Бастауыш сыныпта сан есімді оқыту әдістемесі

Мазмұны

Кіріспе ... ... ...3.5

I. Бастауыш мектепте граматиканы оқытудың маңызы ... ... ... ..6.10
II. Бастауыш мектеп оқушыларына сан есімді меңгертудің психо.
педгогикалық ерекшеліктері ... ... ... 11.23
III. Сан есімді өту процесінде жалғаулармен жұрнақтардың
маңызы ... ... ... 24.26
IV. Бастауыш мектепте сан есімді басқа сөз таптарымен байланыстыра
оқыту жолдары ... ... ... 27.53

Қорытынды ... ... ... 54.55

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... 56.57
Кіріспе
Диплом жұмысының өзектілігі. Еліміздің егемендік алу нәтижесінде қоғамдық өмірдің барлық салаларында әлемдік стандарттарға сай жаңа технологиялар енгізілуде. Жаңа технология шығарылатын өнімнің сапасын көтеруге негізделген. Бұл Қазақстан Республикасында өндірілетін өнімнің әлемдік тауар айналымында өз орнын алуға үмтылыстан туған үрдіс. М^ндай үрдістен білім беру салалары да шет қалған жоқ. Соның әсерінен қазақтілін оқыту үлдісі жетілуде. Бұл мектептегі оқыту үрдісін жаңа әдістер мен технологиялар арқылы үйымдастыруға алып келді . Бұл үрдіс окушының білімін арттырып қана қоймай, оның сана - сезімін, ойлау қабілетін, тұлғалық қасиеттерін жан - жақты дамытуға арналған.
Бұл білім беру саласында окушыға жаңа көзқараспен карауды үйретті. Мұндай көзқарас оқушының жеке басының дамуына, тұлға ретін қалыптасуына, әдеби тілде сөйлеуіне, оқытуды демократияландыру мен ізгілендіруге ықпал етті. Сондыктан бастауыш мектепте қазақ тілін оқыту ісі қазір әдіскер ғалымдардың басты назарында. Өкінішке орай казір окушылардың сөйлеу және жазу дағдысындағы мынадай кемшіліктер кездесуде :
• Бастауыш мектепте оқушыларға қазақ тілінің морфологиялык
жүйесінен ұғым беру кезінде мұғалімдер қажетті дерексіз
ұғымды меңгертуге көп күш салып, бұл ұғым балалардың
сауатты сөйлеу мен жазу дағдысын калыптастыруға негіз болуы
қажет екеніне мән бермейді. Яғни тілді оқытудағы басты максат
- оның коммуникативтік (карым-қатынас) мүмкіндігін меңгерту
екені ескерілмей, «заттың атын білдіретін сөздерге», «заттың
санын білдіретін сөздерге», т.б. оқушылардың сұрақты дұрыс
қойып, сөйлем ішінен таба білгеніне қанағаттанып жүрміз.
• Бастауыш кластарда тілді окытып-үйретудің әр түрлі салалары
арасында айқын байланыс жоқ. Морфологиялық ұғымдар беру
жұмыстары кезінде оқушылардың сөздік қорын байыту мақсаты
ескерілмейді, сөздердің мағыналык бойларына сай оларды
дұрыс колдану мәселесі үнемі қадағаланбайды. Немесе
«Сөйлем», «Сөйлем мүшелері» тақырыптарын өткенде
окушылардың тілідң морфологиялық жүйесінен алған білімдері
пысықталып, пайдаланылмайды.
• Календарлық жоспардағы байланыстырып сөйлеуді дамытуға
бөлінген сағаттар өтіліп жаткан материалдардан бөлек, көбінесе
суретке қарап шығарма жаздыру, мазмұндама түрінде өткізіледі.
Бастауыш кластарда бұл сабақтарды оқушылардың өса түскен

білім мен дағдысына сай бірте-бірте күрделендіріп өткізудің қалыптасқан әдістемелік жүйесі жоқ.
• Қазіргі төртжылдық бастауыш кластарда оқушыларға казақ
тілінің морфологиялық жүйесін оқыту барысындағы
қолдалынып жүрген әдістері де жаңа талап тұрғысынан қайта
қарап, жаңарату қажет болып жатыр. Дәлірек айтқанда,
бұрынғы бір бағытта (мұғалім тарапынан) оқыту жүйесін
өзгертіп, оқушылардың өз беттерінше шығармашылықпен
жұмыс істеу (ойлану, табу) қабілеттерін дамыту мәселесін басты
нысан етіп алған дұрыс.
• Мұның барлығы бастауыш мектепте қазіргі кезеңде дамытуға
лайық мәселелер.
Біздің диплом жұмысымыз бастауыш мектепте сан есімді өтуге арналып, осы проблемаларды аз да болса шешуге арналған. Бұл тақырыптың өзектілігін көрсетеді.
Диплом жрысының мақсаты Бастауыш сыныпта сан есімді оқыту тапсырмалары аркылы оқушылардың тілдік қабілеттерін жетілдіру.
Диплом жұмысының міндеттері:
1. Бастауыш сыныпта сан есімді түсіндірудің оңтайлы жолдарын
анықтау;
2. Окушылардың сан есім туралы білімдерін дұрыс колдану
дағдыларын қалыптастыру;
3. Ғылыми, әдістемелік әдебиеттерге талдау жасау.
Диплом жұмысынық нысаны Бастауыш сыныпта қазақ тілін оқыту процесі алынды
Диплом жұмысының әдістері. Ғылыми жұмыста баяндау, талдау, салыстыру, сараптау, жинақтау, жүйелеу, қорыту әдістері қолданылды.
Диплом жұмысы үш кезеңде жүргізілді. Бірінші кезеңде диплом тақырыбына сай педагогикалык, лингвистикалық және әдістемелік әдебиеттерге талдау жасалынды. Осының негізінде диплом жұмысының мақсаты, нысаны анықталды. Бастауыш сыныпта қазак тілі сабағында сан есімді оқыту тапсырмаларын қолданудың міндеттері айқындалды.
Екінші кезеңде Бастауыш сынып казақ тілі сабағында сан есімді оқыту тапсырмаларын қолданудың тиімді жолдары қарастырылды. Сан есімді оқыту тапсырмаларын тиімді Тұрлері анықталып, жүйеге келтірілді.
Диплом жұмысының теориялық маңызы Бастауыш мектепте сан есімді оқыту тапсырмалары аркылы оқытуға байланысты алынған ғылыми кағидалар мен тұжырымдар қазақ тіл

білімі мен қазақ тілін оқыту әдістемесін теориялық тұрғыдан толықтырады.
Диплом жұмысының практикалық маңызы
Диплом жұмысында ұсынылып отырған әдістеме оқушылардың қазақ тілінен алған білімін тереңдетуге және тілдік материалдарды дұрыс игеруіне ықпал етеді.
Диплом жұмысы кіріспеден, төрт тараудан, қорытындыдан және пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. Қазақ тілінің грамматикасы, II том, Синтаксис, «Ғылым», 1967,
48-6.
2. Қазақ тілінің грамматикасы, «Ғылым» баспасы, II том,
Синтаксис, Алматы, 1967, 18-6.
3. Нұрмаханова Ә. Қазіргі қазақ тілі. 1982,133-6.
4. Балақаев М, Қордабаев Т. Қазіргі қазақ тілі. Синтаксис, 1977,
81-6.
5. Асылов ¥. Даналардан шыққан сөз. - Алматы: «Мектеп», 1978
ж 356 бет.
6. Асылов Ү, М.Қ.Сұлтанғазина. Қазақ тілін оқыту әдістемесі. -
Алматы: «Атамұра», 2000 ж 42 бет.
7. Асыл сөз. Қазақ балалар әдебиетінің кітапханасы - Алматы:
«Жалын», 1987 ж 24-34 бет.
8. Әлімжанов Д. Қазақ тілінде морфологияны оқыту
методикасының кейбір мәселелері - Алматы: 1972ж 59 бет.
9. Әуелбеков Ш, Қонақбекова Қазақ тілінен дидактикалық
материалдар. 2-сыныпқа арналған - Алматы: «Мектеп», 1984ж .
10. Балақаев М.Қазақ тілі 2-сынып (оқулық) - Алматы: «Мектеп»,1990
11. Бастауыш сыныптарда қазақ тілін оқьіту методикасы. - Алматы:Мектеп», 1997 ж 42 бет.
12. Бастауыш мектеп 1997. №16, 17, 18, 19 бет.
ІЗ. Бәкірова «Қазақ тілі» оқулығына методикалық нүсқау -Алматы: 1987 ж 48 бет.
14 .Балақаев М, Әмірова Р. Қазақ тілі 3-сынып (оқулық) - Алматы:«Мектеп», 1990 ж 57 бет.
15.Бектаев К, Молдабеков К. Бастауыш сынып оқулықтары тесініңсөздігі Шымкент обл. Баспаха 1990 ж.
16.Балақаев М.Б, Жұмабаев Ә.Е Қазақ тілі - Алматы: «Атамұра»,1978 ж 356 бет.
17 М.Жұмабаев Педагогика. - Алматы, Ана тілі. 1992 -135-12 б.
18. Байтұрсьшов А. Тіл тағылымы. - Алматы, Ана тілі 1992 -
446
19. Сембаев Қазақ совет мектебінің тарихы.
20. Жиенбаев С. Бастауыш мектепте кітап оықту методикасы.
-Алматы, 1939-65.
21. Волков И.П. Творчествоға баулимыз. Педагогикалық
ізденіс. - Алматы, 1990 - 105-534 б.
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
«ПЕДАГОГИКА ЖӘНЕ ПСИХОЛОГИЯ»
кафедрасы
ДИПЛОМ ЖҰМЫСЫ
Тақырыбы: «Бастауыш сыныпта сан есімді оқыту әдістемесі»
Ғылыми жетекшісі:
Орындаған:
ПІКІР
Бүгінгі танда ... ... бір ... - ... тілінің
қоғамдық қүндылығын арттыру. Қазақ тілін басқа ұлт өкілдеріне үйрету арқылы
оның мемлекеттік тіл ... ... ... ... ... ... ... қазақ тілін оқыту әдістемесінің алдында тұрған маңызды ... ... ... қазақ тілінде дұрыс сөйлеп, сауатты жазу дағдылары
мектептен қаланады. Осы себепті дипломанттың ... ... ... ... тілін өркенднтуге арналған заңдар ... осы ... ... сан есімді оқыту тұрғыдан шешкен. Өйткені
тілдік қарым-қатынаста ... ... ... ... тыңдаушы болуы мүмкін.
Сондықтан сөйлеушіге болсын, тыңдаушыға болсын фонетикалық дағдыларды
меңгертудің маңызы зор. Себебі ... ... ... ... ережелерінің дұрыс қолданылуы сөйлеуші үшін де, ... үшін ... ... ... ... ... басты мақсат - оқушыны қазақ тілінде
дұрыс айтып, жаза білуге, ойын ... ... ... ... ... ... ... аркылы оқушыларға сае есімнен білімді тоериялық тұрғыдан
ғана беріп қоймай, ... ... ... ... пен дағдыларын іс
жүзінде, яғни тілдік қатынас барысында қолдануды үйреткен. Осы тұрғысында
карастырғанда дипломанттың зерттеу тақырыбы ... ... ... ... ... ... өзіндік ойға, пікірге
негізделген. Әр тарауда алдына қойған мақсатына толық ... ... ... ... ... ... ... сапалы білім беру дәрежесі сабақты ... ... ... ... ... бір ... бір ғана
әдіспен өтілген сабақтар оқушылардың пәнге деген ... ... ... ... ... ... да әрбір сабақта
оқушыларды қызыктыратын, сабақта белсенділігін арттыратын түрлі әдіс-
тәсілдерді пайдалану ... ... ... ... ... ... ... оқу
мотивтерін туғызуда кеңінен пайдалануы керек. Әрбір сабақта оқу ... ... ... ... ... өзара біріктіруі
тиіс. Бұл — сан ... ... ... ... ... ... тәрбие
беруді жетілдірудің негізгі бағыты. Демек қазақ тілі сабағында сан ... ... ... ... ... ... ... ізгілендіру,
жеке тұлғалық қасиеттерін қалыптастыру қажет. Себебі сан ... ... ... ... ... сезініп, үжымды сыйлауға , өз ой-пікірін
дәлелдеуге үйренеді.
Осы аталған мәселелердің ... ... ... көрініс тапқан.
Диплом жұмысында сан есімдерді түрлі тапсырмалар арқылы ... ... ... ... ... жұмысы өте жақсы жазылған.
ПІКІР
Дипломант «Бастауыш мектепте ... ... атты ... тарауында осы мәселенің зерттелу тарихын, бастауыш
мектепте грамматиканы ... ... ... ... ... сөйлеу тіліне қатысы, бастауыш мектепте сан ... ... ... ... келесі тарауда оны оқытуда психологиялық,
педагогикалық тұрғыдан қарастырып, ғалымдардың пікірлеріне жан-жақты талдау
жасап, өзіндік тұжырымдар мен қорытындылар жасаған.
Үсынған ... ... ... мен ... ... ... ... жұмыстардан тұрады. Осы тапсырмаларды меңгертуде
қолданылған оқыту әдістері ... ... ... мен ... ... ... дамыту бағытына, өздігінен ізденіп орындалатын
жұмыстардың түрлеріне қарай жіктелген. Диплом жұмысында ... ... ... ... ... ... қатарында түсіндіру әдісі,
жаттықтыру әдісі, шығармашылыққа баулу әдісі арнайы қарастырылған.
Қорыта айтқанда ... ... ... ... ... ...........3-5
I. Бастауыш мектепте граматиканы оқытудың маңызы ..............6-10
II. Бастауыш ... ... сан ... ... ... ерекшеліктері ............11-23
III. Сан есімді өту процесінде ... ... ... ... ... сан есімді басқа сөз таптарымен байланыстыра
оқыту жолдары ............27-53
Қорытынды ... ... ... ... жұмысының өзектілігі. Еліміздің егемендік алу ... ... ... ... әлемдік стандарттарға сай ... ... Жаңа ... ... ... ... ... Бұл Қазақстан Республикасында өндірілетін өнімнің
әлемдік тауар айналымында өз орнын ... ... ... ... ... ... беру салалары да шет қалған жоқ. Соның әсерінен ... ... ... Бұл мектептегі оқыту үрдісін жаңа әдістер мен
технологиялар арқылы ... алып ... . Бұл ... ... білімін
арттырып қана қоймай, оның сана - ... ... ... ... жан - ... дамытуға арналған.
Бұл білім беру саласында окушыға жаңа көзқараспен ... ... ... ... жеке басының дамуына, тұлға ретін ... ... ... ... демократияландыру мен ізгілендіруге ықпал
етті. Сондыктан бастауыш мектепте ... ... ... ісі ... әдіскер
ғалымдардың басты назарында. Өкінішке орай казір окушылардың сөйлеу және
жазу дағдысындағы мынадай ... ... :
1. ... ... оқушыларға қазақ тілінің морфологиялык
жүйесінен ұғым беру кезінде мұғалімдер қажетті ... ... көп күш ... бұл ұғым ... ... мен жазу ... ... негіз болуы
қажет екеніне мән бермейді. Яғни тілді оқытудағы басты максат
- оның коммуникативтік (карым-қатынас) мүмкіндігін ... ... ... атын білдіретін сөздерге», «заттың
санын білдіретін сөздерге», т.б. оқушылардың сұрақты дұрыс
қойып, сөйлем ішінен таба білгеніне қанағаттанып жүрміз.
2. Бастауыш кластарда тілді ... әр ... ... ... ... жоқ. Морфологиялық ұғымдар беру
жұмыстары кезінде оқушылардың сөздік қорын байыту мақсаты
ескерілмейді, ... ... ... сай ... ... мәселесі үнемі ... ... ... ... ... өткенде
окушылардың тілідң морфологиялық жүйесінен алған білімдері
пысықталып, пайдаланылмайды.
3. Календарлық жоспардағы байланыстырып сөйлеуді дамытуға
бөлінген сағаттар өтіліп жаткан материалдардан бөлек, ... ... ... жаздыру, мазмұндама түрінде өткізіледі.
Бастауыш кластарда бұл сабақтарды оқушылардың өса ... ... мен ... сай ... күрделендіріп өткізудің
қалыптасқан әдістемелік жүйесі жоқ.
1. Қазіргі төртжылдық бастауыш кластарда оқушыларға ... ... ... оқыту барысындағы
қолдалынып жүрген әдістері де жаңа ... ... ... ... қажет болып жатыр. Дәлірек айтқанда,
бұрынғы бір бағытта (мұғалім тарапынан) оқыту ... ... өз ... шығармашылықпен
жұмыс істеу (ойлану, табу) қабілеттерін дамыту мәселесін басты
нысан етіп алған ... ... ... ... мектепте қазіргі кезеңде дамытуға
лайық мәселелер.
Біздің диплом жұмысымыз бастауыш мектепте сан есімді өтуге арналып, осы
проблемаларды аз да ... ... ... Бұл тақырыптың өзектілігін
көрсетеді.
Диплом жрысының мақсаты Бастауыш сыныпта сан есімді оқыту тапсырмалары
аркылы оқушылардың тілдік қабілеттерін жетілдіру.
Диплом жұмысының міндеттері:
1. ... ... сан ... ... ... ... Окушылардың сан есім туралы білімдерін ... ... ... ... ... әдебиеттерге талдау жасау.
Диплом жұмысынық нысаны Бастауыш сыныпта қазақ тілін оқыту процесі
алынды
Диплом жұмысының әдістері. Ғылыми ... ... ... ... ... ... қорыту әдістері қолданылды.
Диплом жұмысы үш кезеңде жүргізілді. Бірінші кезеңде ... ... ... ... және ... әдебиеттерге талдау
жасалынды. Осының негізінде диплом жұмысының ... ... ... ... ... тілі ... сан есімді оқыту тапсырмаларын
қолданудың міндеттері айқындалды.
Екінші кезеңде ... ... ... тілі ... сан ... ... ... тиімді жолдары қарастырылды. Сан есімді оқыту
тапсырмаларын тиімді Тұрлері анықталып, жүйеге келтірілді.
Диплом ... ... ... ... ... сан ... ... аркылы оқытуға байланысты ... ... ... ... ... ... мен қазақ тілін ... ... ... ... ... ... маңызы
Диплом жұмысында ұсынылып отырған әдістеме оқушылардың қазақ тілінен
алған білімін тереңдетуге және тілдік материалдарды дұрыс ... ... ... ... төрт ... ... және
пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
I. Бастауыш мектепте грамматиканы оқытудың маңызы
Қазіргі жаңартылған бағдарлама бойынша окып ... ... ... ... ... ... көрсетті: оку
бағдарламасында берілетін білім мазмұнын ... ... ... ... ... ... бәрі бірдей
тиісті дағдыларды меңгере аламаған. ... бәрі ... өз ... Тұрғыдан сауатты бейнелеп айтып, немесе жазып бере алмайды.
Әсіресе ... ... ... ... берілетін ұғымдарды өз
тарапынан іс жүзінде қолдана алмайды. Нақты айтқанда, тілдің морфологиялық
заңдылықтарын жете меңгермеуге байланысты бастауыш ... ... жазу ... ... ... ... ... сипаты төмендегідей болып шықты:
1. Оқушылар сөздерге жалғауларды өз ... ... ... ... Мәншүкті Кеңес Одағының
батыры атағын берді. Дидардікі етігі кара. Дәптерге
қабы жоқ. Ауылда барғанда түйе көрдім. Балдар
бәріміз ойнадым.
2. Өз беттерінше ... және жазу ... ... ... ... ... Иттің
кішкентай үйі бар (үйшік деудің орнына). Мысық
айбаттады (айбаттанды, айбат шекті деудің орнына).
3. Оқытылған морфологиялык ұғымдарды сөйлем күрау
барысында ... ... Мен ... Іңкәрға.
Ойнадық Ерболатпен. Бүгін мектепке барамыз бесте.
4. Сөз құрамы, біріккен сөздер туралы ... жазу ... ... Таспақа көрдім.
Қоспекенді (Қосмекенді) адам туралы кина көрдім.
Ердөстік батыр болған. Мамам шаң ... ... ... ... есім мен ... ... бір-бірімен
ажырата білмейді: Жазда қойлар бақтым. Ауылда
көлдер бар. Оларда балықтар көп. ... ... ... су ... ... ... ... шағын. Білетін сөздерін өз
орнын тауып колдана алмайды, т.б.
Бұл аталған басты - басты себептердің ... да ... мен ... ... ... ... ісіне қатысты.
Қазіргі оқыту ісі барысында колданылып жүрген негізгі әдістер
төмендегідей:
1. мұғалімнің сөзі;
2. әңгіме әдісі ... мүны ... ... деп те
атайды);
3. тілдік фактілерді талдау ... ... ... ... ... ... пайлалану (сызбалар, кестелер,
суреттер, компьютер, т.б.);
6. кітаппен жұмыс істеткізу;
7. топсеруен ... атап ... ... ... ... ұғымдарды меңгертуде тусіндіргенді қайталап айтып беруге
(реподуктивті) ... ... ... ... бермейді. Бү_л әдіске
машықтанған оқушылар көбінесе грамматикалық ұғымдарды жаттап, еске сақтауға
бейім болады. Ал ... ... ... мен ... көп ... өтпей-ақ
үмтылатыны, оқушылардың күнделікті тұрымысында пайдаланбайтыны белгілі.
Сондықтан әдіскер-ғалымдар ... ... ... ... үшін қолайлы әдістемелік жағдайлар жасау қажеттігін көптеп ... ... ... ... ... түрі ... Оқушылардың белсенді ойлау қызметін іске қосу. Бұл
әдісті «проблемалық әдіс» деп те ... Кез ... ... ... меңгеру барысында оқушылардың
психо=физиологиялық қабылдау мүмкіндіктеріне карай проблемалық
жағдай туғызу ... ... ... ... берілген
грамматикалық ұғымды пысықтау үшін орындалатын жаттығулырды
немесе үлестірмелі қима қағаздарды қызықты әрі түрліше ... ... ... ... ... ... ... саналы
лингвистикалық көзкарасын дамыту. Басқаша айтқанда, оқушыларға
бастауыш кластарға берілетін грамматикалық ұғымдардың бәрі ең
бсаты мақсатқа - олардың өз ойларын ... ... ... ... ... мақсатында бағындырылуы қажет. Мәселен, балалар
күнделікті тәжірибесінде өз беттерімен сөйлеу немесе жазу кезінде
заттын сынын білдіретін сөзді сол ... атын ... ... қою ... ... ... біліп отырғаны дұрыс. («Жамилада
қалам қызыл бар» деп емес, «Жамилада қызыл қалам бар» деп).
3. Өтілген грамматикалық ұғымның айқын және көмескі
белгілерін ... ... ... не? ... ... ... тақырыбын өткенде, окушылар бұл сұрактарды нақтылы
заттардың немесе адамдардың атын ... ... ... ... ... ... кездескенде шатасып қалады. Мысалы, уақыт, жел, күн,
дауыл, т.б. сөздерді заттын атын білдіріп тұр деп ... ... ... ... ... ... ... беретін сөздер» тақырыбын
өткенде, «жатыр, отыр, сүрады, жанды, деген сияқты ... ... ... бұ_л ... ... ... ... қатысты осындай дерексіз сөздердің белгілеріне арнайы тоқталып өту
қажет.
4. Жаңа меңгерген грамматикалық ұғымды ... ... ... ... ... Бұл ... ... білімді жинақтап отыру
әдісі деп айтуға болады. Мысалы, «Сөз ... окып ... ... ... ... сызбасын оқушылардың естеріне салып
койған артық емес.
5. Жаңа ... ... ... ... ... ... мен ... сүйеніп отыру.
Жаңа тақырыпты меңгертудің өткен ... ... оны жаңа ... ... ... жағдай туғызады..
Екіншіден, бұрынғы дағды жаңа тақырыпты игеруді ... ... ... көрнекі құралдар көмегімен
меңгерту. Бұл әдісте мұғалімнен ерекше шеберлікті талап етеді.
Тақырыптың сипатына байланысты көрнекі құралдар түрлендіріліп
пайдалану қажет. ... ... ... ... ... қолданылатын көрнекі күралдарды (кесте, сызба, әріптер, не
сөздер кассасы, үлістіремелі қима қағаздар және ... ... т.б.) ... мақсаттарына қарай үш
топқа бөлуге болады:
1. жаңа тақырыпты түсіндірер кезде ... ... ... ... ... арналған күралдар;
2. берілген ұғымды пысықтауға , балалардың іс
жүзілік дағдыларын дамытуға арналған
кұралдар;
3. берілген ... ... ... ... ... құралдар кандай мақсатка арналса да, олардың айқын, әдемі,
қолдануға ыңғайлы болғаны дұрыс.
Жалпы окушыларға тілдің грамматикалык ... ... ... ... туралы ойлауға баулуды талап етеді. грамматикалық ұғымдар
дегеніміз - ... сөз ... ... ... т.б.
қатысты белгілерді дерексіздене отырып ... ... ... ... оның ішінде тілдің морфологиялық жүйесін оқыту
бастауыш класс оқушыларының психо=физиологиялық мүмкіндіктерін анық білуді
қажет ... Атап ... ... ... ... ... ... ұғымдарды
түсіндіруге болмайды.
2. Берілген ұғымды тым қарапайымдандырып, немесе қайта-
қайта түсіндіріп, оқушылардың белсенді таным қабілетіне ... да ... ... ... ... ... күрт ... белсенділігі төмендейтіндігін психлог
мамандар ашық айтып жүр.
3. Берілген материалдардың мазмұнына орай, оқушылардың
психо=физиологиялық ... ... ... ... әдістерін түрлендіріп отыру қажет. Тиімді әдісі
табылмаса, кез келген ... ... өзін ... ... ... тіпті түсінбеуі де мүмкін. Ал қандай да бір күрделі ұғымды
оқушыларға ... ... ... ... ... ... ... дәлелдеп көрсеткеніндей, ... клас ... ... ... бір жолы ойын ... бар ... көп ... (Мұның нақты мысалдарына сабақ үлгілерін бергенде
тоқталамыз.)
II. Бастауыш мектеп оқушыларына сан есімді меңгертудің психо-
педагогикалық ерекшеліктері
Қазіргі үздіксіз тасқындаған ... ... ... ... төл ... өзіндік әдет-ғұрпын, мәдениеті мен әдебиетін
сыйлауға, құрметтеуге тәрбиелейтін қажетті деректерді ... ... ... ... тілі ... ... болуы керек. Бұл үшін ... ... ... сан есімді оқыту арқылы халық педагогикасының
алтын қазынасымен, кәусар бұлағымен сусындату қажет.
Ж.Б. Қоянбаев пен ... ... ... мақсатарына
мыналарды жатқызады: « Халық педагогикасының мақсаты бірнеше ... ... ... ... ... болашақ ұрпақты, өмірге
дайындау, өнер-білімге баулу,бүкіл елдің қамын ... ... ең ... имандылық қасиеттерге тәрбиелеу. ... Халық педагогикасының
негізіне халық ауыз әдебиетінің ... ... ... ... дәстүрлері, халық ойындары, үйелмен тәжірибелері т.б.»
жататындығын атап ... ... ... ... ... роліне айрықша тоқталады: « ... халық өзінің ... ... ... жас ... ... бойы ... ... мен
тәсілдерін қолданып, өмір тәжірибесі сынынан өткен әдептілік, сыпайылық,
адалдық, инабаттылық, іскерлік, ... ... ... үлкенді сыйлау, оған ілтипат көрсету сияқты қасиеттерді олардың
бойына екті»
Сондықтан қазақ тілін сан ... ... ... ... барысында
шәкірттердің санасына ұлттық рухты сіңіру, өз халқының өткеніне мақтанышпен
қарау сезімдерін ояту керек. Бұл оқушылардың жеке ... ... ... ... рухани дүниесін ізгілендіруде ,рухани дамытуда сан есімді
оқытуда ... ... ... ... сан есімді оқыту барысында
оқушылар өздерін еркін ... өз ... ... - ... ... өзі оқушылардың жеке тұлғалық қасиеттерінің дамуына ,
рухани жан- ... ... ... зор ... етеді.
Демек қазақ тілі сабағында сан есімді оқытуды тиімді қолдана отырып,
оқушылардың рухани дүниесін ізгілендіру, жеке ... ... ... ... сан ... ... кезінде оқушылар өздерін еркін
сезініп, үжымды сыйлауға , өз ой-пікірін дәлелдеуге ... ... ... ... ... қазақ тілін оқыту процесін «... ізгілендірудегі басты
мақсат — оқушыларды
ұлттық және адамзаттық ... ... ... ... дағдыларды
игеруге, өзіне және өзгелерге жауапкершілікпен қарауын қалыптастыруға назар
аудару »
Ұлттық педагогика негіздерімен оқушыларды оқыту арқылы ... ... ... , ... ... ... ... Бұл оқушылардың бір-
бірімен қарым - қатынас кезінде ... ... ... ... , ... ... қалыптастырады, нәтижеде балалардың тіл
мәдениеті жетіледі.
Жоғарыда айтылғандар — бастауыш сыныпта ... ... сан ... басты педагогикалық талаптары . Бұл талаптарды орындауда
мұғалім әдістемелік жағынан шебер, ... ... ... ... ... ... тілде өз ойын анық, түсінікті жеткізе алатын болуы тиіс
Бастауыш' сыныпта сан есімді ... ... ... беру ... ... білім көлеміне, оқушылардың қазақ тілінен білім мен дағдыларды
игертудегі негізгі дидактикалық принциптер мен ... ... ... т.б.
дидактикалық теорияларды негізге алады.
Дидактиканың негізгі заңдылықтарын, оқытудың мазмұны мен әдіс-
тәсілдерін, ... ... мен ... ... ... ... айқындауда Я.А.Коменский, И.Песталоққи, Ф.Дистервейг,
К.Д.Ушинский, А.БайТұрсынов, ... ... ... ... ... Ж. Қоянбаев, Р. Қоянбаев, Ю.К. Бабанский, Б.П. Есипов,
М.А. Данилов, Л.В. Занков, М.Н.Скаткиндердің алатын орны ... ... ... ... ... ... ... талданып, мазмұны мен оқыту процесінде алатын орны
көрсетілген.
Дидактикада оқыту әрекетінің формалары, ... ... мен ... бір ... ... ... ... мен тәрбие беруде
Тұрлі дидактикалық заңдылықтар мен ... ... ... ... ... бағындырылады.Сабақта Тұрлі оқыту әдістері мен тәсілдері ретпен
жұмсалуы қажеттігін айқындаған дидакт Я.А.Коменский ... ... ... ... ... керектігі жөнінде былай пайымдайды:
«Білімнің негізі зат пен ... өз ... ... ... ... ... көп ... болсын. Тәртібі жоқ мектеп сусыз диірменге
үқсайды. » .
Я.А.Коменскийдің жолын қуып, оның оқыту ... ... ... ... ... ... ... жүйеге
біріктірілуі қажет деген көзқарас үстанады: «... Тек жүйе ғана ... ... ... ... мүмкіндік береді. Үздік-үздік
өзара байланыссыз ... ... ... ... ... қожайынның өзі таба
алмайтын, шашылған қоймаға ұқсайды ».
К.Д.Ушинскийдің педагогикалық еңбектерінде ... ... мен ... ... ... ... мен әңгімелесу,
талдау, жинақтау, салыстыру, жаттықтыру әдістерін кеңінен ... ... ... ... тілдік материалдарды
үйрету барысында «әрбір затты ықыласпен, қарапайым тілмен түсіндіруде...
баланың барлық қабілеттерін жаттықтыру ... және оған өз ... ... ... »-, ... ... ... ... оқытуда түсініктілік, көрнекілік,
жаттығу, өз бетінше оқыту принциптерін қолданғаны байқалады.
Д. Әлімжанов пен ... ... ... ... ... көлемі мен жүйесіне қарай білім беруде, ... ... ең ... ең ... ... ... ... атап көрсете
келе, әдістерді пайдалану барысында дидактикалық принциптерге сүйенеді деқ,
мынадай дидактикалық принциптерге ... ... ... ... ... пен ... теорияның практикамен байланысы,
жеке оқушылардың психикалық ерекшелігін ескеру принциптері »
Ә. Исабаев ... ... ... іске ... түхында
негізінен, екі түрлі принциптің: біріншісі, оқушылардың оқу материалдарын
саналы түсінуін, оған оқушының ... ... ... ... ... сабақты көрнекі құралдармен, жүйелі түсіндіруін
орындалатынын байқайтындығын атап көрсете ... ... тілі ... ... бойынша жүзеге асуы керек дейді: Ғылыми, жүйелі,
көрнекілік, теорияны ... ... ... жеңіл қолайлылық,
оқушылардың психикалық ерекшелігін ескеру принциптері
Ғалымдардьщ қазақ тілін оқытуда ... ... ... дидактикалық
принциптерді айқындауы әдістеме ғылымына қосылған ... ... ... ... ... мұғалімдер осы принциптер арқылы қазақ тілі сабағын
үйымдастырып, өтуде. Бұл ғалымдардың ... ... ... ... ... ... ... дамуына және қазақ тілі ... озық ... ... тәжірибелеріне қарай үнемі өзгеріп
, жетіліп отырылады. Бүгінгі ... ... ... принциптер
оқушылардың логикалық, шығармашылық қабілеттерін жетілдіретін, олардың
рухани ... ... тіл ... мен ... ... ... мұғалім мен оқушылардың арасындағы қарым қатынастың
гуманизм ... ... ... ... мен ... ... түрлері мен қолданылатын әдіс-тәсілдерді айқындайды.
Бастауыш ... сан ... ... ... ... ... ... алып жүргізілді:
1. Оқытудың ғылыми принципі ... ... сан ... оқытуда
берілетін білімдік, ... ... ... ... ... ... сай ... керек. Оқулықта берілген
материалдар ғылыми стильмен оқушыларға түсінікті етіп жазылуы қажет. ... ... ... ... ... ... мен
терминдердің анық болуы талап етіледі. Сондықтан бастауыш сыныпта қазақ
тілін меңгертуде тілдік
материалдар тіл ... ... ... Бү_л ... екі ... ... Біріншісі, сан есімді оқыту арқылы тілдік
материалдар ... ... ... ... ... ... ... тілі сабақтары тереңдетіліп оқытылды. Мысалы,
бастауыш сынып ... тілі ... ... туралы түсінік
қалыптастыру барысында синоним ... ... ... әр ... ару, сүлу, ажарлы, көрікті, келбетті, көркем, ... ... ... ... ... ару сөзінің мағыналық дәрежесі басқа ... ... ... ... ... арқылы ... ... ... ... қалмауына әсер етіп, шәкірттердің пәнге
қызығушылықтарын оятады. Екіншісі, бастауыш мектепте ... ... ... орай ... сөз ... мен ... ... және практикалық дағдылары мен біліктерін еске түсіріліп
отырылды. Әрбір сабақта сан есімді ... ... ... ... байланысты
бір-екі мысалдар арқылы қайталанды. Бұл оқушылардың тілдік дағдыларын еске
түсіруіне көмектесумен ... ... ... ... ... нақты құрауға үйретті. ... ... ... ... ... жиі ... жағдай жасауы
талап етілді. Бұл балалардың танымдық, білімдік қабілеттерін жетілдіреді.
2. ... ... ... ... оқушыларға сан есімді оқытуда
игертілетін білім, дағды және біліктер өзара ішкі ... ... ... тілдік материалдарды белгілі бір ретпен берілуі. ... ... ... ... ... ... ... тілінен
меңгертілетін тілдік материалдардың бір-бірімен тығыз байланыста, бір
жүйеге ... ... ... тілін меңгертуде ... ... сан ... ... ... ... тілі ... тақырыптар мен білім мазмұнына сәйкестілігімен, екіншіден, сан
есімді оқыту тапсырмаларды ... ... ... оқушылардың
сөйлеу тілі, шығармашылдық қабілеттерінің біртіндеп дамуына сай етіп
құрастырылуымен анықталады.
• Оқытудың ... ... ... ... ... тілін меңгеру
сапасын көтеру, игерген білімдерін жадыда берік ... ... ... ... ... ... ... портреттер
пайдаланылады. « Осы сияқты көрнекі құралдарды әрбір сабақта ... ... ... ... ... ... мен ... ойларын дәл,
анық етіп пікірлерін пайымдауға септігін тигізеді. Оқушылардың ... ... ете ... дәл ... ... баяндауға баулиды»
-, деген Ә.Исабаевтың пікірін негізге ала отырып, ... тілі ... ... ... ... сәйкестендіріліп пайдалану
керек. Осыған орай бастауыш сыныпта қазақ тілін сан ... ... ... ... ескерілуге тиіс:
• а) көрнекі құралдар игерілетін білімнің толық және анық болуын
қамтамасыз етуі;
• б) көрнекі ... ... ... сәйкестендірілуі;
• в) көрнекі құралдар ... ... ... ... ... г) ... құралдар өтілген материалдардың сапалы және терең
меңгерілуіне септігін тигізуі,
• д) көрнекі ... ... жас ... ... сай ... ... Осы аталған талаптар орындалған кезде ғана ... ... ... мен өзіндік ерекшеліктерін сапалы меңгереді.
• Теория мен практиканың байланысы принципі тұрғысынан
тілдік материалдарды терең меңгертумен қатар ... ... ... ... тілдік қарым-қатынаста орынды пайдаланып,
оқушылардың дұрыс сөйлеуін қалыптастыру көзделді. Қазақ тілі
сабағында сан есімді оқыту тапсырмалары ... ... ... қабілеттері жетілдіріледі, екіншіден, олардың
сөздік қоры ... тілі ... ... диалогтық
сөйлеумен байланыстырыла монологтық ... ... ... ... ... ... жетілдіріледі, бесіншіден, сөйлеу әдебі туралы түсініктері
нығайтылып, тіл ... ... ... ... ... ... өз ... пікірін, көзқарасын дәл
жеткізеді.
• Оқытудың саналылық пен белсенділік принципі бойынша
оқушыларға ... ... ... ... ... ... сапалы түсіндіру көзделді. Дұрыс ұйымдастырылған
сабақ оқушыларға ... ... ... ... өтілген
материалдарды саналы ұғынуына мүмкіндік береді. Оқушылардың тілдік
материалдарды саналы ... оның ... ... зейініне тікелей
байланысты. Мұғалім сабақты қызықты өтіп, бала зейінін өзіне ... ғана ... ... ... игереді. Меңгерілген білімдері мен
дағдыларының негізінде окушылардың өзіне деген сенімі артып, сабаққа
белсене арласады. ... ... ... ... ... ... оқушылардың білімді саналы меңгеруі мен белсенділігі
арасында тікелей байланыс туады.
Демек қазақ тілі сабағында сан есімді оқыту ... ... ... саналы түсінуіне және олардың ... ... оң ... етеді.
6. Жеңілден ауырға қарай, оңайдан қиынға қарай принципі мұғалім оқыту
барысында әрбір оқушының таным ... ... ... ... ... даму ... назар аударуы керек.
Сыныптағы барлық оқушылардың жасы шамалас ... ... ... ... ... ... ... бірдей болмайды.
мұғалім осыны ескере отырып, ... жеке ... ... білімі
төмен балаларға жеңіл тапсырмалар беріп, ... оны ... ... ... ... ... ... — « ...баланың шамасына қарай,
таным белсенділігіне ықпал жасау, ... ... ... ... әсер... »
ету
Бастауыш сынып сан есімді оқыту тапсырмалары ... ... ... жеңілден басталып, бірте-бірте қиындатылды.
8. Оқытудың қатысымдық принципі бойынша ... ... ... ... ... ... ... қарым - қатынаста орынды
қолдануды үйрёту ... ... бү_л ... ... ... басқа біреудің айтқан сөзін тыңдап, дұрыс үғу, екіншіден, өз
ойын ... ... анық әрі дәл ... білу, үшішіден, оқулықтағы
материалдар мен көркем әдебиеттерді оқып, түсіну, төртіншіден, өзінің ой-
пікірін ... ... ... ... тілдік қарым-қатынаста сөйлеу
әдебін сақтау қалыптастыруы қажет. Сөйлесім әрекетінің жоғарыдағы бес түрі
өзара сабақтаса ... ... ... ... ... ... жетіліп, жеке тұлғалық қабілеттері дамиды. Себебі оқушыны ана
тілін жетік ... тіл ... ... ... дағдыландыру — ертеңгі
үрпақты ұлттық сана-сезімде тәрбиелеп ... ... ... бөлігі.
Жоғарыда қарастырылған оқытудың дидактикальщ принциптер бастауыш
сыныпта қазақ тілі ... сан ... ... ... ... негіздері болып табылады.
Бастауыш сынып сан есімді оқыту тапсырмалары арқылы меңгертуде
психология ... ... ... болмайды. Психология ғылымы
оқушылардың психикалық қабілеттерін, ой-санасының даму заңдылықтарын, іс-
әрекеттерінің обьективті заңдарын және қабылдау, түйсіну, ойлау, ... ... ... даму жолдарын зерттейді. Сондықтан сан
есімді оқыту тапсырмалары арқылы ... ... ... ... ... ... ... дайындығының болуы, яғни үстаздың
сабақты оқушылардың жас ... мен ... ... ... отырып, қызықты әрі тартымды өтуі және ... ... ... ... ... ... ... еңбекті оқу және еңбек секілді адам іс-әрекетінің
бір Тұрі ретінде ... ... ... ... ... оның ... ... анықтамасын айқындауда түрлі
көзқарас білдіреді.
Психолог-ғалым Т.Тәжібаев: «Адам психологиясының сипаттамасын беру ... ... ... ... атап ... жөн. Осындай айрықша
сипаттардың бірі — адамның дүниедегі заттарға, құбылыстарға, ... , оның ... ... ... зейін қоюы, әр уақыт адам
санасының бір затқа, ... ... ... алып » ... ... ... [...107]. Ғалымның пікірі іс-әрекеттің анықтамасын жан-жақты ашып
көрсеткен пікір.
В.В.Давыдов адамның қоршаған өзгертуге арналған практикалық қимылын іс-
әрекет деп ... « ... — әто ... ... ... ... ... Ғалым іс-әрекетті іштей мынадай
бөліктерге жіктейді образ — зат ( предметность) — мағына ( ...... ... ... ... психолг ғалымдар іс-әрекеттің мынадай құрамдас бөліктерін атап
көрсетеді:
1. Мақсат— құрал — нәтиже ( Л.С.Выготский, С.Л. Рубинштейн)
2. Іс-әрекет — қимыл — ... ...... — білім — дағды — құрал ( М.С.Кветной)
4. Мақсат — себеп — дағды — нәтиже — іс-әрекетпен ... ... ... тілі ... ... сан есімді оқыту тапсырмалары
барысында оқушылардың іс-әрекеті деп — ... ... ... ... мен ... ... арқылы алдына қойылған
проблеманы шешу барысында қолданылатын әрекеттер тобын ... ... ... ... сан ... ... ғана ... мақсатқа жету керек деген мотивтерш
қанағаттандырып, осы арқылы оның басқа ... ... ... ... Себебі, оқушылардың мақсатқа жету тілегін ішкі және сыртқы
түйсіктер ... , ал ... ... ... ... арқылы
реттеліп отырылады. Түйсіктері арқылы оқушылар сыртқы дүниемен әсерленеді,
осы әсердің негізінде оған ... ... ... ... ... ... ... жай-күйімен тығыз байланысты. Сондықтан, ... сан ... ... ... ... ... ... уақытта әсер етіп, тілдік материалдарды саналы қабылдауына, түсінуіне,
игеруіне ... ... Осы ... сан ... ... ... шәкірттердің
« жақын даму аймағымен » байланысқа түседі.
Демек сан есімді оқыту ... ... ... ... ... ... олардың псикалық қабілеттері проқестерін дамытуға болады. Бұл
үшін сан есімді ... ... ... ... ... ... ... құралдарды пайдалану, есту түйсіктерін дамыту үшін
мұғалім ... ... бір ... сөйлеуі керек. Сабақтың қызықты өтуі
оқушылардың әмоқионалдық күйін ... ... ... ... ... ... ... белсене қатысып, өтілген ... ... ... ... ... ... ... меңгертуі алдымен
олардың өтілген материалдарды ... ... . ... бірнеше
түйсіктер арқылы заттар мен құбылыстардың адам миында ... ... және ой ... ... ... ... Оқушы
алдымен талдау және жинақтау ойлау операциялары ... ... ... ал ... қорыту, жалпылау ой операциялары көмегімен
игерген білімнің негізгі ерекшеліктері мен өзіндік белгілері ... ... ... ... ... тілдік материалдар туралы ү_ғым
қалыптасады.
Ой — сөйлеу арқылы жарыққа шығады. Тіл ... алам ... өз ... ... ... ... ... жарыққа шығатын екі жолы бар
екендігін атап ... келе , тіл ... адам өз ойын ... ... « ... ... ... шығару үшін, жанның сырын сыртқа шығару ... екі ... бар — ... ым — ... ... сөз. Мимика дегеніміз
жанның сырының дене арқылы сыртқа ... ( бас ... ... ... сықылды)
. Ым сынын әркім үғады. Бірақ ыммен бар нәрсені үқтырып болмайды. Ым — ... « ... Ым ... ойды ... ... ... ... Ойдың тілі — сөз.
Біз сөз арқылы неше түрлі ойымызды сыртқа ойларын біле аламыз. »
Ғалымның пікірі ой мен тіл ... ... ... ... ... ... ... арқылы олардың ойлау л-абілеттерінде дамытуға
болады.
Оқушылардың ойлау ... ... үшін сан ... ... проблемалық сипатта беру қажет. Адамның миы бір проблеманы
шешу барысында белсенді ... ... Бұл ... ... ... ... Бастауыш сынып оқушыларының ойлау қабілеттерін жетілдіруде
әсіресе сан есімді ... ... ... ерекше. Бірақ, оқыту
процесінде сан ... ... ... ... ... ойлау
қабілеттерін жерілдіреді деген ой тумау қажет. Мұғалім сан есімді оқыту
тапсырмаларды оқушылардың ойлау ... ... етіп ... ... ... сан ... оқыту тапсырмаларды орнымен пайдалануы тиіс.
Мұнда мынадай мәселелерді:
1. Сан есімді оқыту ... ... ... ... ... ... ... оқушылар
белгісізді өздері табуын,
3. Оқыту процесінде тапсырмаларға неғүрлым көп оқушы
қатысуын;
4. Сан ... ... ... ... жас
ерекшеліктеріне сай құрылуын қадағалау керек.
Демек оқушылардың еркін, танымдық белсенділігін ... ... ... өту ... Осы ... ... оқушылардың
зейінін өзіне қаратып, олардың ынта-жігерін бір мәселеге ... тілі ... ... тілдік материалдарды оқушылардың
саналы меңгеруіне олардың зейіні ерекше роль ... ... ... ... ойындарды арқылы қазақ тілін меңгерту нәтижелі
болмайды. Сондықтан ... ... ... ... ... олардың зейінін өзіне аударту қажет. 10-12 ... ... ... назарын оқуға аударуымен ерекшеленеді. Бұл кезең
оқушыларға оқудың қаншалықты мәні бар ... ... ... ... ... ... ... кезеңі. Қазақ тілі сабағында
қолданылатын ойындарды мұғалім күн ілгері ... ... ... ... ... ... таңдап алуға тиіс. Ойындар қызғылықты
болған жағдайда ғана ... ойын ... ... ... бар күш ... арнаға тоғыстырады. Бұл үшін мұғалімдер оқушы зейінін өзіне аударту
үшін мынадай талаптарды орындауға тиіс:
1. Жаңа ... ... ... ... мағлұматымен
ұштастыру;
2. Тиісті таныстыру арқылы ... ... ... ... ... ... ... сүраулар қою ынтасын,
ілтипатын сақтау;
4. Қажетсіз мағлұматтардан сақтанып, баланың ілтипатын
қоздыратын ... ... ... ... ... ішін ... ... мағлұматтардан
сақтану, лайықты салыстыру, теңестіру, ұқсастыру Тұрлі
әдіс, оңтайлы оқытуды жандандыруға тырысу;
6. Алғашқы кездегі оқыту ... ... ... Оған ... ... ... ... ынталандыру үшін үйрететін нәрсесіне өзі де
ынталану, өзі де жақсы көру; оқытушы сүйген нәрсені
оқушылар да сүйеді [... 80]
8. ... ... ... ... ... ... ойындар түзгенде мү_ғалімдер
оқушылардың псикалық ерекшеліктерін ... ... ... ... тілі ... ... ... ойындар
оқушылардың пәнге қызығушылықтары мен әмоқиялық күйіне әсер етуімен тікелей
байланысты. Сан есімді оқыту ... ... ... ... ... белсенді араластырады Сан есімді оқыту тапсырмалардың
қарапайым ... ... ... ... бү_л ... әмоқиясына оң әсер етуінде. Күнделікті сабақта үялып, өз ойын
айтуға жасқанып жүрген оқушылар ... ... ... ... ... . Олар ... ойларын, пікірлерін, көзқарастарын
таласа отырып дәлелдейді. Мұнда оқушылардың басқа біреуден тобы не ... ... ... ... іске асырылады. Сан есімді ... ... ... ... ... ... ... ізденуге
деген түрткілерін тәрбиелеуге болады . Бұл оқушылардың өз бетінше білім
алуына, өзін-өзі тәрбиелеуге, ішкі ынтасы мен ... ... ...... ... ... әлеммен әсерленуі негізінде
қабылданған ақпараттар мен бейнелерді тұрақтандыратын псикалық
проқестердің бірі. Оқушылардың ес қабілеті оларыдң сабаққа, оқуға
деген қызығушылықтырымен , зейінімен, өтілген ... ... ... негізгі ұғымдарын бір-бірімен
ассоциациялық байланыстыруымен тығыз байланысты.
Ассоциациялар ес ... ... ... ... ... Жаңа берілетін сабақты баланың білетін мағлұматымен
ұштастыру;
2. Тиісті таныстыру ... ... ... ... ... ... алдын-ала даярлайтын сүраулар қою ынтасын,
ілтипатын сақтау;
4. Қажетсіз мағлұматтардан сақтанып, баланың ілтипатын
қоздыратын қызық нәрселерді сөйлеп, үйрету;
5. Баланың ішін ... ... ... ... салыстыру, теңестіру, үқсастыру Тұрлі
әдіс, оңтайлы оқытуды жандандыруға тырысу;
6. Алғашқы кездегі оқыту ... ... ... Оған ... ... ... ... ынталандыру үшін үйрететін нәрсесіне өзі де
ынталану, өзі де ... ... ... ... ... да сүйеді [...80]
8. Оқушыларға ... ... ... болуы;
9. Дидактикалық ойындар ... ... ... ... ... қажет.
Бастауыш сынып қазақ тілі сабағында қолданылатын дидактикалық ойындар
оқушылардың пәйге ... мен ... ... әсер ... тікелей
байланысты. Сан есімді оқыту тапсырмалары оқушылардың әмоцялық күйін
көтереді, ... ... ... Сан ... ... ... жаттығу, тапсьгрмалардан негізгі айырмащылығы бұл тапсырмалар
оқушылардың әмоқиясына оң әсер етуінде. Күнделікті сабақта үялып, өз ... ... ... оқушылар тапсырмалар барысында түеніп, сабаққа
белсене қатысады. . Олар ... ... ... көзқарастарын
таласа отырып дәлелдейді. Мұнда оқушылардың басқа ... тобы не ... ... ... ... іске ... Сан есімді оқыту тапсырмаларды
мақсатты түе қолдана отырып, ... ... ... ... түрткілер
тәрбиелеуге болады . Бұл оқушылардың өз бетінше білім алуына, өзін-өзі
тәрбиелеуге, ішкі ынтасы мен ... ... ... ...... сыртқы шындық әлеммнен әсерленуі негізінде қабылданған
ақпараттар мен бейнелерді тұрақтандыратын процестердіңбірі. Оқушылардың ... ... ... оқуға
деген қызығушылықтырымен , зейінімен, өтілген материалды
қабылдау мүмкіндіктерімен, тілдің негізгі ұғымдарын бір-бірімен
ассоциациялық байланыстыруымен ... ... ... ... болып табылады. Оқушылардың елгілі бір
қозу аймақтарына , түйсіктері арқылы ойлау проқестеріне мақсатты түрдебірне
рет қайта-қайта әсер ету ... ... есін ... жаңғырту процесіншартты
рефлекске айналдыруға болады. Ғылымда ассоциация құбылыстарын шартты
рефлекс құбылысымен ... — И.П. ... ... ... нше
ассоциация ми қабығында екі қозу процесінің ... ... ... ... ... рет қайталаудың әсерінен тұрақтанады. Сонымен қатар
ассоциация құбылысына ... ... ... ... нервтік байланыс
жануарлар дүниесінде де біздің ... де ... ... құбылыс. Сонымен қатар ол әрекеттерден, әсерлерден құралған
психикалық кұбылыс болып табылады, оны ... ... деп ... ... құбылысы үшке бөлінеді. 1) іргелестік, 2) ұқсастық,3)
қарама-қарсылық
Іргелестік- ассоциация бойынша 5- ... ... сан ... ... арқылы сөз мағыларының Тұрлері . сөздің тура және ауыспалы
мағыналарын қатар түсінеді. Егер оқушы сөздің тура ... тез, ... ... . онда ол ... ... мағынасын да дұрыс табатын болады.
Үқсастық ассоциация арқылы балаларға сан есімді оқыту тапсырмалардың
ережелері мен мақсаттары ... етіп ... Бір сан ... оқыту
тапсырмаларды ойнау арқылы тапсырманы шешкен оқушы осы ойынға үқсас
ойындарды оңай шешеді. Бұл ... ... ... ... ... ... ... - қарсылық ассоциация бойынша оқушыларға сан есімді оқыту
тапсырмалардағы танымдық материалдар қарама- қарсы сипатта беріледі. ... ... ... осы ... антоним сөзді тауып айтулары қажет. ... ... ... ... өзі ... оның қарама- қарсы мағынасы
автоматты Тұрде есіне түсу ... ... есте ... ... оның ... ... байланысты. Жасы
келген қарт адамдардың есте сақтау қабілеттері төмендейді. Ал, бастауыш
сынып оқушыларының есте сақтау ... ... ... ... ... болып есептеледі. Сол үшін оқыту процесінде сан есімді оқыту
тапсырмаларды мақсатты Тұрде ... есте ... ... етіп түзу ... Бұл жөнінде айтылған М. Жұмабаевтың пікірін
үнемі есте үстау ... « ... аса ... ... кезі 7-15 жас ... дүниемен, адамзат Тұрмысымен жаңа таныс болып келе жатқанда адам бір
нәрсені білуге, білгенін есте үстауға үмтылады.естің ... ... ... нағыз қолайлы кез. Бұл жасыңда бала өмірлік даярлайды. Демек, ... ... ой ... ... іске ... ... білімді молайта беру,
бар нәрсені еске ала беру.»
Демек ... ес ... ... үшін мұғалім сабақта сан
есімді оқыту тапсырмаларды, олардың өзіндік ізденуіне, өзі ... мен ... ... ... қолданып өтуі тиіс. Мұғалім
мұндай ... ... ... жас ... ... отырып,
жаңа сабаққа сәйкестендіріп жоспарлауы керек.
Қиял — ... ... ... әсерлесуі барысында есінде тұрақталған
бейнелердің қайтадан өңделіп, жаңартылып мида жаңа бейне ... ... ... ... ... ... ... Қиял адамдарды
шығармашылықпен жұмыс істетіп, өмірде болмаған нәрселерді ... ... ... ... ... ... ... кеңйтеді53]
Психолог ғалымдар қиялдың жүзеге асуына ... жолы ... Олар сан ... ... ... арқылы балалардың қиялы
дамиды деген көзқарас ұстанады. Ғалымдардың ... ... ... ; ... Ж. Пиаже — ойындарда таңдалық ... ... ... ... — ойында елестету жағдаятынын ( қиялдың) бар
екенін айтады. Д.Б. ... ... ... білу ... ... ... ... сабақта қолданылған сан есімді оқыту
тапсырмалары арқылы басқа ... ... сол ... ... қасиеттерін
өзіне сіңіреді, сол кейіпкердің дауыс ырғағын, сөйлеу мәнерін көшіреді,
мінез - қүлқын ... Осы ... ... ... тәрбиелейді, жаман
кейіпкердің жаман мінездерін әжуалап, ондай мінездерінен бойларын аулақ
салуға дағдыланады. Сан есімді ... ... ... ... ... енеді, өзіне таныс емес жағдаяттарда « өмір сүреді». Бұл оқушылардың
қиялын дамытуда басты роль атқарады.
Бастауыш сынып кезеңдегі •балалардың психикасы ... ... ... ... ... ... ... екенін айыруға өзіндік талпыныс
жасайды. Бұл ... ... « Мені » ... қоршаған әлемге өзіңдік
көзқарасы қалыптасады. Бүған мынадай жайттар әсер етеді: « оқу процесінлегі
«жаңа ... да ... жеке басы ... әсер ете ... ... ... ... белгілі бір ғылым негіздері бойынша
білім беруге қарай ... ... ... ... күрделенеді. Бастауыш
сыныптың баласы үшін мұғалімнің тапсырмасы міндетті саналып, ... басы ... ... бағаланса , ар жеткіншек мұғалімге сын көзімен
қарайды, оның нүсқауларын өз тілегіне ... ... ... Үшіншіден,
бұл кезде бала өзініңжолдастарымен, сыныптағы балалармен ... ... ... ... гөрі ... деп ... Төртіншіден, бұл
кезеңдегі оқушылардың пікірлері тұрақсыз болады, яғни ... ... ... тез ... ... мінезі қүбылмалы болады. Бұл жастағы
балалар өзінің ойын-пікірін тыңдайтын, сырын айтатын, ... сай ... ... ... жайттар бастауыш сыныпта оқитын оқушылардың ... ... ... ... — осы жастағы оқушыларға
гуманизм тұрғысынан ... ... ... ... ... үйрету.
III. Сан есімді өту процесінде жалғаулар мен жұрнақтардың маңызы
Алты жастан бастап ... ... ... мектептін
бағдарламалары мен оқулықтарын ... ... ... ... ... дұрыс табуға үмтылуда. Олар бүрыңғы үшжылдық бастауыш
мектепте жинақталған бай ... ... ... ... ... ... сай кеелтін олардың іс жүзілік
дағдыларын дамытуға жағдай ... ... ... ... ... анықтаДы.
Жаңартылған бағдарлама бойынша тілдің морфологиялық жүйесі ... ... ... ... Бұл ... оқушылар сөздердің
семантикалық- грамматикалық топтарынан яғни сөз ... ... ала ... Сөз таптарын терминдік тұрғыдан ажыратпағанымен,
2- сынып оқушылары «Кім? не? ... ... ... ... беретін
сөздерді», «Бас әріппен жазылатын сөздерді», «Не ... ... ... ... ... ... Қанша? неше? нешінші? сұрақтарына
жауап беретін сөздерді», олардың анықтамаларымен ... оқып ... ... ... әр ... ... ... қандай сү_рақ
қойылдатынын біліп, оның себебін ... ... ... ... ... ... ... сөздермен тіркесіп сөйлем қү_рай білу
дағдыларын да меңгеруге міндетті. Егер ... бү_л ... ... ... "«Сөйлем» тарауындағы мағлұматтарды дұрыс игере алмайды.
Тағы бір айта кететін мәселе, 2-сыныпқа тілдің морфологиялық жүйесін оқыту
барысында оқушылардың ... ... ... мен жазу ... ... ... «мысалы, заттың атын білдіретін сөздерді жекеше
Тұрден ... ... ... ... не ... ... ... нешінші?
сұрақтарына жауап беретін сөздер» тақырыбын өткен кездегі, т.б.) меңгертуге
барынша көңіл бөлу ... ... ... ана ... ... ... ... алғашқы
түсінік алады. Дыбыстан сөз құрап, олардан сөйлем ... оқу мен ... ... балалар енді әлгі сөздердің дайын күйіндегі сөйлем құрамына
ене ... ... ... ... ... «түбір» деп, ал
сөйлем құрамына енер кезде қосылатын бөліктерін «қосымша» деп атайтынын
біледі. «Негізгі ... ... сөз» яғни ... ... ... ... Сөз ... немес сөзбен сөзді байланыстыру шы болу қызметіне сай
қосымшалардың жұрақ және ... ... ... ұғадыҚосымшаларды түбір
сөзге дұрыс ... жазу ... ... ... ... оқушылар бұл сыныпта өздері күнде қолданып жүрген сөздер
құрамының сөйлеу, жазу ... ... ... ... Тұрде оқып үйренуге
кіріседі. Сондай-ақ бастауыш класс оқушылары 3-сыныптан бастап тілдегі ... ... да ... ғылыми терминдік атаулары, т.б.) кең мағлұмат
алады. Атап айтқанда, «Зат есім», «Сан есім», «Етістік» сияқты сөз ... және ... ... ... ... есептік жәен реттік
сан есімдерді бір-бірінен ажыратып, күнделікті ... ... ... Олар ... мағлұматтарды осының алдындағы «Сөз құрамы» ... ... ... отырып меңгере алады. Бұған қоса «Сөз таптары»
тарауын оқыту барысында оқушылар сан есім мен зат ... ... зат ... ... олардың тәуелденуін толық меңгере
бастайды. Яғни «Сөз құрамы» тарауында ... ... ... деп ... ары ... да ... ... үғына түседі. Тағы бір айтатын
нәрсе: бұл сыныпта оқушы сын есімнің, зат ... ... сан ... ... ... ... мағлұмат алып, оны іс жүзінде саналы
Тұрде қолдана ... ... Егер олар ... ... ... ... ... оқылатын сөйлем мүшелері, олардың өзара байланысы.
IV. Бастауыш мектепте сан есімді басқа сөз таптарымен байланыстыра оқыту
жолдары
Қай пәнболмасын, оны ... ... ... ең ... оқыту ісін
тиімді үйымдастыруға байланысты. Берілуге тиім білім мазмұны қаншалықты
жетілдірілгенімен, оқушылардың білімі мен дағдысына қойылатын ... ... ... ... ... ... болса да, егер ол
білім мен дағдыларыд ... ... ... ... пен ... сай ... ... бұл жұмыс нәтижелі болмайды. Әсіресе, әр пәнді оқытуға
арналған ... ... ... - ... ... ... мен нақты мақсаттар қатаң ескеріле,
жан-жақты ... ... ... ... ... іс - ... каленьдарлық жоспардың
әртүрлі үлгілерін сараптап көрген өз жұмысшымыздың қортындыларына ... ... ... ... ... ... ... дұрыс деп
таптық:
|Рет |Тақырыптар ... саны ... | | |
|1 |Кім? ... не? ... ... |10 |
| ... ... сөздер. | |
|2 |Бас ... ... ... |6 |
|3 |Не ... неғылды? |6 |
| ... ... ... ... | |
| ... | |
|4 ... қай? ... ... |6 |
| ... ... | |
|5 ... неше? нешінші? сұрақтарына |5 |
| ... ... ... | ... ... ... ... .бір тоқсан бойы (үшінші тоқсанда)
оқыларды. 12 сағат көркем жазуға, 2 ... ... ... ... ... Ал ... ... дамытуға арналған
сабақтарды әр тақырыпты ... ... соң ... жатқан ұғымдармен
сабақтастыра үйымдастырған жөн.
Тілдегі сөздердің қандай ... ... ... ... ... ... ... оқушылары бірден түсініп кете алмайды.
Себебі берліген ... ... қою, ... ... сұраққа жауап берететін
сөзді табу ... олар әлі ... ... Оның үсьтіне сөздердің
семантикалық - грамматикалық
топтарынан қатысты сұрақтардың өзі шартты екенін білеміз. Бұл ... ... ... үшін ... ... ... ... машығына
төселуі қажет. Мысалы, кітап, терезе, тақта деген сияқты деректі ... бү_л не? ... ... оңай ... оқушылар уақыт, сабақ, үзіліс
сияқты дерексіз ұғымдардың атауларына келгенде қиналып қалады. Сонадай-ақ
«Марат екеуміз өзенге бардық. Қүтжол да соңымыздан ... ... ... ... кім? ... ... қойып, Қүтжол сөзіне не? деген сұрақ
қойылуының себебін оқушылар бірден қабылдай ... ... ... ... ... орыс ... ... кітіпшалар, т.б.арқылы) ықпалымен
қалыптасқан балалар үшін бұл ерекшеліәкті бірден ... өте ... Ал ... ... ... ... ... беретін сөздер» тақырыбын оқыту
барысында баллардың қабылдау мүмкіндігіне байланысты ... ... ... Мысалы, жүргірді, тасыды, оқыды, жазды деген сияқты нақты
қимылды білдіріп ... ... не ... ... ... ... ... олар жатыр, отыр, Тұр (Кітіп үстел ... ... ... бүтағында отыр. Класта шкаф тұр) деген сөздерге бұл сұрақты қоймайды.
Сонымен бірге ... ... ... ... ... ... деген
сөйлемдердегі «өтті, жақындады, аяқталды» ... ... ... ... ... да ... Адамның әрекетіне, жан-жануарлардың
қимылына, құбылыстардың ... не ... ... ... ... ... түсіндірудін де қиыншылықтары біршама
баршылық.
Сондай- ақ «Қандай? қай? сұрақтарына жауап беретін сөздер» ... ... ... ... ... беретін сөздер» тақырыптарын
оқытудың да өзіндік қиыншылықтар бар. ... ... ... оқыту
барысында оқушылар қандай? қай? сұрақтарын заттың түсін білдіретін ақ,
қара, ... ... көк .т.б ... қоя ... да, ... таяз, кең,
тәтті, суық сияқты заттың сыны айқын байқалмайтын сөздерге немесе сулы,
таулы, айбарлы сияқты ... ... ... бұл ... қояр кезде
қиналып қалады. Сондықтан ... ... ... ...... топтарын байқату барысында біз оларды дерексіз
ойлауға, ... ... ... ... ... ... ... машықтандыруымыз қажет. Бұл, әрине, қиын ... ... ... ... ... ... ... пайдаланып
ойнату, әртүрлі мақсаттарды көздейтін жаттығу жұмыстарын оқушыларға барынша
жиі орындату арқылы ғана көздеген мақсатқа жетуге ... бір айта ... ... осы ... бастап оқушылар «заттың
аты», «заттың қимылы», заттың ... ... ... деген ұғымдарды мұғалімнен естіп, немесе оқулықтан оқып, ... ... ... айта ... ... ... бұрыннан қалыптасықан ұғым
бойынша «зат» деген - қозғалмайтын ... ... ... түсінігшінде бұл
сөздің аясын адам да, жан-жанауарлар да, ... де, ... ... ... жел, т.б.) да кірмейді. Ал оқулық бойынша оларға «Не
істеді? неғылды? қайтті? сұрақтарына жауап беретін сөздер ... ... ... деген анықтаманы жаттатып, оқыды, жазды, жүрді,
жүгірді деген мысалдар келтіреміз. Балалар үағымдағы жансыз зат ... ... қай? ... ... ... сөздер» немесе ««Қанша? неше?
нешінші? сұрақтарына жауап ... ... ... қатысты
анықтамалар туралы да осыны айтуға болады.
Демек, оқушылар мұндай анықтамаларды мағыналарына толық ... ... ... үшін ... ... ... екі түрлі жолдың бірін
тандаған дұрыс:
1. Оқулықтағы ... ... «Не ... ... ... жауап беретін сөздер адамның, жан -
жануарлардың, заттың, құбылыстың іс-әрекетін, қимылын, өзгерісін
білдіреді» деген формада алуымыз ... ... ... ... деген ұғымның кең
екенін, оған адам да, жан - жануарлар да, құбылыстар да енетінін
оқушыларға ... бұл ... ... ... үшін ... ... жүргізу қажет.
Біздіңше, 2-класс оқушыларының мүмкіндігіне бірінші жол
лайық. • ;
2-класта морфологиялық ұғымдарды ... ... есте ... ... ... - оқушыларға берілетін грамматикалық мағлұматтарды жүйелі түрде
- қарапайым түсіктен күрделі түсінікке қарай бірте-бірте маңгерту ... ... мәні ... рет ... мәліметті оқушыларға қайта-қайта
ежектей беруге болмайды. Мұндай жағдайда оқушылардың сабаққа
ынтасы нашарлайды.
Ал бір сабақта ... ... ... ... ... тым ... кетсе, балалардың қабылдау
мүмкіндігіне ... ... ... ... ... мен дағдылардың ешқайысын да толық игере алмайды.
Сондықтан осы екеуінің үйлесімді аралығын тауып, әр бір ... ... ... ... жүйелеп отыруымыз қажет. Мысалы, «қанша?
неше? сұрақтарына жауап беретін сөздер» тақырыбын оқытуға 6 ағат ... ... Бұл ... осы ... ... сай ... жүйелеуді
ұсынамыз:
1 - сабақ
Тақырыбы: Кім? не? және ... ... ... ... ... ... туралы жалпы түсінік.
Мақсаты: ... зат және оны ... ... ұғымдар қалай
түсінетіндерін бақылау. Заттың санын ... ... қоя ... ... Балалардың
ақыл - ой қабілетін, дерексіз ойлау дағдысын дамыту.
2 - сабақ
Тақырыбы: қанша? неше? ... ... ... ... ... ... ... сұрақтарға жауап беретін
сөздер жөнінде бірінші сабақта ... ... ... ... ... ... ... бұл сөздерді топтай
білуге баулу. Тек деректі заттардың атауларымен де жү_мыс ... ... - ... ... ... ... ... Оқушыларға терминдерді айтпай-ақ,
заттың
Санын блдеретін сөздер жеке ... және оның ... ... үғындыру. Оларға : Қанша? Нешінші?
деген сұрақтарының ... ... ... ... ... ... - ... Кімдер? нелер? Қанша? неше? сұрақтарына
жауап беретін сөздер . Мақсаты: ... ... ... мен дағдыларын орнықтыру.
Олардың сөз мағыналары туралы ұғымдарды
тереңдетіп, байланыстырып сөйлеуге
дағдыландыру.
5 - ... ... ? ... ... ... ... Мақсаты:
Оқушыларға Қанша? неше? деген
сұрақтарына жауап беретін сөздер жалпы
түсінік беру.
Осы түста ескерте кететін ... ... бұл ... ... ... ... ... Яғни әртүрлі мақсатты көздейтін екі
жаттығу қатары беріледі, ал бір ... ... ... ... бір-
бірінен алшақ тұр. Сондықтан мұғалім оларды өз ... ... ... ... ... үшін ... Ол - ... мұғалімге басшылық
қана. Сондықтан тек оқулықтағы ... ... ғана ... ... ... ... үлестірмелі қима қағаздар Түрінде қызықты
тапсырмалар дайындап, олардың сабақ барысында үтымды ... ... ... әрі ... ... сабақ үлгілерін жасау барысында юірз дер өз тарапымыздан
осындай жаттығулар мен тапсырмалардың түрлерін барынша мол ... ... ... кімдер? Қанша? неше ? сұрақтарына жауап беретін ... ... ... Кім? не? ... неше ? ... ... сөздер туралы жалпы түсінік.
Сабақтың мақсаты: Оқушылардың зат және оны атауы
ұғымдардын қалай түсінетіндерін бақылау. Заттың
атын,санын білдіретін сөздерге ... ... ... ... ақыл - ой
қабілетін, дерексіз ойлау ... ... ... Оқушыларға'бұрынан таныс әртүрлі
заттар (ойыншықтар, оқу құралдары) ... ... ... ... ... I. Оқушылар зат және оның саны
туралы ұғымдарды қалай түсінетіндерін бақылау.
Бұл жұмыстың мәні мынада: ... ... ... ... ол ... ... бір мағынаны білдіретінін бірінші кластан
бастап-ақ үйрене бастайды. Бірақ өткен жылғы бұл ... ... ... ... ... заттың суретін көрсету арқылы оның атын білдіретін сөз ... ... ... еді. Ал ... ... ... ... оның атын білдіретін сөзді дерексіз ой арқылы бөліп алу дағдысына
баулу. Бұл дағды қарапайым мысалдаор ... ... ... - ... ... қүалыптастырыылуы қажет. Мысалы:
- Мынау не?
Оқушылар жауап береді:
- ... ... ... ... т.б.). (Бұл ... ... жақсы таныс деректі заттардың атауы болады).
Мұғалім балалар айтқан сөзді тақтаға жазып қояды да, сол
жазуды көрсетіп, тағы да сүрайды:
- Ал ... неше ... ... өшіргіш.
Оқушылар тақтадағы бұл жазудың әлгіде көрсетілген нақтылы затқа
(өшіргішке) қатысты екенін біледі. ... ... ... ... ... ... нәрсе. Сондықтан Мұғалімнің міндеті — бү_л ... жай ... ... өзі де емес, сол заттың атауы екенін үғындыра білу.
1. Жоқ, бұл өшіргіштің атын білдіретін сөз.
Осы үлгідегі ... тағы да ... ... ... Рас, ... ... өзі. Ал, енді осы ... санын өздерін
айтқан атын тақтаға жазып қояйық. Бұл не болды сонда?
3. Сағаттың санын білдіретін сөз.
Оқушылар зат пен оның ... ... ... аралығын ажыратқанша
бұл мысалды бірнеше рет қайталауға болады. Соңынан сүарқ - ... ... ... ... барысын жеделдете түсу қажет. Бұл түхта кластағы
заттар мен олардың аттары ... етіп ... ... қима қағаздар кең
қолданылады.
4. Мынау не?
5. Кітап.
3. Ал, ... ... ? ... ... сөз ... екі қима ... ... Екі кітап.
Қорытынды:
- Барлық заттың атын білдіретін сөз болады екен. Ол заттарды
сол аттарымен ... ... ... ... ... көріп Тұрған заттарды атаңдаршы?!
Оқушылар айта бастайды:
- Тақта, парта, , ... ... ... ... ... сөздерге сұрақ қоя білуге дайындау.
Сабақ барысында бірінші мақсатты орындаудан екінші мақсатты игеруге
әртүрлі ... ... ... Ең ... -бұл тұста оқушылардың
психологиялық күйіне күш түспейтіндей болу ... Ол үшін ... ... Ал, енді осы ... ... өздерің білмейтін заттар бар ма?
Болса, оның атын білу үшін қалай ... ... ... жоқ ... да мүмкін. Ондай жағдайда мұғалім
өзі әкелген ... ... ... ... суреттерді пайдалана алады.
Мысалы, жемістер ... ... ... ... ... қара ... шие,
апельсин, т.б. жемістердің (суреттегі) әрқайсысына алдымен мұғалім, содан
соң ... ... қоя ... олардың бәрі де «не?» деген сұраққа ... ... ... ... ... түсу үшін ... ... орындалады. Бұдан соң суреттер бойынша жұмыс жүргізуге болады.
Мысальі, ... (аю, ... ... ... ... т.б.). Ал ... өздері қойып, жауабын өздері айтады:
1. Мынау не?
2. Аю
3. Неше аю?
4. Екі аю
5. Қасқыр...
Осындай үлгідегі ауызша ... ... рет ... ... ... ... ... енгізу қажет. Мысалы,
суреттерде, ауылшаруашылығы машиналарының (трактор, комбайн, жүк машинасы,
автобус) ... қала ... ... ... ... траллейбус,
такси т.б.) бейнеленген.
Оқушылар алғашқы дағдылары негізінде сұрақ қойып, оған
өздері жауап бере ... ;
6. ... ... ... Мынау неше автобус ?
9. Төрт автобус
Осы мұғалім суреттердің арасынан үлкен планда ... ... ... ... не көше ... милиқионердің
суретін көрсетеді. Адам бейнелеген суреттерге келгенде оқушалардың ойланып
қалары анық. Ал ... ... ... не?» деп ... ... ... өзі ... Ойланыңдаршы, адамға бұл не деп айта ма екен?
11. Айтпайды.
1. Ал ... ... ... ... Бұл ... ... ... мұғалім айтса да, оқушылар айтса да бәрібір.
Маңызы - оқушының ойлануы - кенеттен жаңалыққа кез ... ... ... араластыра бастау қажет: парта, төменге есімі
жазылған оқушы қыз, нан, ақ ... ... ... ... ... ... сұрақ қойып, оған өздері жауап
берген дағдылары орнығып, ... ... ... ... ... ... ... болады.
Қорытынды: барлық заттардың, адамдардың аттары ... ... ... Бұл ... кім? не? ... ... ... Егер адам
болса кім? — деген сұрақ , ол жансыз зат, жан-жануарлар ... не? ... ... ... дара не ... ... оларға Қанша? неше ? деген
сұрақтар қойылады.
III. Пысықтау ... ... ... ... ... ... ... көп нүктенің орнына Қанша? неше
? сұрақтарының тиістісін қойып, көшіріп жазыңдар.
Шана (•...), бала (...), жүргізуші (...)..
Қалаған ... ... сай ... ... ... дамытатын,
әрі өткен материалдарды байытатын жұмбақ шешу жұмысын жүргізу де артық
болмайды. Мысалы:
1. Көк ала ... ... ... сүйеді.
(Қарбыз)
2. Қабат-қабат қаттама,
Ақылың болса аттама.
(Кітап)
Мүнан кейін оқушыларға мақал- мәтел табу ... ... ... ... сан ... ... Ол үшін ... әр тақырыптан мақал-
мәтелдер табу тапсырылды.
1-ші топқа:
Туған жерге туың тік.
2-ші топқа:
Өнерді үйрен де ... ... алды — ... ... ... ... ... боларсың.
Бес минуттан кейін әрбір топ өз жауаптарын берді:
1-топ:
1. Ат ... ... ... ... елін ... Өз үйім - өлең ... Ел ііиі - алтын бесік.
4. Елінен безген ер ... ... қаз ... ... адам,
Ормансыз бұлбұл.
2- топ:
1. Өз үйінде ою оймаған,
Кісі үйінде сызу сызады.
2. Ата көрген оқ жонар,
Ана көрген тон пішер.
3. Керекті тастың ... ... ... өлім ... ... ... біз таңдайды.
3 -топ:
1. Бірлік болмай, тірлік болмас.
2. ... ... ... ... ... ... түбі - тірлік.
4. Теңге - тиынмен, ынтымақ - үйыммен.
5. Көкектен шошыған бие ... ... үй ... Суын ... қүдығыңа түкірме.
1. Қарағайға қарап тал өсер,
Қатарына қарап бала ... Бір елі ... екі елі ... ... ... ... Балапан үядан не көрсе, үшқанда соны іледі
5. Асырауын ... адам ... ... ... қонар.
Оқушылар Жүз сомың болғанша, жүз досың болсын. Алтау ала ... ... ... түгел болса,
төбедегі келер. Т.б. мақал- мәтелдер тапты. Бұл ойынның екінші кезеңінде әр
топ бір-біріне жұмбақ жасырды. Қай топ көп ... ... бір ұпай ... таба алмаса, бір ұпай алынды.
Бірінші топтың жұмбақтары:
1. Бір үйге көзсіз болып басыңды сүғасың,
Бұл үйден ... ... ... ... мүз ... - өзін мүздатқан
(тоңазытқыш)
(Ит- Т)
3. Егер И-ден бастасаң
Хайуанаттың Тұрімін
И-ді алып ... ... ... топтың жұмбақтары:
(Кірпі)
(Велосипед)
(П әріпі)
1. Мың найзалы жалғыз батыр
Жауларына алғызбай Тұр.
2. Екі аяқты бір ізді,
Үстіне адам мінгізді.
3. Үш ... бір ... көр ... ... жұмбақтары:
(Піл)
(Шам)
(Шаңсорғыш)
1. Тышқаннан басқа батпаған
Бір шлангы төрт баған
2. Ол жұмса көзін
¥йықтаймын өзім.
3. Иректеп еденді иреңдеп келеді.
Шаң мен ... ... ... ... ... ... ғана болады
Үстасаң қолың тоңады.
(Қар)
2. Төрде жатып шалқиған
Дәу қарын қампиған.
(Жастық)
3. Көрсетеді,
Сөйлейді,
Өзі ешкімді ... ... ... ... сұрақтарына жауап беретін
сөздер туралы жалпы түсінік.
Сабақтың мақсаты: Оқушылардың Қанша? неше ? деген
сұрақтарға жауап ... ... ... ... алған түсінігін орнықтыру. Олардың
назары ... ... ... бұл ... ... ... ... Тек
деректі заттардың атауларымен ғана емес, ішінара
дерексіз заттардың атауларымен де жұмыс ... ... ... ... оқу ... ... үш ... үлестірмелі.
қима қағаздар, «Аулада» деп аталатын картина.
Сабақтың барысы: I. Оқушылардың бірінші сабақтан алған
Қанша? неше ? деген ... ... ... туралы түсінігін орнықтыру.
Бұл мақсатты орындауда үйге берілген тапсырманы тексеруден бастаған
жөн. Содан соң мұғалімнің ... ... ... ... ... оқулықтағы 144-жаттығу.
Қосымша жаттығу жұмыстарының үлгілері (үлестіреміл қима ... ... ... ... сөздерді оқып шығыңдар да, әрқайсысына ... Көп ... ... . ... неше ? ... ... ... сөздерді көшіріп жаыңдар.
Дәрігер (...), қалпақ (...), қойшы (...), сауыншы (...), шелек
(...), сиыр (...).
№2. ... ... ... ... ... ... неше ? деген
сұраққ жауап беретін сөздерді бір бөлек, Нешінші ? ... ... ... ... бір ... ... ... , екі, үш , төртінші, бесінші, жетінші
№3. Көп нүктенің орнына тиісті әріптерді қойып, төмендегі сөздерді
көшіріп жазыңдар.
Ар...а, дөңгел...к, қау...н, ... ... ... оқыңдар. Қарамен берілген сөздерді көшіріп жазыңдар.
Бұл сөздерге сұрақ қойыңдар. Қанша? деген сұраққа ... ... ... екі рет сызыңдар.
Асқар екі қармақ алып өзенге келді. Өзеннің жағасында
тү_рған қайыққа отырды, Төрт рет қармақ салды. Кенет қайық ... ... суға ... Ол ... ... ... Асқарды
жағаға алып шықты. :
Жаттығудың бү_л жоғарыдағы үлгілерінің бәріне ортақ мақсат біреу:
оқушылардың ... неше ? ... ... ... ... сөздер туралы
түсінігін қалыптастыра беру. Осы ... ... ... 162-жаттығу
жазбаша орындалады.
1- жаттығу. Мәтіннен зат есім және сан ... ... ... ... ... ... ... анықтаңдар.
Жайлауда
Кең көгалға жайыла қонған үлкең ауылдың оң жақ шеті өңшең ақ үйлер.
Бұлар мал қотанынан, ... ... ... ... ... ... ... шеті мал иірілетін түсында отырған өңшең қоңыр үй.
Бұл шетте жыртық, шоқпыт лашықтар, құрым қара ... ... ... ... шал, қозышы бала, түйеші, сауыншы, жылқышы да осы жақтан шығады.
Қазір үлкен ауылдың бұл ... қолы бос ... де, ... ... үршық
иірген кексе қатын, кәрі кемпір де түгелімен ауылдың ... ... ... ... алаңдап, ёолай жүгіргілері келеді де Тұрады. Олардың бәрін
еліктіріп, қызықтырған - асқақ үн. Ол - ән. Ауыл ... ... ... ... ... ... әсем үн. ... әні.
(М.Әуезов)
Қосымша сұрақтар;
7. Кексе, асқақ сөздерінің мағынасын түсіңдіріңдер;
8. Әсем сөзіне ... ... Әр ... ... Тұрін ажыратыңдар;
10. Сөз таптарына қарай жіктеңдер.
2- жаттығу. Мәтіннен сан есімдерді анықтаңдар
Кедей Мұқаш
Мен таңқы мұрын, бадырақ көз, ... ... ... шаш, ... қара сұр ... ... отыз ... Әкем Тайбазар, өзім Мұқаш
болғалы аузым асқа жарыған ... Ес біле ... ... Ә ... құнсыз,
сараң, жаман Төлеубай дегеннің қозысын бақтым. Одан соң он ... ... ... ... ... ... ... бақтым, солай көзім
ашыла бастады. Қашаған жылқыны жалғыз ... ... ... ... ... барамын. Боранда асаумен, қараңғы ү_зақ ... ... ... ... ... сұрақтар:
12. Мәтінді жалғастыр;
13. Диалогтық мәтін құрастыр.
II. Оқушылардың назарын сөздёрдің ... ... ... сол
сипатына қарай топтай білуге баулу.
Тақтаға плакат ілінеді. Онда балаларға бұрыннан таныс қүстардың
суреттері бейнеленген. Мұғалім оқушылардан жеке — жеке әр ... ... оған ... ... ... ... ... - Бұл не?
2. Қарға. - Бұл не?
3. Үш торғай - Бұл неше ... ?
- Төрт ... - Бұл неше ... ... соң ... плакатты теріс қаратып іліп, балаларға қайта
сұрақ қояды.
4. Жаңағы көргендеріңнің ішінде үсті кдра, ... мен ... қүс ... ... Ал, ... үлкен қүс ше?
13. Қарға.
14. Кішкентай көкшіл қүхты не дейміз?
15. Торғай" '.
16. Неше торғай бар
17. Үш
18. Неше ... ... ... осылай жалғаса береді.
19. Демек, бұлардың бәрін бір сөзбен не деп ... ... ... деп атаймыз.
Ыдыстардың Тұрлері, оқу құралдары бейнеленген плакаттар да осы
үлгіде танылады. Бұл ... ... ... ... ... ... үмтылуы қажет.
I. Оқушылардың сөз мағыналарымен жұмыс істей ... ... ... ... жаттығуларды
орындау барысында олар қызметтері ұқсас заттарды атаған сөздердің
мағынларына ой жіберері ... ... ... бұл ... ... ... ... өзіе көз алдына елестеу жолымен
жүргізеді.
II. Оқушылар бір заттың жеке өз ... ... ... ... ... ... заттармен қосып ортақ сөзбен алатынын
білгені дұрыс.
III. «Аулада» деп ... ... ... ... ... ... ... - оқушылардың алғған түсінігін сөйлеу кезінде
қолдана білуге баулу.
3- жаттығу Мәтіннен сан ... ... Ақан ... ... ақсия
күлді де, жүртқа қарап:
- Жарайды, бір-екі ауыз айтайын.
Жолдан шаршаңқырап келген Ақан теректен ойып ... ... бір ... ... ... тартты да, «Маңмаңгерді» тербеп кетті. Жүрт
бірінің-бірі қүлақтарына ғана ... ... ... ... ... Ой, атыңнан айналайын!
23. Шіркін-ай, атты қалай теңдеп қояды!
5. Өй, тыныш Тұр, ән тындайық, - ... ... ... ... Ән аяқталғанда:
24. Ой, шіркін-ай, қалай-қалай маң-маң басады!
25. Желмаядай екен ғой жүрісі!
- Қалай қоңырлатады! - деп қошеметші жү_р гуілдеп кетті.
Аясы кең ... ... әр ... ... ... ... үзын
саусақтарына тесіле қараған Анна Ивановнаның түсынан Шайынбек
өлең сөзін, Қүлагер жайын түсіндіріп жатыр.
3. Ән де, сөз де өзінікі ме? - деп Анна ... ... ... ... ... ... бәрі ... өзі шығарған әндерін
ортаға салады. Ақан - қазақтың ең ... ... ... ... ... Ақан серінің суреті салынған портрет
көрсетіледі.
Суреттін мазмұны оқушыларға ... ... ... ... ... ... қүм ... машинасына (ойыншық) қүм тиеп жатыр.
Оның жанында кішкента күректерін ұстап екі жолдасы тү_р. Артқы ... ... бала доп ... ... ... ... ... балаларға ат қояды: Мүрат,
Сәрсен, Қали, Ләйла, Жазира. Содан соң мұғалім оқушыларға сұрақ қоя отырып,
сурет ... ... ... ... ... ... ... Мүрат ойнап жүр.
7. Ал оның достары кім?
8. Сәрсен, Қали
9. Оның неше досы бар
10. Екі
11. Қали не үстап ... Қали ... ... ... ... мен Жазира не істеп жүр?
14. Ләйла мен Жазира доп ... жүр, ... ... әдісімен суреттің мазмұны белгілі болған соң,
мұғалім оқушылардың ... өз ... ... ... сүрау қажет.
Әңгіме барысында балалар мен олардың ... ... ... ... ... да ... Сабақты қортындылау. Үйге тапсырма: 146-жаттығу. Үшінші сабақ
Тақырыбы: Қанша? Нешінші? сұрақтарына жауап беретін сөздер.
Сабақтың мақсаты: Оқушыларға терминдерді айтпай-ақ,
заттың санын білдеретін сөздер ... және оның ... ... ... ... ... ... деген ... ... ... орфографиялық
сауаттылығын жетілдіру.
Сабақтың көрнекілігі: суреттер, дәптерлер, ... ... I. ... ... санын
білдіретін ■ сөздер бір заттың ретін
білдіретінін үғындыру.
Бір зат пен көп затты және ... ... ... ... қиын емес. Бұрыннан қолданып жүрген қарапайым ... ... ... ... жатқан бір дәптерді қолына алып, сұрақ қойып,
оқушылардан жауап алады.
14. Мынау не?
15. Дәптер
16. Дәптер ... ... ... қолына бірнеше дәптерді ұстап, сү_рақтарын
жалғастырады:
18. Ал мыналар нелер?
19. Көп ... ... ... деп те ... берулері мүмкін).
Қандай жауап болса да, мұғалім бірнеше ... ... ... ... деп ... ... екенін түсіндіреді. Содан соң
үлгідегі жұмыс үстел үстіндегі кітаптарға қатысты жүргізіледі. Оқушылар ... көп ... ... ... ... ... бастайды. Мұғалімнің ендігі
міндеті оқушылардың ой қызметіндегі осы жұмыстарды жылдамдату ... ... Ол үшін осы ... әртүрлі бейнелер (Мысалы, жан -
жануардар, айналадағы жансыз заттар) салынған ... қима ... ... ... ... ... Нешеу?
23. Біреу.
24. Сұрақ қойыңдаршы.
25. Бұл не?
26. Ал мынау неше қоян?
27. Көп қоян.
28. Бір сөзбен қалай ... ... ... ... енді ... ... көшедегі көзге көрініп
Тұраған заттар төңірегіне ауысады. Мұғалім түсіндіріліп ... ... ... ... ... ... мақсатамен жекелеген оқушылардан
сүрауына да болады.
Шілдің балапаны
Жаздың бас кезі. Күн ыстық. Бір топ бала ... ... бара ... пен ... өзге ... ... ... Олар бұлақ басына ... ... екі шіл дүр етіп ... ... ... ... ... балапан жан-жаққа шашырай қашты. Шөп арасына тығылып көрінбей
кетті. Асылбек артта қалған бір ... Тұра ... ... ... ... ... тас ... қүлады. Асылбек балапанды көтеріп алды,
алақанында қимылсыз жатыр.
- Өліп қалды, - деді, көзі ... ... ... ... ... Рас, өліп ... ... бүгіліп,
тұяқтары бүріскен. Мойыны былқ-сылқ етеді. Көзі жұмулы.
15. Сенбайқамай басып кеткен шығарсың?
16. Жоқ, мен келсем, өліп жатыр, - деді ... ... де, ... тас ... ... Екеуі балапанға үнсіз
қарап Тұр.
Балапан бір көзін ашып қарады. Айналаға ... ... да ... Қас ... шөп арасына сіңіп кетті.
Балалар мәз болып күлді.
- ... ... екен ғой. Қуын ... ... сан есім ... табу ... Оқушыларға кім? не? кімдер? нелер? сұрақтарының ... ... ... іске ... үшін оны жоғарыдағы жұмыстармен жарыстыра
орындауға да болар еді. Бірақ оқушылардың екі ұғымды бір мезгілде ... ... ... ... ... ... үғындырып алып, жаттығу
барысында ұштастыра пысықтаған жөн. Бұл үшін ... ... ... ... ... Мына ... ... Бала.
19. Бала нешеу?
20. Біреу.
21. Оған сұрақ қойыңдаршы.
22. Бұл кім? ( Бала)
23. Ал мына ... ... ... Осы сөзге сұрақ қойыңдаршы.
26. Бұлар кім? («Кімдер?» деген жауап та болуы мүмкін.)
Егер жауап теріс болса, мұғалім түзетеді, ал ... ... ... ... деген сұрақтардың қойылу ерекшеліктерін түсіндіреді: бір бала
- кім?; көп бала, яғни балалар - ... ... бір ... мен көп ... ... суреттер
арқылы да қайталанады. Содан соң не? нелер? сұрақтарынан жауап беретін
сөздерді түсіндіруге ... ... ... ... Доп ... ... Сұрақ қойыңдаршы.
5. Бұл не? (доп).
6. Ал мыналар ше?
7. Доптар.
8. Сұрақ қойыңдар?
9. Нелер? ;
Қорытынды: бір ... кім? ... ... ... ал ... деген сұрақ қойылады. Бір затқа немесе жан -жануарларға не? ... ал олар көп ... ... ... ... ... түсінген - түсінбегенін бақылау үшін класс ... ... ... ... айтқызып, сү_рақ қойғызуға болады. ... ... ... ... ... ... Тақтаға кесте ілінген. Тапсырма: мына сөздерге сұрақ қойыңдар
Әже - әжелер.
Үй - ... - ... ... Көп нүктенің орнына тиісті сұрақтарын қойып, төмендегі сөздерді
көшіріп жазыңдар.
Әпке (...), машиналар (...), автобус (...), оқушылар (...), мектеп
(...), ... (...), ... (...), ... (...). ... Асты сызылған сөздердің жанына ... ... ... ... ... (...) ... ... дүкенге барды. Дүкенде ойыншықтар (...)
көп екен. Апасы доп (...) ... ... ... Оқушылардың орфографиялық сауаттылығын жетілдіру.
. Мысалы:
Бала - төрт бала.
Жүлдыз - Үш жүлдыз , т.б.
Сондықтан алғашқы сабақтардан бастап - ақ ... ... ... зор. Осы ... ... сабақ барысында да бұл ... ... ... ... ... кету ... үлгілері:
№1. Көп нүктенің орнына тиісті әріпті қойып, сөздерді көшіріп
жазыңдар. Сөздерге сұрақ қойыңдар.
Бота...ар, үстел...ер, ... ... ... ... ... ... берілген сөздердің ішінен дұрысын тауып, дәптерлеріңе
көшіріп жазыңдар.
І.ойыншықдар 2. балалар 3. ... ... ... Мәтіннен өзара мағыналас, синоним сөздерді көшіріп
жазыңдар. Табылған синоним сөздерге ... ... ... Сан ... ... бен Қыс қосарланып, қарсыласып, айтысты. Абырой, даңқтарын
айтысып көрісті.
Жаздың Қысқа айтқаны: «Сенен ... ... ... ... ... Менде қарлығаш жаңланып, тыншиды. Булбұл Тұрлі үн-әуендермен ... ... ... ... «Қар ... барлығы қыста жауады. Содан
астық, тары, ... өніп ... ... жаудың өзі қыста ... ... Сен, яғни жаз ... ... ... ... ... қозғалып, іс-
әрекетін бастайды. Сенде шаян, шыбын-шіркей, көкшыбын, жыландар ... ... ... ... ... ... тағы айтты: «Адам, ат - бәрі менен тыңайып, әл-жияды, ... ... да ... ... ... ... тәні ... бекиді».
Жаздың айтқаны: «Сенде суық түсіп ... ... Қар ... ... Тән, жан ... тоңып, дірілдеп тітіркенеді.
(М.Қашқари)
Бұдан басқа оқушыларға төмендегідей тапсырмалар берілді:
1. Берілген мәтін бойынша сөз топтарын тауып, жазу;
2. Мәтінді ... Қыс ... ... орнында сен болғанда қалай сөйлер едің;
4. Диалогтық сөйлеуді монологты сөйлеуге айналдыру;
5. Көктем мен Күз ... ... ... ... оқып ... ... ... бауырында, қүс шуы,
шекеңді қыздырды, дала көркі деген сөздер мен сөз тіркестерінің ... Осы ... мен сөз ... ... ... ... ... болады.
Көктем. Мал төлдеп жатқан кез. Даланың ең бір ... шағы ... ... ... балалардың, «Қоянбай» бауырында ... ... ... ... ... Жақында біздің Түсіп атайдың отары көктеуге
көшіп келгелі бері, мен мектепке сол
жақтан қатысып жүргенмін. ... ... ... соң ... ... үшінші
класта оқитын Маратты ертіп бармақ болдым.
Соқпақсыз ... раңы ... ... ... Дала көк тарғын.
Алыстағы көлден талып естілетін қүхтың шуы тыныш ... ... бір ... ... ... бозторғай шырылдап маңайдың бәрін әніменен
тербетіп тұрғандай. Бұл кезде көктемнің жылы ... сары күні ... ... ... қыздырады. Көк бүйра түгі қүлпыра түскен ... ... ... ... ... ... кезде көңілің көтеріңкі.
(Б.Шаханов)
Қосымша тапсырмалар:
1. Жаз мезгілін суреттеп жазыңдар.
2. Табиғатты суреттеген қандай ... ... ... ... ... сөйлеуге қалай айналдыруға
бола-ды.
4. Мәтіңді өз сөзінмен айтып беріңдер.
Берілген жаттығулар оқушыларға көп ... ... ... ... ... ... еркін үстау, өз ойларын дәлелді Тұрде түсіндіру
дағдылары қалыптаспағандықтан, мәтінді ... ... ... ... берілген ауыспалы мағынада қолданылған сөздер көп кездескендіктен
және синоним сөздерге антонимдерді табуға ... ... ... ... ірі ... көп ... Сабақты қорытындылау.
Сабақты қорытындылау кезінде мұғалім мысалдарды пайдалана отырып,
сұрақ-жауап ... ... ... ... ... ұғымдарды қалай
түсінгенін тексеріп шығады.
Үйге тапсырма: 152-жаттығу.
Төртінші сабақ
Тақырыбы: Кімдер? нелер? Қанша? Неше? сұрақтарына ... ... ... ... өткен сабақтарда алған
түсініктері мен дағдыларын орнықтыру. Олардың
сөз мағыналары ... ... ... ... дағдыландыру.
Сабақтың көрнекілігі: Үлестірмелі қима қағаздар, кестелер.
«Біздің көше» деп ... ... ... I. ... ... сабақта лаған
түсшіктері мен ... ... ... ... ... жіберген қателері
(бәрі дұрыс орындалып келсе, жақсы жақтары) талданып болған соң, ... ... ... ... ... ... қайта бір айтып өтеді де,
153-жаттығуды орындатады. Содан соң әр ... жеке - жеке қима ... қима ... ... Көп ... ... ... сұрақтар қой.
Ай (...), жүлдыздар (...), аспан (...), ғарышкер (...), ғалымдар
(...), т.б.
№2. Мына ... қай ... ... сыз. ... ... көшіріп,
жанына тиісті сұрағын жаз.
1. терезедер 2. үшқыштар ... ... ... Әңгімені оқып шығып, асты сызылған сөздерді бөлек көшіріп
жазыңдар. Оларға сұрақ қойыңдар.
Асқар ауылда ... Оның бес ... бар. ... өте сүйкімді.
Олар қойлар өрістен келгенше, Асқардың ... ... ... оларға шөп
береді. Ауылдағы балалар Асқарға қызығады.
№4. Көп ... ... ... ... ... жаз.
Тас(не?) ...(Қанша?)
кеме (не??) ...(Қанша?)
жылқы (не?) ...(Қанша?)
бақташы (кім?) ... ... ... ... ... қозы ... ... Қозысы сүйкімді, бір
орнында тыныш тұра алмайтын еді. Руслан қозысына күнделікті ... ... ... тазалап Тұратын. Русланның қозысын көрген көршісі Асан атасына
қылқылдап жүріп ол да бір қозы алды. Қозысын бір апта ... ... ... басылып, далаға ойынға кетуді әдетке айналдырды. Екі аптадан
кейін мүлде қозысын үмытып кетті. Асанның қозысы ... өліп ... ... ... ... ... ризалық білдіріп, «Мал баққанға бітеді»,- деді.
Бұл тәсіл оқушылардың ... ... ... ... ой ... ... ... осы ойын арқылы
сөздік қоры молайып, байланыстырып сөйлеу қабілеттері дамыды. ... ... ... ... жазу дағдылары жетілді.
ә) Берілген бір сөзді қатыстырып мақал құрау ... тап» ... ... ... екі ... ... Әрбір топтың алдына
келіп, бір сөз айтады. Қай топ осы сөз ... ... ... ... ... ... Мысалы, мұғалім бірінші топтың алдына
келіп, тіл ... ... тіл ... ... ... ... Өткір тіл - дарын
Үзын тіл - жауың.
2. Тіл — тас ... ... бас ... ... сөз ... жұмыс алтын.
4. Тоқсан ауыз сөздің
Тобықтай түйіні бар т.б.
Мұғалім екінші топтың алдына келіп, еңбек ... ... ... бірнеше мақал-мәтелдер айтты:
1. Ердің атын еңбек шығарар,
2. Еңбек ... ... ... ... ... танылсын,
Ердің алтын тұлғасы.
4. Еңбекті сүйгенді ел сүйеді.
5. Егін ексең, тыңға,
шықтым дей бер ... ... ... арқылы оқушылар сөз қадірін түсінуге дағдыланып,
сөздік қорлары ... ... ... оқушылардың тілін дамытумен
қатар олардың әсерлі сөйлеу дағдыларын да қалыптастырады. Оқушылардың
сөйлеу тілінде ... көп ... ... ... ... ... артады. Сөйлеушінің сөзінде орынды қолданылған мақал-
мәтелдер тыңдаушыға да әсер етеді. ... ... ... ... ... жағдай қалыптасады.
б) Мақал-мәтелдердегі түсіп қалған сөзді орнына қою
тәсілі
«Сөзді тап» ... ... бір сөзі ... ... ... таратып
берді. Мысалы, Су ішкен ... түкірме. Ауру қалса да ... қалмайды. ... ... ... ... Екі ... таласса, бір қарғаға жем болар. Бірлік ... ... ... ... ... ... ... алады деген мақал-мәтелдер
жазылған кеспе қағаздарды оқушыларға таратып ... ... ... өз ... ... қалып қойған сөздерін тауып дәптерлеріне жазуға
тиіс. Мұғалім орындаған жұмыстарын тексеріп, бағалайды. ... әрі ... ... ... ... ... "
Бұл ойыннан кейін оқушыларда сөздерді ... ... ... Алғашқы қатары айтылған мақал-мәтелдердің келесі
қатарын табу тәсілі.
«Дұрыс тап» ойыны
Мү_ғалім алғашқы қатарлары жазылған ... бар ... ... ... ... ... ... байқап сөйлер
2. Қолы қимылдаған адамға кедейлік жоқ,
3. Білімсіз адамның сөзі білектей,
4. Жаман аттан аяғым артық,
Оқушылар мақал-мәтелдерді ... ... ... ... ... ... ... әрі тез шешкен оқушыны бағалайды.
Мұндай ойындар ... ой ... ... ... қү_рау
дағдыларын жетілдіреді.
г) Сөзжұмбақтардың шешуінен сөзжұмбақты толтыру
«Жұмбақты шешу» ойыны
Мұғалім тақтаға ... ... тор ... іліп қояды. Оқушылар осы тор
көздерді жұмбақтардың шешуімен толтырады. Мысалы,
1. Үңгірді жайлаған , сүйексіз, ... ... Адам егін ... ... ... ... ішеді, одан құрт, май
алады, жыл басы болу маған лайық, - ... Мен ... адам үйін ... еді, жүнімді алып,
киіз басады, жабағымнан киім тігеді, ... жіп ... ... май ... ... ... пайдалыларың
жоқ, - дейді.
Ит:
- Мен болмасам, сендердің көбіңді не ұрлап, не қасқыр жеп
тауысар еді. Мен ... ... ... ... ... ... име ... беремін, - деді.
Әтеш:
- Мен болмасам, барлық кісі ерте жұмысына бармай
ұйықтап қалар еді. Мен таңертең ... таң атты ... ... ... Кеш ... ... ... болады
деп, тағы шақырамын,- деді.
Тышқан:
- Бұл таластан еш нәрсе өнбес, жылды қарап Тұралық та, кім
бү_рын көрсе, сол жыл басы ... - ... ... ... ... ролін ойнауға шақырды. Бірінші
топтың оқушылары екінші топқа қарағанда хайуанаттарды осал бейнеледі.
Мұғалім оқушыларға мынадай сұрақ берді:
1. Жыл басы ... ... ... Жыл басы ... ... ... ... қасиеттері
болу керек.
3. Сендер жыл басына кімді сайлар едіңдер?
Бұл оқушылардың ... ... ... ... ... Мұғалімнен кейін
оқушыларға хайуанаттар сөзі жазылған кеспе қағаздар ... ... ... ... ... сан ... ... Соңынан бір-
біріңнің қателеріңді тексеріңдер;
2-топ оқушыларына мәтіннен сан есім ... тап.; ... ... ... ... құрату;
II. Оқушылардың сөз мағыналары туралы ұғымдарын тереңдету.
Бү_л мақсатты орындау ... ... ... ... ... ... қайта көрсетіп, сол түста берілген ұғымды
пысықтайды:
Қүстар: қарлығаш, қарға, ... ... ... ақ ... ... ... ... кітап, дәптер, сызғыш, пенал, қалам.
Сөздердің мағыналарына қарай топтауын оқушылар естеріне түсіріп
болған соң, ... ... ... ... ... ... ешкі, сиыр, жылқы, түйе - үй жануарлары.
Қоян, аю, қасқыр, арыстан - аңдар
Жамал, Дәулет, Ержан - оқушылар.
Тапсырмалар:
1. Оқушылар дәптеріне алдымен кім? ... ... ... ... сұраққа жауап беретін сөздерді тауып, көшіріп жауы
керек.
2. Алдымен не? деген сұраққа, ... соң ... ? ... ... беретін сөздерді тауып, көшіріп жауы керек.
Бұл жаттығулардың оқушылар бірнеше заттың не ... ... ... ... ... деген сұрақ қойылатын біледі.
Енді мұғалім оқушылар түсінген осы ... ... ... ... ... түсу мақсатымен жаттығуларды Тұрлендіре түседі. ... ... ... алып ... ... өз бетінше орындау
тапсырылады.
Жаттығу №1. Көп нүктенің орнына ... ... ... сөйлемдерді
көшіріп жазыңдар.
Үй жануарлары: ...
Аңдар: ...
Оқушылар: ...
Осы ... ... ... - ... ... түседі. Енді
оқушылар тапсырылған жұмыстағы керекті сөздерді ойлап табулары қажет.
Жемістер: ... ... ... ... ... ... ... соң, жеке затты (жан-жануарды, адамды)
білдіретін сөдерге кім? деген сұрақтар ... .ал ... ... ... ... сөздерге кімдер? нелер? деген ... тағы бір рет ... ... ретінде тағы бір жаттығу (мысалы, оқулықтағы
154-жаттығу) орындатуға да болады. Сондай-ақ мына үлгідегі жаттығуды ауызша
орындатса да ... ... ... Асты ... сөздерге сұрақ қойыңдар. Олардың
орнына төменде берілген ... ... ... ... Сол алған сөздеріңе де сұрақ қойыңдар.
Біз тауға шықтық. Мұнда жауқазын, бәйшешек, қызғалдақ өседі ... бәрі ... ... ... ... төрт ... бес ... бір
такси кетіп барады. Асан, Сәуле, Мұрат гүл терді.
Берілген сөздер: балалар, гүлдер, машиналар.
III. Оқушылардың байланыстырып ... ... ... деп ... ... ... ... (Мұғалім өз
мүмкіндігіне орай басқа суретті пайдалануға да болады.)
Суреттің мазмұны: ... ... ... ... Тал, қайын,
теректер өсіп Тұр. Көшеде әртүрлі машиналар өтіп ... ... ... екі бала ... ... келеді.
Ең алдымен, әдеттігідей балаларға ат қойылады. ... соң ... ... көмегімен оқуышлар ауызша әңгіме құрастырады.
Мұғалімнің сұрақтары
27. Суретте не ... Көше ... ... ... ... жеке — жеке ... Жол ... нелер кетіп барады?
31. Сабақтан қайтып келе жатқан кімдер? ... Неше бала ... бара ... Үйге ... ... көше» деген тақырыпқа өз көшелерің
туралы 4-5 ... ... ... келіңдер. Әңгімелерінде кім? не? кімдер?
нелер? деген сұрақтарға жауап беретін ... ... ... бұл ... ... ... сан ... оқыту
сабақтарының үлгілері ғана. Бастауыш мектепте сан есімді ... ... ... ... арқылы біз оқушыларға барлық сөз ... ... ... ... ... ... үрдісі мектепке өскелең үрпақты интеллектуалдық, білімдік,
жек тұлғалық қабілеттерін барынша ... де ... ... ... ... болуын талап етуде. Осы талапты
орындауда қазіргі кезеңде орта ... ... ... түрлі жаңа технологиялар мен әдіс- тәсілдер көптеп
оқыту процесіне енуде. Мұның өзі оқушыларға деген көзқарасты
түбегейлі өзгертті. ... ... ... ... мен ... іс-әрекеттер репродуктивті әдіспен ғана шектеліп, «
таратқыш-қабылдағыш » тұрғыда қалыптаспай, мұғалім мен оқушы
арасынлағы қарым-қатынас «тұлға-тұлға » күйінде өзара сыйласым-
дылыққа, сенімділікке негізделген. ... ... ... үрдісінде тек
дәлелденген, қатып қалған білімдерді ғана игермей, өзіндік мақсатты
іс-әрекеттер жасай алатын, өз ... ... оны ... ... ... Қандай да болмасын оқыту процесі оқушыға арналған.
Демек оқушының бойында қалыптасқан дағды мен біліктерінің,
меңгерген білімдерінің қай ... ... ... ... нәтижелігі шығады.Бұл мәселе турасында қазақ тілін оқыту
әдістемесінің негізін қалаған Ы.Алтынсариннің пайымдауы бүгінге
дейін өз қүнын жоймаған: « Мұғалімнің ...... ... ... ... ... онда ... олардың көкейіне
қондыра алмағаны үшін өзін-өзі кінәлауға тиіс. Ол балалармен
сөйлескенде ашуланбай, жұмсақ сөйлесуі, шыдамдылық етуі ... ... ... түсінікті етіп, түсіндіруі керек, мәнерсіз
сөз, орынсыз терминдерді пайдаланбау керек » Бұл жерде оқушының
білім деңгейі мұғалімнің жылы дүсінікті ... ... ... ... мен ... ... ... білгеніне де байланысты. Сондықтан да болар соңғы
кездері қазақ тілін жаңа технологиялармен ( деңгейлеп,
саралап ... ... ... ... ... ... т.б.)
оқытудың әдіс-тәсілдері ( инновациялық әдіс, қатысым әдісі т.б.) арқылы
оқыту ... зор ... ... ... ... ... ... тілінде
жатық, таза сөйлеу ... мен ... ... ... ... тіл дәрежесінде өркендетуге арналған. Сондықтан « Қазақ тілін
мемлекеттік тіл ... ...... ... жан-жақты жұмсай алу үшін
күрес»- деген академик Р.Сыздықованың тұжырымын іс ... ... ... ... ... ... талабына сай үнемі жетілдіріп, жаңартып ... ... ... ... беру дәрежесі сабақты үйымдастыру
жолдарын білуімен тікелей байланысты. Күнделікті ... бір ғана ... ... ... ... пәнге деген
қызығушылығын кемітіп, оның ... ... ... да ... ... оқушыларды қызықтыратын, сабақта
белсенділігін арттыратын түрлі әдіс-тәсілдерді пайдалану қажет. Оқытушы
бастауыш сынып оқушылардың ... ... ... оқу ... ... пайдалануы керек. Әрбір сабақта оқу мазмұнын жаттығуларға,
тақырыпқа байланыстырып кіріктіруі, оларды ... ... ... Бұл — ... ... ... ... сапалы білім,саналы ... ... ... ... ... ... мектепте сан есімді оқыту әдістемесінің
тиімділігін атай отырып, төмендегідей қорытынды шығаруға болады:
1) Сан ... ... ... ... ... ... Сан ... оқыту тапсырмаларын қолдану арқылы
бастауыш сыныпта қазақ тілін оқыту сапасын арттыруға ... сан ... ... ... ... ... сөздік қорын жетілдіруге болады;
Бастауыш сынып қазақ тілі сабағында сан есімді ... ... ... ... ... ... ... сапалы пайдалануға
әсер етді;
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. Қазақ тілінің грамматикасы, II том, Синтаксис, «Ғылым», 1967,
48-6.
2. Қазақ ... ... ... баспасы, II том,
Синтаксис, Алматы, 1967, 18-6.
3. Нұрмаханова Ә. Қазіргі қазақ тілі. 1982,133-6.
4. Балақаев М, ... Т. ... ... ... ... 1977,
81-6.
5. Асылов ¥. Даналардан шыққан сөз. - ... ... ... 356 бет.
6. Асылов Ү, М.Қ.Сұлтанғазина. Қазақ тілін оқыту әдістемесі. -
Алматы: «Атамұра», 2000 ж 42 бет.
7. Асыл сөз. Қазақ ... ... ... - ... 1987 ж 24-34 ... ... Д. Қазақ тілінде ... ... ... ... - ... 1972ж 59 бет.
9. Әуелбеков Ш, Қонақбекова Қазақ ... ... ... ... - ... ... 1984ж ... Балақаев М.Қазақ тілі 2-сынып (оқулық) - Алматы: «Мектеп»,1990
11. Бастауыш сыныптарда қазақ тілін оқьіту методикасы. - Алматы:Мектеп»,
1997 ж 42 ... ... ... 1997. №16, 17, 18, 19 ... ... ... ... оқулығына методикалық нүсқау -Алматы: 1987
ж 48 бет.
14 .Балақаев М, Әмірова Р. ... тілі ... ... - ... ж 57 ... К, ... К. ... сынып оқулықтары тесініңсөздігі
Шымкент обл. Баспаха 1990 ж.
16.Балақаев М.Б, Жұмабаев Ә.Е ... тілі - ... ... ж ... ... ... - ... Ана тілі. 1992 -135-12 б.
Байтұрсьшов А. Тіл тағылымы. - Алматы, Ана тілі 1992 -
446
Сембаев Қазақ совет мектебінің тарихы.
Жиенбаев С. Бастауыш ... ... ... ... ... И.П. ... баулимыз. Педагогикалық
ізденіс. - Алматы, 1990 - 105-534 б.

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 42 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ тілінің практикалық курсы — фонетика, лексика, грамматика, орфография, стилистика180 бет
Халықаралық ядролық қауіпсіздікті қамтамасыз етілуіндегі қоғамдық-саяси ұйымдардың алатын орны теоретикалық-әдіснамалық мәселелері103 бет
«Қарғын» романы туралы3 бет
Ағылшын тіліндегі есімдік және олардың атқаратын қызметтері24 бет
Ағылшын-қазақ тілдеріндегі есімдіктер және орын алмастырушы сөздер61 бет
Бастауыш мектепте сөз таптарын оқыту26 бет
Баяндауыш.туралы28 бет
Бокс туралы5 бет
Газет бетіндегі атаулардың синтаксисі67 бет
Газет мақала тақырыптарын зерттеу145 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь