Жылқы саудасы

Қазақтың дәстүрлі ежелден көрші елдермен саудасы – төрт түлік мал, оның ішінде жылқымен сауда басты кәсібі еді. Әсіресе көршілеріміз Ресей мен Қытай мемлекеттері қазақтың екі нәрсесіне асық болды, бірі ұлан-байтақ жеріміз, екіншісі есепсіз жылқымыз. Қытай ілкіден өзінің жүз мыңдаған әскерін дала жылқысы есебінен қамтамасыз етсе, Ресей ХІХ ғасырда қазақ жерін тұтас басып алып, шекарада айырбас керуен-сарайларын ашып жылқы саудасын қарқындатты. Алдымен қазақ-қытай саудасына келетін болсақ,
1758 жылы Жоңғар мемлекетін талқандаған соң қытай ғасырлар бойы армандаған қазақтың бағалы жылқысына қолы жетті. Бұл бір жағынан Абылай бастаған қазақ хандығына да тиімді еді, себебі халықтың қолында төрт түлік малдан басқа несі бар, қазіргідей қазба байлыққа мұнай мен газға қолы жеткен жоқ. Сондықтан Абылай екі көршісінің құя берсе таусылмас базарына жылқы табындарын айдай бастады. Қазақ-жоңғар соғысының бір ерекшелігі сол басқа түліктерге қарағанда (қой, түйе, сиыр) жылқы табындарының көпшілігі жау қолына түспей аман сақталды. Жоңғарды жеңген соғыстан кейін мал басы өсіп, бұрынғы қалпынан да асып, жаңа жайылымдар іздеу қажеттілігі туды.
Қытайдың көне замандардан шекаралық аудандарға арнаулы ат базарларын ашып көшпелі халықтардың (моңғол, ойрат, т.б.) жылқыларын табын-табынымен сатып алу тәжірибесі бар еді. [298.212б.] Қазақтардың бағзы заманнан Қытайдан алатыны жібек, фарфор болатын. Қытай ол кезде сауда саясатына ерекше көңіл бөлді, қазақтарды қала базарларынан үркітіп алмау жағын қарастырды.
«Сауда сөзсіз әділ болуы шарт. Олар құладүз, қиыр шалғайдағы патшаның ықыласын сезіне алатын болулары керек», деп Цинь патшасы сауданың стратегиялық ерекшеліктерін белгілеп береді. «Қазақтарға өздерінде жоқ нәрселерді жеткізіп беріп, олардың тіршілігіне қолғабыс тигізу, оларда жылқы көп өседі, сол жылқысын айырбастап алу арқылы өзіміздегі ішкі өлкелердің қажетін қамтамасыз ету керек. Қазақтардың малын арзанға айырбастап алдау дұрыс емес. Жасағалы отырған саудада өте пайдакүнемдік істеуге де, тым еркіне қоя беруге де болмайды. Десе де екі жақтың тең пайда көруі керек. [299.45б.] Қытайдың бұл тарихи құжаттарында қазақтармен екі арадағы сауда мейлінше адал және шын болуы көрсетілген. Қытайға елшілікті бастап барған Абылай мен Әбілпейіз хандар өздерімен бірге апарған жылқы табындарын Құлжа мен Тарбағатайда өткізді. [300.37б.]
1757 жылы Абылай өзі бірінші болып 200 жылқыны киім-кешекке, күміс құймаларына айырбастайды. [300.131б.] Абылайдың Құлжа мен Тарбағатайда сауда жасауға өзі барып жүргені, алдымен ол Қытай өкіметін Үліңгірге сауда жасауға шақырады, Қытай жағы алыс, сауда керуендеріміз баруы қиын деп бас тартады. 1758 жылы екі жақ тағы да Абылайдың ұсынысымен Үрімжіде сауда жасауға келіседі.
        
        Жылқы саудасы
Қазақтың дәстүрлі ежелден көрші елдермен саудасы – төрт ... ... ... ... ... басты кәсібі еді. Әсіресе көршілеріміз Ресей мен
Қытай мемлекеттері қазақтың екі нәрсесіне асық ... бірі ... ... ... ... ... ... өзінің жүз мыңдаған
әскерін дала жылқысы ... ... ... Ресей ХІХ ғасырда қазақ
жерін тұтас басып ... ... ... ... ашып ... қарқындатты. Алдымен қазақ-қытай саудасына келетін болсақ,
1758 жылы ... ... ... соң ... ... ... қазақтың бағалы жылқысына қолы жетті. Бұл бір жағынан ... ... ... да ... еді, себебі халықтың қолында төрт түлік
малдан басқа несі бар, ... ... ... ... мен ... ... жоқ. Сондықтан Абылай екі көршісінің құя берсе таусылмас базарына
жылқы табындарын айдай ... ... ... бір ... ... түліктерге қарағанда (қой, түйе, сиыр) жылқы табындарының көпшілігі
жау ... ... аман ... ... ... соғыстан кейін мал басы
өсіп, бұрынғы қалпынан да асып, жаңа ... ... ... ... көне ... ... аудандарға арнаулы ат базарларын
ашып көшпелі халықтардың (моңғол, ойрат, т.б.) ... ... алу ... бар еді. ... ... ... ... алатыны жібек, фарфор болатын. Қытай ол кезде ... ... ... ... ... қала базарларынан үркітіп алмау жағын
қарастырды.
«Сауда ... әділ ... ... Олар ... қиыр шалғайдағы патшаның
ықыласын сезіне алатын болулары ... деп Цинь ... ... ... ... ... «Қазақтарға өздерінде жоқ
нәрселерді жеткізіп беріп, олардың тіршілігіне қолғабыс ... ... көп ... сол ... ... алу ... ... ішкі
өлкелердің қажетін қамтамасыз ету керек. Қазақтардың малын ... ... ... емес. Жасағалы отырған саудада өте ... де, тым ... қоя ... де ... Десе де екі ... тең ... керек. [299.45б.] Қытайдың бұл тарихи ... ... ... сауда мейлінше адал және шын болуы көрсетілген. Қытайға елшілікті
бастап барған ... мен ... ... ... ... ... ... Құлжа мен Тарбағатайда өткізді. [300.37б.]
1757 жылы Абылай өзі бірінші болып 200 ... ... ... айырбастайды. [300.131б.] Абылайдың Құлжа мен Тарбағатайда
сауда жасауға өзі ... ... ... ол ... ... ... сауда
жасауға шақырады, Қытай жағы алыс, сауда керуендеріміз ... қиын деп ... 1758 жылы екі жақ тағы да ... ұсынысымен Үрімжіде сауда
жасауға келіседі.
Қытай императоры сияқты Абылай да екі ... ... ... ... ... бұл шараға басшылық жасауға өзінің бас қолбасшысы, ... ... өте ... ... ... тағайындайды. Сөйтіп 1758
жылы қыркүйектің 17-де екі мемлекеттің арасындағы саудаға Қабанбай батыр
бастаған ресми делегация барады. Абылай ... екі ... ... ... ... бекер емес. Себебі Қытай жағында бұл істі (әрине жасырын
түрде) қолбасшының орынбасары ... ... ... ... ... ... Цинь ... белгілі дәрежеде бағалағанын, айрықша атап
өтіледі. «Қазақтардың Қабанбайы ... ... үшін ... артық жылқыны 17
қыркүйек күні ... ... ... ... ... ... Цинь
патшалығы үшін қандай маңызы барын мына фактіден көруге болады. 1763 жылы
28 ақпанда жоғарғы әскери кеңестің ... ... ... ... ... санын өсіре беру керек. Шыңжаңда жылқы көбейген соң,
мемлекеттің ішкі ... ... ... ... үшін ... қажет. [300.157б.]
Сонымен қатар Цинь ордасы базарларда тауарлардың сапасын қадағалап
отырды.
«Пекин әкімшілігі қазақтар ... ... ... ... Цинь ... ... ... ету жоспары іске аспай қалады деп белгілі бір
дәрежеде қауіптеніп отырды». [301.90б.] Мұны дер кезінде ... ... 1759 жылы ... ... ... ... жақындату мақсатымен
Сайрам көлі жағасында Іле генерал губернаторымен кездесіп, шарт жасасты.
Кездесу шарты ... ... ... пен ... ... ... ашылды. 1763 жылы Тарбағатайдағы тұрған әскерлердің санының
көбеюіне байланысты әскердің малға ... өтеу үшін ... ... ... ... ... ... қазақтар Қытаймен сауда жасау үшін
малдарын айдап, Ілені, Тарбағатайды ... өтіп ... ... «Жол ... көр ... дегендей мал да, мал иелері де, саудагерлер де қажитын. ... Цинь ... ... айырбастап алған жылқысының саны 10
мыңнан асты. 1760 жылдардан бастап жаңа базарлардың ашылуына ... екі ... ... ... 3-4 есе ... ... мен ... әр жылқының
бағасы 3-4 лян (1 лян – 37,3 грамм) тұрса, Қашғарда 7-8 лян ... ... ... бұл ... сатып алынған жылқыларды Қашғарға апарып,
нәтижесінде 6700 лян күміс үнемдеген. ... мұны ... ... ... ... Қашғарға барып
сауда жасауды күшейтті, енді қазақ ... ... ... ... ... ... сауда жасай бастады. Айналымы төмендегеннен кейін
1765 жылы Үрімжідегі базар жабылды. Сол ... ... ... ... ... ... ... тұтпай, Ресейдің мата бұйымдарын, Әндіжан
кілемдері секілді тауарларды сата бастады. Бұл ... ... ... ...... ... ... көрсетеді. Қазақ
саудагерлері жібек, торқа, кездеме маталарына талғаммен ... ... ... ... қазақтар қызыл түсті тауарларды көптеп сатып ... ... ... кемшілдеу дейді... Қызыл кездеме қымбат нәрсе
емес қой. ... оны ... ... ... ... ... ... қазақтармен арадағы жылқы саудасының үйлесімді болғаны
жөн. Қазақтардың айырбасқа әкелген жылқыларының бәрі ... ... ... Оны ... алу ... ... жарайтындай жылқы болса өз
бағасында саудалассаңдар ортада наразылық тумайды. Егер ... ... ... ... ... сауданы бүгін ғана істеп
отырған жоқ... Тіс жарып, тіл қатпағандарымен ... оған ... ... ... ... қайшылық жасалмасын. Жұмыста туындаған
қателіктердің шегі болуға тиіс». [299.55б.] Бұдан әрі ... ... ... ... ... өзі ... ... шара қолданбаса, генералдың өзі
жауапқа тартылсын делінеді. ... бұл ... Цинь ... ... ... ... маңыз бергені, сонымен қатар Абылай
бастаған қазақ хандығын ... тең ... ... санағандығы
байқалады.
1759 жылы Цинь патшалығы бір жылда 10 мың жылқы сатып алғанын ескеріп
(ол жылдары тек Үрімші ... ғана ... ... ... А.Т.) ... жақын Құлжа, Шәуешек, Тарбағатай базарларында әрбіреуінде ... мың ... деп ... жылына 30–40 мың бас жылқы өтіп ... бас ... ... ... Орта жүз бен Ұлы жүз қазақтарында алдымен
жылқы шаруашылығының, жалпы мал шаруашылығының үдей дамығанын көрсетеді.
Оң қолың ... ... ... бөлсін кірісті.
Тіліңнен тамсын бал-шекер, – деп мемлекет басшысы қандай болуын
Ж. Баласұғын ... ... тек ... ... ... ғана ... сауданы тиімді пайдалана білетін қырынан да көрінді. Цинь
ордасының XVIII ... ... ... ... ... ... тоқтату туралы арнаулы заң қабылдауы, [302.23б.] ... ... ... ... ... де ... болады. Мысалы 1808 жылы
Әділдің (Абылайдың баласы А.Т.) Қашқарға мал ... ... ... ... ... деп біледі, малдарына әдейі төмен баға беріп,
шекара кардонынан ... ... ... ... Қашқар әкімінің ісін
қолдайды. [302.111б.] Ал, Абылайдың тұсында жоғары дәрежелі қазақ ... ... ... ... асырып салуы туралы фактілер кездеспейді.
Орыс халқы ежелгі Русьтен бастап Ресей империясына ... ұзақ ... ... хандығымен жылқы саудасын жүргізуге мүдделі болды. ... ... 1574 жылы ... ... Строгоновтарға берген
грамотасында, жылқы ... ... ... ордасымен (Казацкая орда) кеден
салығынсыз сауда жүргізуді тапсырады. [290.162б.] ... ... ... ... соң орыс мемлекеті армиясын атпен, шаруашылығын күш-
көлікпен қамтамасыз ете алмай үнемі көршілерінен, оның ... ... ... ... ... бар Қазақ хандығынан жылқы ... ... ... ... ... Петр І түрік армиясына қарсы Азов
жорықтарында ... жүк ... ... жоқтығынан зеңбіректер мен оқ-
дәрілерді солдаттардың ... ... ... ... жазады. [303.15б.]
XVIII ғасырдың 30 жылдарында қазақ жеріне келген Сыртқы ... ... И. ... негізгі жұмысынан басқа кез-келген
ыңғайлы жағдайларды пайдалана отырып, атты әскер үшін ... ... алу ... ... ... табын-табынмен көп сатыла бастауы 1745 ... 1750 жылы ... ... ... ... ... ... Алғашында малдың көптігі, өздерінің саудаға икемсіздігі,
делдалдар мен ... ... ... ... көп ... ... оңсын «Бір сіріңке бір тоқты тұрған соң ... ...... сөздер сол заманда шыққан сияқты. (LІV)
Патша әкімшілігі Кіші жүздегі сауданы қолға алғаннан ... кез ... Орта ... де ... қол ... үшін шекаралық аймақтарға
сауда-айырбас бекеттерін сала бастады.
«Қырғыз-қайсақ Орта ордасы (Орта жүз А.Т.) Кіші ... ... жүз ... ... да көп және бай». [306.500б.] Кейіннен мал базарлары
Қояндыда, Ақмолада, Атбасарда, Ырғызда, ... ... ... Зайсанда ашылды. Сатылатын жылқы саны жөнінен қазақ ... ең ... ... ... Орыс ... дала жылқыларын табын-
табынымен сатып ... ... ... ... және ... ... Жылқы саудасы жазғысалым басталатын, себебі, ел жайлауға
солтүстікке шығатындықтан, қалаларға ... ... ... ... ... ... 26-35 сом( арасында, сирек кездесетін ... 60–80 ... ... ... ... ... 5%, 8% ... отырған.
[304] М.Бабаджановтың мәліметі бойынша Бөкей ордасындағы 320 мың жылқының
15-20 мыңы жылма-жыл саудаға ... әр ... ... 25 ... ... ... болып, жорғалар мен жүйріктердің құны 200-400 ... Әр ... 33 ... ... деп ... М. ... ... жылына бес жүз мың сомдай пайда табады. [62.28б.] Жылқы бағасы ... ... ... ... ... 1880 ... ... жылқының нарқы
алдыңғы он жылдықпен салыстырғанда ең жоғары бағаға жеткен, [87.116-117б.]
себебі 1879-1880 қоян жұт жылында мал ... ... көп ... ... ат ... ... тұқымдары деп аталатын Ақмола, Семей
облыстарынан әкелінетін жылқылардың саны көп және ... ... ... ... да, ... алыс жерлерден айдап әкелген соң мал ... ... ... да ... ... ... ... 10 мың жылқы біткен атақты байы Аққошқардың ... ... ... Өр ... ... ... жуандықты.
Байлығын Аққошқардың баян қылсам,
Бес жүз ат Орынборда бір күн сатты. (ХХХХV)
Шекараға жақын Бөкей ордасының, ... Орал ... ... ... баға ... ... екі-үш басын ғана сатып, қалғанын
қайтып айдап қайтатын. «Сібір» жылқысының төменгі бағасы 10 сом ... 30 сом (руб) ... Сыр ... ... ... 5–6 кісі бір үйір жылқылары бар,
Қорғалжындағы тінәлінің биі ... ... ... ... ... ... ... бидің малы жайлауға кетіп ... ба, әлде ... ба, ... ... қонақтардың бір жылқысын алып сояды. Кешке
ет келіп, дастарқан басында әңгіме-дүкен басталған кезде Тезек би:
- Базарда бір ... ... ... тұрады? – деп сұрайды.
- 25–30 сом шығар, – дейді келгендер.
- Бір қойдың ше? – дейді Тезек.
- 5 ... ... ... ... ... ... ... түнде етін жеген
жылқыларыңның бағасы, – деп 30 сом ұстатады, мынау 5 сом қонақасыларың, ... ... ... ... ... жылқысының орта бағасы 75 сомнан, ал өте жақсылары 90–100 сомнан
кемімеген. Адай жылқысы ... атты ... ... ... ... Шекті жылқысынан 10 сомдай кем тұрған. Шекті жылқысымен пара-пар
Жағалбайлы мен ... ... да атты ... үшін ... ... ... 40 ... төмен түспеген. Табын руының жылқысы 50–60, ... 40–50, ең ... баға 20 ... ары ... ... ... ... 90-жылдары әр жыл сайын Торғай облысынан 40 мың жылқы,
100 000 дана тері, 30 000 пұт ... қылы ... ... ... [307]
Темір жәрмеңкесіндегі 1896 жылғы мал өнімдерінің бағасы. [305]
Етке нан (шелпек, қамыр, іңкәл А.Т.) салудың өзі ... ... ... ... ... ... нан саудасы қазақтарды Ресейдің
ықпалына кіргізу жолындағы стратегиялық тауар болды.
Сақ, ғұн, түркілер, ... ... ... ХІХ ... ортасына
дейін Қытаймен, 1917 жылға дейін Ресеймен ... ... өз ... ... ... ... болды деп айтуға негіз бар. 1890
жылдары бір ғана Торғай облысынан 40 мың жылқы ... ... ... ХІХ ... қазақтар басқа елдерге жылма-жыл 100 мың жылқы
шығарып отырған, – деп пайымдайды. [272.393б.] ... бұл ... Орта жүз ... ... Қытай базарына шығарған жылына шамамен 40–50 мың жылқысын есепке
алды ма, ол жағы белгісіз. Басқа малдарды есептемегенде ... 100 ... ... ... ... ... деп есептесек, XVIII ғасырдың
ортасынан бастап Қазан төңкерісіне дейін 150 жылда қазақ ... 15 ... ... мен ... арасындағы 1757–1851 жылдар арасындағы сауда екі жаққа
тиімді, әділ сауда, яғни сауда өз заңдылықтарымен дамыды деуге болады. ХІХ
ғасырдың ... ... өзі отар елге ... ... ... ... Тарбағатай, Қашқарға кимелеп кіруі сауда заңдылықтарын бұзды. Ол – ... ... ... ... Чин ... А.Т.) патшалығының шекара маңында
отырған, сондай-ақ бұрын олармен сауда ... келе ... ... және мал ... өнімдерін зорлықпен төмен бағамен жинап ... ... ... ... ... саудасын жасау өте тиімді болды, үнемі
ақша айналымы жылқы басының өсуіне, халықтың ... ... әсер ... ... ... ірі, әдемі, мықты жылқыларды жүйелі
түрде сатып отыру, жылқы түлігінің сапасын түсірді. Осы ... ... ... жылқылардың тегі жоғалды.
( сом-рубль мағнасында (А.Т.)

Пән: Ауыл шаруашылығы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 7 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Xix ғасырдағы сауда сипатының өзгеруі17 бет
Қазақ жылқысының көне замандардағы тарихы397 бет
Ұлы Жібек жолының пайда болу тарихы3 бет
XVI-XIX Қазақстан мәдениеті12 бет
XVIII – XIX ғасырдың бірінші жартысындағы Қазақстанның мәдениеті43 бет
Төле би жайлы37 бет
Адам саудасы және онымен күресудің өзекті мәселелері40 бет
Адам саудасымен күресудің халықаралық құқықтық механизмдері51 бет
Аналар темекiге қарсы3 бет
Бас бостандығынан заңсыз айыру және адамды саудаға салу79 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь