жоғарыда аттары
аталған орыс емес ұлт ... ... осы ... құрушылардың бірі
болды. Студенттік жылдар еншісіне жататын бұл баяндама да, үкімет орындарын
қатты шошытқан еді.
М.Тынышпаев баяндамасында, Одақ ... ... ... ... адам да, құдай да ұмытқан қазақ даласымен таныстырады.
Ол баяндамасының басында, бүгінде саны 5 жарым миллионға жетіп, империя
көлемінде саны жағынан, еврей ... ... ... ... ... ... халқының отарға айналу себебіне ... ... ... ... ... мүмкін .болмаған тарихи кезенде, қазақ халқының
амалсыздан, бейбітшілік пен ... үшін ... ... ... ... Қазақ халқы бір бүйірінен қытай, қалмақ, жоңғар халықтары,
екінші жағынан башқұрт, орыс-казактар тыныштық бермегесін, еш ... ... ... ... еді. ... оның ... ... ауыр болды. М.Тынышпаев мұны, біртүтас халықтың адам ... ... ... ... де ... болатынын көрсетеді.
Өйткені, "...қырғыздардың (қазақтар-Г.Ж.) орыс ... ... ... бір бақытты күні не бірде-бір бақытты сәті ... ... ... үшін ... ... ... тұрсын, тіпті жақсылыққа жақын
нәрсені де ойлаған емес" /9/. Оның ашына айтқан бұл ойы, орыс ... пен ... ... ... қазақтар үшін тек қиялға-арманға
айналғанын дәлелдеу болатын.
Ол отарлық биліктің қазақ даласындағы әккі саясатын да көрсетеді. Мұның
өзі ... ... ... тән ... ... ... жою арқылы ұлт екенін ... еді. ... жету үшін орыс ... ... ... ... ... әділетсіздікке жатпайтын түрлі нұсқау-жарлықтар арқылы,
жергілікті халықты құқықтан жұрдай, адам ... ... ... ... алып ... ... съезге қатысушыларға ашық
мәлімдеді. Бұдан баяндаманың жоғарыдағы ... ... ... ... ... ... келетіні көрінеді.
М.Тынышпаев бұл өмірден сырт қалып, қапаста күй кешіп отырған сорлы
халықтың басындағы ауыр жағдай, әлі ... ... одақ ... ... ... революциялық дүмпу әсерімен өмірге келген,
бостандық лебі есетін түрлі манифест, рескрипт жарлықтардан қазақ ... шет ... ... ... ... ... жеңілдік берілген жоқ. Қайта
шыдамдары шегіне жетіп, ... ... ... ... ... халықты,
отаршыл үкімет жан тәнімен басып, жаныштауға ұмтылды. Мұндай сорақылық,
тіпті төңкеріс кезінде де анық ... ... ... ... мен ... ... да ... манифест, рескриптілерге сенбеуге толық құқы бар екенін
көрсетті" деп ... да ... Ол мұны дала ... ... ... ... дәлелдейді.
1904 жылғы 12 желтоқсан жарлығы, Ішкі Істер министрінің 19-ақпан
рескриптісі, 17-сәуір ... ... ... ... кері ... діни себептермен айыпталып, жер аударылғандарды елге ... ... мен ... ... ... ... берген еді. Алайда
мұның бәрі ... ... үшін тек сөз ... уәде ... ... М.Тынышпаев
бұған молдалардың күні бүгінге дейін айдаудан қайтпауы, ... ... өлі де ... ... тартып алынған діни кітаптардың
қайтарылмауы дәлел болатынын айтады.
Баяндамашы, қазақ даласындағы 1905 ... ... ... ... "азаттық қозғалыс" деп бағалап, оларға арнайы тоқталады. Бұл шын
мәнінде, қазақ халқының өз тіршілігі үшін күресі болып ... ... ұзақ ... бойы біржақты бағаланған Қарқаралы петициясының
нақты тарихи шындығын М.Тынышпаев саяси ... ... ... ... ... ... қызметте жүрген кезінде жандарм ротмистрінің жауап
алуы) санатында қалды /2/. Ал баяндама басылған, Ташкент ... ... ... ... тәркіленіп, әкімшілік айып салынды.
Төңкеріс әкелген еркіндік, ұлт ... ... ... ... ... ... болатын. Мұны, біз 1905 жылы ... ... орыс ... ... ... ... құруға тырысқан әрекетінен байқаймыз. Бұл партияның
сол кезеңде, алдыңғы қатарлы демократиялық интеллигенцияның қоғамды жаңарту
туралы ойларынан шыққаны белгілі. Қазақ зиялылары ... ... ... ... құлшыныс танытады. Оны қазақ даласында құру идеясы да ... ... ... ... оған ... ... жоқ. ... бұл саяси
ұйымның құрылған уақыты, М.Тынышпаевтың ... шыға ... ... келді. Оның үстіне, қазақ ... ... Орал тобы ... ... ... бұл пікірімізді
негіздей түседі.
Жалпы, қазақ зиялыларының ... 1917 жылы ... Алаш ... ... ... ... құруға тырысқанын көрсететін деректер әзірге өте
аз. ... ... ... ... ... іс-әрекеттерді анықтауға
мүмкіндік беретін архив дерегін келтіре кетуді жөн ... ... ... Орал тобы ... ... - осы
партияның мүшесі Ғүбайдулла Бердиевтің хаты болып ... ... ... ... ... бүл хатты ҚКДП Орал тобы
комитетінің төрағасы атынан, Ресей Халық Бостандығы ... ... ... Хат 1906 жылы 12 - ... жазьщды. Мұнда 1905 жылы
қараша айында Орал қаласында қазақ конституциялық-демократиялық партиясының
құрылғаны айтылып, оның осы ... ... ... сөз ... ... Орал тобын құрушылар - сұлтандар Б.Б.Қаратаев, ... Х ... ... Н.Ипмағамбетов, Ғ.Рахымбердиев, М.-
Ғ.Мұқанов, Ү.Дүйсембин және ... ... ... ... Орал
комитетінің құрамына кірді. Ғ.Бердиевтің хатында, аталған зиялылардың ... ... ... ... ... өз партияларының (ҚҚЦП)
органы "Фикер" ... деп ... ... ... ... ... ... да, жазбаша түрде де үгіт-насихат ... ... ... ... ... қазақтың кең-байтақ даласында
жазба (газет, ... ... ... ... ... ... пен Ғ.Бердиевтің қыстың суықтығына қарамастан,
алыс Гурьев уезіне дейін барғаны ... ... ... Бұл екі ... ... ... аралап, халыққа 17-қазан манифесін түсіндіреді.
Олар Ресейде ... ... ... ... ... ... ... халықтары өміріне тигізер әсерін, сонысымен де
Думаның маңызды екенін айтты. Халық бостандығы партиясының ... ... оның ... ... шақырушылар да осы екеуі болды. Алайда,
оларды көп ұзамай ... ... ... ... ... Орал ... мұндай үгіт жүргізудің арты, облысты әскери
тәртіп орнатуға апаратындығын ескертті. Бұған Орал тобы ... ... ... ғана, екі студент шығарылған еді.
Ғ.Бердиев одан әрі Орал қаласында қкдп-нің комитеті ұйымдастырған
алғашқы жиналыс ... ... ... ... ... 100 ... өткен бұл жиылыс, 1906 жылы 16-17 қаңтарында ... ... 16 ... Орал ... ... ... ашық ... астында болады.
Бұған 17 болыстан 1500 адамның қатысуы, аталмыш зиялылардың ел ішінде біраз
іс тындырғанын көрсете алады. ... ... бас ... ... оған 300 адам ... жазады. Бұл жиылыста қазақ конституциялық-
демократиялық партиясының бағдарламасы талқыланды. Сонымен бірге, Ресей
халық ... ... ... өтетін Бүкілресейлік съезде және
Мемлекеттік Думада ... ... ... ... ... ... етіп көрсетеді: "мемлекет меншігіне айналған жер-
су ресурстарының қазақтардың қауымдық меншігі деп ... ... ... қаралғанға дейін қазақ даласына қоныс аудару тоқтатылуы,
жалпыға ортақ тең, төте және ... ... беру ... ... ... ... ... үлттық орган) құрылуы, шаруа басшылары
институты таратылуы, дін мәселесінің шешілуі, халық сотының өзгертілуі және
т.б. ... ... ... қаралып, жобасы жасалынды".
Ғ.Бердиевтің хатында, бұл партия бөлімшелерінің Семей мен Оралдан басқа
жерлерде құрыла алмағаны да көрсетіледі. Оны хат ... ... ... ... жағдайларының өзіндік ерекшелігінен деп
түсіндіреді. Атап айтқанда, ... ... ... ... сана-сезімінің
төмендігі, бір жағынан үкіметтің ерекше ... ... ... ... әскери тәртіп орнатылуы, қазақтардан шыққан интеллигентердің
аздығы және олардың өздерінің тұтқындалуы (Ә.Бөкейханов, Ж.Ақбаев) ... ... ... ... ... жекелеген қазақтарымен
байланысы болуы, "қазақ өлкесі кадеттер ... ... ... ... - деп ... ... ... деректің халықты оятуға ұмтылған зиялыларымыздың сан ... ... ... ... ... ... ... орыс төңкерісінен кейінгі қоғамдық-саяси қызметі
- 2 Мемлекеттік Думаға сайлануы болып табылады. Думаға ... 7 ... ... ... ... ... халықтары
өміріне тигізер әсерін, сонысымен де ... ... ... айтты. Халық
бостандығы партиясының құрылу ... ... оның ... өтуге
шақырушылар да осы екеуі болды. Алайда, оларды көп ұзамай крестьян ... ... ... әкімшілік Орал комитетіне мұндай үгіт
жургізудің арты, облысты әскери тәртіп ... ... ... Орал тобы ... ... ... ... ғана, екі студент
шығарылған еді.
Ғ.Бердиев одан әрі Орал ... ... ... ... жиналыс туралы баяндайды. Партия бағдарламасын қолдаған 100 адамның
қатысуымен өткен бұл жиылыс, 1906 жылы 16-17 ... ... ... 16 ... Орал ... Жымпиты базарында ашық аспан астында болады.
Бүған 17 болыстан 1500 адамның қатысуы, аталмыш зиялылардың ел ішінде біраз
іс тындырғанын ... ... ... ... бас ... ... оған 300 адам қатысқанын жазады. Бұл жиылыста қазақ конституциялық-
демократиялық партиясының бағдарламасы талқыланды. Сонымен бірге, Ресей
халық ... ... ... ... ... ... ... Думада айтылатын ... ... ... ... төмендегідей етіп көрсетеді: "мемлекет меншігіне айналған жер-
су ресурстарының қазақтардың қауымдық меншігі деп жариялануы, ... ... ... ... ... ... ... аудару тоқтатылуы,
жалпыға ортақ тең, төте және жасырын дауыс беру арқылы земство ... ... ... ... орган) қүрылуы, шаруа басшылары
институты таратылуы, дін мәселесінің шешілуі, халық ... ... ... ... ... ... қаралып, жобасы жасалынды".
Ғ.Бердиевтің хатында, бүл партия бөлімшелерінің Семей мен ... ... ... ... да ... Оны хат ... ... өлкесінің
саяси, әлеуметтік-экономикалық жағдайларының өзіндік ... ... Атап ... ... қазақ халқының саяси сана-сезімінің
төмендігі, бір жағынан үкіметтің ерекше қысымы, мәселен, Ақмола, ... ... ... ... ... ... интеллигентердің
аздығы және олардың өздерінің тұтқындалуы (Ә.Бөкейханов, Ж.Ақбаев) себеп
болды. "Дегенмен комитеттің ... ... ... ... болуы, "қазақ өлкесі кадеттер ... ... ... ... - деп ... ... ... деректің халықты оятуға ұмтылған зиялыларымыздың сан қырлы
қызметінің тарихын жазуда үлесі болары ... ... орыс ... ... қоғамдық-саяси қызметі
- 2 Мемлекеттік Думаға сайлануы болып табылады. Думаға сайланған 7 ... ... ... ... ... ... бірі - Петербург жол ... ... 28 ... ... болды/9/. Ендігі ол, сөзімен, ісімен елге
таныла бастаған күрескер ... ... еді. Оған ... ... ... ... ... М.Тынышпаевтың Мемлекеттік Думаға Жетісу облысының
қазақ, ... ... ... ... ... ... ... осыны
көрсетеді. Оның кадет партиясының мүшесі ... осы ... ғана ... ... Бүған Дума мүшелерінің саяси ... ... ... ... ... ... мен М.Тынышпаевтың өзінің осы мәселеге
байланысты бір чиновникке (аты-жөнін анықтау мүмкін болмады - Г.Ж) ... ... ... хаты ... ... ... ... Жетісу
облысынан мемлекеттік Думаға сайлаудың бірінші күні - 3-көкекте казак
әскерлерінің атынан ... ... ... ... ... Мақаншы-Садыр болысының қазағыинженер М.Тынышпаев, сайлаудың екінші
күні - 4-көкекте қала және ... село ... ... бітірген көпес М.Гаврилов сайланғаны айтылады. М.Тынышпаевтың
оқуды бітіргеннен кейін де Петербургта тұрып, тек соңғы 3-4 айда ғана ... ... ... ... саяси көзқарасы жағынан халық
бостандығы партиясына ... ... ... ... ... ... Ал ... хаты, үкіметке оппозициядағы кадеттер
партиясына өту себебін түсіндіретіндіктен, ойын сол ... ... ... жөн ... " ...Я ... ... положение вещей в России и
у киргизов и буду ... ... ... силы. Меня почему-то считают
левыми или даже крайне левым. Мне ... ... ... ... - я кадет, а не левый. О ... и ... ... я говорил
своим избирателям и они со мной согласились по этим вопросам. Я не ... как ... ... Я ... ... ... ... интересов
в общегосударственных и киргизских, и программа к.-д вполне ... ... /8/. ... әрі ол осы ... Жетісу сияқты шет аймақтардың
тағдырына ... Дума ... ... ... ... ... хабардар етеді. Кеңестік тарихнамада қазақ буржуазияшыл-
ұлтшылдарының контрреволюциялық ... ... ... ... бүрмалап көрсетілген бұл хаттың бар шындығы осы болатын.
II Николайдың ... ... ... ... ... өкілеттік құқы қаралмайды/11/. Сонымен депутаттық қызмет
сәтсіз аяқталды.
М.Тынышпаевтың бұл кезеңдегі қоғамдық-саяси қызметінің тағы бір ... ... ... ... ... әр ... атқара жүріп,
Ә.Бөкейханов, А.Байтүрсынов, М.Дулатовтармен бірігіп "Қазақ" ... еді. Ол ... ... ... ... ... ... серіктігіне/11/" азаматтықпен кірісіп және аталмыш
газеттің ... ... бірі ... ... ... ... үлкен ынтызарлығымен шыққан, "Қазақ" газеті қазақ халқының
"көзі, құлағы һәм тіліне" айналған еді. Тек 1914 жылдың ... ... ... (Торғай облысында - 694, ... ... - 612, ... - 582, Сырдария облысында - 327, Орал ... -301, ... - 157, Ішкі Орда ... ... -136, ... ... 30, Самарханд облысында -8, Закаспий об-лысында - 5, Орынборда -37, Уфада-
14, Қазанда - 13, Петербургта - 9 ... - 3, ... -3, ... - ... - 10, ... ... - 57) /12/ ... "Қазақ" газеті жөнінде
М.Тынышбаев Иркутскідегі танысы Юсуф Солтыкқа жазған хатында мынадай әділ
пікір айтады: "...В ... ... ... ... ... и ... ... преданными своему делу. Руко-водит
А.Букейханов, конечно, я имею ... и ... ... ... Полиция департаментінің Ерекше I бөліміндегі (Особый
отдел) панисламизм және пантюркизм қозғалысы I деп ... ... ... М.Тынышпаевқа /14/ осы хаты, оның саяси сенімсіз түлға
екендігіне тағы да айғақ болып хатта-ла берді.
М.Тынышпаев ... ... ... жылдары "Қазақ инженері" деген
псевдониммен төмендегідей ... ... ... жол һәм Европа",
"Аспанда үшып жүретін машина һәм Европа
соғысы", "Соғыс кемелері һәм мина", "Сүңгуір ... т.б. /15/. ... ... бұл ... ... ... тұрғандай,
оқырманның ұғымына қарапайым түсінікті ... ... ... ... ... шығу ... оның аяқ ... қатысушы елдердің
экономикасын, соғыста қолданылып жатқан ... ... ... ... "дирижабль", "мина" және т.б. техника жетістігінен туған
жаңалықтар ... бұл ... даму ... баяндайды. Сөйтіп, қазақ
халқын әлемдегі өзгерістермен таныстырып, оның ... ... ... ... ... ... ... бетінде М.Тынышпаевтың
қазақтың алғашқы жоғары білімді ... бірі ... ... ... ... өмірінің соңғы сөтіне
дейін қазақтың жоғын жоқтаған Барлыбек Сыртановтың қазасына орай жазылған
мақаласы ... ... ... парасаттылығын, мәдениеттілігін
көрсететін тағы бір ... - ... адал ... ... ... ... ... олардан үлгі алуға шақыруы. Осындай ізгі
ниетпен жазылған мақаласында, соңғы жылдары арнайы зертелініп ... ... ең ... ... бола ... ... деп жазады:
"...Жетісу деген бір түкпірден қазақ көрмеген иә естімеген жерге Барлыбек
марқұм жарық дүние көруге, кейінгілерге үлгі ... жол ... үшін ... Осы ... ... ия университет қатарлы оқу бітірген ... бар. ... ... ... ... марқүмдай оқу мен биік
табиғатты шын көңіліне тоқып, жаңаланып, өзге адам ... ... ... ... ... қолы жетпегендер Барлыбек, Тұрлыбекке (ағасы
- Г.Ж.) жы-лап келіп теңдік алып, ... ... еді. ... арқа ... ... ... жоқ. Оқыған балаларға "Қарақтарым! оқындар,
қазағыңды ойларыңнан тастамандар!" деп ... ... ... тырушы
еді/108/". Бұдан әрі М.Тынышбаев денсаулығы нашар ... 1911 ... ... ... ... қазақ, қырғыз, сарт, ноғайлар сайлап
жібергенде науқасын меңдетіп ... ... ... ... жаза ... ... ... деп ізденіп жүрген қазақтың қара ... ... ... болсын/109/" деп күйзеліспен мақаласын аяқтайды.
Айта кетеріміз алда оның ... ... ... басқа да
мақалалары ретіне қарай баяндалып отырмақ.
Сонымен М.Тынышпаевтың ... ... және ... ... кезеңі туралы төмендегідей қорытынды туады: ... ... ... ... ... органдарының жергілікті халыққа
қарсы жаулық сипаты, қазақ елінің ... және ... ... қүлдырауы. Верный гимназиясындағы жылдар-ұстаздарының
әділ пікірі, қоғамдық ғылымдармен айналысуы. Осы ... ... ... ... ... 2) Тарихи оқиғаларға толы империя
астанасы - Петербург қаласында білім алуы. ... ... ... ... ... шошытқан бірінші орыс төңкері-сінің куәсі болуы; 3)
Эсер, кадет партияларынан бастап, түрлі мүсылұман-түркі ... ... ... ... ... ... жинақтауға үлесі.
Бұл себептердің барлығы, оның қоғамдық-саяси көзқарасының қалыптасуы
жолындағы белес болды. Сонымен бірге бұл - ұлттық ... үшін ... да ... ... осы ... өзін ... ... Оның саяси
өмірге қызу араласып, бар шамасынша халқының мұңын жоқтауы студент ... ... ... ойға ... 1917 жылы ... газеті М.Тынышпаевтың
осы қызметі туралы "...Қазақта бір болса өзі, екі ... ... ... /10/ - деп ... еді. ... өзі М.Тынышпаевтың алғашқы
қоғамдық-саяси қызметіне берілген лайықты баға болатын.
ІІ. М. Тынышпаевтың қазақ тарихына қосқан үлесі
2. 1. М. ... және ... ... тарихын объективті, ғылыми негізде зерттеуге талпыныс
жасаған 20-жылдардағы қазақ зиялыларының қатарында ... ... орны бар. Оның ... ... өте ... кезеңдеріне
арналған бірнеше еңбектері, осы бағыттағы қазақ зерттеушілерінің ... ... ... бұл ... ... ... ... - оған
тән туған ріне, Отанына деген сүйіспеншіліктен, ұлттық ... ... ... ... алды. Оның тарихқа қатысты өзіндік ... осы ... ... ... ұзақ ... ... ... қызығушылығы студент кезінен расталғанын еске түсірейік), ... ... ... нәтижесінде, біртұтас қазақ халқының тарихын
шынайы жазуға ұмтылған, іәне өзі де сол ... ... ... ... халқының тарихын ғылыми негізде жазуға ... ... ... ... А.И.Левшин існе академик
В.В.Бартольд пен ... /3/ ... ... бірін-бірі қайталаған,
ғылымға еш жаңалық енгізбей ... ... ... ... қызмет етуші
еңбектер басым болған кезеңде, М.Тынышпаевтың бұл батыл қадамы әрине, сәтті
басталған іс болатын. Бірақ ... ... көп ... ... ... ... қуғын-сүргініне ұшырауы, тарих ғылымында таптық
жэне партиялық принциптің берік орнығуы, бүл маңызды істі ... ... ... ... Ішкі ... Халық Комиссариаты М.Тынышпаевты
"...кең байтақ кең ... ... ... ... өмірдің, өзге
халықтарға төуелсіз күн кешкен" халқының тарихын жазып, кітап етіп ... /4/ ... ... ... де ... ... ғылыми ортаның әділ бағасына ие болып, өзін ірі ғалым
ретінде де мойындата білген М.Тынышпаевтың, ұлттық тарих ғылымының дамуына
қосқан ... ... бар ... ... ... дау жоқ. Оның ... халықтың тарихын жазу үшін, сол ... ... ... ... жетік меңгеру кереқ (мәселен, Чулошников еңбегіне қатысты пікірі)
дегенді аңғартатын қатаң ... ... ... ... де
қойылып отырған басты маптардың бірі. М.Тынышпаевтың төл ... ... ... ... халқы тарихының күрделі кезеңдерін жан-
жақты талдауынан, халықтың өміріне әсер еткен ірі оқиғаларды түп озық ... ... ... Оны бүгінгі күнге бөрі болса да, кейбірі аман-
сау жеткен, ... ... ... ... ... "Қырғыз-қазақтардың шығуі", "Қазақ" этнонимі туралы, "Алтын
Орданың ақыры (күйреуі) және ... ... ... ... "Қырғыз-
қазақтар XVII ше XVIII ғасырларда", "Ақтабан шқбырынды" /26/ және т.б. аң-
артады. Тарихымыздың көне дәуірі, орта ғасырлар кезеңі, жаңа ... ... ... ... ... ... ... І.Тынышпаевтың бір
өзінің зерттеуге талпынысы, оның өзіндік қалыптасқан тарихи көзқарасы
барлығын және оның өзі, ... ... ... ... ... екендігін
меңзейді. Біздің бұл пікіріміз, ғалымның ез ... сан ... ... ... орта ... авторлардың шығармаларын, өзіне дейінгі
бүкіл тар-ихнаманы және халқымыздың бай ауыз әдебиетін ... ... ... лирикалық жөне эпостық жырлар және т.б.), ографиялық
атауларды, ... ... ... ... ... ... ... пайдалана білгендігін ескергенде дәлелді бола түседі.
Әрине, бүгінгі күнгі ... ... ... ... ... зерттеудегі биігінен, жоғары жетістіктері тұрғыдан қарағанда,
М.Тынышпаевтың да ... ... ... ... қажет
ететіні түсінікті. Өз заманының перзенті, және сондықтан да өз ... ... даму ... ... ... тартқан ғалымның еңбектеріне,
арнаған алғысөзінде, алқымыздың ұлтжанды зиялыларының бірі, кезінде өзі ... жаны ... ... "қазақтар туралы еңбектерде қарастырылып
қойған, қағыс ... ... ... талпынысты және қазақ
тарихын" әрі ... ... ... ... осы ... ... мұны халқымыздың шынайы тарихын жазуға негіз деп білген
еді/26/. Ия, аталмыш тарихшы еңбектерінің ... да ... ... тарихи еңбектерін талдау, болашақта ... ... ... жататындықтан, біз ғалым еңбектерінің елге ... ғана ... жөн ... жоғарыда көрсетілген еңбектері негізінші, "Қырыз-қазақ
халықтарының тарихына материалдар" деп аталатын ... ... ... ... ... ол бірінші тарауды қазақ ... ... Бүл ... кеңестік жүйенің тұсында, ұзақ жылдар бойы ұлтшылдық
пен рушылдықты туғызады деген желеумен тиым ... ... ... ... ... да ұлттық шежіремізге қатысты бірлі-жарым
зерттеулер іпектеулі түрде жарық көргенін де ... /7/. Ал ... ... ... бір ... ретінде қабылданып, баяғыда-ақ ғылыми
жөн- жобасы мен жүйссі қалыптаскан мәселеге жатқызылады /11/.
Шежіре ... ... ... ең ... ... көзі ... сол кезенде-ақ түсіне білген еді. ... ... ... ... тайпалық құрамын зерттеген А.Аристовтан басқаларының
дерсктсрдсн тек "қазақ" сөзін ғана кезіктіріп, мұны ... ... ... тайпаларымсн толығып отырған басты тайпа деп біржақты түсіндірулсрін
М.Тынышпасв ) сынайды. Мұнан әрі ол, үш жүз руларының ... ... ... ... руларының қайсысы "бұрынғы" қазақтардан туған
ұрпақтар екенін ... ... ... халқының тарихи тағдырын
түсінуге әкелетінін жазады /9/. Рулар тарихын зерттеу туралы ғалымның ... ... ... ... XV ... ғана ... айтылған
орынды сын деп қабылдауға болады.
М.Тынышпаевтың аталмыш тарауды жазуға пайдаланған ... ... ... ... ... арасында орта ғасырдағы Европа және
Шығыс авторларының шығармалары, дәлірек ... ... ... ... ... Баласағүнидың "Құтадғу білігі", Плано Карпинидың жәнс
Гильома де ... ... ... ... ... Захир ад-Дин
Мүхаммедтің "Бабырнамасы", Мүхаммед ... ... ... ... ... ... ... "Жылнамалар жинағы.
Монғолдар тарихы" жәнс т.б., орыс ... ... ... ... ... ... ... "Түрік, қырғыз, казақ һон хандар
шежірссі" бар. Сондай-ақ М.Тынышпасв орыс және ... ... ... В.В.Бартольдтың "Жетісу тарихы" очеркіндсгі, "Орта
Азияға ғылыми сапар туралы есебіндегі", ... ... ... ... ... тарихындағы",
В.С.Соювьентің "Ресей тарихындағы" (6 том)", ... ... мсн оның ... ... ... ... Орда тарихына қатысты материалдарындағы",
А.И.Левшиннің "Қырғыз-қазақ немесе қырғыз-қайсақ ... мен ... ... ... тайпаларының этникалық құрамы
туралысындағы", Г.Вамбсридің "Бүхара ... (1 ... ... ... ... ... "Сібір тарихындағы",
Г.Говортгың "Шыңғыс-ханындағы", А.А.Кра^іггың "Қырғыздар туралы заңдар
жинағындағы" және т.б. ... сын ... ... ... ... басқаруымсн қазақ өлкесінің Семсй мсн Ақмола облыстарына 1896-
1901 жылдар аралығында ... ... ... жарык көрген
"Қырғыздардың жер пайдаланулары туралы материалдар" атгы ... ... ... ... ... зерттеп, қолданғаны да
байқалады. Қазақ ғалымы ... ... де, ... әріптесі
қайраткер, дәрігер-ғалым Х.Досмүхамедовтың Кіші Жүз рулары туралы ... ... ... де, ғалым еңбегінде орынды үйлесімділік тапқан.
М.Тынышпаев сонымен бірге, ел ... үш жүз ... ... аңыз-
әңгімелерді жинаушы да болды. Сөйтіп ол, осы деректер ... үш ... ... ... бір ... ... ... шықты. М.Тынышпаев
зерттеу барысында деректік негіздің әлсіздігі байқалған сәттерде, тайпа-
руларға қатысты географиялық ... ... ... ұсынып,
өзінше тарихи тұжырымға жол табады. Жоғарыда ... ... ... ... ... әрбір ру тарихының күмәнді
тұстарын анықтап, оны ... ... ... ... ол, ... ... мұны ... мағынадағы "үлкен" сөзімен шатастырмауды
ескертеді) басты руы үйсін тайпасын осылайша зерттеген ... ... ... ... ... деректерді б.э. VI ғасырымен шектеген ... ... ... /27/. ... ... ол, ... өз
еңбектерінің ішіндегі үйсін тайпасы туралы ... ... ... зор мән бере қарайды. Мысалы, академик еңбегінде /27/ ... ... ... ... ... империясының Шу өзені бойын жайлаған
халықтарының 2-топқа: батысқа қарай "дулу", шығысқа қарай "нушибилер" ... ... ... ... ... осы "дулулар" қазіргі
үйсіндердің ең саны көп, ең ... ... бірі ... арғы ... ... пікірді айтады. Бүл пікіріне дәлел ... ... ... өз ... ... ... ең негізгі
руларының бірі болып саналатындығын, екіншіден, дулаттардың бұдан екі ғасыр
(XVIII ғасырда-Г.Ж.) бұрын ... ... ... ... ... ... туралы келесі мәліметті XIII ғасыр дерегінен, "Монғолдар
тарихын" жазған Иран тарихшысы Рашид-ад-Диннің аталған шығармасынан ... ... ... ... туралы айтылған болатын. Бұл
үйшіндер М.Тынышпаевтың ... ... ... ... ... ... Ташкент уезінің бір қыстағы халқының "үйшіндер" ... әрі ... мен ... ... тіл
ерекшеліктеріне сәйкес, көбінесе "с" ... "ш" ... ... М.Тынышпаев қосымша дәлелдер ретінде алға тартады /27/.
Сонымен бірге ғалым, "Тарихи Рашидидің" авторы белгілі тарихшы Мүхаммед
Хайдардың да дулат ... ... ... ... ... ... даласына аты тараған, үш жүздің әйгілі билерінің бірі, үлы жүзді бір
өзі биледі деп айтуға болатын Төлебидің де руы - ... оның ... ... ... келе ... үйсіндердің жоңғар шапқыншылығы кезіндегі
тарихының белгілі түстарын еске сала кетеді.
Міне, ... ... ... Ұлы ... ... руы ... тайпасы
осындай нанымды дәлелдер келтірген болатын. Бүл ... ... ... қүндылығы күмән туғызбайды.
Оның қызықты ойлары Орта Жүздің басты рулары ... ... ... ... Орта ... көп ... руы ... туралы жан-
жақты ізденісін, ежелгі түркі дәуірінің құнды ескірткіштері Орхон-Енисей
жазбаларына, европалық саяхатшы ... пе ... ... ... ... еңбегі мәліметтеріне, топонимика, лингвистика деректеріне сүйеніп
жазады /27/.
Зерттеуші ... ... ... ... ... ... ... деп аталынатын өзендер барын көрсете келе, бүл атауларға қатысты
мынадай ... ... ... ... тіл ... ... "т" жалғауы
көпше түрдегі мағынаны білдірсе, ал "н" жалғауы ... ... ... ... ... ... "т" ... "н" дыбысына
өзгертсе, аталған ұғым тағы да "аргун" немесе "аргын" болып ... ... әрі ... ... "Түркі тайпаларының этникалық құрамы"
атты еңбегінде келтірілген, V ғасырдағы Қытай тарихшыларының "алунь" немесе
"байегу" халықтары ... ... ... ... ... Бұл жерде ол, қытай халқының "р" әрпін колданбайтынын, сондықтан
да олардың тілінде ... ... деп ... мұны ... күні ... ... "тукиу" түріктердің бір тайпасы деп
ұғатынын айтып, "бай" сезінің қытай тілінде "ұлы" деген ... ... оның ... тілінде "үлығ" деген сөз болып табылатынын жазған еді/5/.
Бүдан кейін ғалым ... ... ... ... ал ... деп оқуға болады деген ойға келеді. Сөзді осылай өзгертуді ол,
Орхон жазуларында "үлығ-еркин" деген ... ... ... ... ... ... арғындардың шығу тегін көне замандардан бастайды.
Оның қытай, монғол халықтарының тіл ерекшеліктерін, ... ... ... ... көне ... де (грек, латын тілдерін),
европалық тілдерді де жетік меңгерген ғалымға, аталған елдердің тілдері де
жақсы ... ... ... өзі М.Тынышпаевтың пікірлерін ғылыми ... ... ... ... европалық әдебиеттердегі шығыс тарихынан құнды дерек
болып саналатын саяхатшы Гильома де Рубруктың жоғарыда ... ... ... ... ... де ... ... Онда 1253 жылы қараша
айында, Қапал, Лепсі уездері жерімен жүріп өткен Рубрук, бұл ... ... ... жазған болатын /27/.
Бүл өңір, яғни Жетісу мен Мауераннахр, Шығыс Түркістан, Шың-ғысханның
екінші ұлы Шағатайдың иелігі болғаны тарихтан белгілі. Оның ... ... ... болғаннан кейін, осы Ұлысты Ергене- хатын, екінші ... ... ... ... тағы бір ... ... ... байланысты М.Тынышпаев Рубрук еңбегін орыс тіліне аударып,
түсініктеме жасаған латынтанушы ғалым, ... ... ... елді ... ... ... атап ... щданарлық "/8/ деген
пікірімен мүлде келіспейді.
Ол күні ... ... ... ханша есімі ретінде көрсетіліп
берген "Органа"/27/ атауына байланысты басқаша жорамал жасайтын. ... ... ... ... ... 30 ... жерде орналасқан
"Арғаната" деген тау ... оның ... ... екі ... ... ... бұл "арғын" сөзі соның өз аты емес, бүкіл бір рудың аты
болуы ықтималдығын айтып, мұны ол ... ру атын ... да ... ... Осы ... ... Арғын-хатын атауы да
ханшаның өз есімі емес, оның шыққан руының аты болып шығады. Бұл ... ... бұл ел ... ... ... ... ... деген
пікіріне, жете мән беруіне байланысты келеді. Академик ... ... ... ... ... белгілі еңбегіндегі "...аталған
өңірде арғындардың Шыңғыс хан жорығына дейін өмір сүріп, олардың билеушісі
Арслан хан Карлуқтың 1219 жылы ... ... ... ... ... ... ... қайшы еместігіне М.Тынышпаев назар аударады
/28/.
Ол арғындардың билеушісі Арслан хан ... ... ... ... ... ... баяндайды. Орыс ғалымының, қарлүқтар
мен арғындардың бір ... ... ... ... ... X ғасырда тоғыз-
оғыздардың тықсыруымен қарлүқтардың ... ... бірі - ... ... кеткендігін айта келе, М.Тынышпаев, осы шығысқа ... ... сол ... ... ... ... ... деп қорытады.
Шыңғыс хан ұрпақтарының атақты ... ... ғана ... ... ... бұл ... ... шшаның арғын
руынан шыққан ақсүйек тегінен, тіптен Арсланхан тұқымынан болуы да мүмкін
дегендей жорамал ... ... ... ... атағын зерттеуде, тарихи деректерді халқымызға тене жақын
ұғымдармен байланыстыра қарастыруы, мәселені шешудегі сәтті қадам болғанын
да атап ... ... ... ... кейінгі кезеңдегі тарихи туралы
пікірлері белгілі еңбектердегі /28/ ... ... ... ... ... ... қызықты ойлары мойынан ұшырасатын Орта
Жүздің тағы бір руы - керейлер туралы жүшсына ... ... ... ... ... ... М.Тынышпаевтың зерттеулері,
Ресей тарихшыларының Қазақстан туралы зерттеулерімен ... ... соны ... ... Мұны оның ... туралы
зерттеуінен де айқын аңғаруға болар еді. Ғалым қазақ халқының қалыптасуында
өзіндік орны бар керей тайпасының да шығу ... көне ... ... ... Ол ... болжамға лингвистикалық, антропологиялық
мәліметтерді, жер-су атауларын жөне ... ... ... ... сын ... өткізе отырып келеді. Халқымыздың
ауыз әдебиеті үлгілерін ... де бір ... ... ... ... жүмысында тиімді пайдалана білетіндігіне, осы керейлер
тарихына арналған жұмысы дәлел бола ... Ол ... ... ... ... ... ... да тізіп көрсетеді. ... ... ... ... өз пайымдауын жасайды. Оның ізденісі бойынша,
монғол тарихшысы Сасан-Сесеннің жазуына ... ... ... ... үш топқа: 1) Еке-монғолға (ұлы монғолдар), 2) Су-монғолдарға ... ... ... ... жөне 3) ... ... М.Тынышпаев
Аристов еңбегіне сүйеніп, керейлердің қытай деректерінде IX ғасырда-ақ
халық ретінде белгілі ... ... ... X ғасырдағы санының 900000-ға
жеткенін көрсетеді. Керейлердің төмендегідей: сахият, дубоут, тонгоит,
албат, қарқын дейтін ... ... ... дерек қалдырған Рашид-ад-
Диннің еңбегін пайдалана отырып, зерттеуші, тағы да лингвистикалық әдіске
жүгінеді. Ол аталған сөздер ... ... ... мағынаны білдіретін "т"
дыбысын, жекеше ... ... "н" ... ... ... "сахы" немесе "саха", "дубо" және т.б. айналатын-дығын ескертеді.
Бүдан әрі ... осы ... ... бар ... де ... ... ол ... қара татарлар деп атап жүрген "дуло" тайпасының Алтай
тауынан солтүетікке жөне Телес ... ... осы ... ... руы ... сай - ... - М.Т.) ... қарай күні бүгінге
дейін мекендейтінін, сол ... ... ... ... деп ... ... ... өзенінің сағаларын құрайтын Абакан жөне Юс өзендері бойын
жайлайтын жазған еді/22/. Ол ... ... ... туба деп ... жөне ... ... да бар ... мәлімдейді. Осыған орай,
бұдан әрі М.Тынышпаев, ... ... ... Алтай халықтары тарихының
білгірі, профессор Н.Ф.Катановтың "...дубо өздерін туба деп атайтын қазіргі
урянхайлықтар мен қарақастар. Дубо мен ұйғырлар ... ... олар ... ... жоғары жағын мекен еткен" /23/ деген пікірін келтіре ке-
ле, ... ... бүл ... өзі де ... толықтырулар енгізеді.
Оның айтуынша, бүгінгі керейлер құрамында, кезінде Рашид-ад-Дин көрсеткен
рулар жоқ болғанымен, ... ... ... ... деп ... ... бар. Ол ... Сібір ашылғаннан бастап, оны орыстар жаулап алған
кезеңге дейінгі Сібір тарихын жазған ... "1639 жылы ... ... туба ... ... руы ... ... алды"
/28/ деген дерегіне де мән береді. Сөйтіп ғалым, ... ... ... қара және ... ... да, ... ... мен біздің керейлер де, ... ... ... шығып, біртіндеп уақыт өте келе монғолданып кеткен, Кир кездегі
кеп санды күшті ... ... ... ... ... ... қоса М.Тынышпаев, сол кездегі антропологиялық
жетістіктерді де ... ... ... еді. ... ол, өздерін саха
деп атайтын якут халқының, өздерінің тегін ... ... ... және ... ... ... ... де (бұл
халықта бір-біріне ұқсамайтын екі түр: бірінің таза нәсілді, яғни қыр
мұрынды, жақ ... ... ... ... дене ... ... ... үқсайтындығы сезілсе, екіншілерінің таза ... ... ... ... үлкен, еріндері қалың, кеуде жағы ұзын, ... ... ... ... ... ... ... отырып, оларда
сақталған аңыздарда, якуттардың екі тайпа қосындысы екенін дәлелдейтінін
айтады. М.Тынышпаев, якуттардың тілін зерттеу ... ... ... ... екендігін көрсеткен лингвистер пікірлерімен де келіседі. Осы
жерде ол, қазақ халқына кең ... ... жыр ... ... ... байланысты вдзықты пікір айтқан болатын. Ғалым өзінің
жерлесі Сібірге жер ... ... ... ... ... ... жырдың
якуттар арасында кеңінен тарағандығын, тіпті якуттар өздерін осы ... ... ... деп ... ... айтып, мұндай
күрделі, әсерлі жырды Жақсылықтың ойдан шығара алмайтындығын жаза ... ... бұл ... ... таралу есебебін өзінше түсіндірген
болатын. Алдымен ол Шыңғыс хан заманына ... ... ... ... дейін
қытайларға салық төлеп ... ... ... ... қытай
императорынан Ван-хан атағын алған Тұғрыл билегені мәлім. Оның ... ... ... ... ... жоғары сағаларын жайлайды.
Олардың христиан дінін қабылдаған кезеңі де осы ... Бүл - ... ... ... ... ... ... кейіннен академик
Ә.Марғұлан атап көрсеткен кезең болатын. ... ... ... ... ... жазуы бар құлпытастар жиі кездеседі. Бұлардың
көбін жазған керей мен үңгіттер. Монғөл дәуіріне дейін (XI ... ... және ... ... несториан дінін қабыл еткен елдер. Бұл ... ... ... ашық ... ... ... ... керейлерінде
осы күнге дейін сақталған" /28/ - деп жазған еді. Міне осы ... ... ... Шыңғыс, алайда Ван-ханның ұлы Сенгун кесірінен
рнымен ашық жауласқан да болатын. Нөтижесінде 1203 жылы ... ... ... ... ... ... жартысы, жеңілген меркіттермен
бірге батысқа қашып, оларды Шыңғыс хан кейінгі Торғай ... ... ... жылы ... ... ... осыған байланысты, Кіші
Жүздің жетіру тайпасының құрамындағы керейттер осы ... ... ... ... ... Одан әрі ... бұл керейттер уақыт өте келе
шығыстағы ... яғни ... ... ... ... ... Дәлел
ретінде ол тағы да, ... ... ... "т" көпше түрде
қолданылғандығы болмаса, ... ... ... жоқтығын алға тартады.
М.Тынышпаевтың зерттеулері өзінің жүйелілігімен де назар аударады. ... ... ... ... ... ... шығу төркінін анықтауға,
оның мән-мағынаеын түсіндіруге тырысқан шабынан да байқаймыз. Бүгінгі күнге
дейін, екі ғасырға жуық ... ... ... ... келе ... осы
"қазақ" сөзін де М.Тынышпаев жан-жақты зерттейді. Ол осы сөзге қатысты
барлық ідеректерге, зерттеушілер ... ... ... ... ... ... ... жалпы, тарихымызға, оның ішінде
халқымыздың атауын білуге деген ықыластың күшейіп отырғаны белгілі.
Сондықтан ... бұл ... ... ... де тоқталудың
артықтығы болмас. Пайдаланылған ... ... ... ... сол ... ... ... алғаш рет қолданылуымен де
ерекшеленетін осы зерттеуішлік жұмыс, біздің бүл ... ... ... ... ... да септігін тигізе алады.
Өзінің осы зерттеулерін тұжырымдай келе М.Тынышпаев, ... ... ... майданды тастап кетуіне дейінгі тарихи
мерзімді анықтауға күш ... Оның ... ... ірі жеңіске дейін
соғыс 3 жылдай ... ... одан ... ... ... ... тағы
да 3-4 жылды қамтыған, барлығы 6-7 жыл". ... ... ... алғашқы ірі жеңісі 1726 жылы немесе сәл кейінірек 1727 ... және ... ... мен ... ... ... 1730 жылы ... өйткені, осы жылдың тамызында Әбілхайыр елшілері Уфада болған/3/."
Осы ... ... ... қазірде құндылығын
жоймағандығын, айтқан пікірлерінің маңыздылығын, ... ... ... ... ... арналған тараулармен үндес, ал
ол белгілеген тарихи жылдың, бүгінде құпталып ... ... ... ... ... ... Сондықтан да, біздің ойымызша, ... үшін ... және ... ... 2 ... ... ... созылған
бодандыққа ұшырау себебін шынайы зерттеп, кейінгі ұрпаққа өзінің ... ... ... қалдырған М.Тынышбаев есімі, осы ... ... ... ... ... тәрізді.
Сонымен, М.Тынышпаевтың қазақ тарихына арналған еңбектеріне қысқаша
талдау, оның отандық тарих ... ... орны бар ... ... - ... көрсетіп отыр. Оның зерттеулерінің көлемділігі, оларда ... ... ... көп түрлілігі, өзіне ... ... де ... ... ... әрі қарай толықтыра
түсуі, осы негізде ... ... ... ... білуі бұл
пікірімізді растай ... төл ... ... ... ... ... да шыдағанын көріп отырмыз. Мұның басты себебі - оның өз еңбектерін
таптық-партиялық көзбен ... ... ... ... ... болса керек.
Большевиктік партия көсемдерінің, осы ... ... ... ... ... ... тиек ... мәселеге идеологріялық
ықпалдан тыс, тарихи шындық пен объективтік түрғыдан келуге тырысқан зерт-
теушінің өрекеті, кейбір ... ... және ... ... (тіддік-географиялық тұрғыдан салстырулары), әлі де олқы түсіп
жатқан тұстарына қарамастан, толық қолдауға ... ... бола ... ... ... қиын да ... ... құнды еңбектер жазып қалдырған қайраткер ғалымның, өз ұлтына деген
сүйіспеншілігін, еңбектерді оқығанда тағы да ... Оның ... ... ... ... ... ... ауыр өмірі, күрделі
тұрмысы жайлы мақалаларын еске түсірсек, олардың, Қазақ ... ... орыс ... ... ... ... ... бір тақырыпқа арқау болар ғылыми жұмыстар екенін мойындауға тура
келеді. Және мұның өзі, М.Тынышпаевтың ... ... ... көзқарасының
сол тұста-ақ қалыптаса бастағанын көрсетсе керек. М.Тынышпаевтың ... үшін ... ... жас ... ... етіп ... да, қоғамдық
ғылымдарға ерекше ықылас танытуына алып келді. ... ... ... қазақ төрізді елдің ұрпағы болып, және ең ... ... ... бел буып шығу ... бір ғана ... ... түсінікті. Бүкіл Кавказ, Орта Азия, Балтық бойы халықтарын
тұысында ұстаған Ресей төрізді алып ... ... ... ... білу үшін ... ... бірге, теориялық білім, өткен
тарихқа талдаулар жасау, оған өзіндік көзқарас таныта білуде аса ... бұл ... ... ... оған ... жолды жетік
меңгергендігі, қайраткер-ғалымның, біз талдаған еңбектерінен ... ... ... тек ... немесе тек саясатшы-қайраткер
болып қойған жоқ. Ол үшін бүл екі ұғым, бір ... ... ... ету арнасында туындады. Тіптен, оның Кеңес үкіметі ... ... ... ... де осы мақсатты жүзеге асырудың бір
талпынысы болатын.
Мұның бәрі ... ... ... ... жан-жақты толықтай
талдап, оған тиісті бағасын берер кезде, ескеруді аса қажет ететін ... ... 2. М. ... ... ...... қуғын – сүрген құбаны
20-жылдардың ортасынан бастап ... ... ... ... ... ... болып Ф.И.Голощекиннің гағайындалуымен
тығыз байланысты, қасіретті қайта құрулармен фекшеленетіні белгілі.
Сталинизмнің идеологиялық аппаратының, тоталитарлық ... ... ... ... ... ... өкілдері: Алаш
партиясына мүше болғандарға, өлкедегі саяси-экономикалық қайта құрулардың
әдістеріне және ұлттық ерекшеліктер мен ... ... ... ... ... озбыр саясатына қарсылық білдірген республика басқару
органдарының басшы қызметкерлеріне (Н.Нүрмақов, Т.Рысқүлов, ... ... ... т.б.) /33/ қарсы бағытталған саяси
қуғын-сүргін, 1927-1929 жылдары кең көлемде жүргізіле бастады.
Бүл қудалаудың бастауында И.Сталиннің ... ... да ... жақсы белгілі. В.И.Лениннің тірі ... ... ... ... ... ... ... кірген өкілдеріне қарсы ымырасыз күрес бастаған ол, 20-жылдардың
орта ... ... ... "қаналған тапқа" емес, қаналған ұлтқа қызмет
етіп келген, яғни кейінгі ... ... ... ... өткен өмірі бүл партия бағытынан өлдеқайда алшақ жатқан ұлт
зиялыларына ашықтан-ашық сенімсіздік көрсетті.
Осының нақты ... ... 1925 ... 29 мамырында
түркістандықтарға "Ақжол" газеті туралы хат жолдауы ... ... ... ... ... екі ... қамтыды. Мұның алғашқысы, И.Сталиннің
"Ақжол" газетінде жарық көріп жатқан ... бұл ... ... ... ... ... үқсастықтарды "көруі" болса, екіншісі
бұрын партияда ... ... ... ... ... кеңестік органдардағы жауапты жұмыстардан аластау, оларды
жастарды тәрбиелеуте ... ... күн ... ... еді ... жек көру ... толы болса да, ОГПУ-дың бүл айыптауларында
шындық ұшқыны бар, әрине. Алаш ... ... ... ... 1925 жылы ... И.Сталиннің "Ақжол" газеті туралы ... ... ... ... беру ... белсенді араласқаны белгілі. Осы хатты
тікелей, нақты басшылыққа шған Ф.Голощекиннің ... ... ... ... ... шеттетті. Кезінде, 1923 жылдың ... ... ... ... ... ... "Не балаларға сабақ бе-
ріп, не жорналға, газетке мақала ... ... ... қылмасақ, не қазақ
тілінде кітап жазбасақ, өзге жол ... ... ғой" /406/ ... осы ... ... яғни ... сабақ беру" мүмкіншілігі де шектеліп Алаш
қайраткерлері қоғамнан шеттетілді. Енді олар үшін "Өз етігің тар болса, ел
бейбітінен не ... ... ауыр ... туды ... ... те, Алаш ... қайраткерлері осындай аумалы-төкпелі
кезеңнің өзінде де ... ... ... ... ... ... ... күш салды, және мәдениет саласында едәуір
елеулі істер тындырды. Мұны біз М.Тынышпаевтың ... ... ... ... ... аламыз:
"...біздің ойлаған мақсаттарымыз кеңес үкіметінің мемлекеттік басқару
аппараты арқылы жүргізіліп, іске ... ... ... қарағанда мәдениет
майданында біз көп іс тындырдық... Қазақ мәдениеті мен ағарту ... ... ... ... ... ... М.Есполов - орынбасар, М.Әуезов, М.Тынышпаев және Ж.
Досмүхамедов (қазақтардың тәуелсіз кезеңдегі ... ... ... ... ... ... ... ежелгі әндер мен халық аңыздарын),
Әуезов (өткен кездің табиғаты мен ауыл ... үлгі ете ... ... ... үлгі етіп ... М. ... (сол сарындағы әндср мен
өлеңдерді), Тынышпаев (орыс тілінде - кең байтақ кең далаға ... ... ... өзге ... ... күн ... ... етіп бастырып шығарды.
...Маркстік қондырғысыз, бүрынғы ... ... ... ... ... Жұмабаев, Байтақов, Жәленов,
Омаров Е., Омаров А., Байсейітов Ә, Әділов, ... ... ... Ж., ... оқулықтар жазды.
...Көпшіліктің алдында лекция оқып, баяндама ... ... мен ... ... ... ... ... Досмүхамедов X., Ееполов, Қашқынбаев, ... ... - ... Ташкенттегілер, Орынбордағыларды білмеймін. Қожанов та
баяндама жасаған, Асфендияров пен Й.Тоқтыбаев және басқалар да араласты.
... Осы кезде шыққан ... ... ... идеологиясы
түрғысынан жазылды, оқу орындарының түлектері сол идея-мен қаруланып шықты"
/48/.
ОГПУ өзінің осы ... ... ... ... ... жөне ... да астыртын үйымның мүшелері түрмеге қамалғаннан
кейін, үйым мүшелері - Оқуағарту комиссариаты мен ... оқу ... ... ... ... ... маңына топтаса бастағаны
байқалады"/409/ - деп түжырым жасап, оны М.Тынышпаевтың ... ... ... оқып ... ... мемлекеттік университетін біз,
өзіміздің идеологиямызды кеңінен таратуға мүмкіндік беретін оқу ... ... ... ... ... бітіріп шық-қан соң
мектептерде ... ... ... ... ... ... болатын
жастарды оқытады, сондықтан да, біз үшін бүл ... ... ... маңызы ерекше болды" /40/.
М.Тынышпаевтың жауабынан тағы бір аңғаратынымыз, оның ... ... ... ... ... отырып,
сонымен бірге осы университет басшыларын жаза-лаудан арашалап ... ... ... ... ... ... пен ... Жандосов, - дейді ол өзінің жауабында, - ... ... ... жөне ... ... ... да олар ... пиғылымызды аңғарған жоқ.
Мысал үшін, біздің оқу орындарындағы жүргізген өрекетіміз туралы ... ... бір ... айта ... ... ... ... дәріс берді және шәкірттерге маркстік емес ... ... Мүны ... қалған студенттер, одан сабақты маркстік түрғыдан
түсіндіруді талап ... ... ол мен ... ... сондықтан маркстік
түрғыдан түсіндіріп бере алмаймын, сондықтан да рефлекстануды маркстік
негізде оқытатын адамды өздерің ... ... ... М.Тынышпаевтың ОГПУ-ға белгілі ... ... ... ... қиын ... ... Алаш ... Оқу-ағарту
комиссариатының қолдауымен біраз оқулықтар жазғаны да белгілі. Сондықтан да
М.Тынышпаев ... ... ... ... "Оқу-ағарту комиссариатының
нұсқауы бойынша біз оқу орындарында қызмет етуге және кейбір ... ... ... ... пен Ермеков КазМУ-де, Сүлеев-
Семейдің Аймақтық оқу-ағарту бөлімінде қызмет ... ... ... да, ... де ... ... Бұл ... М.Тынышпаевтың туысы, 70 жылдары Мемлекетттік
Қауіпсіздік Комитетінің "қысымын" көрген ... ... ... деп ... өкем ... Тақар 20- жылдардың ішінде М.Тынышпаевтың қолында түрып,
білім алды. Сонымен бірге, тағы да 7-8 бала Мүқаңның ... ... ... ... ... ... солай істейді екен. Тақар антисоветтік ұлтшылдық
бағыттағы ұйымдардың жетекшісі болған. Тиым салынған ... ... ... М.Тынышпаевпен байланысты болған". Болат Тақаров одан
өрі өз естелігінде, бүл ... бәрі ... ... ... ... ... қатысты ел ішінен деректер ... ... ... ... 10 ... сотталды. Онымен қоса М.Тынышпаевпен байланысты
деп 17 адамды ... ... ... он бесі ... өмірі көрмеген
еді/45/.
Естеліктен сол жылдардың осындай қасіретімен бірге, ... ... ... ақылға сиымсыз қызметін де ... ... ... ... ... ... "қауіпсіздікті"
сақтаған іс-әрекеті шектен шыққан оғаш болғайы, осы М.Тынышпаевтың тарихқа
қатысты еңбектеріндегі ... ... ... түсінуден де байқалады.
М.Тынышпаев "Көксу қаласының щраған орны" деген ... "... ... ... ... үшін Ұлы Жүздің билеушісі Тезек төренің аулын әлденеше
рет шапқан"/46/ деп жазған болатын. Сол үшін 1937 ... ... ... ... оның ... Керімқүлға ауылдас болғандар, жалпы жалайыр руының
(Назар бидің шыққан руы) көптеген адамдарды жа-зықсыздан-жазықсыз ... ... екі ... 1958 жылы 28 ақпанда және 1970 жылы 27 ақпанда
қылмысы болмағандықтан "ақталды"/48/. Адам ... ... ... ... ... нақты көрінісі -міне осы.
Алайда, кеңестік өкімшіл-әміршіл жүйе мүнымен ғана шектелмей, халқының
бостандығы, үлтының ... үшін ... ... ... ... ... игі мақсатын, ұстанған қасиетті ... ... ... ез басының қамын ойлайтын шенқұмар етіп
кәрсетуге тырысты. Осының ... ... - ... ... әйгілі "Тар
жол тайғақ кешу" ... ... пен оның ... ... Түркістан автономиясын болыпевиктер талқандаған соң, жасырынып
жүрген кейіптерін "ит қуып сандалған бүралқы қасқырларға" /49/ геңеуі ... және оның ... ... ... ... қарау,
қазақ халқынның кейінгі үрпақтарын тарихи шындыққа ... ... ... ... ... ... Қайраткерлер ақталғаннан кейінде,
олар туралы ақиқат айтылған жоқ. ... ... мен ... ... ... ой-лап тапқан "білгіш-коммунистер" мүны қаламаған
болатын. Қайрат-керлер туралы 30-жылдардан бері ... ... ... тұрғысынан ғана біледі. М.Тынышпаевтың, жалпы Алаш қозғалысы қай-
раткерлерінің, бүгінде қатары жылдан-жылға ... бара ... ... ... ... ... өте сақ ... себебі
де осыдан екені түсінікті. Олардың басындағы қасі-рет, М.Тынышбаев ... ... ... ... ... күйінде Қазақстан тәуелсіздік
алғанға дейін сақталып келді. Осы-лайша, И.Сталиннің түсында саяси ... ... ... ... ... ... Бас ... ру-хани түрғыдан қудалау қүрбаны болды.
Тірі кезінде де, қайтыс болғаннан соң да өділетсіз кеңеетік жүйе соңына
"шам алып ... ... ... ... үлы ... ... тағдыры
міне осындай!
Халқымыздың тарихын объективті, ... ... ... талпыныс
жасаған 20-жылдардағы қазақ зиялыларының қатарында ... ... орны бар. Оның ... күрделі, өте маңызды кезеңдеріне
арналған бірнеше еңбектері, осы рағыттағы қазақ зерттеушілерінің ... ... ... бүл ... ... ... міндеті - оған
тән туған ріне, Отанына деген сүйіспеншіліктен, ұлттық мақтаныш сезімнен,
шатриоттық ықыластан бастау алды. Оның ... ... ... ... осы ... туындады. М.Тынышпаев ұзақ жылғы ізденісімен ... ... ... ... ... еске түсірейік), көзбен
көріп, көңілге түйгенінің нәтижесінде, ... ... ... ... ... үмтылған, және өзі де сол үлттан ... ... ... халқының тарихын ғылыми негізде жазуға ... ... ... ... ... іэне академик
В.В.Бартольд пен ... /39/ ... ... бірін-бірі
қайталаған, ғылымға еш жаңалық енгізбей есесіне отарлық мақсат мүддесіне
қызмет етуші ... ... ... кезеңде, М.Тынышпаевтың бүл батыл қадамы
әрине, сәтті басталған іс болатын. Бірақ өкінішке ... көп ... ... ... ... ... ұшырауы, тарих
ғылымында таптық жэне ... ... ... ... бүл ... ... щдырды. Кейін, әміршіл-әкімшіл жүйенің Ішкі істер Халық Комиссариаты
М.Тынышпаевты "...кең байтақ кең далаға ... ... ... өзге ... ... күн ... хал-щның тарихын жазып, кітап
етіп бастырып шығарған /35/ деген сарындағы ... де ... ... ғылыми ортаның өділ бағасына ие болып, өзін ірі ғалым
ретінде де ... ... ... ... тарих ғылымының дамуына
қосқан өзіндік үлесі бар ... ... де ... дау жоқ. Оның ... ... ... жазу үшін, сол ұлттың тілін, салт-дәстүрін, әдет-
ғүрпын жетік меңгеру кереқ дегенді ... ... ... ... зерттеушілерге де қойылып отырған басты талаптардың бірі.
М.Тынышпаевтың төл тарихымызды түсіне білгендігі, зерттеушілігі қазақ
халқы тарихының күрделі кезеңдерін жан-іақты ... ... ... ... ірі ... ... етіп алып қарастыруынан көрінсді. Оны
бүгінгі күнге бөрі ... да, ... ... жеткен, еңбектерінің
тақырыптары мөселен, Қырғыз-қазақ руларының шежіресі", "Қырғыз-қазақтардың
шығуы", "Қазақ" этнонимі туралы, ... ... ... ... және ... ... ... "Қырғыз-қазақтар XVII ше XVIII ғасырларда",
"Ақтабан шүбырынды" /36/ және т.б. аңғартады. Тарихымыздың көне ... ... ... жаңа ... етінде жеке қарастырылатын күрделі
проблемаларды кеңінен қамтып М.Тынышпаевтың бір өзінің ... ... ... ... ... ... ... және оның өзі, арнайы
зерттеу объектісі боларлық тақырып екендігін ... ... ... ... ез ... сан алуан жазба, заттай деректерді, рта
ғасырлық авторлардың шығармаларын, ... ... ... ... ... бай ауыз әдебиетін (өлеңдер, аңыз-щімелер, ертегілер, лирикалық
жөне эпостық жырлар және т.б.), ... ... ... ... ... ... ... отырып, орынды пайдалана білгендігін
ескергенде дә-елді бола ... ... ... ... ... ... ... талмыш
кезеңцерін зерттеудегі биігінен, жоғары жетістіктері түрғы-ынан қарағанда,
М.Тынышпаевтың да ... ... ... ... ... түсінікті. Өз заманының перзенті, ;әне сондықтан да өз заманындағы
тарих ғылымының даму деңгейіне әйкес қалам ... ... ... ... алқымыздың үлтжанды зиялыларының бірі, кезінде өзі ... жа-ы ... ... ... ... ... қарастырьш-йған,
қағыс қалған мәселелермен толықтыруға талпынысты және қазақ тарихын" әрі
қарай ... ... ... осы М. ... ... мүны ... ... та-ихын жазуға негіз деп білген еді/34/. Ия,
аталмыш тарихшы сңбек-ерінің маңыздылығы да осында болса керек.
М. Тынышпаевтың ... ... ... ... атқарылар лкен
істің ешпісіне жататындықтан, біз ... ... елге ... ғана ... жөн ... ... көрсетілген еңбектері негізінш, "Қырғыз-қазақ
халықтарының тарихына материалдар" деп аталатын үлкен ерттеуінің ... ... ... ол ... тарауды қазақ руларының шежіресіне
арнайды. Бүл ... ... ... тү-ында, үзақ жылдар бойы үлтшылдық
пен рушылдықты туғызады де-ен желеумен тиым салынған ... ... ... ... да ... шежіремізге қатысты бірлі-жарым
зерттеулер іпектеулі түрде жарық көргенін де білеміз /37/. Ал ... ... ... бір ... ретіндс қабылданып, баяғыда-ақ ғылыми
жөн- жобаеы мен жүйссі қалыптаскан мәселеге жатқызылады /1/.
Шежіре ... ... ... ең ... ... көзі ... сол ксзсндс-ақ түсінс білген сді. Қазақ тарихын ісрпеушілср
арасында, халықтың тайпалық ... ... ... ... тск "қазақ" сөзін ғана із-ктіріп, мүны түрлі кезендсрде монғол-
түркі тайпаларымсн ... ... ... тайпа дсп біржақты түсіндірулсрін
М.Тынышпасв сынайды. Мүнан әрі ол, үш жүз руларының әрқайсысына кеке-жскс
тоқталып, қалыптаеқан ... ... ... ... ... ... скснін зсрттсп-білудің қырғыз қазақ-Г.Ж.) халқының тарихи тағдырын
түсінугс окслстінін жазады /39/. Рулар тарихын зерттсу туралы ғалымның ... ... ... тарихын XV ғасырдан ғана бастаушыларға айтылған
орынды сын деп қабылдауға болады.
М.Тынышпаевтың аталмыш тарауды ... ... ... ... ... ... ... арасында орта ғасырдағы Европа жонс
Шығыс авторларының ... ... ... ... ... "Диуани
лүғат-аттүркі", Жүсіп Баласағүнидың "Қүтадғу білігі", Плано Карпинидың жонс
Гильома де ... ... ... ... ... Захир ад-Дин
Мүхаммсдтің "Бабырнамасы", Мүхаммсд Салихтың "Шейбани-намссі", Мүхаммсд
Кайдар Дулатидың "Тарихи ... ... ... ... ... жонс т.б., орыс ... ... Баһадур ханның
"Түрік шсжірссі", Шокәрім Қүдайбердіүлының "Түрік, қырғыз, казақ һон ... бар. ... ... орыс жоне ... ғалымдарының
зерттеулсріндсгі мы-салы, В.В.Бартольдтың "Жстісу тарихы" очеркіндсгі,
"Орта Азияға ғылыми ... ... ... ... ... ... ... мемлекстінін, тарихындағы",
В.С.Соювьснтің "Рссей ... (6 ... ... ... мсн оның ... ... ... "Алтын Орда тарихына қатысты матсриалдарын-дағы",
А.И.Левшиннің "Қырғыз-қазақ нсмесс қырғыз-қайсақ ... мсн ... ... "Түркі тайпала-рының этникалық құрамы
туралысындағы", Г.Вамбсридің ... ... (1 ... ... ... ... И.Э.Фишердің "Сібір тарихындағы",
Г.Говортгың "Шыңғыс-ханындағы", А.А.Краггың "Қырғыздар ... ... және т.б. ... сын ... ... білгсн. Оның Ф.Щсрби-
наның басқаруымсн қазақ өлкссінің Ссмсй мсн ... ... ... ... ... экспсдиция нотижссіндс, жа-рык корген
"Қырғыздардың жср ... ... ... атгы ... ... ... саралап, мүқият зсртгсп, қорытынды қолданғаны
да байқалады. Қазақ ғалымы ... ... де, ... ... ... Х.Досмүхамедовтың Кіші Жүз рулары туралы ел
арасынан жинаған деректері де, ... ... ... ... ... ... бірге, ел ішіндегі үш жүз руларына қатысты аңыз-
әңгімелерді жинаушы да болды. Сөйтіп ол, осы деректер ... үш ... ... қүрамын бір жүйеге келтіріп жа-зып шықты. М.Тынышпаев
зерттеу барысында деректік ... ... ... ... ... ... ... атауларды, филологиялық аргументтерді үсынып,
өзінше тарихи түжырымға жол ... ... ... ... ... пікір-түжырымдарын толықтырып, әрбір ру тарихының күмәнді
түстарын анықтап, оны зерттеуді жетілдіруге ұмтылады. Мәсе-лен ол, ... ... мүны ... ... ... ... шатастырмауды
ескертеді) басты руы үйсін тайпасын осылайша зерттеген болатын. Мүнда ... ... ... ... б.э. VI ғасырымен ... ... ... келіспей-ді/50/. Сонымен қатар ол, Бартольдтың өз
еңбектерінің ішіндегі үй-сін ... ... ... ... жанама
мәліметтерге зор мән бере қарайды. Мысалы, академик еңбегінде /51/ айтылған
VII ... ... ... ... ... Шу өзені бойын жайлаған
халықтарының 2-топқа: батысқа қарай "дулу", шығысқа ... ... ... назар аудара келе, М.Тынышбаев осы ... ... ең саны көп, ең ... руларының бірі дулаттардың арғы ата-
бабалары деген ... ... Бүл ... дә-лел ретінде М.Тынышпаев,
біріншіден, қазақтардың өз ... ... ... ең негізгі
руларының бірі болып саналатындығын, екіншіден, дулаттардың бүдан екі ғасыр
(XVIII ғасырда-Г.Ж.) ... ... ... ... мекендегенін айтады.
Зерттеуші үйсіндер ту-ралы келесі мәліметті XIII ғасыр ... ... ... Иран тарихшысы Рашид-ад-Диннің аталған
шығармасынан алады. Мүнда шағатаидтер ... ... ... ... Бүл ... ... ... қазіргі үйсіндердің ата-
бабалары. Күні бүгінге дейін Ташкент уезінің бір ... ... деп ... әрі өзбектер мен қарақыр-ғыздардың фонетикалық
тіл ерекшеліктеріне сәйкес, көбінесе "с" ды-бысын "ш" ... ... ... ... дәлелдер ретінде алға тартады /52/.
Сонымен бірге ғалым, "Тарихи Рашидидің" авторы белгілі ... ... да ... ... шыққанын ескертеді. ... ... ... даласына аты тараған, үш жүздің өйгілі билерінің
бірі, үлы жүзді бір өзі биледі деп ... ... ... де руы ... оның ішінде жаныс екенін көрсете келе М.Тыныш-баев, ... ... ... ... ... ... еске сала кетеді.
Мұның өзі М.Тынышбаевтың пікірлерін ... ... ... ... халқының тарихын жақсы білетіндіктен, М.Тынышпаевтың зерттеулері,
Ресей тарихшыларының Қазақстан туралы ... ... ... соны ойларымен ерекшеленеді. Мүны оның керейлер туралы
зерттеуінен де ... ... ... еді. ... қазақ халқының қалыптасуында
өзіндік орны бар керей тайпа-сының да шығу тегін, көне ... ... ... Ол мүндай болжамға лингвистикалық, антропологиялық
мәліметтерді, жер-су ... жөне ... ... ... ... сын елегінен өткізе отырып келеді. Халқымыздың
ауыз әдебиеті үлгілерін - жинаумен де бір ... ... ... зерттеу жүмыеында тиімді пайдалана білетіндігіне, осы керей-яер
тарихына арналған жүмысы ... бола ... Ол ... тура-ш өзіне дейінгі
тарихи әдебиеттердегі материалдарды да тізіп юрсетеді. Сөйтіп, осы ... ... өз ... ... Оның ... ... монғол
тарихшысы Сасан-Сесеннің жазуына қарағанда, монғолдар Шыңғыс хан кезінде үш
топқа: 1) Еке-монғолға (үлы монғолдар), 2) Су-монғолдарға ... ... ... ... жөне 3) Керейлерге бөлінген. М.Тынышпаев Аристов
еңбегіне сүйеніп, ... ... ... IX ... халық
ретінде белгілі болғанын жазып, олардың X ғасырдағы санының 900000-ға
жеткенін ... ... ... сахият, дубоут, тонгоит,
албат, қарқын дейтін руларға бөлінетіндігі туралы дерек қалдырған Рашид-ад-
Диннің еңбегін пай-далана ... ... тағы да ... ... Ол ... ... ... көпше түрдегі мағынаны білдіретін "т"
дыбысын, жекеше түрді ... "н" ... ... ... "сахы" немесе "саха", "дубо" және т.б. айналатын-дығын ескертеді.
Бүдан әрі ... осы ... ... бар ... де ... ... ол орыстар қара татарлар деп атап жүрген "дуло" тайпасының ... ... жөне ... көлінен (дүрысы осы өңірді ... руы ... сай - ... - М.Т.) ... ... күні ... мекендейтінін, сол сияқты орыстар сағай татарлары деп атайтын "саха"
тайпасының Енесей өзенінің сағаларын қүрайтын Абакан жөне Юс өзендері ... ... ... Ол ... ... өздерін туба деп атайтын,
қарақас жөне қамас тайпаларының да бар ... ... ... ... әрі М.Тынышпаев, аталған тайпаларға қатысты Алтай халықтары тарихының
білгірі, профессор Н.Ф.Ката-новтың "...дубо ... туба деп ... ... мен ... Дубо мен ... ғүндардан шыққан,
олар V ғасырда Енесейдің жоғары жағын мекен ... /23/ ... ... ке-ле, сонымен бірге бүл деректерге өзі де салихалы ... ... Оның ... ... керейлер қүрамында, кезінде Рашид-ад-Дин
көрсеткен рулар жоқ болғанымен, жоғарыда аталған өздерін ... деп ... руы бар. Ол ... ... ... бастап, оны орыстар жаулап
алған кезеңге дейінгі ... ... ... ... "1639 жылы ... ... туба ... басты руы керейттер түтқынға алды"
/24/ деген дерегіне де мән береді. Сөйтіп ғалым, осындай салыстырулардың
нәтижесінде ... қара және ... ... да, урянхайлықтар да,
хақастар мен біздің керейлер де, ... ... ... ... ... уақыт өте келе монғолданып кеткен, Кир ... ... ... ... қалдықтары деген қорытындыға келеді.
Осы мәліметтерге қоса М.Тынышпаев, сол ... ... де ... ... ... еді. ... ол, өздерін саха
деп атайтын якут халқының, ... ... ... ... ... және ... ... антропологиялық зерттеулерді де (бүл
халықта бір-біріне үқсамайтын екі түр: ... таза ... яғни ... жақ ... ... ... ... дене бітімі түзу, жалпы
қырғыздарға үқсайтындығы ... ... таза ... ... қысық, мүрындары улкен, еріндері қалың, кеуде жағы ... ... ... ... жазған Кочнев еңбегіне сүйене отырып, оларда
сақталған іаңыздарда, якуттардың екі тайпа қосындысы ... ... ... ... ... ... ... бүлардың
монғолданған түркі тайпасы екендігін ... ... ... ... Осы ... ол, ... ... кең тараған лиро-зпостық жыр "Қозы-
Көрпеш Баян-сүлу" тарихына байланысты вдзықты пікір айтқан болатын. Ғалым
өзінің ... ... жер ... ... ... ... ... жырдың якуттар арасында кеңінен тарағандығын, тіпті якуттар өздерін
осы ... ... ... ... деп ... ... ... мүндай күрделі, әсерлі жырды Жақсылықтың ойдан шығара ал-майтындығын
жаза келіп /25/, жырдың бүл ... ... ... ісебебін өзінше
түсіндірген болатын. Алдымен ол Шыңғыс хан зама-нына шегініс ... ... ... ... салық төлеп турған ... ... ... императорынан Ван-хан атағын алған Түғрыл билегені мәлім.
Оның кезінде керейлер Орхон, Онон, Керлуне өзендерінің ... ... ... ... ... ... кезеңі де осы уақыт. Бүл -
керейлердің монғол дәуіріне дейін ... ... ... ... ... атап ... кезең болатын. Академик: "Алтай, Жоңғар
даласында, Енесейде орхон жазуы бар ... жиі ... ... жазған керей мен үңгіттер. Монғөл дәуіріне дейін (XI ғасырдың басы)
бүлар және наймандар тегіс несториан дінін қабыл еткен ... Бүл ... ... ... ашық ... ... ... қазақ керейлерінде
осы күнге дейін сақталған" /28/ - деп ... еді. Міне осы ... ... ... ... ... ... үлы Сенгун кесірінен
рнымен ашық жауласқан да болатын. Нөтижесінде 1203 жылы ... ... ... ... бағынады. Керейлердің жартысы, жеңілген меркіттермен
бірге батысқа қашып, оларды Шыңғыс хан кейінгі Торғай аймағына дейін қуып,
1216 жылы ... ... ... ... ... Кіші
Жүздің жетіру ітайпасының қүрамындағы керейттер осы қашқан керейлердің
ііүқымы деген болжам айтады. Одан өрі ... бүл ... ... өте келе
шығыстағы туыстарын, яғни керейлердің мүлдем үмытса ке-рекдеп жазады. Дәлел
ретінде ол тағы да, ... ... ... "т" ... түрде
қолданылғандығы болмаса, керей сөзінен айырмасы жоқтығын алға тартады.
М.Тынышпаевтың зерттеулері өзінің жүйелілігімен де назар ... ... ... ... айналған "қазақ" сөзінің шығу төркінін анықтауға,
оның мән-мағынаеын түсіндіруге тырысқан шабынан да байқаймыз. Бүгінгі күнге
дейін, екі ... жуық ... ... ... ... келе жатқан осы
"қазақ" сөзін де М.Тынышпаев ... ... Ол осы ... ... ... ... ... тоқталыл, өзінің түжырымын
жасайды.
Еліміздің төуелсіздік алуына байланысты жалпы, тарихымызға, оның ішінде
халқымыздың атауын ... ... ... ... ... ... ... бүл мәселеге байланысты зерттеуіне де тоқталудың
артықтығы ... ... ... ... ... ... сол кезде ғылыми айналыста алғаш рет қолданылуымен де
ерекшеленетін осы зерттеуішлік ... ... бүл ... ... ... едәуір болса да септіғін тигізе алады.
Өзінің осы ... ... келе ... ... шығып, Әбілхайырдың майданды тастап кетуіне дейінгі ... ... күш ... Оның ... "алғашқы ірі жеңіске дейін
соғыс 3 ... ... ... одан кейін жеңіспен аяқталған жорық тағы
да 3-4 жылды ... ... 6-7 жыл". ... ... ойынша,
"қазақтардың алғашқы ірі жеңісі 1726 жылы немесе сәл кейінірек 1727 ... және ... ... мен ... ханның өлімі 1730 жылы ... ... осы ... тамызында Әбілхайыр елшілері Уфада болған/60/."
Осы түрғыдағы М.Тынышпаев зерттеулерінің ... ... ... ... маңыздылығын, олардың бүгінгі
оқулықтардағы "Ақтабан шүбырынды" оқиғасына арналған тараулармен ... ... ... ... ... ... ... отырған тарихи даталармен
өте жақын болуы дәлелдейді/37/. Сон-шқтан да, біздің ойымызша, ... үшін ... және ... ... 2 ғасырдан астам уақытқа созылған
бодандыққа ушырау себебін шынайы зерттеп, кейінгі үрпаққа өзінің қүнды пі-
флерін ... ... ... ... осы мәселеге ар-налған
тарихнамада қүрметпен аталуы керек тәрізді.
Сонымен, М.Тынышпаевтың қазақ тарихына арналған ... ... оның ... ... ... ... орны бар улкен тарихшы - ғалым
екенін көрсетіп отыр. Оның зерттеулерінің көлемділігі, оларда ... ... ... көп ... өзіне дейінгі
зерттеушілердің ... де ... ... ... әрі ... түсуі, осы негізде дөлелді, түйінді қорытындылар жасай білуі бүл
пікірімізді растай ... төл ... ... ... ... күн
сынына да шыдағанын көріп отырмыз. Мүның басты ... - оның өз ... ... емес, үлттық көзбен қарап жазуында ... ... ... ... осы ... ... ... бірде- бірін ... ... тиек ... ... ... тыс, ... ... пен объективтік түрғыдан келуге
тырысқан зерт-теушінің өрекеті, кейбір үшқары пікірлеріне, және дәлелдердің
же-гіспеуіне ... ... ... ... әлі ... ... жатқан түстарына қарамастан, толық қолдауға лайық.
Мамандығы инженер бола түра, туған ... қиын да ... ... ... ... жазып қалдырған қайраткер-ғалымның, өз үлтына деген
сүйіспеншілігін, еңбектерді оқығанда тағы да ... Оның ... ... ... ... ... ... ауыр өмірі, күрделі
түрмысы жайлы ... еске ... ... ... ... ... орыс мемлекетінің айла-тәсілдерін әшкерелеп, мүқият дәлелденген,
әрқайсысы бір тақырыпқа арқау болар ғылыми жүмыстар ... ... ... келеді. Және мүның өзі, М.Тынышпаевтың тарихқа ... ... сол ... ... ... ... керек.
М.Тынышпаевтың халықтың азаттығы үшін күресуді өзіне жас ... ... ... да, ... ... ... ... танытуына алып келді.
Өйткені, тарихи тағдыры өзгеше қазақ төрізді елдің үрпағы болып, және ... ... ... ... бел буып шығу ... бір ... күш-жігер жетіспейтіндігі түсінікті. Бүкіл Кавказ, Орта Азия, ... ... ... ... ... тәрізді алып империяға ... ... ... білу үшін жоғарыдағы қасиеттермен бірге,
теориялық білім, өткен ... ... ... оған ... ... білуде аса қажет. М.Тынышпаевтың бүл міндетті дүрыс түсінгені, оған
барар жолды жетік ... ... біз ... ... түр. ... М. Тынышпаев тек зерттеуші- ғалым,
немесе тек саясатшы-қайраткер болып қойған жоқ. Ол үшін бүл екі ... ... ... елге ... ету ... туывдады. Тіптен, оның
Кеңес үкіметі жылдарындағы саясаттан аулақ, инженерлік ... де ... ... ... бір ... ... ... бойы ұлттық қозғалыстар тарихы "беттері" және оны астаушы
ірі тұлғалар ... ... ... ... ... ... ... Орыстандыру бағытын ұстанған тоталитарлық жүйе, өзінің қол
астындағы отар ... ... ... ... ... ... ... санасында (патриотизмді оятатын саяси және
тарихи ... ... ете ... ... ... да ... мүндай
кезеңдері халық шасынан қасақана өшірілді. Үлттық ... және ... ... ... ... деректерді жойып жіберу немесе оларды
ірхивтің қүпия ... ... ... әдетке айналды. Сөйтіп, юммунистік
қияли соқыр сенімге есссіз берілген, біртүтас ... ... ... шығару"
идеологиясына қызмет ететін, біржақты та-рих ғылымы қалыптасты.
Халқымыздың "айға қол созған" - ... ... ең биік шыңы ... ... ... және оның ... ... юғарыдағы пікірдің
негізсіз еместігіне нақты дәлел бола алады.
Аласапыран дауылды оқиғаларға толы XX ғасырдың басында ... ... ... өзі ... озық, көкейтесті идеялармен туындыра, саналы
түрде қасиетті де, ұлы Мұрат-туған ... ... үшін ... ... ... санаған үлтымыздың рітжанды перзенттері - бүл
қозғалыстың негізгі ... ... ... ... ... ... - осы қозғалыстың көрнекті
жетекшілерінің бірі - ... ... ... мен қызметі Алаш
қозғалысы төңірегіндегі қою бүлтты мүлдем сейілтіп, тарихымыздың ... ... ... ащы ... ... ... жол ашады.
Болашақ патриот қайраткердің оңы мен солын танып есейе бастаған шағы,
Ресей ... ... елі ... ... ... ... отырған
шовинистік саясатының күшейген кезіне гұстас ... ... ... ... ... мемле-кеггік басқару ... ... ... ... ... ... ... сәйкес шешілуі,
мәселен, миссионерлер, гілмәштар дайындау, жер ... ... ... Бөлімінің өте қүпия, әккі қызметінің нәтижесінде
"бұратана" халықтардың ой-санасын тұмшалап, надандықта ... қол ... т.б. ... ... зорлықшыл, озбыр саясаттың жемісі
саналы жастың көз ... өтіп ... Бүл ... ... ... ашына жазғанындай, күнделікті күйкі тіршіліктен басқаны
ойлай алмайтын, адам ... тағы ... ... алдындағы сәті
болатын.
Ол студенттік кезінде де түрлі тарихи жағдайлардың куәсі ... ... ... жж.) ... ... ... ... әлеуметтік-
экономикалық талаптағы наразылықтардың, ... ... ... ... ... ... ... орынға қойған Кеңес билігі
М.Тынышпаевтың техникалық мүраларына менсінбей ... ... ... аса ... ... ... ... қасақана
назардан тыс қалдырылды. ... ... ... ... егемен Қазақстанның игілігіне жарап отырғанын ескерер
болсақ, өділдікке жүгініп, тарихи шын-дыққа орын беруіміз керек.
Кеңес үкіметі ... ... ... ... ... ... де алмады. Тоталитарлық жүйенің 20 жылдардың ішіндегі жеңілістерінің
бәрі М.Тынышпаев төрізді "тап жауларының", "қазақ ... ... ... ... ... ... - Алаш ... "буржуазиялық үлтшылдардың" кінәсінен деп түсіндірілді. М.
Тынышпаев ... ... ... ... ... ... сынамайтын
мақалалар жазып, ел ішінде үкіметке қарсы үгіт-насихат ... ... М. ... ... ... оппозициядағы
конституциялық-демократиялық және социалистік-революцияшылар париясының
қызметіне ат ... Ол өз ... паша ... ... ... ... ... ала отырып, ендігі уақытт халыққа автономиялық
дәрежеде ... да ... ... ... ... ... ... көзқарас үлттық апатқа - саяси репрессияның ... ... ... түгелдей үрім-бүтақтарымен, туған-туысқан-дарымен қоса
қүртып жіберуге, және қуғын-сүргінге үшыратуға алып ... ... ... ... ... Алаш ... ... шошына үріккен, тыжырынған ұрпақ
қалыптасты.
Мұхамеджан Тынышпаевқа және оның серіктеріне жабылған саяси жаланың
арсыздығын бүгінгі ... ... ... енді ... ... ардақтаймыз және
қастерлейміз десекте жол ашық.
Күллі қызметі тек туған халқының игілігіне жұмсалған М.Тынышпаевтың
өмірі мен ... ... ... яғни Алаш ... тағы бір ... ... ... қорытындысын аяқтай келе, қайраткерлердің
осынау жанқиярлық ... ... ... деп ... халықтың жер бетінде
дербес тіршілік етуге, ғасырлар ағымында қалыптасқан атамекен жерінде ... ... ... бар үлт ... ... жас үрпақ санасына ... деп ... нық ... айтар едік.
Тәуелсіз Қазақстан мемлекетінің қазіргі жүргізіп отырған саясатын,
М.Тынышпаев тәрізді қайраткерлік ... ... ... бабаларымыздың,
ерлік ісінің заңды жалғасы деуге де толық негіз бар.
Пайдаланған әдебиеттер тізімі:
1. М.Тынышпаевты еске алу кеші //Қазақ ... ... еске алу. ... Қазақстан.- 1997.-28 мамыр; М.Тынышпаевты
еске алу. //Жас Алаш.- 1997.- 22 мамыр;
2. Тынышпаев М. История казахского народа.- Алма-Ата: ... 1993.- 224 ... М.А. ... и ... ... науки. - М.: Наука,
1984. - 342 б./5/.
4.Қазақ ССР тарихы. - Алматы: Қазақстан Мемлекеттік Баспасы,
1957. -Т. 1. - 340 ... ... ... ... ... ... депу-таттар.
//Қазақ. - 1917. - 28-қазан#
6.Краткая биография в Учредительное Собрание.// Семиреченские
ведомости. - 1917. - 7 октября.
7.Байтурсынов А. Революция и киргизы. // ... ... - 1919. - 3 ... Д. ... и ... -1919. - 17 августа;
9.Пестковский С.С. Киргизы и Советская власть.//Сонда, - 1920. - 27
апреля;
10. Турекулов Н. Кокандская автономия.
11. Сборник к 3-ей ... ... ... в ... -
Ташкент. - 1920. - 150 6/59-65/;
12.Сазонов. Кокандская автономия. Вос-
поминания.//Красная летопись Туркестана.-Ташкент. - 1923. - N1-2. -
Б. 88-93; Т.Кокандская автономия.//Сонда, - ... ... ... ... ... Туркестана/. - Алматы:
Жалын, 1996.- 200 б;
14. Кенжин А.К. К ... ... ... "Алаш-
Орды".// Степная правда. - 1922. - 14 ноября. К статье "Рев-движения в
Восточной Киргизии.// Сонда, - 1922. - 27 ... А. По ... ... ... в Восточной Кирги-
зии.// Сонда, - 1922. - 27 июля;
16.Открытое письмо т.т. ... ... ... ... ... ... степь. - 1925. - 20 ноября;
17.Рыскулов Т. Жастар ... ... ... ... - 1926. - 9 ... т.б.
18.Байтурсынов А. Революция и киргизы. // Жизнь национально-
стей. - 1919. - 3 ... А.К. К ... ... ... ... // ... правда. - 1922. - 14 ноября.
20.Ю.Токарев.Кокандская автономия.//Красная летопись Туркестана. -
1923.-N1-2.-6.84-87; Дервиш. Ферганская проблема.// Военная ... ... - N2. - Б. 15-20; ... ... басмачество.//Коммунист.
-1922. N5. - Б. 17-20.
21.Алексеенков П. Кокандская автономия. - Ташкент: Узгиз,1931. -70 6;
22. Алескеров Ю. Интервенция и гражданская война в ... ... С.Д. ... ... /с древнейших времен/, 2-ое изд.
/под ред.проф. А.С.Такенова. - Алма-Ата: Қазақ универси-геті, 1993. - 304
6.
24. Қаратаев Т. "Алаш" және "Алашорда". ... ... 1990.-41 ... т.б.
25.Дүзбаев Ж. Аққа қара жүқпаңды//Октябрь туы.- 1989.- 11 -та-мыз;
26. ... Ф. ... ... ... жол ... 4-10-
сәуір;
27.Байғалиев Б. Тозаң түтпас түлға //Дала дидары.-1991.- 4-10-сәуір;
28. Қойгелдиев М. ... ... ... ... 1992.- ... ... Алашты бүғаудан қашан босата-мыз?//Арай.- 1990.- N8-9, -Б. 6-
8; Мектептегі А.,
39.Тақарүлы Б. Мүхамеджан Тынышпаев. Отарбадай ағып өткен ғүмыр// Ана
тілі.-1992.-9-сәуір;
40.Тәкенов Ә.С. ... ... үлы ... ... ... ... әрі ... М.Тынышбаевтың үлы Дәулет Тынышбаев
туралы// Түркістан.- 1996.- 28-ақпан;
41.Қойгелдиев М., Қүлмақанова Л. Мүхамеджан Тынышпаев және қырғыз
трагедия-сы.//Ақиқат.- 1996.- N5. ... және ... М. Үлы ... ... ... 1990.-26-қазан;
Сонікі. Қазақ руларының шежіресі//Ана тілі.- 1990.-26-шілде; Сонікі. Түрік-
монғол тарихы.//Семей таңы.- 1991,- 6-7-наурыз; Сонікі. 17-18-ғасырлардағы
қазақтар// ... ... ... М. ... даласындағы көшпелі халықтың мүк-таждарына
орай//Дала дидары.- 1992.- 3-9-шілде; Сонікі. Көксудағы қираған ... және ... ... қаласы//Жерүйық.-1999.- 7-қаңтар; Сонікі.
Қызылөзендегі қираған үйінді және Бала-сағүн қаласы//Жсрүйык.- 1993.-19-
тамыз; Сонікі. Босқын қазак-қырғыз ... ... 1991.- ... ... және ... ... //Жүлдыз.- 1992.-К8.-Б.142-147; Сонікі.
Қазақтардың 1917 жылғы саны/М.Тынышбаевтың рулар мен уездер бойынша жа-
саған кестесінің нүсқасы//Ана тілі.- 1990.- ... ... ... ... 1992.- 152 б.
44. 1997 жылды Жалпыүлттық татулық пен саяси ... ... еске алу жылы деп ... ... Қазақстан Республика-
сының президенті Н.Ә.Назарбаевтың Жарлығы.//Егемен Қазақстан. -1996.- 30-
желтоқсан.
45. Қойгелдиев М. Өткінші шаралардан сақтанайық//Қазақ тарихы.- 1998.-
N3.-5.28-31.
46. 1998 ... ... ... мен ... тарих жылы деп жариялау
туралы Қазақстан Республикасының президенті Н.Ә.Назарбаевтың
жарлығы. //Егемен Қазақстан. - 1997. - ... А.С., ... Б. ... и ... ... ... ... Б.3-14.
48.Қойгелдиев М. Алаш қозғалысы.- Алматы: Санат, 19.95.- 368 б ... К. Алаш һәм ... ... Ататек, 1995.- 256 5.
50.Бөкейханов Ә. Шығармалар. Қүрастырып, кіріепесін жәнс өмірбаяңдық
ғылыми мақаласын жазған М.Қойгелдиев.- Алматы: Қазақстан, 1994.- 384 б.
(52,72,78-80,86);
51.Қоңыратбаев О. Түрар ... ... және ... ... ксзсңі.- 2000

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 75 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Атмосфералық ауаны қорғау19 бет
Ежелгі үйсіндердің әлеуметтік экономикалық қатынастар22 бет
Ж.Баласағұн. "Құдатғу біліг" шығармасына тақырыптық-идеялық, мазмұндық талдау. Насреддин Рабгузи "Рабғузи қиссалары", Х.Дулати "Тарих и Рашиди", Ш.Жәңгірұлы нәзира дәстүрі11 бет
Мал шаруашылығы. Жылқы6 бет
Түрік және монғол тайпаларының қалыптасуына байланысты зерттеушілердің ұстанымдары9 бет
Түркі атауының шығуы10 бет
Тәуке хан4 бет
Төле би және оның дәуірі7 бет
Шығыс ойшылдарының педагогикалық ой-пікірлері (Әбу-Насыр Әл-Фараби, Ж.Баласағұн, М.Қашқари)9 бет
Сарысу өзені алабының зерттелмеген өзендерінің ағындысын есептеу50 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь