Діни ағартушылық бағыттың қалыптасуы

І. Кіріспе.
ІІ. Негізгі бөлім:
1. Діни.ағартушылық бағыттың қалыптасуы
2. Діни.ағартушылық бағыттың басты өкілдері:
а) Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы
б) Шәкәрім Құдайбердіұлы
ІІІ. Қорытынды
ІҮ. Пайдаланылған әдебиеттер тізімі.
Әдебиет тарихы бүгін не ертең жасалмайды. Ол адамзаттың рухани сұраныстарымен қатар дамып, қалыптасып отырады. Сондықтан да белгілі бір кезеңдегі әдебиеттің өрбу, даму эволюциясын білу үшін оның алдындағы ағымға, болмысқа қарамасқа болмайды. Мәселен, бүгінгі күнге дейін әдебиет тарихынан өзінің нақты бағасын, орнын ала алмай келе жатқан тұлғалар бар. Олар кезінде кітаби ақындар, діншіл ақындар деген желеумен әдебиет тарихынан, ел тарихынан ұмыт қалдырылды. Бұл діни-ағартушылық ағым ХІХ ғасырдың екінші жартысында өзінің үлкен прогресшіл рөлін танытты. Оның Ақмолла, Мақыш, Нұржан, Әубәкір, Шәді, Мәшһүр секілді өкілдері сол кезеңдегі қоғамдық ақыл ойға ықпал етті. Бірақ Кеңес өкіметінің алғашқы жылдарындағы әдебиетке таптық және партиялық көзқарасты тәрбиелеуге ұмтылған революцияшыл идеологияға ақындар жараспайтын еді. Міне, осының бәрі сайып келгенде, бүтін бір дәуірді қамтып жатқан әдеби процеске теріс баға берді, оқулықтан алынды, архивке өткізілді. Дегенмен, бұл ағымды тану үшін, соның алдындағы әдебиетке зер салып, талдамасқа болмайды. Өйткені, бұл жоғарыда аттары аталған ақындар – ауыз әдебиеті мен жазба әдебиетін жақындастырып тұрған алтын көпір.
ХХ ғасырдың бас кезіндегі ақындар патшалы Ресейдің қазақтың жерін алуымен бірге, оның өзін әртүрлі саясатпен жою мақсатын жүзеге асыруға жанын салғанын сезді, тіпті жерімен қоса, дінін, ділін, тілін алу жағын да ойластырды. Осы жағдайды ешкімнен де қымсынбай сол кезде чиновниктерді де жазды. «...Қазақ өлкесіндегі ұшы-қиыры жоқ бай алқапты тиянақты игеру үшін екі мәселені қолға алу керек... Соның бірі өлкені орыстандыру», [1] – деп ашық айтады.
1. Военный сборник Т., ХХҮІІІ 1871
2. Көпейұлы М. Ел аузынан жинаған әдебиет үлгілері. Алматы, «Ғылым» 1992 жыл
3. Көпейұлы М. Таңдамалы. Алматы, «Ғылым» 1996 жыл
4. Қазақстан Компартиясы Орталық комитетінің ақың Шәкәрімнің творчествалықмұрасы жөніндегі қаулысы. «Социалистік Қазақстан». 1988 жыл 14 сәуір
5. Дулатов М. Шығармалары. Алматы, «Жазушы», 1991 жыл
        
        ж о с п а р
І. Кіріспе.
ІІ. Негізгі бөлім:
1. Діни-ағартушылық бағыттың қалыптасуы
2. Діни-ағартушылық бағыттың ... ... ... ... ... ... ... Қорытынды
ІҮ. Пайдаланылған әдебиеттер тізімі.
Діни ағартушылық бағыттың қалыптасуы
Әдебиет тарихы бүгін не ... ... Ол ... ... қатар дамып, қалыптасып отырады. Сондықтан да ... ... ... ... даму ... білу үшін оның ... болмысқа қарамасқа болмайды. Мәселен, бүгінгі күнге ... ... ... нақты бағасын, орнын ала алмай келе жатқан тұлғалар бар.
Олар кезінде кітаби ақындар, ... ... ... ... ... ел тарихынан ұмыт қалдырылды. Бұл діни-ағартушылық ағым ХІХ
ғасырдың екінші ... ... ... ... рөлін танытты. Оның
Ақмолла, Мақыш, Нұржан, Әубәкір, ... ... ... өкілдері сол
кезеңдегі қоғамдық ақыл ойға ықпал етті. Бірақ Кеңес өкіметінің алғашқы
жылдарындағы ... ... және ... ... тәрбиелеуге
ұмтылған революцияшыл идеологияға ақындар жараспайтын еді. ... ... ... келгенде, бүтін бір дәуірді қамтып жатқан әдеби процеске теріс
баға берді, оқулықтан алынды, ... ... ... бұл ... ... соның алдындағы әдебиетке зер салып, талдамасқа ... ... ... ... аталған ақындар – ауыз әдебиеті мен ... ... ... ... ... ... бас ... ақындар патшалы Ресейдің қазақтың жерін алуымен
бірге, оның өзін ... ... жою ... ... ... жанын
салғанын сезді, тіпті жерімен қоса, дінін, ділін, тілін алу ... ... Осы ... ... де қымсынбай сол кезде чиновниктерді де
жазды. «...Қазақ өлкесіндегі ұшы-қиыры жоқ бай алқапты тиянақты ... ... ... ... алу ... ... бірі ... орыстандыру», [1] – деп
ашық айтады.
Патшалы Ресей қазақ жерін әкесінен ... ... ... ... бөліп
алып жатты, малыңды хаттап, жаныңды хатқа жазып, жайлау, қыстау, көктеуіңді
картасына сызып, қалтасына салып қойды. Бұған сәл ... ... ... ... оған ... түбі жоқ ... ... басында Башқұртстан, Қазақстан, ... ... ... енуі жаңа поэзиялық сарын әкелді. Жазба әдебиеті
жандана түсті. ... ... ... ... ... ... ... ағартушылық поэзия өріс алды. Бұл ... ... ... ... ... өзгерістерге, өзара үндестікке разар аудармасқа
болмайды.
Өткен ғасырдың екінші жартысында қазақ башқұрт мәдениетінде демократтық
тенденциялар ... ... ... ... ... үрдіс өсу
айқын сезілді. ХІХ ғасырдың екінші ... ... мен ... ... ашу ... өсті. Ағартушылық жеке ағым болып қалыптасты.
Әр халықтың саналы түрде санасы оянған, оқыған азаматтары бұрынғы хадим
оқуына қарсы шықты. ... жаңа ... ... Бұл ... ... әрі елге жаңа леп әкелді.
Қазақ халқының ХІХ ғасырдың басындағы бірсыпыра оқығандары, ... ... ... ... ... ... Шәді ... ақындары
мәдени-ағарту майданына, әдебиет майданына елдің прогресшіл, капиталистік
дамудың әсері мен ... ... ... өріс алуына байланысты
шықты. Олар – ХХғасырдың басындағы қазақ ... ... өз ... ... мұра қалдырған, өзіндік стильдері бар ақын-жазушылар.
Олар ( Ақмолла, Нұржан, Мақыш, Шәді т.б ) - адамгершілікті , оянушылықты,
ағартушылықты ... ... ... Бұл ... ... ... қараңғылыққа, ескі діни сенімге, надандыққа қарсы
шықты. Олар халықты оятуды, оқуға тартуды мақсат етті, жаңа – ... ... оны ... ... үшін ... ... негізгі көзқарсы –
ағартушылық болды. Сондықтан да олардың өлеңдерін діни ағартушылық поэзия
деп бөліп атауға болар еді.
Мәшһүр жүсіп ... ... ... ... өз ... қоғамдық прогресшіл қызмет
атқарған, әлеуметтік-мәдени, әдеби мәні бар азды-көпті шығармалар қалдырған
ақын-жазушылардың бәрінің де аттары аталуға, ... мен ... ... болмауға тиісті...
Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы қаршадай жасынан қолына қалам алып ескше ... хат ... Ол ... молданың алдын көрген, оның балауса
көк шыбығының «дәмін» татқан. Өйткені, ... ... ... ... ... ... ... Жүсіп молдадан бір «қиындық» көрсе, ... ... ... қып ... тағы да өмір ... ... Жүсіп Көпейұлына қара сөзден гөрі, өлеңмен сөйлеген ... ... ... ашса болды өлең құйылып-төгіліп, саулап жүре берген.
Жабысты ... өлең он бес ... ... «не ... - деді ... қоя ... ... соң,
Мінім жоқ қылған жұртқа мұнан басқа.
Шүкірлік, бергеніңе, Құдай Патша,
Он бесте шабыттандым жүйрк атша.
Бір күндер ұйықтап жатқан мезгілімде,
Кеудеме өлең ... ... ... Жүсіп алғш қолына қаламды мұсылман болып алып, көзін де ... ... ... ... жан. ... ... ... алғаны, қайда
оқығаны, кінің жәрдем көмек жасағаны бәрі де ... ... ... ... ... қандай харіптен бастап оқып, одан кейін оны ... ... ... ... мөлдіретіп жырлаған. Мәшһүр Жүсіптің
жазған өлеңі болсын, аңыздары болсын, қиссасы болсын – бәрі де ... өзін айту ... сол ... ... ... ел тұрмысын жан-
жақты сипаттаған. Ақынның өмір ... ...... ... ... ... Діннің де, ділдің де жан-жағы бүтін, жұлмаланбаған орын-орнында
тұрған шағы еді. Әкесі Көпей де Алланың ақ ... ... кісі ... ХХ ғасырдың бас кезінде жадап-жүдеп, қатты қиындықкөргені
белгілі. Ақын соның бәрін өнер білімнің жоқтығынан деп ... егер ... көзі ... ... осыншама қиналмас еді, ... ... тұр дей ... өнер ... ... ... неге ... алты ауызды ынтыьақсыз,
Басыңа келген жоқ па талай қорлық.
Атақты Мәшһүр Жүсіптің поэзиядағы алатын орны бір төбе ... оның ... жер ... ... қосқан үлесі екінші биігі. Оның қазақ
этнографиясын, әдет-ғұрпын зерттеушілерге беретін білімі ұшан-теңіз.[2,3-4]
Мәшһүр Жүсіптің бүкіл ...... ... ол мал-мүлікті
көзіне сүртпеген аса жомарт, мол білім иесі, ғұлама, ағылып-төгіліп тұрған
ақын, Адам ... бері ... ...... ... ... ... байыбына бармай, тексермей қалам тербемемейтін терең ойшыл екені
даусыз. Ол бір ... ... ... мойын бұрмаған діндар да еді,
аузына арам салмаған тахуа да еді. ... ... ... таза ... ел ішінде қадір-құрметке бөледі. Халайық-қауымның сүйіп қойған «Мәшһүр»
деген атына лайық заты да ... ол ... да, ... де ... жақсы түсінді, осы себепті де:
Көп алдым, атасы өлсе, аталмаспын,
Көз қиып қалың малға матамасын.
Атымды «МӘШҺҮР» ... үш жүз ... ... ... не табасың?! [3,112]
Шәкәрім құдайбердіұлы
(1858-1931)
Шәкәрім Құдайбердіұлы 1858 жылы туып, 1931 жылы қызыл ... ... мерт ... ... ... ұлы ұстаз.
Шәкәрімнің әдеби мұрасы да жоғары да айтылған кеңестік ... ... ... ... Бірақ оның шығармашылығы архивте
жатқанымен, там-тұмдап ел арасында жасырын ... та ... ... заманының жылымық сәтінде Ш.Құдайбердіұлы ақын ретінде ақталып,
мұрасы жарыққа шықты.
«Шәкәрімнің ... ... ... ... ... де ... ... молдығымен ерекшеленеді. Жалпы
алғанда, оның шығармашылық мұрасы мол да, мағыналы және ол ХІХ және ... ... ... әдебиетінен ерекше орын алады. Бұл мұра ... ... пен ... ... ... халыққа оралуға тиіс» [4]
Шәкәрім үлкен атасы Құнанбай мен ... ... ... ... екі
жақты әрі мұсылмандық, әрі еуропалық білім алады. Сондықтан да Шәкәрімнің
шығармашылығынан текреволюциялық, демократиялық ... ... ... ... ауыр жағдайда өмір сүрген адам. Себебі, ол
мұсылмандық, имандылық, ... ... бас ... ... кеңестік,
атеистік, революциялық, пролетарлық идеяға да біржола көше алмады. Сол
себепті де,өмірінің едәуір бөлігін саяқ, ... ... ... ... ... ... ... Шәкәрімнің ерте білім алуға мүмкіндігі болды. Ол бес
жасында оқудың дәмін ... ... ... ... жасқа тән желікті
ғұмырынан да шет қалмайды. Сұлу ат мініп, құс салып, серілік өмірдің де ... ... оқу ... ... ... ... ... жетім боп,
Түскендей болдым абаққа.
Ардақты кенже жетім деп,
Әлпештеді мені ... ... ... ... қабаққа, -
деп жазды ол өзінің «Мұтылғанның өмірі» атты өмірбаяндық поэмасында.
Ақынның дастандары мол, ... ... ... ... тұрарлығы, көлемі
де, көркедігі де айтса ауыз толатын ... ... жыры дер ... бір ғана араб ... ... ... ... әдебиетінен
өзінің мәнерлі сұлулығымен, терең мағына, ... ... ... ... ... ... кең ... атақты кітабы 1911 жылы Орынбор қаласынан
жеке кітап болып жарық көрген «Мұсылмандық шарты» екені ... ... Бұл ... ... баласы қайтсе күнәдән тазарады, қайтсе
сауапқа кенеледі,соның бәрі түсіндіріліп, жн-жақты айтылған. ... ... ... отыз күн ... ... де ... толғаған...Шәкәрім
тек ақын ғана емес, жан-жақты талант, ол көп дүние тындырып, мол ... ... Біз оның ... ... «Нартайлақ пен
Айсұлу», «Мұтылғанның өмірі» сияқты шебер жазылған ... ... ... ... кешегі ата-бабамыздың жан сырын,
асқақ арманын да сезініп білгендей боламыз.
қорытынды
Біз сөз еткен жоғарыдағы ... ... ... ділімізді,
тілімізді беріп, қорлық көргенше, Алланың ақ ... ... ... ... ... өлім ... ... «малым арымның садағасы, арым
жанымның садағасы» деп, бәрінен арлы ... биік ... ... ... ... ... жөн көрген, кейінгі болашақ жастарға да ... ... етіп ... жатпай-тұрмай, халық қамын ойлап, олардың әр күн көрген азабын,
көз жасын қара сиямен ақ қағаз бетіне қабырғасы қайысып ... ... ... кезінде М.Дулатов та жырлады:
Оралдан Әбубәкір молда шықты,
Оралдан Қыпшақбайдай жорға шықты.
Торғайда Ақмолла мен Нұржан жатыр,
Шөже, Орынбай, Мәшһүр Жүсіп ол да ... ... ... ... ... Т., ХХҮІІІ 1871
2. Көпейұлы М. Ел аузынан жинаған әдебиет ... ... ... ... ... М. Таңдамалы. Алматы, «Ғылым» 1996 жыл
4. Қазақстан Компартиясы ... ... ақың ... ... ... ... Қазақстан». 1988
жыл 14 сәуір
5. Дулатов М. Шығармалары. Алматы, «Жазушы», 1991 жыл

Пән: Дін
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 5 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
XVIII ғасырдың аяғы ХХ ғасырдың басындағы Сыр өңірі ишандары мен пірлері және олардың ағартушылық қызметі71 бет
ХХ ғасырдың басындағы діни-ағартушылық бағыт34 бет
Абай Құнанбаевтың діни-ағартушылық бағыттағы туындылары74 бет
Солтүстік Қазақстандық өңір солтүстік облыстар шоқтығында ерекше орында25 бет
Экономикалық ілімдер тарихы пәні жөнінде жалпы мәлімет4 бет
Абай мен Ыбырайдың ағартушылық ойлары мен оқу-білім мәселесі жөніндегі көзқарастары7 бет
Абай Құнанбаевтың ағартушылық тағылымы (1845-1904)6 бет
Абай Құнанбайұлының ағартушылық идеялары10 бет
Ағартушылық ғасырының мәдениеті (XVIII ғасыр)20 бет
Жәңгір Ханның ағартушылық қызметі7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь